Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00213 005938 13649317 na godz. na dobę w sumie
Jurysprudencja 9. Status prawny i dynamika porządku prawnego - ebook/pdf
Jurysprudencja 9. Status prawny i dynamika porządku prawnego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 195
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-745-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W książce zaprezentowano emergentną koncepcję prawa jako proces narastania intensywności jego istnienia mierzonego na siedmiostopniowej skali. Z elementarnych cząstek, jakimi są normy, wyłania się system prawa jako całość o nowych właściwościach, a następnie coraz głębiej zakorzenia się w decyzjach, działaniach, racjach działania i motywacjach podmiotów prawa - zarówno tych, którzy mogą tworzyć lub stosować prawo, jak i tych, którzy mają jedynie obowiązek prawa przestrzegać. Szeroka koncepcja porządku prawnego obejmuje poza systemem prawa także stosunki prawne, zawody prawnicze, style egzekucji prawa, modele stosowania prawa, postawy wobec prawa oraz dyskurs legitymizacyjny obok prawno-dogmatycznego.

 

System prawa i porządek prawny są tu określane nie przez związek z państwem, lecz z inną systemotwórczą całością, z ramami instytucjonalnymi całego ustroju społecznego, które składają się z dynamicznej sieci relacji między władzą publiczną i prywatną a własnością publiczną i prywatną. W tych ramach i w dynamice statusów można zobaczyć systemotwórczą energię wprawiającą w ruch porządki prawne.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

(cid:44)(cid:32)(cid:84) 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 1 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 1 2017-08-25 14:35:42 2017-08-25 14:35:42 (cid:44)(cid:32)(cid:84) 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 2 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 2 2017-08-25 14:35:43 2017-08-25 14:35:43 (cid:44)(cid:32)(cid:84) 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 3 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 3 2017-08-25 14:35:43 2017-08-25 14:35:43 Marek Zirk-Sadowski (Uniwersytet Łódzki), Tomasz Bekrycht (Uniwersytet Łódzki) REDAKTORZY SEKRETARZ Robert Krasoń (Uniwersytet Łódzki) RADA PROGRAMOWA Andrzej Bator (Uniwersytet Wrocławski), Tadeusz Biernat (Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego), Stanisław Czepita (Uniwersytet Szczeciński), Tomasz Gizbert-Studnicki (Uniwersytet Jagielloński), Mariusz Golecki (Uniwersytet Łódzki), Małgorzata Król (Uniwersytet Łódzki) Grzegorz Leszczyń ski (Uniwersytet Łódzki), Jerzy Leszczyń ski (Uniwersytet Łódzki) Leszek Leszczyń ski (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), Lech Morawski (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu), Tomasz Pietrzykowski (Uniwersytet Śląski) Marek Smolak (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), Tomasz Stawecki (Uniwersytet Warszawski), Bartosz Wojciechowski (Uniwersytet Łódzki), Sylwia Wojtczak (Uniwersytet Łódzki), Jerzy Zajadło (Uniwersytet Gdański), Wojciech Załuski (Uniwersytet Jagielloński) RECENZENT Jerzy Zajadło Wojciech Lamentowicz – Wyższa Szkoła Administracji i Biznesu im. Eugeniusza Kwiatkowskiego w Gdyni REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Danuta Bąk SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Książka powstała w ramach realizacji projektu „Demokratyczna legitymizacja wpływu orzeczeń sądowych na system tworzenia prawa”, nr 2015/19/B/HS5/03114 fi nansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki © Copyright by Wojciech Lamentowicz, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08065.17.0.M Ark. wyd. 12,5; ark. druk. 12,25 ISBN 978-83-8088-677-3 e-ISBN 978-83-8088-745-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 4 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 4 2017-08-25 14:35:43 2017-08-25 14:35:43 Spis treści Wstęp ........................................................................................................................................... 7 Rozdział 1. Idee przewodnie ..................................................................................................... 13 1.1. Zarys statusowej teorii porządku prawnego ................................................................................. 13 1.2. Status prawny i uznanie: idea splotu normatywno-faktycznego ................................................ 21 Rozdział 2. Inspiracje ................................................................................................................ 33 2.1. Problem uznania w idealistycznej fi lozofi i niemieckiej: Fichte i Hegel .................................... 33 2.2. Niemiecka jurysprudencja o statusie i uznaniu: Ihering i Jellinek ............................................. 35 2.3. Współczesna myśl fi lozofi czna i prawna o uznaniu i statusach: Habermas, Honneth, Brugger ............................................................................................................................ 38 2.4. Honor, godność, duma i gniew: tymotejskie problemy w fi lozofi i Petera Sloterdijka .............. 42 2.5. Bourdieu o różnicy, kapitale kulturowym i dominacji symbolicznej ........................................ 49 Rozdział 3. System prawa i porządek prawny ........................................................................ 53 3.1. Emergencja systemu prawa: siedem stopni intensywności istnienia prawa .............................. 53 3.2. Koncepcje porządku prawnego ..................................................................................................... 73 3.3. Stabilność i zmienność statusów prawnych: równowaga wewnętrzna i zewnętrzna statusów .................................................................................................................... 79 Rozdział 4. Status prawny w ramach porządku prawnego ................................................... 87 4.1. Trzy modele stosowania prawa ..................................................................................................... 87 4.2. Idealizacyjne założenia o podmiotach prawa: konieczny warunek istnienia i działania prawa ............................................................................................................................. 95 4.3. Style egzekucji prawa i status prawny ........................................................................................... 106 4.4. Status jako konstytutywny składnik stosunku prawnego ........................................................... 109 4.5. Podstawy legitymizacji władzy i prawa ....................................................................................... 111 4.6. Zawodowi prawnicy – współtwórcy statusów prawnych ........................................................... 119 4.7. Postawy wobec prawa i rola pamięci w ich reprodukcji .............................................................. 128 4.8. Statusy prawne i instytucjonalne ramy ustroju społecznego ...................................................... 142 4.9. Instytucjonalizacja życia i binarne opozycje w myśleniu ........................................................... 152 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 5 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 5 2017-08-25 14:35:43 2017-08-25 14:35:43 6 Rozdział 5. Statusy prawne we współczesnym świecie .......................................................... 163 5.1. Statusy prawne, bezpieczeństwo prawne i formalna sprawiedliwość ....................................... 163 5.2. Statusy prawne współczesnego człowieka ................................................................................... 167 5.3. Statusy społeczno-prawne grup dyskryminowanych: wyzwanie dla elit władzy i własności ............................................................................................................. 172 5.4. Konkluzje ........................................................................................................................................ 179 Post scriptum ............................................................................................................................................ 182 Bibliografi a .............................................................................................................................................. 187 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 6 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 6 2017-08-25 14:35:43 2017-08-25 14:35:43 Wstęp Prawo nie istnieje jako byt niezmienny, w doskonałej postaci, lecz podlega procesowi stawania się, zachodzenia zmian i zanikania. Jest jednym z rodzajów emergencji w życiu społecznym ludzi. Prawo to oparty na dyskursie wielopod- miotowy proces decyzyjny przebiegający z udziałem bardzo licznych osób, spo- śród których każda występuje w innej roli i ma rozmaity status prawny. Są to ludzie, którzy tworzą przepisy i akty normatywne, ogłaszają je, interpretują przepisy i uznają zwyczaje relewantne współtworząc normy, uzasadniają swe decyzje interpretacyjne, legitymizują przez argumentację ich obowiązywanie, stosują reguły i inne standardy wydając decyzje sądowe i administracyjne oraz – last but not least – przestrzegają lub nie przestrzegają w swych zachowaniach tych norm (przy tym mają rozmaite przeżycia psychiczne z tym związane, np. strach przed sankcją, nadzieję na korzyści czy też szacunek dla treści norm), i oczywiście oceniają je, wyrażając aprobatę lub jej brak. Każdy z tych podmio- tów dokonuje wyborów uwikłanych w wartości pozaprawne, zwłaszcza moralne i religijne, i dzięki tym krzyżującym się i nakładającym na siebie pasmom decy- zji różnych osób dokonuje się emergentny proces stawania się systemu prawa, który osiąga zmienne stopnie intensywności swego istnienia, a także staje się systemem mniej lub bardziej kompletnym i spójnym oraz oddziałuje na inne składniki porządku prawnego. Prawo osiąga cechę systemowości stopniowo i pozostaje systemem tylko w określonym stopniu, bowiem jest w nim także wie- le chaotyczności, niejasności, sprzeczności, luk, zachodzą ponadto częste inter- ferencje norm, granice systemu są rozmyte i reguły walidacyjne dość chwiejne. Porządek prawny szeroko pojmowany zawiera w sobie emergentny system prawa wraz z jego podstawą aksjologiczną, a jednocześnie stanowi całość współ- tworzącą i dynamizującą system prawa. Całość ta może współtworzyć własne części, ponieważ emergentne całości nie są redukowalne do sumy swych części. Holistyczne myślenie prowadzi od porządku prawnego do pojedynczej normy i jest istotnym uzupełnieniem dominującego redukcjonizmu postulującego my- ślenie od szczegółu do ogólności, do systemowości. Twierdzenia powyższe są opisowe i częściowo eksplanacyjne, nie są natomiast wyrazem przekonań aksjo- 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 7 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 7 2017-08-25 14:35:43 2017-08-25 14:35:43 8 logicznych. Chcemy pokazać, jak jest i dlaczego właśnie tak jest, a nie jaki powi- nien być idealny system dobrego prawa w ramach idealnego porządku prawnego. Książka ta jest pomyślana jako wyzwanie dla licznych twierdzeń ogólnej refl eksji nad prawem i życiem społecznym. Stanowi zaproszenie do ponownego przyjrzenia się licznym pojęciom kluczowym dla jurysprudencji. Zarówno w sfe- rze teorii i fi lozofi i prawa, jak i socjologii prawa podejmuję próbę odnowienia zainteresowania statusami prawnymi osób, próbę przywrócenia równoczesności myślenia o uprawnieniach i obowiązkach. Wierzę głęboko, że czas najwyższy do- cenić problematykę obowiązków w teorii prawa, aby nauki dogmatyczno-prawne ‒ zawsze poważnie zajmujące się obowiązkami ‒ nie były pozbawione ogólnej refl eksji, która jest intelektualnym obowiązkiem teorii i fi lozofi i prawa. W pol- skiej literaturze brakuje książek poświęconych obowiązkom prawnym i politycz- nym, które to zagadnienia są obecne w piśmiennictwie anglosaskim, niemieckim i francuskim. Przypominam o tym i robię małe kroki prowadzące ku wypełnie- niu tej luki w przyszłości przez rozwiniętą teorię obowiązku i jego podstaw. Proponuję emergentną koncepcję systemu prawa jako procesu narastania in- tensywności jego istnienia mierzonego na siedmiostopniowej skali. Emergencja polega na tym, że z elementarnych cząstek, jakimi są normy, wyłania się system prawa jako całość o nowych właściwościach, a ponadto całość ta coraz głębiej zakorzenia się w decyzjach, działaniach, racjach działania i motywacjach pod- miotów prawa, zarówno tych, którzy mogą prawo tworzyć lub stosować, jak i tych, którzy mają jedynie obowiązek prawa przestrzegać. Jest to próba kontynu- acji niektórych myśli jednego z moich mistrzów, Stanisława Ehrlicha, który w sporach z twardym pozytywizmem i jurysprudencją analityczną rozwijał idee realistyczne w teorii prawa. Idea pluralizmu interesów wyrażanych przez partie polityczne i grupy interesu walczące o wpływ na ośrodki decyzji była podstawo- wą przesłanką myślenia Stanisława Ehrlicha, poza niedługim okresem jego za- uroczenia stalinizmem w późnych latach 40. i wczesnych latach 50. minionego stulecia. Ten pluralizm jest obecny także w porządku prawnym i w moim warian- cie holistycznego myślenia. Jest to zatem p l u r a l i s t y c z n y h o l i z m e m e r- g e n t n y c h p r o c e s ó w d e c y z y j n y c h. Emergencja dostrzeżona przeze mnie w narodzinach i życiu systemu prawa to niedeklaratywne, poważne potraktowanie starego i rzadko spełnianego postu- latu wielopłaszczyznowego badania prawa. Każda z czterech płaszczyzn badania prawa – aksjologiczna, językowo-logiczna, socjologiczna i psychologiczna – po- zwala zrozumieć tylko fragment bardziej złożonego procesu emergencji prawa. Jednak wszystkie one traktowane łącznie, choć stosowane po kolei, pozwalają zrozumieć i wyjaśnić całość tego procesu społecznego, jakim jest narastanie in- tensywności istnienia prawa w życiu społecznym. Dla badania systemów prawa jako emergentnych, wielopodmiotowych pro- cesów decyzyjnych oraz dla postawienia hipotezy o stopniowalności istnienia prawa potrzebne są poza logiką dwuwartościową także logiki wielowartościowe, 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 8 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 8 2017-08-25 14:35:43 2017-08-25 14:35:43 9 takie jak: idee buddyjskiego fi lozofa Nagardżuny (ok. 150–250 roku), koncepcja logiki trójwartościowej Jana Łukasiewicza (1920 rok) (Łukasiewicz 2011, 13‒24)1, logiki modalne uwzględniające możliwość i konieczność przy ustalaniu rozmai- tych stanów w przestrzeniach między prawdą i fałszem (od lat 50. XX wieku), logika Emila Posta, logika rozmyta Lotfi Asker Zadeha2. Drugą istotną propozycją jest i d e a s p l o t u f a k t y c z n o - n o r m a t y w- n e g o zastosowana do analizy statusów prawnych w bezpośrednim związku ze społecznym uznawaniem tych statusów przez inne podmioty prawa. Celem tego podejścia jest umożliwienie socjologicznego badania statusów prawnych i statu- sów społecznych, bowiem formy i zakres uznania są relewantne dla obu rodzajów statusów. Ponadto ważne jest pokazanie strukturalnej interferencji faktów i norm w sferze statusów i całego porządku prawnego, co wyraża się w koncepcji splotu faktyczno-normatywnego. Uznawanie statusu prawnego konkretnej osoby fi - zycznej lub prawnej przez inne podmioty prawa jest istotnym i koniecznym do- pełnieniem statusu takiej osoby, a więc społeczny fakt uznania dopełnia norma- tywność statusu prawnego. Dla relacji faktów i norm najważniejsza jest pragmatyczna i funkcjonalna interpretacja, a nie analityczne poszukiwanie odpo- wiedzi na pytanie, czy istnieje tzw. konieczny związek pojęciowy faktyczności i normatywności. Nawet gdyby udało się ustalić, czym jest ów konieczny związek pojęciowy, co wydaje mi się nader wątpliwe, wiedza uzyskana przez szukanie odpowiedzi czysto analitycznej byłaby skromna i w niewielkim stopniu mogłaby przekroczyć sugestywną tezę Georga Jellinka o „normatywnej sile faktyczności”. Statusy są układami uprawnień i obowiązków podmiotu prawa, a zatem nie ma powodu zakładać, że prawa są bardziej istotne niż obowiązki i że tylko te pierwsze należy brać poważnie, jak twierdził Ronald Dworkin. Pojęcie statusu, niemal zapomniane przez współczesne teorie prawa, jest bardziej adekwatne do realistycznego pojmowania porządku prawnego i emergentnej koncepcji syste- mowości prawa, ponieważ dostrzega strukturalny i funkcjonalny związek upraw- nień i obowiązków, pozwala zbadać obie strony medalu, a nie tylko jedną jaśniej- szą. W odróżnieniu od teorii urzędowego leninizmu, będącego ideologią państw komunistycznych, nie twierdzę, że wypełnianie obowiązków przez jakiś podmiot jest koniecznym warunkiem korzystania przez ten podmiot z jego uprawnień. Moją intencją jest pokazanie, że w systemach prawa kształtują się takie całości jak statusy i składają się one z uprawnień i obowiązków skutecznych wobec in- nych podmiotów ‒ także uprawnionych i zobowiązanych jednocześnie, oraz że statusy i instytucje prawne są co najmniej tak samo godne, by poddać je badaniu i interpretacji, jak poszczególne normy prawne. Niewątpliwie istnieją liczne 1 Inspiracją dla Łukasiewicza było pojęcie „obustronnej możliwości” występujące w logice 2 Dobrym wprowadzeniem w świat logik wielowartościowych jest monografi a Grzegorza modalnej Arystotelesa. Malinowskiego (Malinowski 2006). 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 9 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 9 2017-08-25 14:35:43 2017-08-25 14:35:43 10 i sensowne teorie normy prawnej, ale nadal nie ma ogólnej teorii statusów i insty- tucji prawnych, które są z tych norm i określonych faktów zbudowane. Systemy prawa to całości najbardziej złożone i ich dynamika może być wyjaśniana także przez osobliwe właściwości całości mniejszych ‒ jak statusy i instytucje, a także najmniejszych ‒ jak normy wyłaniające się z przepisów stanowionych przez orga- ny państw, z umów między podmiotami o określonych statusach, orzeczeń sądo- wych, ze zwyczajów i norm moralnych przez nikogo nie stanowionych, ale współtworzących sferę prawnej normatywności w życiu społecznym. Trzecia propozycja to szeroka k o n c e p c j a p o r z ą d k u p r a w n e g o p o w i ą z a n a z m o j ą k o n c e p c j ą r a m i n s t y t u c j o n a l n y c h u s t r o - j u s p o ł e c z n e g o. To właśnie porządek prawny tak szeroko określony i po- wiązany genetycznie z ramami instytucjonalnymi ustroju społecznego pozwala zrozumieć i wyjaśnić, jak prawo wynurza się z życia społecznego i jak potem działa w tym życiu, jak jest w nim rzeczywiście obecne. Ważne jest, że system prawa i porządek prawny są tu konceptualizowane nie przez swój związek z pań- stwem, lecz z inną systemotwórczą całością, a mianowicie z ramami instytucjo- nalnymi całego ustroju społecznego, które tworzą dynamiczną sieć relacji mię- dzy władzą publiczną i prywatną a własnością publiczną i prywatną. W tych ramach i w dynamice statusów można zobaczyć systemotwórczą energię wpra- wiającą w ruch porządki prawne. Taka koncepcja porządku prawnego i ram in- stytucjonalnych umożliwia częściową deetatyzację samego pojęcia prawa i my- ślenia o prawie. Ponadto przypomina starą i nadal ważną dystynkcję między publicznym i prywatnym wymiarem życia społecznego oraz wskazuje na donio- słość interakcji między tymi wymiarami i zarazem konieczność zachowania wzajemnej autonomiczności tych wymiarów. Autonomia i interakcje między tym, co publiczne, i tym, co prywatne, to ważny warunek takiego dynamizmu cywilizacyjnego, który nie narusza stabilności ładu instytucjonalnego w społe- czeństwie. Szeroka koncepcja porządku prawnego obejmuje między innymi całokształt stosunków prawnych, zawody prawnicze, style egzekucji prawa, model stosowa- nia prawa oraz postawy wobec prawa. W dziedzinie postaw wobec prawa zwra- cam uwagę na postawy cyniczno-nihilistyczne i na zasadniczą postawę nieposłu- szeństwa obywatelskiego, które to postawy były nieobecne w tradycyjnych typologiach postaw badanych przez polską socjologię prawa. Dla stosowania prawa i socjologicznej wiedzy o zachowaniach realnych adresatów prawa istotne jest proponowane tu rozwinięcie katalogu założeń idea- lizacyjnych o samych adresatach prawa przyjmowanych w naukach prawnych. Staram się wykazać, że nie tylko zakładamy powszechną znajomość norm prawa po ich ogłoszeniu, ale także zasadniczą gotowość spełniania tych norm i zdolność adresatów prawa do zachowania wymaganego przez normy prawne. Krótko mó- wiąc, jurysprudencja zakłada, że adresaci prawa znają to prawo, są gotowi go przestrzegać i potrafi ą zrobić to, czego prawo od nich wymaga. 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 10 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 10 2017-08-25 14:35:43 2017-08-25 14:35:43 11 Także w dziedzinie porządkowania myślenia o podstawach legitymizacji prawa zrobiłem wyraźny postęp. Godne uwagi, zwłaszcza dla tych, którzy znają moje wcześniejsze przyczynki do rozumienia problematyki legitymizacji władzy publicznej, jest samo włączenie dyskursu legitymizacyjnego, obok dyskursu prawno-dogmatycznego (modele interpretacji prawa, założenia idealizacyjne o prawodawcach i adresatach prawa, style egzekucji prawa, o których piszę w tej książce), do pojęcia porządku prawnego,. Starałem się, aby ten esej był napisany językiem zrozumiałym nie tylko dla zawodowych teoretyków prawa, lecz mogli go przeczytać wszyscy z przyjem- nością i pożytkiem. Dlatego popisy erudycyjne i stylizacje ezoteryczne świado- mie odłożyłem na tę półkę, do której nie warto sięgać. Wszystkie główne idee tej książki były wielokrotnie wypróbowane w na- uczaniu młodzieży prawniczej na roku pierwszym (wstęp do prawoznawstwa), trzecim (interpretacja prawa) i piątym studiów prawniczych (teoria i fi lozofi a prawa). Jestem wdzięczny młodym adeptom sztuki prawniczej za to, że poka- zali mi praktyczną użyteczność głównych innowacji mojego wariantu realizmu prawnego. Harold Berman, wybitny amerykański historyk prawa, powiedział mi ponad czterdzieści lat temu, że nie akceptuje nawet bardzo starannych prac doktorskich, w których nie ma chociaż jednej nowej myśli, nieznanej mu wcześniej. Wierzę, że ta książeczka zawiera wiele myśli nowych i mistrz Harold mógłby czytać ją bez znudzenia. Podstawowe źródła inspiracji dla swoich pomysłów wskazałem wprost w tekście, choć są one oczywiście liczniejsze. Jestem intelektualnie i moralnie zobowiązany wszystkim wielkim mistrzom kształtującym mnie przez kilkadzie- siąt lat i inspirującym moje myślenie, za którego blaski i cienie oczywiście tylko ja ponoszę odpowiedzialność. 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 11 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 11 2017-08-25 14:35:43 2017-08-25 14:35:43 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 12 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 12 2017-08-25 14:35:43 2017-08-25 14:35:43 Rozdział 1 Idee przewodnie 1.1. Zarys statusowej teorii porządku prawnego W socjologii status społeczny jest określany jako funkcja obiektywnego poło- żenia człowieka w strukturze ról i pozycji oraz intersubiektywnego postrzegania tego położenia i uznawania go przez innych ludzi patrzących z innych pozycji z dołu lub z góry wobec osoby postrzeganej. Status w hierarchii społecznej pokazu- je relatywną rangę osoby opartą na prestiżu i kulturowo określonym honorze i god- ności, a ranga ta ma swoiste dla siebie uprawnienia, obowiązki i kulturowo określo- ny styl życia człowieka. Status społeczny może być przypisany (np. odziedziczony po przodkach, wyznaczony przez płeć lub rasę i narodową przynależność) lub osiągnięty własnymi działaniami (np. pozycja w zawodzie zdobyta dzięki wy- kształceniu i doświadczeniu oraz związany z nią prestiż i dochód, status osiągnięty przez małżeństwo i wejście do rodziny o wyższym lub niższym statusie). Symbole statusu społecznego to stroje lub znaki na tych strojach, tytuły ho- norowe, przywileje, ordery i krzyże zasługi, nagrody naukowe etc. W każdej kul- turze występują osobliwe dla niej symbole statusu. W sferze statusów prawnych także istnieją takie symbole, np. mundury i znaki na pagonach mundurów, baret- ki do odznaczeń i inne. Te symbole są formą komunikatu kierowanego do innych ludzi. Treścią tego komunikatu jest wskazanie, że powinni oni wykonać swe obowiązki wobec osób o wysokim statusie, ponieważ te osoby mają prawowicie określone specjalne pra- wa. Sygnalizowanie statusu wobec osób o innych statusach jest czynione z za- miarem wpływania na statusy innych osób. Sposoby wyrażania szacunku wobec osób o wysokim statusie są bardzo rozmaite. W Chinach jest zwyczaj tai tou po- legający na tym, że przy pisaniu imienia i nazwiska osoby szczególnie szanowa- nej pozostawia się wolną przestrzeń przed jej nazwiskiem. W Japonii wyraża się stopniowany szacunek przez większą lub mniejszą głębokość ukłonów przy po- witaniu i pożegnaniu; ludzie o wysokim statusie tylko lekko pochylają głowę, a osoby niskiego statusu skłaniają głowę niżej niż poziom ich kolan. W Indiach okazuje się szacunek dotykając stopy osoby o wysokim statusie. 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 13 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 13 2017-08-25 14:35:43 2017-08-25 14:35:43 14 Różne statusy tej samej osoby mogą się wzajemnie ograniczać, ale można też je mieć w tym samym czasie – na przykład można być generałem i ministrem obrony w tych państwach, gdzie prawo nie zakazuje tego generałom3. Są także sytuacje, gdy statusy wykluczają się zupełnie i ta sama osoba nie może posiadać ich jednocześnie; nie można być w tym samym czasie żołnierzem i cywilem, czarnoskórym i białym, porucznikiem i generałem tej samej armii. Większość statusów w ramach status set danej osoby wspomaga się i wzmacnia. Powiedzmy, że ktoś jest synem, ojcem, wujem, kierowcą samochodu, lekarzem, mieszkańcem swego miasta i regionu, właścicielem domu z ogrodem i trzech samochodów, oby- watelem Austrii i Unii Europejskiej. Taki komplet statusów nie rodzi oczywi- stych konfl iktów czy napięć między wypełnianiem obowiązków i korzystaniem z uprawnień pochodnych od tych statusów poprzez stosowne działania4. Max Weber odróżniał grupy statusowe od klas społecznych; w swych anali- zach stratyfi kacji wyróżniał trzy aspekty: własność, władzę i prestiż. Status jest właśnie kategorią ze sfery pozycji w hierarchii prestiżu i kapitał kulturowy jest tu bardzo istotnym czynnikiem wyznaczającym pozycję człowieka. Współczesna socjologia używa pojęcia statusu społeczno-ekonomicznego, który jest połączo- nym indeksem dochodu, wykształcenia i prestiżu zawodowego, ale dystynkcja pojęciowa Webera nadal jest utrzymywana. Status prawny podmiotu P jest określoną przez normy prawne konfi guracją uprawnień oraz obowiązków i innych wymagań lub oczekiwań skierowanych do określonego podmiotu oraz innych podmiotów wobec tegoż podmiotu P. W poję- ciu statusu istotne są interakcje między podmiotami, dzięki czemu jest on dyna- miczny. Zakres społecznego uznania dla każdego statusu prawnego osoby jest zmienny i zależy od bardzo licznych czynników, nie tylko kulturowych, które są przedmiotem badań socjologicznych, antropologicznych, psychologicznych i hi- storycznych. Ten element uznania nadaje pojęciu statusu prawnego charakter ka- tegorii analitycznej o wyjątkowo dużym potencjale eksplanacyjnym. Pojęcie sta- tusu jako narzędzie analityczne w myśli prawniczej ponadto ma ważną przewagę nad dość powszechną tendencją do koncentrowania uwagi jedynie na uprawnie- niach i pomijaniu drugiej strony statusu, jaką są obowiązki, wymagania i oczeki- wania. Wymagania mają częściowo charakter moralny, a oczekiwania są norma- tywnie zdeterminowane przez normy moralne i zwyczajowe. Są zatem mniej twarde niż obowiązki, lecz ich obecność w określaniu statusów prawnych jest łatwa do empirycznego potwierdzenia, bowiem są one podstawą zmiennego stop- nia uznania statusów prawnych. 3 Termin status set w znaczeniu kompletu statusów tej samej osoby wprowadził Robert K. Merton w 1957 roku. 4 „Komplet statusów” wydaje się zgrabniejszym przekładem angielskiego status set niż spo- tykane czasem wyrażenie „konglomerat pozycji”. 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 14 159_Jurysprudencja_9_Lamentowicz_Status prawny.indd 14 2017-08-25 14:35:44 2017-08-25 14:35:44
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Jurysprudencja 9. Status prawny i dynamika porządku prawnego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: