Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00807 010667 7469803 na godz. na dobę w sumie
Jurysprudencja 5. Prawo prywatne Unii Europejskiej ze stanowiska teorii prawa - ebook/pdf
Jurysprudencja 5. Prawo prywatne Unii Europejskiej ze stanowiska teorii prawa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 240
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-712-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Głównym celem monografii było zbadanie adekwatności wypracowanych w teorii prawa koncepcji podziału na prawo publiczne i prawo prywatne w prawie Unii Europejskiej. Na marginesie zasadniczych rozważań uwzględniono również dyskusję nad Europejskim Kodeksem Cywilnym, harmonizacją/unifikacją prawa prywatnego i refleksję nad rolą prawa prywatnego w procesie integracji społecznej. W publikacji można wyodrębnić trzy obszary problemowe: 1) adekwatność wyróżnienia prawa prywatnego UE jako rodzaju prawa; 2) kwestię uzasadnienia podziału europejskiego prawa na publiczne i prywatne; 3) modernistyczne uwikłania unijnego prawa prywatnego.

Procesy integracji europejskiej oraz globalizacyjne „narzucają” nowe rozumienie prawa publicznego i prawa prywatnego. Wiąże się to ściśle ze zjawiskami: publicyzacji prawa prywatnego, prywatyzacji prawa publicznego oraz multicentryzmem. Na prawo prywatne Unii Europejskiej składa się wiele aktów unijnych o charakterze wiążącym i niewiążącym. Dyrektywy unijne w większości dotyczą obrotu konsumenckiego i są wdrażane za pomocą procedur administracyjnoprawnych, co stanowi pogwałcenie założeń prawa prywatnego. Do prawa prywatnego Unii Europejskiej trzeba również zaliczyć prawo międzynarodowe prywatne.

Książka skierowana jest zarówno do teoretyków i filozofów prawa, dogmatyków prawa międzynarodowego i europejskiego, cywilistów, komparatystów i historyków prawa, jak też do wszystkich zainteresowanych prawem prywatnym, które może być szansą dla rozbudowy Wspólnoty.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Marek Zirk-Sadowski (Uniwersytet Łódzki), Tomasz Bekrycht (Uniwersytet Łódzki) REDAKTORZY SEKRETARZ Rafał Jerzy Kruszyński (Uniwersytet Łódzki) RADA PROGRAMOWA Andrzej Bator (Uniwersytet Wrocławski), Tadeusz Biernat (Krakowska Akademia im. A. F. Mod­ rzewskiego), Stanisław Czepita (Uniwersytet Szczeciński), Tomasz Gizbert-Studnicki (Uniwersytet Jagielloński), Mariusz Golecki (Uniwersytet Łódzki), Małgorzata Król (Uniwersytet Łódzki), Grzegorz Leszczyński (Uniwersytet Łódzki), Jerzy Leszczyński (Uniwersytet Łódzki), Leszek Leszczyński (Uniwersytet Marii Curie­Skłodowskiej w Lublinie), Lech Morawski (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu), Tomasz Pietrzykowski (Uniwersytet Śląski), Marek Smolak (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), Tomasz Stawecki (Uniwersytet Warszawski), Bartosz Wojciechowski (Uniwersytet Łódzki), Jerzy Zajadło (Uniwersytet Gdański), Wojciech Załuski (Uniwersytet Jagielloński) (Uniwersytet Łódzki), Sylwia Wojtczak RECENZENCI Adam Sulikowski, Bartosz Wojciechowski Joanna Helios – Uniwersytet Wrocławski, Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Katedra Teorii i Filozofii Prawa, 50­145 Wrocław, ul. Uniwersytecka 22/26 REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Katarzyna Gorzkowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁA Barbara Grzejszczak Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego i Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki – Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego © Copyright by Joanna Helios, Łódź 2014 Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06627.14.0.M ISBN (wersja drukowana) 978­83­7969­293­4 ISBN (ebook) 978-83-7969-712-0 Spis treści Wstęp ........................................................................................................................................... 7 I. SFERA PRAWA PUBLICZNEGO I PRAWA PRYWATNEGO UNII EUROPEJSKIEJ Rozdział 1. Prawo publiczne a prawo prywatne w teorii prawa, filozofii i dogmatyce ............... 15 1.1. Wpływ prawa rzymskiego na współczesne rozumienie prawa publicznego i prawa prywatnego ..................................................................................................................... 15 1.2. Dychotomia publiczny/prywatny jako problem teorii prawa ......................................... 25 1.3. Zróżnicowane kryteria podziału na prawo publiczne i prawo prywatne ........................ 27 1.4. Prawo cywilne i prawo administracyjne w kontekście podziału publiczne/prywatne ... 41 1.5. Publiczne/prywatne w poglądach wybranych filozofów prawa ..................................... 49 1.6. Prawo a sfera publiczna i sfera prywatna ....................................................................... 53 Rozdział 2. Podział publiczne/prywatne w prawie Unii Europejskiej ......................................... 61 2.1. Prawo UE jako przedmiot podziału ................................................................................ 61 2.2. Kryteria rozgraniczające prawo publiczne/prawo prywatne w UE ................................ 66 2.3. Publiczne/prywatne w systemie prawa stanowionego i common law ............................ 70 2.4. Publicyzacja prawa prywatnego a prywatyzacja prawa publicznego w kontekście rozważań nad prawem UE .............................................................................................. 82 2.5. Sfera publiczna a sfera prywatna UE .............................................................................. 88 II. EUROPEJSKI KODEKS CYWILNY JAKO „MIT” PRAWA PRYWATNEGO UNII EUROPEJSKIEJ Rozdział 3. Historia tworzenia prawa prywatnego Unii Europejskiej ......................................... 93 3.1. Geneza ............................................................................................................................ 93 3.2. Harmonizacja jako przejaw nowej koncepcji prawa prywatnego UE ............................ 102 3.3. Tradycje prawa cywilnego w Europie ............................................................................ 113 3.4. Prawo konsumenckie w prawie prywatnym UE ............................................................. 116 3.5. Wielopoziomowy system prawa – prawo prywatne UE w relacjach wertykalnych i horyzontalnych ............................................................................................................. 119 Rozdział 4. Typy argumentów w dyskursie o prawie prywatnym Unii Europejskiej .................. 131 4.1. Argumenty „za” i „przeciw” w debacie nad Europejskim Kodeksem Cywilnym .......... 131 4.2. Argument „kulturowy” ................................................................................................... 138 4.2.1. Problemy kodyfikacyjne ....................................................................................... 138 4.2.2. Wspólna płaszczyzna kulturowa w prawie prywatnym UE? ............................... 146 6 4.2.2.1. Nowe europejskie ius commune jako common core prawa prywatnego UE ..... 148 4.2.2.2. Jedność w różnorodności? ..................................................................................... 156 4.3. Argument „państwa narodowego” .................................................................................. 161 4.3.1. Współczesne rozumienie państwa ........................................................................ 161 4.3.2. Prawo prywatne UE a państwo narodowe ............................................................ 173 4.4. Argument „imperium” .................................................................................................... 179 III. PRAWO PRYWATNE UNII EUROPEJSKIEJ JAKO FUNDAMENT INTEGRACJI W SFERZE SPOŁECZNEJ Rozdział 5. Sfera społeczna a kwestia rozdziału publiczne/prywatne w prawie Unii Europejskiej ... 189 5.1. Sfera społeczna UE ......................................................................................................... 189 5.2. Społeczeństwo obywatelskie/cywilne w prawie UE ...................................................... 190 Rozdział 6. Rola prawa prywatnego Unii Europejskiej w kreacji wspólnego społeczeństwa cywilnego .............................................................................................................................. 195 6.1. Prawo prywatne UE jako kwestia sprawiedliwości ........................................................ 195 6.2. Prawo prywatne UE jako wyraz wspólnej tożsamości ................................................... 201 Zakończenie ................................................................................................................................. 211 Bibliografia .................................................................................................................................. 215 Wstęp Teoria prawa jako pewien dyskurs naukowy próbuje penetrować dziedzinę prawa Unii Europejskiej, przykładając do niego swoje siatki pojęciowe, z punktu widzenia których dychotomia prawo publiczne/prawo prywatne jest istotna. Dla niniejszej monografii kluczowa jest relacja prawo publiczne/prawo prywatne UE (stanowi ona oś problemową podjętych rozważań)1. Prawo publiczne traktuję jako „ścianę”, w oparciu o którą można nadać sens prawu prywatnemu. W związ­ ku z tym głównym celem rozprawy jest zbadanie adekwatności wypracowanych w teorii prawa koncepcji dychotomii prawo publiczne/prawo prywatne Unii Europejskiej oraz czynników, które tę adekwatność ograniczają. Na margine­ sie zasadniczych rozważań zamierzam się odnieść także do innych problemów związanych z realizacją celu głównego, koncentrujących się wokół dyskusji nad Europejskim Kodeksem Cywilnym, harmonizacją/unifikacją prawa prywatnego oraz podjąć próbę refleksji nad rolą prawa prywatnego w procesie integracji spo­ łecznej. Relacja prawo publiczne/prawo prywatne w kontekście prawa Unii Euro­ pejskiej generuje następujące tezy/pytania: 1) adekwatność wyróżniania prawa prywatnego UE jako rodzaju prawa, 2) konieczność podziału prawo publiczne/prawo prywatne w UE oraz kwe­ stia jego uzasadnienia, 3) modernistyczne uwikłania prawa prywatnego UE. Na podstawie powyższych tez/pytań wyodrębniam trzy obszary problemo­ we. Pierwszy z nich to ekspozycja rozróżnienia: prawo publiczne/prawo prywat­ ne UE. Należy podkreślić, że procesy integracji europejskiej oraz globalizacyjne „narzucają” nowe rozumienie prawa publicznego i prawa prywatnego. Znaczna część dotychczasowych kryteriów klasyfikacji została oparta na klasycznej for­ mule Ulpiana, w późniejszym okresie skodyfikowanej przez Justyniana, która sprowadza się do stwierdzenia, że nauka prawa dzieli się na dwie gałęzie: pra­ wa publicznego i prawa prywatnego. Prawo publiczne związane jest z rządem rzymskiego państwa, zaś prawo prywatne dotyczy interesów indywidualnych. Owa rzymska dystynkcja stała się fundamentalna dla kontynentalnych systemów 1 W literaturze przedmiotu niekiedy można się natknąć na – pozostawione bez odpowiedzi – pytania o praktyczny sens konwencjonalnego podziału na prawo publiczne i prawo prywatne: zob. W. Dajczak, Projekt wspólnego europejskiego prawa sprzedaży – powrót do pytania o istotę tego, co wspólne dla nauki prawa, „Forum Prawnicze” 2012, nr 6, s. 6. 8 prawnych. Natomiast w Anglii, gdzie funkcjonuje system prawa precedensowe­ go (common law), unika się – chciałoby się rzec – prostego podziału na prawo publiczne i prawo prywatne. Jednakże Unia Europejska i globalna ekonomia wy­ wierają wpływ na rozumienie i dystynkcje pomiędzy tym, co „publiczne” a tym, co „prywatne”, przyjęte przez prawników wychowanych w kulturze i tradycji prawa stanowionego oraz common law. Ponadto rozwój Europejskiego Modelu Socjalnego spowodował zatarcie prostej granicy pomiędzy prawem publicznym a prywatnym. U progu nowej ery pojawiają się nowe koncepcje zarządzania, któ­ re nie mieszczą się ani w kategoriach prawa publicznego, ani prawa prywatnego2. W związku z powyższym można się zastanawiać, czy dotychczasowe (tra­ dycyjne) kryteria podziału na prawo publiczne i prawo prywatne są odpowiednie na gruncie prawa UE. Zagadnienie to wiąże się ściśle ze zjawiskami: publicyzacji prawa prywatnego, prywatyzacji prawa publicznego oraz multicentryzmem. Zja­ wiska te powodują, iż istnieje potrzeba nowego spojrzenia na prawo publiczne i prawo prywatne. W części I niniejszej rozprawy omawiam dotychczasowe twierdzenia na te­ mat podziału prawo publiczne/prawo prywatne, charakterystyczne dla teorii pra­ wa oraz dogmatyki prawa. Punktem wyjścia uczyniłam pokazanie wpływu prawa rzymskiego na współczesne rozumienie prawa publicznego i prawa prywatnego3. Następnie, podążając za literaturą, przytoczyłam poglądy na temat rozumienia prawa publicznego i prawa prywatnego, starając się odnieść owe poglądy do pra­ wa Unii Europejskiej. Uwzględniłam różnice w pojmowaniu podziału publiczne/ prywatne w systemie prawa stanowionego i common law. Drugi obszar problemowy podejmowany w pracy stanowi próba uporządkowa­ nia argumentów w debacie o prawie prywatnym UE. Dyskusje wokół prawa pry­ watnego w zasadniczej mierze dotyczą Europejskiego Kodeksu Cywilnego (EKC). Ten ostatni traktuję jako „mit”, wokół którego snute są rozważania dotyczące kul­ tury, tożsamości, kodyfikacji, państwa i imperium. Większość przywoływanych argumentów wskazuje na wpływ myślenia modernistycznego na prawo prywatne UE. W moim odczuciu dyskusje te przypominają spory prowadzone w doktrynie nad Konstytucją Europejską (można doszukiwać się na tym tle pewnych analogii). W rozważaniach nad prawem prywatnym Unii Europejskiej należy pamię­ tać, że prawo prywatne UE to nie tylko EKC, którego przecież fizycznie nie ma. Warto mieć na uwadze, iż przez ostatnie ponad 10 lat Komisja Europejska podej­ mowała starania zmierzające do przyjęcia instrumentu prawnego usprawniają­ cego funkcjonowanie rynku wewnętrznego, zwłaszcza w odniesieniu do umów transgranicznych zawieranych przez konsumentów. 2 Z. Brodecki, M. Konopacka, A. Brodecka­Chamera, Komparatystyka kultur prawnych, Oficyna a Wolters Kluwer business, Warszawa 2010, s. 52. 3 Por. W. Dajczak, F. Longchamps de Berier, Prawo rzymskie w czasach dekodyfikacji, „Fo­ rum Prawnicze” 2012, nr 4, s. 8 i n. 9 Na prawo prywatne Unii Europejskiej składa się wiele aktów unijnych o cha­ rakterze wiążącym i niewiążącym. Oczywiście, zdaję sobie sprawę, że znaczącą część dyrektyw zaliczanych do sfery prawa prywatnego UE trudno traktować jako klasyczne prawo prywatne, albowiem te dyrektywy w większości dotyczą obrotu konsumenckiego i są wdrażane za pomocą procedur administracyjnoprawnych, co stanowi pogwałcenie założeń prawa prywatnego. Do prawa prywatnego Unii Europejskiej4 trzeba również zaliczyć prawo międzynarodowe prywatne5. Wy­ pada zauważyć, że ustawodawstwo UE w sferze prawa prywatnego międzyna­ rodowego znacząco się rozwinęło. Unia Europejska stała się członkiem Haskiej Konferencji Prywatnego Międzynarodowego Prawa. Obecnie następuje harmoni­ zacja prawa prywatnego międzynarodowego na poziomie unijnym. Wewnątrz Ty­ tułu V Traktatu o funkcjonowaniu UE znajduje się zobowiązanie do współpracy w sprawach cywilnych6. Do prawa prywatnego UE należy zaliczyć także prawo prywatne państw członkowskich, które podlega europeizacji. Pamiętając, iż po­ jęcie prawa prywatnego obejmuje zarówno prawo materialne, prawo procedury cywilnej, jak i prawo kolizyjne (prywatne międzynarodowe), zaznaczam, iż swoje rozważania sytuuję wokół szeroko rozumianego prawa cywilnego materialnego, natomiast problematyka harmonizacji prawa postępowania cywilnego oraz prawa prywatnego międzynarodowego pozostaje poza obszarem moich zainteresowań. W części II rozprawy analizuję argumenty ogólne „za” i „przeciw” Euro­ pejskiemu Kodeksowi Cywilnemu, uwzględniając genezę, tradycje prawa cywil­ nego w Europie, prawo konsumenckie w prawie prywatnym UE, harmonizację, a także wielopoziomowy system prawa. Za pomocą tego ostatniego pokazuję, iż prawo prywatne Unii Europejskiej występuje w relacjach wertykalnych i ho­ ryzontalnych. Z kolei argumenty szczegółowe dotyczą w szczególności kultury, państwa i imperium. Te obszary łączą się ze sobą, gdyż kodeks cywilny jest ści­ śle powiązany z państwem narodowym, stanowi wyraz kultury danego państwa, a przecież niektóre wizje dotyczące przyszłości Europy sugerują, iż przy pomocy kultury Unia Europejska chce stworzyć imperium na wzór imperium rzymskie­ go, maskując swoje zamiary za pomocą argumentu soft law. Wizja imperium sta­ nowi zagrożenie dla kultury poszczególnych państw członkowskich; zagrożona jest zwłaszcza kultura common law. 4 Dla przykładu: The Brussels I Regulation, The Lugano Conventions, The Hague Conven­ tion 2005, The Rome I Regulation, The Rome II Regulation, The Brussels IIA Regulation. 5 Argumenty „za” i „przeciw” istnieniu kompetencji wyłącznej UE do zawierania umów międzynarodowych dotyczących prawa prywatnego międzynarodowego – zob. M. Niedźwiedź, P. Mostowik, Wspólnota Europejska jako strona umów międzynarodowych w dziedzinie prawa prywatnego międzynarodowego. Uwagi na tle opinii Trybunału Sprawiedliwości w sprawie 1/03, „Problemy Współczesnego Prawa Międzynarodowego, Europejskiego i Porównawczego” 2009, t. VII, www.europeistyka.uj.edu.pl/5ddab4df­1384­467c­8c25­f1219c50f8 (dostęp: 20.03.2014). 6 P. Hone, EU Private International Law, 2nd ed., Edward Elgar Publishing Ltd, Chelten­ ham (UK)–Northampton (USA) 2010, s. 3 i n. 10 Trzeci obszar problemowy to refleksja nad prawem prywatnym Unii Euro­ pejskiej, które może stać się szansą dla społeczności unijnej – wszak w prawie dominuje to, co społeczne, a przecież integracja europejska dokonuje się w prze­ strzeni społecznej. Wyłonienie się samej dziedziny społecznej wiąże się z naro­ dzinami epoki nowożytnej. To, co społeczne nie jest przecież ani prywatne, ani publiczne, lecz zawłaszcza obydwie te sfery. Prawo jest zjawiskiem społecznym o złożonej strukturze. W ramach prawa swoisty kalejdoskop wariantów i odcie­ ni tworzy prawo zobowiązań z uwagi na fakt, że umowa jest zjawiskiem życia społecznego7. Samo prawo prywatne ma siłę podskórną, która wynika z cech/warto­ ści prawa prywatnego, rozróżnienia metody prywatnoprawnej od publicz­ noprawnej, co może stać się fundamentem wspólnego społeczeństwa w Unii Europejskiej. Wprawdzie UE od pewnego czasu przeżywa kryzys. Można się zatem zastanawiać, czy w obliczu kryzysu zasadne jest zajmowanie się prob­ lematyką prawa prywatnego Unii. Jednak ów kryzys ma podłoże ekonomiczne (gospodarcze)8. Zwrot ku prawu prywatnemu i jego oddziaływaniu w sferze społecznej, mimo trudności, z którymi boryka się UE, wydaje się uzasadniony. Moim zdaniem, ten zwrot ku prawu prywatnemu pokazuje, że – pomimo prob­ lemów związanych z jego wyodrębnieniem, przeprowadzeniem granicy między tym, co publiczne a tym, co prywatne w UE (część I monografii) oraz obaw do­ tyczących samego procesu harmonizacji, ujednolicania, czy wreszcie prób two­ rzenia Europejskiego Kodeksu Cywilnego (część II pracy) – Unia Europejska poszukuje wspólnej płaszczyzny, dąży do „wspólnoty”. Wspólnoty tej nie dało się zbudować w oparciu o prawo publiczne, mimo że metoda publicznoprawna stwarza mniej problemów. Powstała swoista pustka i ową pustkę można wypeł­ nić za pomocą prawa prywatnego. Oczywiście trzeba mieć na uwadze, iż sama sfera publiczna prawa UE podlega ewolucji, co jest związane z potrzebą zmiany paradygmatu prawa. W części III rozprawy omawiam dwie kwestie. Pierwsza dotyczy sfery spo­ łecznej Unii Europejskiej i społeczeństwa obywatelskiego/cywilnego UE. Druga stanowi propozycję wyjścia z kryzysu, przynajmniej w sferze społecznej. Pana­ ceum ma stanowić prawo prywatne Unii, na bazie którego można budować toż­ samość, a następnie stworzyć wspólne ponadnarodowe społeczeństwo cywilne. W moim odczuciu godne rozważenia wydaje się pójście tym tropem i zbadanie, czy rzeczywiście prawo prywatne może przyczynić się do wyjścia z kryzysu w UE, dając podstawy do legitymizacji i rozwoju sfery społecznej. 7 S. J. Karolak, Sprawiedliwość. Sens prawa. Eseje, Zakamycze, Kraków 2005, s. 158 i n. 8 Z. M. Doliwa­Klepacki, Quo vadis, Unio Europejska? Prognoza dla Unii Europejskiej na najbliższe 20–30 lat, [w:] R. M. Czarny, K. Spryszak (red.), Państwo i prawo wobec współ- czesnych wyzwań. Księga jubileuszowa Profesora Jerzego Jaskierni, t. 5: Integracja europejska i stosunki międzynarodowe, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2012, s. 489 i n. 11 Na koniec chciałabym poruszyć jeszcze jedną kwestię o charakterze formal­ nym. W monografii używane są pojęcia: „prawo prywatne UE”, „europejskie prawo prywatne”, „europejskie prawo cywilne” czy „europejskie prawo kontrak­ tów”. Dwa pierwsze traktuję jako synonimy, natomiast „europejskie prawo cy­ wilne” czy „europejskie prawo kontraktów” mieszczą się w pojęciach: „prawo prywatne UE” i „europejskie prawo prywatne”. Zakres znaczeniowy „europej­ skiego prawa cywilnego” i „europejskiego prawa kontraktów” jest węższy od po­ zostałych dwóch pojęć. W pracy wskazuję, iż prawo cywilne stanowi trzon prawa prywatnego, a więc mieści się w prawie prywatnym, jednakże prawo prywatne nie ogranicza się tylko do prawa cywilnego. Z kolei prawo kontraktów to zobo­ wiązania, które wchodzą w skład prawa cywilnego. Niniejsza monografia powstawała w latach 2008–2013. Pomysł jej napisa­ nia zrodził się pod wpływem burzliwych dyskusji prowadzonych w nauce pra­ wa europejskiego na temat europeizacji prawa prywatnego, jej skutków i możli­ wych konsekwencji, zarówno negatywnych, jak i pozytywnych. Książkę kieruję do teoretyków i filozofów prawa, a także dogmatyków prawa międzynarodowego i europejskiego, cywilistów, komparatystów i historyków prawa. Krąg adresa­ tów na pierwszy rzut oka może wydawać się szeroki i nieco zróżnicowany, lecz wspólnym mianownikiem ma być zainteresowanie prawem prywatnym, roz­ patrywanym w różnych aspektach, które może stać się szansą dla rozbudowy i umocnienia wspólnoty między mieszkańcami Unii Europejskiej. * * * Korzystając z prawa autora do wyrażenia wdzięczności osobom, które przy­ czyniły się do powstania niniejszej pracy, pragnę przede wszystkim podziękować Panu prof. dr. hab. Bartoszowi Wojciechowskiemu oraz Panu prof. dr. hab. Ada­ mowi Sulikowskiemu za poświęcony czas i wnikliwe uwagi recenzyjne, które wpłynęły na ostateczny kształt pracy. Podziękowania składam także Panu prof. zw. dr. hab. Andrzejowi Batorowi, kierownikowi Katedry Teorii i Filozofii Prawa na Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego, za okazane wsparcie i stworzenie moż­ liwości rozwoju naukowego. Dziękuję Kolegom z Katedry za sugestie i inspirującą naukowo krytykę. Osobne podziękowania składam mojej wieloletniej przyjaciółce dr Wioletcie Jed­ leckiej za możliwość merytorycznej dyskusji i dodawanie otuchy. Dziękuję Panu prof. zw. dr. hab. Stanisławowi Kaźmierczykowi, promotoro­ wi mojej pracy doktorskiej, za okazaną życzliwość. Dziękuję także mojej córce Joli za zrozumienie, iż z powodu pisania książki poświęcałam jej mniej czasu. I SFERA PRAWA PUBLICZNEGO I PRAWA PRYWATNEGO UNII EUROPEJSKIEJ Rozdział 1 Prawo publiczne a prawo prywatne w teorii prawa, filozofii i dogmatyce Termin „prywatny” w jego pierwotnym, deprywa­ cyjnym brzmieniu ma sens właśnie w odniesieniu do wielorakiego znaczenia obszaru publicznego […]1. 1.1. Wpływ prawa rzymskiego na współczesne rozumienie prawa publicznego i prawa prywatnego Istnieją liczne związki między ideami prawa europejskiego a prawem do­ tyczącym umów, mimo że z natury rzeczy należą one do dwóch całkowicie odrębnych sfer prawa. Chodzi oczywiście o sferę prawa publicznego i sferę pra­ wa prywatnego. Prawo prywatne stanowi tę gałąź prawa, która skierowana jest na użytek jednostek. Przeciwieństwem prawa prywatnego jest prawo publiczne, które ma na celu realizację interesu publicznego. Pod sformułowanie Ulpiana res Romana podstawić można wszelką wspólnotę nakierowaną na realizację wspólnego dobra2. Samo funkcjonowanie prawa rzymskiego po upadku pań­ stwa rzymskiego, zarówno zachodniego, jak i wschodniego, jest niewątpliwie zjawiskiem wyjątkowym w historii prawa. Żaden bowiem dawny system pra­ wa, zwłaszcza prawa cywilnego, nie wywarł tak znaczącego wpływu na kultu­ rę prawną dzisiejszej Europy, rozumianej jako wspólnota kulturowa. Wielu ro­ manistów z powodzeniem zajmuje się badaniami nad obecnością prawa rzymskiego w epoce feudalnej oraz we współczesnym prawie cywilnym państw Europy3. W samej literaturze można natrafić na dość stanowcze opinie, że do­ świadczenie prawa rzymskiego nadal będzie użyteczne w późniejszym rozwoju 1 H. Arendt, Kondycja ludzka, tłum. A. Łagodzka, Fundacja Aletheia, Warszawa 2000, s. 65. 2 R. Mańko, Idea Europejskiego Kodeksu Cywilnego w świetle zasady pomocniczości – przyczynek do analizy problemu, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Towarzystwo Biblioteki Słuchaczów Prawa. Zeszyty Prawnicze” 2005, t. XIII, s. 115. 3 E. Borkowska­Bagieńska, Prawo rzymskie we współczesnej kulturze prawnej Europy, [w:] A. Sokala, E. Gajda (red.), Honeste vivere. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Władysława Bojarskiego, Wyd. Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2001, s. 22–23. 16 prawa4. Prawo rzymskie stanowi element szeroko pojętej tradycji romanistycz­ nej w postaci idei, ducha obecnego po dzień dzisiejszy w całym cywilizowa­ nym świecie. W tym ujęciu jest traktowane nie tylko jako fundament i monu­ ment prawa prywatnego, jako „niewyczerpane źródło wszelkiej wiedzy i mądrości prawniczej, ale także jako wiedza etyczna i filozoficzna”5. Wobec tego, aby w pełni przeanalizować rozumienie prawa publicznego i prawa pry­ watnego oraz ich wzajemne relacje, należy w pierwszej kolejności skupić się na prawie rzymskim. Wszak już w obrębie rzymskiego prawa prywatnego sami Rzymianie wyróżniali prawo publiczne i prawo prywatne. Instytucje prawa publicznego i prywatnego były przez Rzymian ściśle oddzielone. W prawie publicznym występował nadrzędny, władczy charakter państwa. Prawo pry­ watne regulowało interesy jednostek w zakresie stanowiska osobowego i mająt­ kowego6. Aktualny do dziś w Europie kontynentalnej podział na prawo publicz­ ne i prawo prywatne, początkowo opierał się na kryterium źródła. Mianem ustawy publicznej (lex publica) określano ustawy zgromadzeń ludowych, pod­ czas gdy lex privata to uzgodniona przez strony klauzula umowna (lex contrac- tus). Niewykluczone, iż wyrażenie ius privatum oznaczało wtedy tyle, co dzi­ siejsze prawo podmiotowe: władzę nad osobami i rzeczami, przenoszoną przez te same czynności o charakterze publicznym: „obrzęd uchwycenia ręką” (man- cipatio) oraz „odstąpienie przed pretorem” (in iure cessio)7. Tytus Liwiusz pisał o Ustawie XII Tablic jako o źródle wszelkiego prawa: publicznego i prywatne­ go (fons omnis publici privatique iuris). Podział ten znany był również Cycero­ nowi. W jego ujęciu do sfery prawa publicznego należały sprawy prawodaw­ stwa, uchwał senatu i traktatów państwowych; do prywatnego – testamenty, umowy i kontrakty. W III w. n.e. znany już prawnik rzymski Ulpian pisał o dwu podejściach w zajmowaniu się prawem, tj. właśnie o podejściu publicznopraw­ nym i prywatnoprawnym. Prawem publicznym było to prawo, które dotyczyło państwa rzymskiego, natomiast prywatnym – to, które odnosiło się do korzyści poszczególnych jednostek (osób). Ulpian uważał pewne sprawy za użyteczne dla ogółu, inne zaś dla osób prywatnych. Zastosował kryterium podziału w po­ staci utilitas: korzyść, pożytek, użyteczność, interes – publiczny lub prywatny. W swej definicji przedstawił problem właściwego skojarzenia interesu jednost­ kowego z interesem całego społeczeństwa, wyrażając przy tym pogląd, że między interesem jednostki a interesem społecznym zachodzi trudna 4 M. Sobczyk, Recenzja: Wojciech Dajczak, Tomasz Giaro, Franciszek Longchamps de Be- rier, „Prawo rzymskie. U podstaw prawa prywatnego”, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2009, 584 s., 69 il., „Kwartalnik Prawa Prywatnego” 2011, z. 1, s. 289. 5 W. Bokajło, A. Pacześniak, Podstawy europeistyki, Wyd. Atla2, Wrocław 2009, s. 83. 6 W. Litewski, Podstawowe wartości prawa rzymskiego, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskie­ go, Kraków 2001, s. 55. 7 W. Dajczak, T. Giaro, F. Longchamps de Berier, Prawo rzymskie. U podstaw prawa pry- watnego, Wyd. Prawnicze PWN, Warszawa 2009, s. 34. 17 do pogodzenia sprzeczność. Wyrazem wspomnianej antynomii ma być od­ mienny mechanizm prawa, który służy jednemu i drugiemu celowi. Powstały w ten sposób dualizm prawa okazał się historycznie bardzo trwały. W prawie prywatnym podkreśla się jego silny związek z własnością prywatną. W czasach nowożytnych, które przyjęły ten podział prawa, określa się własność prywatną mianem świętej i nienaruszalnej. Ewentualny konflikt między interesem jed­ nostki a interesem państwa jako całości w Rzymie rozstrzygano na podstawie utilitas publica, tj. na korzyść interesu publicznego8. Zatem na tle rozważań prowadzonych na podstawie prawa rzymskiego przyjmuje się, iż na prawo pub­ liczne składają się normy dotyczące struktury oraz funkcjonowania państwa i jego organów – czyli w dzisiejszym rozumieniu np. prawo konstytucyjne, ad­ ministracyjne, finansowe, karne. Prawo prywatne natomiast obejmuje stosunki między osobami w zakresie spraw majątkowych i rodzinnych. Jako wyznacz­ nik prawa prywatnego można również wskazać jego związek z własnością pry­ watną. Dla prawa prywatnego charakterystyczna jest równorzędność stron wchodzących ze sobą w stosunki prawne, podczas gdy prawo publiczne zna­ mionuje pozycja władcza państwa i jego organów nad obywatelami. W konse­ kwencji ukształtowała się – co zostało podkreślone już wcześniej – przewaga prawa publicznego nad prawem prywatnym, tj. przewaga utilitas publica nad interesem prywatnym. Ponadto trzeba mieć na uwadze, że rozwój prawa rzym­ skiego, jego recepcja i wpływ na nowożytne systemy prawne odnoszą się głów­ nie do prawa prywatnego. Pod pojęciem ius Rzymianie rozumieli właśnie pra­ wo prywatne. W dzisiejszym znaczeniu najbliższe pojęciu prawa prywatnego jest prawo cywilne9. Pojęcie prawa publicznego w Rzymie różniło się od rozu­ mienia współczesnego, które obejmuje także prawo samorządowe czy ustrój sądów. Z kolei na prawo prywatne składają się normy prawne pochodzące z prawa naturalnego, prawa narodów lub prawa cywilnego10. Różnica między prawem publicznym i prywatnym została sformułowana przez rzymskich praw­ ników, jakkolwiek ta dystynkcja nie była ani koncepcyjnie, ani w sposób fak­ tyczny jasno zarysowana, po części wskutek braku idei państwa, które mogłoby reprezentować stronę „publiczną”, po części zaś z uwagi na brak rozwiniętej administracji oraz fakt, że wiele funkcji systemu prawnego jest dzisiaj rozu­ mianych jako publiczna odpowiedzialność spełniana przez jednostki prywatne. A zatem magistraty wytaczały procesy dotyczące zbrodni tylko wówczas, jeśli uznały je za zagrożenia wobec populus Romanus jako całości. W odniesieniu do zbrodni przeciwko jednostkom, ich ofiary same musiały inicjować prawne 8 E. Szymoszek, I. Żeber, Rzymskie prawo prywatne, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1998, s. 17. 9 M. Kuryłowicz, A. Wiliński, Rzymskie prawo prywatne. Zarys wykładu, Oficyna a Wol­ ters Kluwer business, Warszawa 2008, s. 22. ­Mazurskiego, Olsztyn 2004, s. 92. 10 B. Sitek, P. Krajewski (red.), Rzymskie prawo publiczne, Wyd. Uniwersytetu Warmińsko­
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Jurysprudencja 5. Prawo prywatne Unii Europejskiej ze stanowiska teorii prawa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: