Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00211 005422 12765869 na godz. na dobę w sumie
Jurysprudencja 10. W stronę krytycznej filozofii orzekania. Polityczność, etyka, legitymizacja - ebook/pdf
Jurysprudencja 10. W stronę krytycznej filozofii orzekania. Polityczność, etyka, legitymizacja - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 296
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-091-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> podręczniki
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Celem serii wydawniczej „Jurysprudencja” jest publikowanie monografii z zakresu teorii i filozofii prawa, a także dyscyplin prawniczych podejmujących problematykę teoretyczno- i filozoficzno-prawną w ramach własnych badań przedmiotowych. Inicjatywa powołania tego rodzaju serii wydawniczej spotkała się z dużym zainteresowaniem wszystkich ośrodków naukowych zajmujących się wskazaną problematyką, a także znanych naukowców z ośrodków zagranicznych.

Redaktorzy serii
Marek Zirk-Sadowski, Tomasz Bekrycht

Prezentowana publikacja jest pierwszą w polskiej nauce próbą spojrzenia na zjawisko orzekania - sądowego stosowania prawa, w tym jego operatywnej wykładni - w perspektywie krytycznej filozofii prawa. Nawiązując do czołowych przedstawicieli tego nurtu w jurysprudencji anglosaskiej (takich jak Duncan Kennedy, Costas Douzinas, Adam Gearey), autor konstruuje własny model filozoficzno-prawny, który określa mianem krytycznej filozofii orzekania. Wychodząc od założeń ontologicznych, epistemologicznych i metodologicznych teorii krytycznej, za kluczowy punkt wyjścia uznaje uwzględnienie w teorii orzekania problematyki polityczności (thepolitical), rozumianej - za Chantal Mouffe - jako fundamentalny i nieusuwalny antagonizm społeczny, a także ideologii rozumianej w nawiązaniu w szczególności do koncepcji Slavoja Ziżka. Ponadto nawiązuje krytycznie do juryscentrycznego projektu Artura Kozaka, prowadząc m.in. rozważania nad granicami prawniczej władzy dyskrecjonalnej.

Odsłonięcie politycznych i ideologicznych uwikłań orzekania skłania do przemyślenia na nowo etyki sędziowskiej, która - zdaniem Autora - powinna być oparta na imperatywie dążenia do sprawiedliwości, rozumianej niejako dająca się skodyfikować formuła, lecz przede wszystkim jako usuwanie przejawów niesprawiedliwości (adikia) i aktywne dążenie do emancypacji. Tak rozumiana polityczna etyka orzekania jest propozycją krytycznego przemyślenia społecznej odpowiedzialności sędziego i jego związków z prawem, a zarazem punktem wyjścia do rozważań o legitymizacji władzy sądowniczej. Skoro nie może ona znaleźć oparcia w tekście prawa i nie powinna jej szukać w innych subświatach, rozwiązaniem wydaje się jej oparcie na demokratycznej partycypacji i rzeczywistym dążeniu do realizacji ideału sprawiedliwości.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

I=q I=q Rafał Mańko – Centre for the Study of European Contract Law, University of Amsterdam P.O. Box 15842, 1001 NH Amsterdam Marek Zirk-Sadowski (Uniwersytet Łódzki), Tomasz Bekrycht (Uniwersytet Łódzki) Bartosz Wojciechowski (Uniwersytet Łódzki) REDAKTORZY SEKRETARZ Robert Krasoń (Uniwersytet Łódzki) RADA PROGRAMOWA Andrzej Bator (Uniwersytet Wrocławski), Tadeusz Biernat (Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego), Stanisław Czepita (Uniwersytet Szczeciński), Tomasz Gizbert-Studnicki (Uniwersytet Jagielloński), Mariusz Golecki (Uniwersytet Łódzki), Małgorzata Król (Uniwersytet Łódzki) Grzegorz Leszczyński (Uniwersytet Łódzki), Jerzy Leszczyński (Uniwersytet Łódzki), Leszek Leszczyński (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), Lech Morawski (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu), Tomasz Pietrzykowski (Uniwersytet Śląski), Marek Smolak (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), Tomasz Stawecki (Uniwersytet Warszawski), Sylwia Wojtczak (Uniwersytet Łódzki) Jerzy Zajadło (Uniwersytet Gdański), Wojciech Załuski (Uniwersytet Jagielloński) RECENZENCI Adam Sulikowski, Wioletta Jedlecka REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Izabela Baran SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Niniejsza książka powstała w ramach realizacji projektu badawczego Narodowego Centrum Nauki nr 2016/21/D/HS5/03912 © Copyright by Rafał Mańko, Łódź 2018 © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08631.18.0.M Ark. wyd. 21,5; ark. druk. 18,5 ISBN 978-83-8142-090-7 e-ISBN 978-83-8142-091-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź , ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp ............................................................................................................................................ 7 Rozdział I. Tożsamość, presupozycje i założenia metodologiczne jurysprudencji krytycznej .......................................................................................................................... 21 1.  Tożsamość prawoznawstwa krytycznego .......................................................................................... 21 2.  Historia krytycznego prawoznawstwa jako szkoły naukowej ......................................................... 29 3.  Presupozycje ontologiczne krytycznej filozofii prawa  .................................................................... 37 4.  Rola ideologii i jej związki z prawem  ............................................................................................... 47 5.  Ontologia prawa w ujęciu krytycznej teorii prawa ........................................................................... 62 6.  Presupozycje epistemologiczne krytycznej filozofii prawa  ............................................................ 67 7.  Założenia metodologiczne krytycznej filozofii prawa ...................................................................... 75 8.  Aspekty etyczne krytycznej filozofii prawa ...................................................................................... 83 9.  Pojęcie orzekania w perspektywie jurysprudencji krytycznej ........................................................ 92 Rozdział II. Orzekanie a granice prawniczej władzy dyskrecjonalnej ............................... 95 1.   Problem granic prawniczej władzy dyskrecjonalnej i jej determinant ........................................... 95 2. Tekst prawa .......................................................................................................................................... 99 3. Wspólnota interpretacyjna prawników ............................................................................................. 107 4. Metodyka prawnicza ........................................................................................................................... 110 5.  Inne subświaty  ..................................................................................................................................... 118 6. Hegemoniczna ideologia .................................................................................................................... 130 7. Czy hierarchia granic? ......................................................................................................................... 143 Rozdział III. Orzekanie a polityczność ................................................................................... 147 1.  Pojęcie polityczności  ........................................................................................................................... 147 2. Koncepcja orzeczniczej decyzji politycznej ..................................................................................... 151 3.  Uwagi podsumowujące ....................................................................................................................... 169 Rozdział IV. Orzekanie a etyka ............................................................................................... 171 1.  Uwagi wprowadzające  ........................................................................................................................ 171 2.   Przegląd wybranych modeli etyki prawniczej w polskiej filozofii prawa ...................................... 176 3. W stronę modelu politycznej etyki orzekania .................................................................................... 188 4.  Uwagi podsumowujące  ...................................................................................................................... 213 Rozdział V. Legitymizacja orzekania ...................................................................................... 221 1.  Uwagi wprowadzające  ........................................................................................................................ 221 2.   Pojęcia prawomocności (legitymności) i uprawomocnienia (legitymizacji)  ................................. 224 3.  Legitymizacja orzekania w ujęciu krytycznej filozofii prawa  ........................................................ 237 4.  Uwagi podsumowujące  ...................................................................................................................... 251 Zakończenie ................................................................................................................................ 255 Bibliografia ................................................................................................................................. 277 http://dx.doi.org/10.18778/8142-090-7.01 Wstęp Według dowcipnego sformułowania czeskiego krytycznego filozofa prawa  Martina Škopa „po świecie krąży widmo – widmo postmodernizmu”1. Do pol- skiej teorii i filozofii prawa widmo to przywołał przed prawie dwiema dekadami  śp. Lech Morawski słynnym esejem Co może dać nauce prawa postmodernizm?2 Najwyraźniej  poirytowany  tradycyjną  analityczną  teorią  prawa,  której  część  określił pejoratywnym mianem „buchalteryjnej”, toruński filozof prawa ostroż- nie podkreślał, że postmodernizm „jest (…) jedną z ofert, wprawdzie nie zawsze  najlepszą, ale (…) czasami wartą rozważenia”3. Raz wypuszczony z butelki, dżin  postmodernizmu zaczął jednak siać spustoszenie w pozytywistycznym „parku  jurajskim”4. Adam Sulikowski spostmodernizował prawo konstytucyjne5 i szerzej – teorię konstytucjonalizmu6 – pomimo sprzeciwów tradycyjnie nastawionej czę- ści badaczy7. Na grunt rodzimy przeszczepiono jurysprudencję feministyczną8, 1 M. Škop, Stát jako hegemon symbolických nástrojů, [w:] Budoucnost státu?, red. P. Agha, Academia, Praha 2017, s. 91. 2 L. Morawski, Co może dać nauce prawa postmodernizm?, TNOiK, Toruń 2001. 3 Ibidem, s. 12. 4  Określenie to nawiązuje oczywiście do polemicznego artykułu T. Gizberta-Studnickiego,  Pozytywistyczny park jurajski, „Forum Prawnicze” 2013, z. 2. Gwoli ścisłości dodam, że okre- ślenia „park jurajski” autor użył jako figury retorycznej, podkreślając, że pozytywiści, z którymi  polemizują J. Stelmach i B. Brożek (z którymi z kolei polemizuje T. Gizbert-Studnicki), być może  nigdy nie istnieli, a jeżeli „istnieli, to wymarli już dawno temu, a zatem J. Stelmach i B. Brożek,  o ile nie walczą z mitycznym smokiem, to co najwyżej z wymarłym już dinozaurem” (ibidem, s. 20). Nie włączając się tu w polemikę pomiędzy krakowskimi teoretykami a filozofami prawa,  pozwalam sobie zapożyczyć barwne określenie, które – jak sądzę – dobrze oddaje nie tylko „sło- mianą kukłę”, implikowaną przez T. Gizberta-Studnickiego, ale także stan potocznego myślenia  o prawie, obecnego szczególnie w dogmatykach i orzecznictwie. 5 A. Sulikowski, O możliwościach postmodernizacji nauki prawa konstytucyjnego, „Pań- stwo i Prawo” 2010, z. 12. 6 A. Sulikowski, Współczesny paradygmat sądownictwa konstytucyjnego wobec kryzysu nowoczesności, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2008; idem, Konstytucjo- nalizm a nowoczesność: dyskurs konstytucyjny wobec tryumfu i kryzysu moderny, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego – Złota Seria, Wrocław 2012.  7 Zob. np. J. Jaskiernia, O znaczeniu postmodernizmu dla nauki prawa konstytucyjnego, „Państwo i Prawo” 2011, z. 4. 8  H.  Dębska,  Płeć i władza. Kobiety w Trybunale Konstytucyjnym,  „Studia  Podlaskie”  2014, t. 22; L. Rodak, Structural Violence and Its Gender Dimension in Polish Law, [w:] Law and Critique in Central Europe: Questioning the Past, Resisting the Present,  red.  R.  Mańko,  C.S.  Cercel,  A.  Sulikowski,  Counterpress,  Oxford  2016;  H.  Dębska,  T.  Warczok,  The Social 8 zaczęto też otwarcie stawiać pytania o relacje prawa, ideologii i polityczności9. Gdy więc w czternaście lat później L. Morawski usiłował zapędzić postmoderni- stycznego dżina z powrotem do butelki, było już za późno. Ubolewał zatem, że  „Polityzacja to (…) poważny problem nauk prawnych. (…) W epoce ponowoczes- nej (…) polityzacja przestała być uważana za aberrację czy też patologię w rozwo- ju nauki, ale została uznana za jedną z cech definicyjnych nauki instytucjonalnej.  Zwróćmy  tylko  uwagę  na  podstawowe  kierunki  postmodernistycznej  [nomina sunt odiosa! – R.M.] jurysprudencji. Nieomal wszystkie (…) deklarują, że istnieją  właśnie po to (…), by bronić określonych interesów politycznych lub zwalczać  swoich przeciwników politycznych. Mianowicie teoria feministyczna broni in- teresów kobiet, teorie etniczne żądają szczególnych praw dla mniejszości, teorie  ekologiczne (…) otwarcie atakują kapitalistyczny establishment”10. Tymczasem diagnozowane przez Morawskiego zjawiska wpisują się w podejście postanali- tyczne, w ramach którego, jak wskazuje Andrzej Bator, preferuje się postawę filo- zoficzną „zakładającą zaangażowanie po stronie badacza, odrzucającą dystans  towarzyszący wszelakim nomologiczno-empirycznym modelom wyjaśniania”11. Nawiązując do postmodernistycznego manifestu Lecha Morawskiego, Mi- chał Paździora i Michał Stambulski zaproponowali zbudowanie „politycznej teorii  prawa”12, rozumianej jako wyciągnięcie wniosków, jakie z pojęcia polityczności  Construction of Feminity in the Discourse of the Polish Constitutional Court, [w:] Law and Critique in Central Europe: Questioning…; W. Jedlecka, J. Helios, Wpływ feminizmu na sytuację społeczno- -prawną kobiet, E-Wydawnictwo. Prawnicza i Ekonomiczna Biblioteka Cyfrowa, Wrocław 2016;  A. Sulikowski, Prawo i płeć: kilka uwag o potencjale krytycznym feministycznej jurysprudencji, „Wrocławsko-Lwowskie Zeszyty Prawnicze” 2017, z. 8. Zob. także: A. Sulikowski, Posthumanizm a prawoznawstwo, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2013, s. 170–171; J. Helios,  W. Jedlecka, Urzeczywistnianie idei feminizmu w ogólnoświatowym dyskursie o kobietach, Praw- nicza i Ekonomiczna Biblioteka Cyfrowa, Wrocław 2018. 9  M. Paździora, M. Stambulski,  Co może dać nauce prawa polityczność? Przyczynek do dalszych badań, „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” 2014, z. 1; A. Sulikowski, Try- bunał Konstytucyjny a polityczność. O konsekwencjach upadku pewnego mitu, „Państwo i Prawo”  2016, z. 4; D. Minich, Polityczny kontekst orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, „Przegląd  Prawa Publicznego” 2017, z. 7–8. 10 L. Morawski, Przyczyny kryzysu teorii prawa, „Przegląd Prawa i Administracji” 2015,  t. 102, s. 50. Odrębną kwestią jest oczywiście pytanie, czy posługując się wieloznacznym przy- miotnikiem „polityczny”, autor miał na myśli politykę partyjną czy polityczność. O tym kluczo- wym rozróżnieniu zob. rozdział III niniejszej monografii. W swym podręczniku natomiast Mo- rawski pisał jeszcze dosadniej, twierdząc, że „Ekstremizm polityczny i bełkotliwy język były (…)  zawsze  wyróżniającymi  cechami  CLS  [critical legal studies  –  R.M.]  (…).  Analizując  sposoby  argumentowania stosowane przez CLS, większość ruchów feministyczych i Gender Studies, nie sposób dojść do innego wniosku niż ten, iż ruchy te są ideowymi spadkobiercami totalitarnych  ideologii marksizmu, leninizmu i maoizmu i fakt ten całkowicie dyskwalifikuje je jako ruchy na- ukowe” (L. Morawski, Filozofia prawa, TNOiK, Toruń 2014, s. 353). 11 A. Bator, Postanalityczna teoria i filozofia prawa. Nowe szanse, nowe zagrożenia?, „Prze- gląd Prawa i Administracji” 2015, t. 102, s. 28. 12  M. Paździora, M. Stambulski, Co może…, s. 65. 9 wynikają dla prawoznawstwa. Jak sami jednak przyznali, „fragmenty (…) mó- wiące o tym, jak miałaby wyglądać polityczno-praktyczna teoria prawa, są krót- sze niż pozostałe”13. Niniejszą monografią wpisuję się, jak sądzę, w postulowany  przez nich program badań. Poza postmodernistyczną krytyką konstytucjonali- zmu14 oraz retoryki praw człowieka15 konieczne jest bowiem bliższe przyjrzenie  się filozofii orzekania. Ostatnim znaczącym monograficznym opracowaniem tego  problemu była praca Duncana Kennedy’ego A Critique of Adjudication16, wydana w 1997 r. Osadzona w realiach dość specyficznej kultury prawnej amerykańskich  sądów federalnych nie jest ona jednak łatwo przyswajalna w naszych warunkach,  a zawiły styl pisania autora też z pewnością nie przyczynił się do popularności  jego prac w naszym kręgu kulturowym. W  tych  okolicznościach  uznałem  za  celowe  przedstawienie  autorskiej  wi- zji  k r y t y c z n e j   f i l o z o f i i   o r z e k a n i a, rozumianej jako szczegółowy  wkład w rozwój krytycznej filozofii prawa. Do głównych zagadnień szczegóło- wych, jakie postanowiłem w tak określonych ramach opracować, należą prob- lemy granic prawniczej władzy dyskrecjonalnej (rozdział II), relacje orzekania  i polityczności (rozdział III), etyczne aspekty orzekania (rozdział IV) oraz legity- mizacja orzekania rozumiana w sposób właściwy krytycznej filozofii prawa (roz- dział V). Samo pojęcie orzekania zdefiniuję w szerszym kontekście presupozycji  i założeń metodologicznych krytycznej filozofii prawa  rozdziale I (par. 9 – „Poję- cie orzekania w perspektywie jurysprudencji krytycznej”). Tu chciałbym wstęp- nie zasygnalizować, że w niniejszej pracy pojęcie „orzekanie” będzie rozumiane  szeroko, obejmując zjawiska określane przez analityczną filozofię prawa jako, po  pierwsze, operatywna wykładnia prawa, oraz, po drugie, jako sądowe stosowa- nie prawa17. Tak rozumiane orzekanie (adjudication) stanowi praktykę społecz- ną istotowo odrębną od tworzenia generalnych i abstrakcyjnych norm prawnych  przez ustawodawcę (legislation), nawet jeżeli orzecznictwo jest de facto, a nawet de iure (jak w krajach kultury common law) źródłem prawa18. Jak zwraca uwagę Andrzej Bator, w dyskursie naukowym polskiej filozo- fii  prawa,  poczynając  od  lat  dziewięćdziesiątych  XX  w.,  kryterium  naukowej  13 Ibidem. 14 A. Sulikowski, Współczesny paradygmat…,  passim;  idem,  Konstytucjonalizm a nowo- czesność…, passim; idem, Trybunał Konstytucyjny a polityczność…, passim.  15 A. Sulikowski, Prawa a ideologia: prawa jednostki z perspektywy krytycznej myśli praw- niczej i społecznej (wybrane zagadnienia), „Roczniki Nauk Społecznych” 2015, t. 4; idem, Prawa człowieka a „śmierć boga”, „Przegląd Prawa i Administracji” 2016, t. 107.  16 D. Kennedy, A Critique of Adjudication {fin de siècle}, Harvard University Press, Cam- bridge, MA 1997. 17 Por. J. Wróblewski, Sądowe stosowanie prawa, PWN, Warszawa 1988, s. 7–10, 43. Rozróż- nienie to jest współcześnie kwestionowane na gruncie hermeneutyki prawniczej. Zob. S. Lindroos- -Hovinheimo, Justice and the Ethics of Legal Interpretation, Routledge, Abingdon 2012, s. 6–7.  18 D. Kennedy, A Critique of Adjudication…, s. 1.  10 doniosłości przesunęło się z pozycji abstrakcyjnych na pragmatyczne: „Problem  naukowo doniosły to już nie ten, który spełnia warunki narzucone przez popraw- ną metodologię badań, jest spójny z zastanym porządkiem wiedzy czy daje się  konceptualizować  językiem  danej  teorii,  ale  ten,  który  j e s t   s p o ł e c z n i e  d o n i o s ł y”19.  Niniejsza  praca  wpisuje  się  niewątpliwie  w  ten  właśnie  nurt,  wszak o społecznej doniosłości zjawiska  o r z e k a n i a  trudno wątpić, a diag- nozowane  w  różnych  kulturach  prawnych,  w  tym  polskiej  i  unijnej,  zjawisko  gouvernement des juges (aktywizmu sędziowskiego)20 jedynie utwierdza w ko- nieczności podjęcia pogłębionych, teoretycznych oraz empirycznych badań nad  tą problematyką, poprzedzonych wypracowaniem adekwatnych narzędzi badaw- czych z zakresu filozofii prawa.  Opracowanie niniejsze zmierza zatem do wypełnienia istotnej luki w lite- raturze naukowej zarówno rodzimej, jak i obcej. Gdy idzie o badania filozoficz- noprawne nad związkami praktyki orzekania z politycznością i ideologią, a tak- że  nad  legitymizacją  sądowej  wykładni  i  stosowania  prawa,  należy  wyraźnie  oddzielić od siebie prace należące do nurtu jurysprudencji krytycznej, z jednej  strony, oraz prace należące do innych nurtów prawoznawstwa, szczególnie ana- litycznych, z drugiej. Niewątpliwie bowiem problematyce wykładni prawa i jego  sądowego stosowania poświęcono ogromną liczbę monografii i artykułów nauko- wych, jako że problematyka ta znajdowała się w centrum uwagi polskiej teorii  prawa okresu powojennego. Odrębnego podkreślenia wymagają badania nad granicami prawniczej wła- dzy dyskrecjonalnej, zapoczątkowane w Polsce przez Artura Kozaka21. Badania te są dziś kontynuowane przez przedstawicieli ośrodka wrocławskiego, a problem  granic prawniczej dyskrecjonalności stał się jednym ze znaków rozpoznawczych  tej  szkoły  w  polskim  prawoznawstwie22.  Nie  ulega  też  wątpliwości,  że  zagad- nienia  wykładni  i  sądowego  stosowania  prawa  znalazły  się  w  centrum  uwa- gi przedstawicieli czołowych szkół głównego nurtu w zachodniej teorii prawa.  Wszak słynne w anglosaskiej teorii prawa debaty Herberta Harta23 z Ronaldem 19 A. Bator, Postanalityczna teoria i filozofia prawa…, s. 30.  20 A. Stone Sweet, The Judicial Construction of Europe, Oxford University Press, Oxford 2004, s. 96; A. Czarnota, L. Rodak, Epistemologia, aktywizm sędziowski i dwie tradycje prawa, [w:] Dyskrecjonalność w prawie, red. W. Staśkiewicz, T. Stawecki, LexisNexis, Warszawa 2010; S. Saurugger, F. Terpan, The Court of Justice of the European Union and the Politics of Law, Palgrave, London 2017, s. 3, 73 i n. Zob. też J. Helios, Sędziokracja w Unii Europejskiej? Uwa- gi w kontekście działalności interpretacyjnej Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, [w:] Rządy prawa i europejska kultura prawna, red. A. Bator, J. Helios, W. Jedlecka, E-Wydawni- ctwo. Prawnicza i Ekonomiczna Biblioteka Cyfrowa, Wrocław 2014.  21 A. Kozak, Granice prawniczej władzy dyskrecjonalnej, Kolonia Limited, Wrocław 2000.  22  P. Jabłoński, P. Kaczmarek, Granice władzy prawniczej w perspektywie polskiej tradycji socjologicznej, Nomos, Kraków 2017. 23  Warto podkreślić za Costasem Douzinasem i Adamem Geareyem, że koncepcje Harta są  w istocie „wizją uporczywego trwania czy też spójności angielskiego common law. Ta »ogólna« 11 Dworkinem i Ronalda Dworkina ze Stanleyem Fishem24 ogniskowały się właśnie  na tej problematyce, a szczegółowy przegląd literatury tzw. głównego nurtu doty- czącej wykładni i stosowania prawa zająłby objętość całej monografii.  Wypada zatem przejść do literatury zaliczanej do kręgu prawoznawstwa  krytycznego, do którego zaliczona być pragnie także niniejsza praca. Nurt ten,  o czym będzie jeszcze mowa w rozdziale I, wyłonił się w latach siedemdzie- siątych XX w. i z miejsca poświęcił znaczącą uwagę problemom polityczności  prawa, jego wykładni i stosowania, a także kwestiom legitymizacji i ideologii  w  prawie.  Czołową  pracą  w  tym  zakresie  pozostaje  po  dziś  dzień  monogra- fia Kennedy’ego poświęcona krytyce orzekania „u schyłku wieku”25. Niemniej jednak w ostatnich trzech dekadach problematyka wykładni i stosowania pra- wa, w dalszym ciągu pozostająca w kręgu zainteresowań głównego nurtu za- chodniego prawoznawstwa, przestała być, jak się wydaje, zasadniczym obiek- tem badań anglosaskich critical legal studies. Przedstawiciele jurysprudencji krytycznej po obu stronach Atlantyku znaleźli bowiem dla siebie subiektyw- nie bardziej interesujące problemy, takie jak sprawiedliwość, stosunek prawa  do innych systemów normatywnych w społeczeństwie, estetyka prawa, prob- lemy podmiotowości, prawo a psychoanaliza, prawo a literatura czy wreszcie  etyczne problemy prawa26.  Oczywiście,  problematyka  orzekania  pojawia  się  niejednokrotnie  w  takich  rozważaniach,  ale  bardziej  jako  pochodna  innych  problemów badawczych niż jako główny problem. W zasadzie od opublikowa- nia pracy Kennedy’ego w 1997 r. jedynym monograficznym opracowaniem po- święconym w całości orzekaniu napisanym w kręgu krytycznej jurysprudencji  teoria jest, mówiąc najściślej, teorią reprodukcji instytucji common law. Można nawet sugerować,  że sam przypadek Rex I i Rex II, miejsca, gdzie wprowadzone zostaje słynne rozróżnienie pomię- dzy regułami pierwotnymi i wtórnymi, jest reminiscencją jedynego momentu, gdy Anglia była  republiką. (…) Tak jak w sensie gospodarczym i ekonomicznym Imperium »ocaliło« i utrwaliło  angielską hegemonię, tak teoria Harta jest formą rozumienia tego, jak common law albo common- wealth podtrzymuje swoje istnienie jako ekipa ekspertów, połączonych swoim kulturalnym przy- wiązaniem do historii i tradycji” (C. Douzinas, A. Gearey, Critical Jurisprudence: The Political Philosophy of Justice, Hart Publishing, Oxford–Portland 2005, s. 160). Zakorzenienie teorii Harta  w praktyce i etosie angielskiej kultury prawnej, na które zwracają uwagę Douzinas i Gearey, po- winno – przy uważniejszym namyśle – stanowić przeszkodę entuzjastycznej i nieraz bezrefleksyj- nej recepcji jego teorii w rodzimym kręgu kulturowym. Mutatis mutandis, oczywiście, odnosi się  to do recepcji krytycznej myśli Duncana Kennedy’ego, na co cały czas zwracam uwagę, starając  się odróżnić to, co przygodne, od tego, co istotne i wspólne dla różnych kultur prawnych.  24 O debacie Dworkina z Fishem zob. np. J.M. Schelly, Interpretation in Law: The Dworkin- -Fish Debate (or, Soccer amongst the Gahuku-Gama), „California Law Review” 1985, t. 73; J. Ła- komy, Spory wokół wykładni prawa między nowoczesnością a ponowoczesnością. Na przykładzie debaty Dworkina z Fishem, [w:] Teoria prawa. Między nowoczesnością a ponowoczesnością, red. A. Samonek, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2012. 25 D. Kennedy, A Critique of Adjudication…, passim. 26 C. Douzinas, Krótka historia brytyjskiej Krytycznej Konferencji Prawniczej albo o od- powiedzialności krytyka, „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” 2014, z. 1, s. 7 i n.  12 anglojęzycznej jest monografia Susanny Lindroos-Hovinheimo o sprawiedliwo- ści i etyce wykładni27, do której jeszcze przyjdzie mi powrócić w rozdziale IV poświęconym etycznym aspektom orzekania. W tym miejscu podkreślę jedy- nie, że praca Lindroos-Hovinheimo, choć niewątpliwie ważna, poświęcona jest  problematyce wykładni na dość wysokim poziomie abstrakcji, skupionym nie  tyle na tym, co naprawdę robią sędziowie i co powinni robić, ile raczej na filozo- ficznych dociekaniach inspirowanych myślą Wittgensteina, Lévinasa i Derridy.  Filozoficzna erudycja autorki, dobitnie ukazana w pracy, jest z pewnością war- tością samą w sobie, jednakże zestawiając jej pracę z monografią Kennedy’ego  A Critique of Adjudication czy innymi jego pracami, trudno oprzeć się wra- żeniu,  że  dociekania  Lindroos-Hovinheimo  oddalają  się  od  problemów  życia  prawnego w takim stopniu, iż aplikacja jej koncepcji w praktyce orzekania wy- daje się dość trudna do wyobrażenia 28. Nie odmawiając poruszanym przez przedstawicieli jurysprudencji krytycz- nej problemom badawczym doniosłości, należy jednak zauważyć, że zajęcie przez  nie miejsca głównego przedmiotu zainteresowań badawczych anglosaskich crits zepchnęło  na  plan  dalszy  problemy  polityczności  i  ideologiczności  orzekania  oraz jego legitymizacji. Tym samym, pomimo znaczącego potencjału teoretycz- nego w postaci filozofii krytycznej i ogólnej krytycznej filozofii prawa, nie doszło  do istotnego rozwinięcia koncepcji krytycznej filozofii orzekania w literaturze  anglojęzycznej poza to, co wypracował Duncan Kennedy.  Co warte odnotowania, w literaturze polskiej problematyką krytycznej filo- zofii orzekania na odcinku sądownictwa konstytucyjnego zajmuje się od kilku lat  wrocławski filozof prawa Adam Sulikowski. Autor ten u progu XXI w. podjął się  całościowej przebudowy nauki prawa konstytucyjnego, opierając się na dorob- ku filozoficznym francuskiego postmodernizmu. Szeroko odwołując się do prac  Foucaulta, Derridy i innych, Sulikowski zaproponował nowatorskie ujęcia pod- stawowych zagadnień konstytucjonalizmu, nie wyłączając problematyki intere- sującej nas w niniejszej pracy, tj. polityczności i legitymizacji orzekania przez  sądy konstytucyjne29. Także w nowszych pracach, będących reakcją na ewolu- cję pozycji ustrojowej Trybunału Konstytucyjnego w Polsce, Sulikowski pod- jął niezwykle istotne z perspektywy niniejszej pracy zagadnienia polityczności  27 S. Lindroos-Hovinheimo, Justice and the Ethics…  28  Mam tu na myśli w szczególności dość mętną koncepcję polegającą na przyjęciu, z jednej  strony, że tekst jest pozbawiony znaczenia („postsemantyczność”), że nie jest on nośnikiem niczy- ich intencji, a z drugiej strony, na postulowaniu, by interpretator był wierny tekstowi i sprawied- liwości. Widać, że autorce przypadła do gustu retoryczna figura aporii, tak droga Derridzie; inna  sprawa, że aporie Derridy otwierały nowe horyzonty myślenia o sprawiedliwości, czego trudno  dopatrzeć się w ujęciu fińskiej badaczki. Zob. szerzej rozważania zawarte w rozdziale IV niniej- szej pracy. 29 A. Sulikowski, Współczesny paradygmat…,  passim;  idem,  Konstytucjonalizm a nowo- czesność…, passim.  13 orzekania30. Nie powinno więc dziwić, że w swoich rozważaniach szeroko będę  nawiązywał do jego prac. Należy wreszcie podkreślić, że niniejsza książka jest pierwszą polską pra- cą rekonstruującą poglądy Duncana Kennedy’ego, Costasa Douzinasa i Adama  Geareya na problematykę orzekania. Kennedy – ten niewątpliwie czołowy przed- stawiciel amerykańskich critical legal studies – był, jak dotąd, w naszej litera- turze jedynie wzmiankowany31. Rekonstrukcja jego poglądów na orzekanie za- wartych w głównych pracach: A Critique of Adjudication oraz w zbiorze tekstów poświęconych  rozumowaniu  prawniczemu  Legal Reasoning: Collected Essays nie była dotąd podejmowana w polskiej literaturze naukowej32. Mam nadzieję, że  30 A. Sulikowski, Trybunał Konstytucyjny a polityczność…, passim. 31  Jest smutnym paradoksem, że chociaż wydano w przekładzie na język polski przedsta- wicieli  anglosaskiej  filozofii  prawa  głównego,  liberalnego  nurtu  (jak  choćby  Hart  i  Dworkin),  z krytycznej filozofii prawa ukazała się jedynie praca R. Mangabeiry Ungera (Ruch krytycznych studiów nad prawem, tłum. P. Maciejko, ABC, Warszawa 2005), która nie znalazła, niestety, jak  dotąd większego oddźwięku w polskiej filozofii prawa, a także jeden artykuł Costasa Douzina- sa (C. Douzinas, Krótka historia…). Wypada wyrazić w tym miejscu nadzieję, że tak jak myśl  teoretyków krytycznych w obszarze filozofii polityki, filozofii społecznej czy teorii kultury jest  w Polsce szeroko publikowana (Mouffe, Žižek, Agamben, Laclau), dojdzie też do analogicznej  recepcji czołowych przedstawicieli krytycznej filozofii prawa. Przybliżenie i krytyczne opraco- wanie wybranych wątków z ich piśmiennictwa w niniejszej pracy z pewnością nie zastąpi bowiem  niezbędnych wydań źródłowych. 32  W  dotychczasowych  pracach  naukowych  w  polu  polskiej  filozofii  prawa  poglądy  Kennedy’ego  były  przytaczane  jedynie  marginalnie.  W  zasadzie  tylko  w  publikacjach  Adama  Sulikowskiego, Marka Smolaka, a także w podręcznikach Jerzego Oniszczuka oraz Jerzego Stel- macha i Ryszarda Sarkowicza można odnaleźć syntetyczną charakterystykę poglądów tej szkoły,  jednakże – z konieczności – nie stanowiła ona głównego przedmiotu tych prac. Zob. A. Sulikow- ski, Posthumanizm…, s. 178–188; R. Sarkowicz, [w:] J. Stelmach, R. Sarkowicz, Filozofia prawa XIX i XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1999, s. 175–184 (fragment  ten odpowiada wstępowi R. Sarkowicza do polskiego wydania Krytycznych studiów nad prawem R. Mangabeiry Ungera); J. Oniszczuk, Filozofia i teoria prawa, wyd. 2, C.H. Beck, Warszawa 2012; M. Zirk-Sadowski, Wprowadzenie do filozofii prawa, LEX, Warszawa 2011, s. 113–117 (jed- nakże, paradoksalnie, brak odwołań do twórców szkoły amerykańskiej, Kennedy’ego, i brytyj- skiej, Douzinasa). Marek Smolak przybliżył z kolei stanowisko Alana Hunta i Petera Goodricha  na problematykę uzasadnienia decyzji sędziowskiej i neutralności sądów (M. Smolak, Wykładnia celowościowa z perspektywy pragmatycznej, LEX, Warszawa 2012, s. 21–22), pogląd Emiliosa  Christodoulidisa na istotę obywatelstwa, sferę publiczną i sprawiedliwość tranzycyjną (ibidem, s. 150, 158, 198). Uwagę cytowanych badaczy skupiła jednak amerykańska, a nie brytyjska szko- ła jurysprudencji krytycznej, wskutek czego nie przybliżyli oni (poza Smolakiem, który wspo- mniał Hunta, Goodricha i Christodoulidisa) poglądów takich autorów, jak Costas Douzinas, Adam  Gearey, Bob Fine czy Peter Fitzpatrick. Nadto Sulikowski powołał się na pracę Kennedy’ego do- tyczącą  edukacji  prawniczej  w  kontekście  dyscyplinowania  interpretatorów  tekstów  prawnych  (A. Sulikowski, Konstytucjonalizm a nowoczesność…, s. 205), a także przytoczył charakterystykę  Roberta Mangabeiry Ungera dotyczącą formalizmu (ibidem, s. 185–186). Marcin Matczak wspo- mniał o Kennedy’ego definicji formalizmu oraz rozróżnieniu norm prawnych na reguły i standar- dy (M. Matczak, Summa iniuria. O błędzie formalizmu w stosowaniu prawa, Scholar, Warszawa 14 przybliżenie polskiemu czytelnikowi poglądów czołowych przedstawicieli ame- rykańskiej (Kennedy) i brytyjskiej (Douzinas) krytycznej filozofii prawa pozwoli  na wprowadzenie ich poglądów do głównego nurtu badań filozoficznoprawnych  w naszym kraju. Niewątpliwą wartością dodaną prowadzonych przeze mnie roz- ważań jest nie tylko przybliżenie koncepcji filozoficznoprawnych przedstawicieli  critical legal studies, ale także podjęcie refleksji nad tym, na ile te wyrosłe na  gruncie kultury prawnej common law modele teoretyczne nadają się do opisu zja- wisk prawnych w kulturze prawa kontynentalnego (stanowionego). Jak bowiem trafnie  zauważa  Roberto  Mangabeira  Unger,  „Ruch  krytycznych  studiów  nad  prawem był epizodem w  a m e r y k a ń s k i m  życiu. To  A m e r y k a n i e  byli  zasadniczo odpowiedzialni za inaugurację tego ruchu. Ruch odnosił się do  a m e- r y k a ń s k i c h okoliczności i obejmował stanowiska wyrażone w kategoriach  dyskursu, który – o ile nie był  w y ł ą c z n i e   a m e r y k a ń s k i – to jednak był  wyrażony w sposób, który  A m e r y k a n i e  mogli łatwo zrozumieć i uznać za  2007, s. 63, 67), a także przytoczył definicję formalizmu R. Mangabeiry Ungera (ibidem, s. 63). Jerzy Leszczyński przybliżył niektóre koncepcje Mangabeiry Ungera (J. Leszczyński, Pozytywi- zacja prawa w dyskursie dogmatycznym, Universitas, Kraków 2010 s. 51–52, 75–76). Wreszcie  Jerzy  Stelmach  i  Bartosz  Brożek  wspomnieli  o  critical legal studies na ostatniej stronie swo- jej pracy o metodach prawniczych, pisząc o „upadku tego projektu”, który jednak „wciąż trwa  i na nim obecnie koncentruje się uwaga większości filozofów prawa i filozofów współczesnych”  (J. Stelmach, B. Brożek, Metody prawnicze. Logika, analiza, argumentacja, hermeneutyka, Wol- ters Kluwer Polska, Warszawa 2006, s. 280). Co paradoksalne, skądinąd programowo, wydawałoby się, otwarci na wpływy postmoder- nizmu (przynajmniej do czasu) Lech Morawski i Artur Kozak w swoich pracach w ogóle nie odwoływali się do dorobku crits’ów. W tym kontekście nie dziwi, że nie odwoływali się w ogóle  do  krytycznej  jurysprudencji  autorzy  czołowych  polskich  prac  z  zakresu  filozofii  interpretacji  prawa ostatnich lat, jak: Ryszard Sarkowicz (Poziomowa interpretacja tekstu prawnego, Prace Habilitacyjne UJ, Kraków 1995), Jerzy Stelmach (Współczesna filozofia interpretacji prawniczej, WPiA UJ, Kraków 1995), Marek Zirk-Sadowski (Prawo a uczestniczenie w kulturze, Wydawnic- two Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1998), Bartosz Wojciechowski (Dyskrecjonalność sędziow- ska. Studium teoretycznoprawne, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2004), Tomasz Spyra  (Granice wykładni prawa. Znaczenie językowe tekstu prawnego jako granica wykładni, Wolters Kluwer – Zakamycze, Warszawa–Kraków 2007), Jerzy Stelmach i Bartosz Brożek (Metody praw- nicze…), Jerzy Leszczyński (Pozytywizacja prawa…), Krzysztof Płeszka (Wykładnia rozszerza- jąca, Oficyna. Wolters Kluwer business, Warszawa 2010), Mariusz Jerzy Golecki (Między pew- nością a efektywnością. Marginalizm instytucjonalny wobec prawotwórczego stosowania prawa, LEX, Warszawa 2011), Bogusław Banaszak i Michał Bernaczyk (Aktywizm sędziowski we współ- czesnym państwie demokratycznym, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2012), Zygmunt Tobor (W poszukiwaniu intencji prawodawcy, LEX, Warszawa 2013), chociaż równocześnie obszernie  korzystali z prac anglosaskich badaczy kojarzonych z szeroko rozumianym pozytywizmem (obo- wiązkowi: Hart i Dworkin, ale też MacCormick, Bix, Raz, Solum, Sunstein, Aarnio itd.). Tytułem  samokrytyki mogę dodać, że również we współredagowanej przeze mnie pracy zbiorowej Law and Critique in Central Europe: Questioning… nie znalazły się istotniejsze odwołania do dorobku  amerykańskiej czy brytyjskiej jurysprudencji krytycznej. Mam nadzieję, że niniejszą monografią  nadrabiam ówczesne zaniedbanie. 15 atrakcyjny. Pomimo to, zagadnienia, które są istotne dla dawnych i przyszłych  kontekstów (…) nie są wyłączne dla  S t a n ó w   Z j e d n o c z o n y c h; występują  w  całym  świecie.  (…)  Niezdolność  pozostania  wiernym  wyższemu  powołaniu  myśli  prawnej  (greater vocation of legal thought)  jest  niezdolnością  ogólno- światową, która ma globalne konsekwencje”33. Z poglądem Mangabeiry Ungera  trudno  się  nie  zgodzić.  Idzie  więc  o  to,  by  rozwijając  krytyczną  juryspruden- cję oddzielić to, co przygodne, bo powstałe na gruncie specyficznego kontekstu  (amerykańskiego, brytyjskiego czy francuskiego), od tego, co rzeczywiście istot- ne i wspólne różnym kulturom prawnym, w tym nie tylko polskiej, ale także Unii  Europejskiej, która od ponad dekady oddziałuje na naszą kulturę prawną. Zamy- słem niniejszej pracy jest bowiem opracowanie i uzasadnienie teoretycznych na- rzędzi filozoficznoprawnych, które będą mogły następnie posłużyć do krytycznej  analizy orzecznictwa nie tylko sądów polskich, ale również europejskich.  Dobrym  zwyczajem  autorów  prac  naukowych  jest  prezentowanie  już  na  wstępie głównych tez, jakich będą chcieli w pracy bronić. Tezy te zrekapitulo- wałem syntetycznie i wyczerpująco w Zakończeniu, które stanowi równocześnie  synopsę całej pracy. Tu chciałbym tylko zasygnalizować je w sposób maksymal- nie syntetyczny, aby uniknąć powtórzeń.  Po  pierwsze  więc,  praca  wychodzi  od  założeń  krytycznej  filozofii  (teorii)  prawa, które zostaną szczegółowo przedstawione w rozdziale I. Oznacza to prze- de wszystkim przyjęcie podejścia krytycznego do zjawisk prawnych, a więc po- dejścia opartego na hermeneutyce podejrzeń, krytyce ideologii, w tym ideologii  prawnej i dążeniu do celu emancypacyjnego. Świat społeczny postrzegam jako  konstrukt  (społeczne  tworzenie  rzeczywistości),  a  do  podstawowych  założeń  z  zakresu  ontologii  społecznej  zaliczam  występowanie  antagonizmów  (poli- tyczność) i związanych z tym hierarchii oraz przemocy. Kluczowym elementem  o charakterze epistemologiczno-ontologicznym jest dla mnie ideologia, której poświęcam osobny paragraf w rozdziale I.  Po drugie, praca zakłada, że prawnicy zajmujący się orzekaniem – zazwy- czaj sędziowie – dysponują określonym marginesem swobody, którego zewnętrz- ne  krańce  wyznaczone  są  przez  granice  prawniczej  władzy  dyskrecjonalnej.  Omawiam pięć takich granic w rozdziale II. Stawiam tezę, że żadna z nich nie  jest absolutna, jednak największe znaczenie w praktyce mają, w moim odczuciu,  oczekiwania wspólnoty interpretacyjnej prawników i hegemoniczna ideologia. Postawienie problemu granic prawniczej władzy dyskrecjonalnej, ergo skon- statowanie, że sędziowie dysponują szerokim zakresem swobody przy orzekaniu,  pozwala mi przejść do kolejnego problemu, jakim jest relacja orzekania i poli- tyczności. Czynię to w rozdziale III. Podstawową tezą tego rozdziału jest stwier- dzenie, że sędziowie często podejmują decyzje w  p o l u   p o l i t y c z n o ś c i, tzn.  33 R. Mangabeira Unger, Another Time, a Greater Task, [w:] idem, The Critical Legal Studies Movement: Another Time, a Greater Task, Verso, London–New York 2015, s. 4 [podkr. R.M.].  16 że podejmują decyzje, które mają konkretny wpływ na antagonizmy społeczne.  Wykonują tym samym władzę. Nie twierdzę, że każda decyzja sędziowska jest  eo ipso decyzją polityczną. Uznaję, że zdarzają się sytuacje, w których swoboda  sędziego  jest  na  tyle  zredukowana,  iż  podejmuje  on  decyzję  w  sposób  niemal  zautomatyzowany, powielając cudzą decyzję polityczną. Dlatego w rozdziale III  wprowadzam pojęcie  o r z e c z n i c z e j   d e c y z j i   p o l i t y c z n e j  na ozna- czenie tych decyzji sędziowskich, które faktycznie mają charakter polityczny.  Uznając  wagę  władzy  sędziowskiej  i  jej  polityczny  wymiar,  przechodzę  – w rozdziale IV – do problemów etyki orzekania. Podstawową tezą bronioną  w tym rozdziale jest stwierdzenie, że sędziowie ponoszą etyczną odpowiedzial- ność za swoje decyzje i że nie jest to tylko odpowiedzialność wobec prawa czy  wobec wspólnoty prawniczej, ale odpowiedzialność wobec całego społeczeństwa  – odpowiedzialność za dążenie do usuwania przejawów niesprawiedliwości (do- minacji, przemocy) i dążenia do emancypacji (ciągłego poszerzania pola wolno- ści) i do sprawiedliwości, rozumianej jako dekonstrukcja prawa. Sędzia powinien  być przede wszystkim krytykiem prawa, dążącym do jak najsprawiedliwszego  rozstrzygnięcia każdego przypadku. W rozdziale IV omawiam, na tle koncep- cji  etyki  sędziowskiej  w  polskiej  filozofii  prawa,  trzy  koncepcje  zaliczane  do  kręgu krytycznej filozofii prawa, przedstawione przez Kennedy’ego, Douzinasa  i Lindroos-Hovinheimo. Pomimo znaczących odrębności staram się odnaleźć ich  wspólny rdzeń i na tej podstawie zaproponować własne ujęcie, które określam  mianem p o l i t y c z n e j e t y k i o r z e k a n i a. Ostatni, V rozdział poświęcam problemom legitymizacji orzekania. Wycho- dzę w nim od pojęcia legitymizacji, w tym zwłaszcza legitymizacji prawa. Pojęcie  to rozumiem w sposób ocenny i krytyczny, a nie w sposób socjologiczny i empi- ryczny. Jest to więc szczególnie rozumienie legitymności i legitymizacji, właś- ciwe krytycznej filozofii prawa, które wyrasta nie z chęci wyjaśnienia, dlaczego  ludzie przestrzegają prawa, ani z troski o zapewnienie prawu i władzy prawni- czej legitymizacji, ale z krytycznego dążenia do dekonstrukcji i delegitymizacji  w imię sprawiedliwości i emancypacji. Tezy stawiane w tym rozdziale stanowią  rozwinięcie i konsekwencję tez postawionych w rozdziałach wcześniejszych. Jeśli chodzi o metodologię pracy, ma ona podwójny charakter – z jednej stro- ny rekonstrukcyjny (rekonstrukcja i syntetyczne ujęcie poglądów przedstawicieli  krytycznej filozofii prawa, w szczególności Duncana Kennedy’ego i Costasa Dou- zinasa), a z drugiej – projektujący, przejawiający się w konstruowaniu własnej,  autorskiej koncepcji krytycznej filozofii orzekania, której tezy staram się wywo- dzić zarówno z założeń przyjmowanych przez krytyczną filozofię prawa, jak też  czerpiąc inspirację z pewnych nurtów z zakresu filozofii polityki, w szczególno- ści z koncepcji polityczności Carla Schmitta i Chantal Mouffe, z których wycią- gam określone wnioski dla orzekania.  Chciałbym zdecydowanie podkreślić fakt świadomego ulokowania niniejszej  pracy  w  obrębie  krytycznej  jurysprudencji  (krytycznej  filozofii  prawa).  Przyj- muję  więc  podejście  zdecydowanie  postanalityczne,  czego  przejawem  jest  już  17 chociażby  sformułowanie  problemów  badawczych,  łączące  elementy  krytyki  ideologii, filozofii polityki, etyki i prawoznawstwa (nieraz rozpatrywane w odnie- sieniu do kontekstu socjologicznego i historycznego) w ramach podejścia, które  Bator określa mianem „postanalitycznej syntezy”34. Celem pracy jest przeto nie tylko sformułowanie teoretycznego modelu krytyki orzekania, dającego się za- stosować do badania materiału empirycznego, ale także, w duchu postanalitycz- nym, „uwrażliwienie odbiorców [tu: prawników – R.M.] na zjawiska, które ich  bezpośrednio dotyczą, a które nierzadko bezrefleksyjnie przyjmują jako oczywi- ste i wskutek tego bezkrytycznie się im poddają”35. Pracę moją kieruję zatem nie  tylko do teoretyków i filozofów prawa, którym pragnę zaproponować krytyczne  spojrzenie na zjawisko orzekania przez pryzmat dorobku anglosaskich critical legal studies, ale także do socjologów prawa, dogmatyków i praktyków, którzy,  mam nadzieję, spojrzą na orzecznictwo poszczególnych sądów i składające się  na nie konkretne akty orzekania przez inny niż dotychczas pryzmat poznawczy.  Podkreślając postanalityczność pracy, nie mogę jednak pominąć jej „meta- analitycznego” charakteru względem samej krytycznej filozofii prawa. Szczegól- nie w tych partiach, gdzie referuję, omawiam i podejmuję próbę syntezy poglą- dów klasyków jurysprudencji krytycznej, podejmuję wysiłek analityczny, który  „sprzyja rozjaśnianiu i precyzji w wyrażaniu (…) wiedzy, którą mniej lub bar- dziej intuicyjnie wyrażoną w języku potocznym (lub w zastanym języku nauki)  już znamy”36. Odnosi się to par excellence do prób uporządkowania i poddania  większemu intelektualnemu rygorowi nieraz „nieuczesanej” myśli Kennedy’ego,  piszącego w dość specyficznym stylu37, z którym samemu przyszło mi się zma- gać nie tylko jako czytelnikowi, ale też przy okazji tłumaczenia przytaczanych  fragmentów jego pism. Pisanie pracy w paradygmacie zasadniczo odmiennym niż dotychczas przyj- mowany przez zdecydowaną większość polskich filozofów prawa (poza, właści- wie, jedynie Adamem Sulikowskim oraz kilkoma ujęciami przeglądowymi) niesie  za sobą szczególne wyzwania. Po pierwsze, odpowiedzialność wobec czytelni- ka i wobec samych autorów za wierne odtworzenie ich poglądów, o ile w ogóle  jest to możliwe na podstawie samych tekstów, gdy – jak mówi Kozak – autor jest  34 Por. A. Bator, Postanalityczna teoria i filozofia prawa…, s. 23. 35 Ibidem, s. 27. 36 Ibidem, s. 29. 37  Styl Kennedy’ego jest w pewnym sensie nieuchwytny. Nie jest to uczona, nieco napu- szona, zawiłość, właściwa tradycji francuskiej czy niemieckiej filozofii, ani też erupcyjny, eru- dycyjno-popisowy styl Žižka, obfitujący w paradoksy i nagłe „zwroty akcji” w środku jednego  zdania, trzymający czytelnika „w fotelu” niczym najlepsze kino akcji. Styl Kennedy’ego jest ra- czej  gawędziarsko-wykładowy,  obfitujący  w  powtórzenia,  nieśpiesznie  prowadzący  czytelnika  przez meandry wyobraźni jego autora. Równocześnie używa on, jako termini technici, niełatwo  przetłumaczalnych określeń zaczerpniętych wprost z języka potocznego, jak choćby legal work, dosł. „praca prawnicza”, w istocie jedno z kluczowych pojęć hermeneutyki tego autora, obfitujące  w niuanse znaczeniowe. 18 nieobecny, by wyjaśnić wątpliwości czytelnika. Po drugie, odpowiedzialność za  podejmowane w pracy próby syntezy i adaptacji poglądów zrodzonych na gruncie  systemu common law do naszych warunków – polskich, a szerzej: kontynentalno- -europejskich. Przekładanie choćby sposobu pojmowania związania sędziego pra- wem w skomplikowanym systemie precedensowym na kategorie mające znaczenie  w systemie prawa pisanego jest, samo w sobie, doniosłym wyzwaniem intelektu- alnym. Po trzecie wreszcie, pracując w obszarze, który jest – na gruncie literatury  polskiej  –  praktycznie  polem  dziewiczym  (gdy  chodzi  o  anglosaską  krytyczną  filozofię prawa), miałem wybór między podejściem ograniczającym dyskusję z za- staną literaturą polską do absolutnego minimum, tj. tylko do tych autorów, którzy  pisali w tym samym paradygmacie, a podejściem dążącym do maksymalnego po- szukiwania punktów stycznych, nawet za cenę swoiście pojmowanej dekonstrukcji  poglądów przedstawicieli nurtów obecnych w polskim dyskursie teorii i filozofii  prawa. Stając pomiędzy Scyllą zawieszenia mojej pracy niemal w próżni (na pol- skim gruncie) a Charybdą uczynienia z niej pracy ze swej istoty niemal wyłącznie  rekonstrukcyjno-porównawczej, o charakterze dzieła encyklopedycznego (zarów- no co do objętości, jak i treści), wybrałem, o ile to możliwe, via media. Zasadniczy nurt rozważań ograniczyłem więc do krytycznej filozofii prawa, szerzej odwołując  się, w ramach tego zasadniczego nurtu, do literatury spoza paradygmatu criti- cal legal studies jedynie wówczas, gdy wydawało się to szczególnie uzasadnione,  zwłaszcza gdy moje rozważania miały charakter projektujący (rozdział II – grani- ce władzy prawniczej) albo gdy dana tematyka wciąż pozostaje mało rozpoznana  w polskiej literaturze (rozdział IV – etyka orzekania). Natomiast na poziomie rów- noległej narracji, prowadzonej czy to w ramach okazjonalnych wtrąceń do głów- nego toku wywodów, czy to na poziomie przypisów, starałem się odnieść treść  zasadniczych rozważań do najważniejszych prac z polskiej filozofii prawa ostat- nich lat tematycznie odnoszących się do funkcjonalnie analogicznych problemów  badawczych. Z konieczności dokonany wybór był nie tylko subiektywny, ale też  selektywny, tak by nie przesłonić naczelnego celu pracy, jakim jest zaproponowa- nie określonego modelu krytycznej filozofii orzekania, nie zaś polemika z innymi  nurtami badawczymi, które postrzegają prawo w zupełnie innej płaszczyźnie (np.  wyłącznie językowej, a nie ideologicznej, politycznej czy etycznej).  Na koniec chciałbym poczynić pewne zastrzeżenie terminologiczne. Otóż  wychodząc z założenia, że prezentowane w pracy ujęcie wpisuje się, niejako pro- gramowo, w nurt określany jako krytyczna filozofia prawa, którego podstawowe  założenia określam w rozdziale I, do innych nurtów teorii i filozofii prawa, a tak- że prawoznawstwa w ogólności odnosił się będę, stosując określenie „niekrytycz- na filozofia prawa” bądź „niekrytyczne teorie prawa”. Taka konwencja termino- logiczna38 podyktowana jest potrzebą, w niektórych miejscach pracy, zbiorczego  38 Por. T. Gizbert-Studnicki, A. Dyrda, Metodologiczne dychotomie. Krytyka pozytywistycz- nych teorii prawa, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2016, s. 12, gdzie autorzy piszą (co prawda,  w cudzysłowie) o „»niekrytycznej« teorii prawa”. 19 przywołania innych niż krytyczne filozoficznoprawnych nurtów badających in- teresującą mnie problematykę orzekania (w języku analitycznej teorii prawa: są- dowego stosowania prawa, włączając w to jego operatywną wykładnię). Zdaję  sobie sprawę z heterogeniczności tych nurtów, do których zaliczam w szczegól- ności pozytywizm prawniczy (który pozostaje nurtem hegemonicznym) w jego  różnych odmianach39, jak też inne ujęcia filozoficznoprawne odżegnujące się od  założeń klasycznego pozytywizmu, zwłaszcza postpozytywizm40, hermeneutykę  prawniczą41, holizm interpretacyjny42, nurty dyskursywno-argumentacyjne43, in- tegralną filozofię prawa44, jusnaturalizm45, juryscentryzm46 czy kognitywistykę  prawniczą47 i inne formy naturalizmu prawniczego48, a także ekonomiczną anali- zę prawa49, które jednak nie mogą być określone jako stanowiące część krytycznej  filozofii prawa, gdyż nie podzielają w   c a ł o ś c i  jej założeń ontologicznych, epi- stemologicznych i metodologicznych (które przybliżam w rozdziale I), a w szcze- gólności nie podzielają jej  c e l u   e m a n c y p a c y j n e g o  i ściśle z nim powią- zanej h e r m e n e u t y k i  p o d e j r z e ń. Ujęcie tych jakże różnorodnych nurtów  pod zbiorczą etykietką nurtów „niekrytycznych” oznacza jedynie podkreślenie  39 L. Morawski, Pozytywizm »twardy«, pozytywizm »miękki« i pozytywizm martwy, „Ius et Lex” 2003, t. 2, z. 1; T. Gizbert-Studnkicki, Pozytywistyczny park…; M. Pichlak, Krytyczny pozy- tywizm prawniczy Kaarlo Tuoriego, „Principia” 2015, t. 61–62; idem, Pozytywizm praktyczny, po- zytywizm teoretyczny, pozytywizm żywy, „Państwo i Prawo” 2017, z. 5. Zob. także szeroki przegląd  stanowisk w pracy: T. Gizbert-Studnicki, A. Dyrda, Metodologiczne dychotomie…, passim.  40  V. Villa, A Definition of Legal Positivism, [w:] Challenges to Law at the End of the 20th Century: Legal Systems and Legal Science, red. M. Pavčnik, G. Zanetti, Franz Steiner Verlag,  Stuttgart 1997; V. Villa, Legal Theory and Value Judgments, „Law and Philosophy” 1997, t. 16;  N. MacCormick, Institutions of Law. An Essay in Legal Theory, Oxford University Press, Oxford 2007, s. 278–279; K. Petroski, Is Post-Positivism Possible?, „German Law Journal” 2011, t. 12,  z. 2; A. Grabowski, W stronę postpozytywizmu prawniczego. Szkic z metodologii prawoznawstwa, Acta Universitatis Wratislaviensis No. 3337, „Prawo” 2011, t. 312. 41 T. Stawecki, O praktycznym zastosowaniu hermeneutyki w wykładni prawa, [w:] Teoria i praktyka wykładni prawa, red. P. Winczorek, Liber, Warszawa 2005. 42 M. Matczak, Summa iniuria… 43 M. Zirk-Sadowski Prawo… 44 R. Dworkin, Biorąc prawa poważnie, tłum. T. Kowalski, Wydawnictwo Naukowe PWN,  Warszawa 1998. czy ABC, Warszawa 2006. 45 J. Finnis, Prawo naturalne i uprawnienia naturalne, tłum. K. Lossmann, Dom Wydawni- 46 A. Kozak, Granice…; idem, Myślenie analityczne… 47 S.L. Winter, A Clearing in the Forest: Law, Life and Mind, University of Chicago Press, Chicago 2003; I. Witczak-Plisiecka, S. Wojtczak, R. Augustyn, Metafory konceptualne jako na- rzędzia rozumowania i poznania prawniczego, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2017. 48 T. Pietrzykowski, Intuicja prawnicza. W stronę zewnętrznej integracji teorii prawa, Di- fin, Warszawa 2012; Naturalizm prawniczy. Stanowiska, red. K. Eliasz, J. Stelmach, B. Brożek,  Ł. Kurek, Wolters Kluwer, Warszawa 2015; Naturalizm prawniczy. Interpretacje, red. K. Eliasz, J. Stelmach, B. Brożek, Ł. Kurek, Wolters Kluwer, Warszawa 2015; Naturalizm prawniczy. Grani- ce, red. J. Stelmach, Wolters Kluwer, Warszawa 2017. 49 Ekonomiczna analiza prawa, red. T. Giaro, Liber, Warszawa 2015. 20 ich odrębności od przyjętego w niniejszej pracy podejścia (krytycznej filozofii  prawa, zwłaszcza orzekania) i nie przesądza w żadnym razie wzajemnych relacji  pomiędzy tymi nurtami, które wychodzą z bardzo różnych założeń i proponują  bardzo różne opowieści o prawie. Część z nich z pewnością można określić jako  afirmatywne, inne raczej jako deskryptywno-interpretacyjne. Co więcej, moż- liwe jest nawet, że przyjmują one  n i e k t ó r e  spośród założeń ontologicznych,  epistemologicznych czy też metodologicznych krytycznego prawoznawstwa (co  będzie sygnalizowane w rozdziale I), nie podzielają jednak innych założeń, które  uznaję za kluczowe, a zatem  d y s t y n k t y w n e  dla krytycznej filozofii prawa.  Jak bowiem trafnie podkreślają Tomasz Gizbert-Studnicki i Adam Dyrda, nurty  krytyczne w prawoznawstwie cechują „specyficzne cechy i specyficzne zadania  badawcze, które sobie stawiają, co powoduje, że  i s t o t n i e   o d b i e g a j ą  one  od paradygmatu uprawiania »niekrytycznej« teorii prawa”50. 50 T. Gizbert-Studnicki, A. Dyrda, Metodologiczne dychotomie…, s. 12 [podkr. R.M.].
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Jurysprudencja 10. W stronę krytycznej filozofii orzekania. Polityczność, etyka, legitymizacja
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: