Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00076 005895 13638229 na godz. na dobę w sumie
Już bez tabu? Ciąża w polskiej kulturze - ebook/pdf
Już bez tabu? Ciąża w polskiej kulturze - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 116
Wydawca: Wydawnictwo e-bookowo Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-62480-00-5 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Już bez tabu? to monografia ciąży i narodzin w polskiej kulturze i literaturze. Autorka w interesujący sposób opisuje wiodącą przez skandale obyczajowe i literackie drogę od tabu obejmującego okres ciąży i poród do apoteozy ciąży i narodzin. Na kartach książki śledzimy zmiany, które zachodziły (i wciąż zachodzą) w szeroko rozumianej kulturze, oraz ich odzwierciedlenie w polskiej literaturze. W pierwszej, kulturoznawczej części monografii omówione są dotyczące ciąży i porodu przemiany społeczno obyczajowe (takie jak społeczny stosunek do kobiet w ciąży, do porodu i nowonarodzonych dzieci), rozwój medycyny (przede wszystkim takich jej dziedzin jak położnictwo czy pediatria), feministyczne poglądy na temat macierzyństwa oraz wizerunek ciąży w języku potocznym (od etymologii słów do języka e mam) i w kulturze masowej. Część druga - '(Nie)wdzięczny temat literatury' - poświęcona jest literackim obrazom ciąży i narodzin. W tej części omówione zostały zarówno książki, których głównym tematem jest zagadnienie ciąży i porodu, jak i utwory poświęcone tej problematyce jedynie częściowo. Utworów takich jest w polskiej literaturze niewiele. Przez wiele stuleci zagadnienie to było całkowicie nieobecne w literaturze. Do roku 1927, kiedy został wydany pierwszy utwór poświęcony ciąży i początkom macierzyństwa, zagadnienie to objęte było bardzo silnym tabu - podejmowanie go wywoływało skandal i wzbudzało wstręt. Na przełomie XX i XXI wieku natomiast ukazało się (aż) kilka książek podejmujących tę problematykę. Już bez tabu? to popularnonaukowa książka nie tylko bogata merytorycznie i pełna ciekawostek z wielu różnych dziedzin, ale również wciągająca jak najlepsza powieść!

 

FRAGMENT:

Warto przyjrzeć się również językowi, jakim posługują się matki w Internecie - na forach i blogach. Matki te, same siebie nazywające e-mamami,  stanowią dość liczną grupę, pod wieloma względami (przede wszystkim pod względem językowym) bardzo specyficzną. Poświęconych macierzyństwu dyskusyjnych forów internetowych jest bardzo wiele - zarówno samodzielnych, jak i tematycznych, będących częścią większych forów. Służą one wymianie doświadczeń, udzielaniu porad i wsparcia, samopomocy itp. Istnieją oddzielne fora dla kobiet ciężarnych, dla kobiet starających się o dziecko, dla matek wcześniaków, niemowląt, przedszkolaków, bliźniąt, trojaczków; oddzielne o porodzie, połogu, karmieniu piersią i butelką itd., itd. Jednym słowem - na takich forach można od innych kobiet dowiedzieć się wszystkiego, co związane jest z macierzyństwem. Jest jednak jedno ?ale' - język. E-mamy nie piszą o dzieciach - piszą o 'dzieciaczkach', 'skarbeczkach', 'słoneczkach'. Wszystkie słowa, które można zdrobnić, są zdrabniane. Ponadto do ciąży nie dochodzi w wyniku zapłodnienia, ale 'zafasolkowania', a płód określany jest mianem 'fasolka'. Nie używa się również słów 'okres' ani 'miesiączka' - zastępuje się je znakiem '@' (!), co jest chyba najbardziej znamiennym przejawem specyfiki tego języka (i zarazem pewnych zahamowań forumowiczek). Kolejnym tabu jest aborcja czy nawet samoistne poronienie. Nie mówi się o tym wprost - utratę ciąży opisuje się na przykład za pomocą zdania 'Mam aniołeczka w niebie'. Identyczna sytuacja językowa ma miejsce na blogach - internetowych pamiętnikach opisujących dzień po dniu życie dziecka (często nawet życie płodowe - istnieją bowiem blogi poświęcone ciąży i ?fasolce w brzuszku'). Również tutaj uderza infantylizm używanego słownictwa. Razi ponadto infantylna szata graficzna - nadmiar kiczowatych błyszczących elementów, różu, postaci bajkowych itp. Co ciekawe, niektóre z tych blogów pisane są przez rodziców 'w imieniu dziecka'. Bardzo znamienne są też informacje zamieszczane w rubryce 'O mnie', przeznaczonej na parę słów o autorze bloga. Zazwyczaj cała ta wiedza streszcza się w jednym zdaniu typu 'Jestem (szczęśliwą) żoną (najwspanialszego człowieka na świecie) i (szczęśliwą) matką (najwspanialszych skarbeczków/dzieciaczków na świecie)', często podsumowanym stwierdzeniem 'Czy coś więcej trzeba pisać?'. Tak jakby w momencie urodzenia dziecka przestawało być ważne, kim kobieta była w przeszłości, jej zainteresowania, doświadczenie, wykształcenie... a zaczęło się liczyć tylko (!) to, że jest matką, a właściwie 'e-mamą', 'mamusią skarbeczków'... Współczesne matki spotykają się z tym specyficznym, infantylnym językiem nie tylko w Internecie. Podobnym językiem bowiem przemawia do nich c

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

AAnnnnaa GGoolluuss JJUUŻŻ BBEEZZ TTAABBUU?? CCIIĄĄŻŻAA WW PPOOLLSSKKIIEEJJ KKUULLTTUURRZZEE © Copyright by Anna Golus e-bookowo 2010 Grafika i projekt okładki: Anna Golus ISBN 978-83-62480-00-5 Wydawca: Wydawnictwo internetowe e-bookowo www.e-bookowo.pl Kontakt: wydawnictwo@e-bookowo.pl Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, rozpowszechnianie części lub całości bez zgody wydawcy zabronione Wydanie I 2010 A n n a G o l u s : J u ż b e z t a b u ? C i ą ż a w p o l s k i e j k u l t u r z e | 4 Spis treści WSTĘP ............................................................................................................... 5 I. HISTORIA ZAGADNIENIA ................................................................................ 6 W UJĘCIU INTERDYSCYPLINARNYM .................................................................. 6 1. PRZEMIANY SPOŁECZNO-KULTUROWE ........................................................................ 6 1.1. Ciąża .................................................................................................................. 6 1.2. Poród ................................................................................................................ 14 1.3. Początek życia i uczuć macierzyńskich ............................................................ 18 2. MEDYCYNA I BIOETYKA .......................................................................................... 28 3. PATRIARCHAT I FEMINIZM....................................................................................... 36 4. ETYMOLOGIA I WSPÓŁCZESNE DYSKURSY .................................................................. 45 5. LITERATURA I KULTURA MASOWA ............................................................................. 50 II. (NIE)WDZIĘCZNY TEMAT LITERATURY ........................................................ 57 1. TABU ................................................................................................................. 57 2. WSTRĘT ............................................................................................................. 62 3. SKANDAL ............................................................................................................ 77 4. APOTEOZA .......................................................................................................... 86 4.1. Ciąża ................................................................................................................ 90 4.2. Poród .............................................................................................................. 100 4.3. Fizjologia i metafizyka, czyli „przerażająca oczywistość tajemnicy” ............. 109 ZAKOŃCZENIE ............................................................................................... 112 BIBLIOGRAFIA ....................................................................................................... 113 www.e-bookowo.pl A n n a G o l u s : J u ż b e z t a b u ? C i ą ż a w p o l s k i e j k u l t u r z e | 5 WSTĘP Tematem niniejszej pracy są dotyczące ciąży i narodzin zmiany, które zachodziły (i wciąż zachodzą) w szeroko rozumianej kulturze, oraz ich od- zwierciedlenie w polskiej literaturze. Praca ta podzielona jest na dwie części – kulturoznawczą i literaturoznawczą. W części pierwszej – „Historia zagadnienia w ujęciu interdyscyplinar- nym” – omówione są dotyczące ciąży i porodu przemiany społecz- no-obyczajowe (takie jak społeczny stosunek do kobiet w ciąży, do porodu i nowonarodzonych dzieci), rozwój medycyny (przede wszystkim takich jej dziedzin jak położnictwo czy pediatria), feministyczne poglądy na temat ma- cierzyństwa oraz wizerunek ciąży w języku potocznym (od etymologii słów do języka e-mam) i w kulturze masowej. Część druga – „(Nie)wdzięczny temat literatury” – poświęcona jest lite- rackim obrazom ciąży i narodzin. Moim celem nie było interpretowanie ich, lecz samo ukazanie, przedstawienie różnych strategii opisu doświadczenia ciąży i porodu. W tej części omówione zostały zarówno książki, których głów- nym tematem jest zagadnienie ciąży i porodu, jak i utwory poświęcone tej problematyce jedynie częściowo. Utworów takich jest w polskiej literaturze niewiele. Przez wiele stuleci zagadnienie to było całkowicie nieobecne w lite- raturze. Pierwszy polski utwór w całości poświęcony okresowi ciąży, porodu i połogu został wydany dopiero w 1927 roku. Do tego czasu zagadnienie to objęte było bardzo silnym tabu – podejmowanie go wywoływało skandal i wzbudzało wstręt. Na przełomie XX i XXI wieku natomiast ukazało się (aż) kilka książek podejmujących tę problematykę. Celem tej pracy jest zatem prześledzenie drogi od tabu do apoteozy – drogi, jaką przeszła zarówno polska literatura, jak i inne dziedziny kultury. www.e-bookowo.pl A n n a G o l u s : J u ż b e z t a b u ? C i ą ż a w p o l s k i e j k u l t u r z e | 6 I. HISTORIA ZAGADNIENIA W UJĘCIU INTERDYSCYPLINARNYM 1. Przemiany społeczno-kulturowe 1.1. Ciąża Od początku ludzkości u wszystkich ludów – pierwotnych i cywilizo- wanych – ciąża uważana jest za stan wyjątkowy, niesamowity, domagający się pewnej odrębności w traktowaniu, obwarowany zakazami i nakazami, niekiedy zupełnie absurdalnymi. W dawnej Polsce wierzono między innymi, że osobę, która odmówi ciężarnej, pogryzą myszy. Wedle wierzeń ludowych kobieta ciężarna powinna patrzeć jedynie na to, co piękne, i takimi ludźmi i rzeczami się otaczać (żeby dziecko było ładne). Ponadto nie powinna jeść mięsa zajęczego, bo dziecko urodzi się płochliwe jak zając. Nie powinna nosić naszyjników, bo dziecko urodzi się okręcone pępowiną. Z wyglądu ciężarnej zgadywano płeć dziecka: wierzono, że chłopiec w łonie dodaje matce urody, a dziewczynka – urodę odbiera. Istniały również zabobony dotyczące zapobiegania zapłodnieniu oraz starania się o zajście w ciążę. Zadziwiający przykład podaje Dorota Żołądź- Strzelczyk w monografii Dziecko w dawnej Polsce: We wczesnym średniowieczu kobieta, by uchronić się przed zaj- ściem w ciążę, skrapiała krwią menstruacyjną krzew czarnego bzu ze słowami: ty noś za mnie, a ja będę kwitła za ciebie.1 1 D. Żołądź-Strzelczyk, Dziecko w dawnej Polsce, Poznań 2006, s. 38. www.e-bookowo.pl A n n a G o l u s : J u ż b e z t a b u ? C i ą ż a w p o l s k i e j k u l t u r z e | 7 Współczesnego czytelnika mogą również dziwić rady – będące specyficz- nym połączeniem przesądów i medycyny ludowej – zawarte w XVII-wiecznym poradniku ekonomicznym (sic!) autorstwa Jakuba Kazimierza Haura. Polecał on, aby damy, zamężne, któreby sobie życzyły mieć potomstwo, patrzyły na to pilnie, gdy się pszczoły roją, gdzie usiędą, i na którym drzewie na gałęzi padną, które to pszczoły zebrać, tę gałąź jako jest w sobie – urznąwszy wziąć, i połamawszy ją, na pieknych czeluściach spalić, a ten popiół z zdrojową wodą, po kilka razy na czczo, i na noc pić; a przytym zażyć małżeńskiej społeczności.2 Do dzisiaj przetrwało mnóstwo zabobonów i przesądów dotyczących wielu aspektów ciąży: od sposobu odżywiania ciężarnej do płci, a nawet wy- glądu mającego się narodzić dziecka. Niektóre z nich można racjonalnie wy- tłumaczyć (na przykład zakaz kompletowania wyprawki niemowlęcia przed porodem wynikał z ogromnej śmiertelności noworodków, która zaczęła maleć stosunkowo niedawno), inne (jak zakaz noszenia naszyjników i korali, które miałyby spowodować owinięcie dziecka pępowiną i uduszenie) wynikały z niewiedzy i nieznajomości rozwoju życia płodowego. Ciekawe, że większość obowiązujących do dzisiaj przesądów dotyczy właśnie ciąży i okresu niemow- lęcego. Świadczy to o fakcie, że nawet obecnie ciąża uważana jest za stan wy- jątkowy i, mimo wzrostu poziomu wiedzy, nie do końca zrozumiały. Po przyjęciu chrześcijaństwa wierzenia pogańskie zaczęły mieszać się z religijnością. Niezrozumiałe rzeczy zaczęto tłumaczyć sprawkami Szatana. Wierzono na przykład, że przyczyną znamion na ciele dziecka jest zapatrze- nie lub działanie Szatana. Poza tym powszechna była wiara w to, że kobieta ciężarna była również narażona na działanie rozmaitych boginek i mamun. Wierzono, że boginki szczególnie nie lubią ciężarnych. Nocą wchodzą przez otwarte okna i dręczą śpiące kobiety. Ponadto mogą również podczas snu zamienić dziecko jeszcze nienarodzone. […] Aby nie dopu- 2 J. K. Haur, Skład albo skarbiec znakomitych sekretów oekonomiej ziemiańskiej, Kra- ków 1689, s. 435. Cyt. za: D. Żołądź-Strzelczyk, op. cit., s. 32. www.e-bookowo.pl A n n a G o l u s : J u ż b e z t a b u ? C i ą ż a w p o l s k i e j k u l t u r z e | 8 ścić do siebie boginek powinna mieć przy sobie, nawet w czasie snu, kawałek ostrego żelaza, np. szpilkę. Inni polecali okadzanie rzeczy cię- żarnej dymem z ziół. Były również zalecenia innego typu, codzienne pacierze, wymawianie imienia Matki Bożej, noszenie krzyżyków, meda- lików itp.3 Chrześcijaństwo miało wpływ nie tylko na ludowe wierzenia. Średnio- wieczny Kościół katolicki do starych zwyczajów wprowadzał nowe zalecenia i ograniczenia dla kobiet w ciąży. Dorota Żołądź-Strzelczyk pisze: Statuty synodalne biskupa krakowskiego Wojciecha Jastrzębca z 1423 roku przytaczały przepisy kanoniczne dotyczące współżycia seksualnego małżonków i między innymi zabraniały stosunków w cza- sie ciąży, ponieważ mogły one doprowadzić do poronienia.4 Warto zaznaczyć, że wówczas poronienia zdarzały się bardzo często. Zajście w ciążę nie oznaczało doczekania się dziecka. Przyczyną był zazwy- czaj nieodpowiedni wiek matki (już 12-letnie dziewczęta były wydawane za mąż i zachodziły w ciążę), niski stan higieny (nawet w najwyższych war- stwach społecznych), choroby weneryczne (powszechne wówczas) i obciąże- nia genetyczne (zwłaszcza w rodzinach magnackich małżeństwa zawierane były często między bliskimi krewnymi). Ponadto nie bez znaczenia pozosta- wał fakt, że kobiety zachodziły w kolejną ciążę niemalże tuż po porodzie lub poronieniu. Wynikało to z nieznajomości środków antykoncepcyjnych oraz z ogromnej śmiertelności dzieci (po stracie jednego dziecka pocieszano się narodzinami kolejnego). Stan taki miał miejsce nie tylko w niskich, ale i w najwyższych warstwach społecznych: Marysieńka, żona króla Jana III Sobie- skiego, była brzemienna 15 razy, ale tylko czworo dzieci dożyło wieku doro- słego. Do początków XX wieku sytuacja ta nie uległa większym zmianom – między innymi w wyniku braku lub nieznajomości metod antykoncepcji ciąża była często niezależna od woli kobiety. Zmieniło się jedynie to, że problem ten – częste ciąże i porody lub poronienia – przestał być powszechny, pozo- 3 D. Żołądź-Strzelczyk, op. cit., s. 40. www.e-bookowo.pl A n n a G o l u s : J u ż b e z t a b u ? C i ą ż a w p o l s k i e j k u l t u r z e | 9 stał jedynie w niższych, za to liczniejszych warstwach społecznych. Od poło- wy XIX wieku, wraz z rozwojem medycyny, stopniowo zaczęła wzrastać wie- dza na temat metod zapobiegania ciąży, jednak wyłącznie w wyższych, lepiej wykształconych warstwach społecznych. Większość społeczeństwa – zarówno na wsi, jak i mieście – tej wiedzy nie posiadała. Wiele kobiet wciąż było więc skazanych na ciąże niechciane, zbyt częste, męczące i wyniszczające zarówno fizycznie, jak i psychicznie. Znaczna część takich ciąż kończyła się poronie- niem i chorobą, a te, które udało się donosić, bardzo często kończyły się śmiercią dziecka. Dopiero w czasach dwudziestolecia międzywojennego problem ten do- strzeżono i rozpoczęto działalność zmierzającą do poprawy zdrowia repro- dukcyjnego kobiet. W latach trzydziestych Tadeusz Boy-Żeleński opublikował cykl felietonów, w których propagował ideę świadomego macierzyństwa, do- magał się zapewnienia znajomości i dostępności środków antykoncepcyjnych dla szerszych mas ludności (a nie jedynie dla wybranych, głównie ze środo- wiska lekarskiego) oraz niekaralności aborcji z przyczyn społecznych. W cy- klu tym, wydanym później w dwóch zbiorach – pt. Piekło kobiet i Jak skoń- czyć z piekłem kobiet – opisywał koszmarną sytuację kobiet w ciąży, ich sa- motność i bezradność. W niektórych felietonach zamieszczał wstrząsające, rozpaczliwe listy od kobiet, ukazujące nędzę ciężarnych kobiet (i to nie tylko ubogich) bardziej autentycznie niż sam Boy. Właśnie dzięki tym listom Że- leński tak doskonale znał ówczesną sytuację kobiet. W krótkim felietonie pt. „Lęk przed ciążą” pisał: Tylko ten, kto miał sposobność czytać poufne listy kobiet, może mieć pojęcie, czym jest dla kobiety – czym jest dla rodziny – nieustają- cy lęk przed ciążą, przed jej katastrofą. Powyżej pewnej ilości dzieci mało która kobieta zresztą godzi się z faktem ciąży; wie, że musi ją przerwać. Zaczyna się upokarzająca wędrówka po lekarzach, po klini- kach, żebranie o świadectwa lekarskie, które najczęściej – dla bied- nych! – nie wystarczają; drwinki, dowcipy i nauki moralne lekarzy, którzy odmawiają jej pomocy. Wreszcie biedna kobieta idzie do aku- szerki, która ją bodaj rozumie i która ją uwolni od ciąży; ale zedrze 4 Ibidem, s. 40. www.e-bookowo.pl A n n a G o l u s : J u ż b e z t a b u ? C i ą ż a w p o l s k i e j k u l t u r z e | 10 z niej skórę i wpędzi zwykle w chorobę wymagającą interwencji leka- rza. Tak czy owak, ruina zdrowia, ruina dla domu. To widmo ciąży jest czymś tak gnębiącym, że niszczy wszelką radość życia, paraliżuje sto- sunki małżeńskie, miłość czyni klęską; często męża kochającego żonę wypędza – za jej zgodą – do prostytutek. Kiełkujące życie, które powin- no być radością, staje się złośliwym nowotworem, który się jak nowo- twór operuje.5 Taki strach przed ciążą panował zapewne w większości polskich ro- dzin. Trudno się temu dziwić, bowiem niekontrolowana płodność była często przyczyną prawdziwych tragedii. Boy podaje wiele drastycznych przykładów takiej nędzy i „piekła” kobiet: W ciasnym mieszkaniu wynędzniała kobieta, zaniedbana, bez wdzięku, mimo młodych lat przedwcześnie postarzała. U jej kolan kil- koro drobnych dzieci, przy piersi dziecko, a już jest w ciąży. Dom pełen wrzasku, brudu, smrodu – jest istnym piekłem; kobieta w niewoli swej macicy straciła zainteresowanie do czegokolwiek w życiu. Mąż ucieka od tego piekła do szynku; czasem, wróciwszy pijany, kopie żonę w brzuch, aby ubić nienawistną ciążę. Wreszcie przy jeszcze jednym dziecku kobieta „psuje się”, choruje, często ginie na zakażenie krwi, zostawiając ten drobiazg na łasce losu.6 A skoro taki strach odczuwały na samą myśl o ciąży kobiety zamężne, można sobie wyobrazić, czym musiało być zajście w ciążę dla kobiety nieza- mężnej. Pozamałżeńska ciąża była wówczas uważana za „hańbę”, „owoc grze- chu”, zaś matkę potępiano bez względu na okoliczności zapłodnienia. Cieka- we, że ciąże mężatek, nawet takie, o jakich pisał Boy – zbyt częste, wynisz- czające ciało i psychikę, znienawidzone – uważane były mimo wszystko za „stan błogosławiony”. Mimo intensywnej, kilkuletniej propagandy Boya i innych zwolenników świadomego macierzyństwa poprawa sytuacji reprodukcyjnej kobiet w Polsce nastąpiła dopiero po II wojnie światowej. Zapewnienie w tym czasie po- 5 T. Boy-Żeleński, Piekło kobiet, Warszawa 1960, s. 146-147. 6 Ibidem, s. 148. www.e-bookowo.pl A n n a G o l u s : J u ż b e z t a b u ? C i ą ż a w p o l s k i e j k u l t u r z e | 11 wszechnie dostępnej antykoncepcji oraz aborcji z przyczyn społecznych wy- nikało jednak nie tyle z przyznania kobietom prawa do decydowania o wła- snej płodności, ile z założeń ideologicznych władz Polski Ludowej. Zmieniło się to zresztą tuż po upadku PRL-u, kiedy to dostęp do legalnej aborcji po- nownie został ograniczony. Dzisiaj fakt zajścia w ciążę musi oznaczać – z punktu widzenia prawa – urodzenie dziecka. Pozbawione dostępu do legal- nej aborcji kobiety zmuszone są korzystać z tzw. „podziemia aborcyjnego”, o którym pisał już Boy. Na szczęście dzisiaj nielegalne przerwanie ciąży nie wiąże się już z tak wielkim ryzykiem, jednak nie każdą kobietę stać na wyko- nanie tego kosztownego zabiegu. Ubogie kobiety muszą więc rodzić swe nie- chciane dzieci, których nie będą mogły utrzymać ani pokochać, nierzadko pomnażając w ten sposób liczbę wychowanków domów dziecka lub dzieci za- niedbanych, głodnych, a nawet bitych i krzywdzonych. W tej kwestii niewiele zmieniło się od czasów Boya… Pewnym zmianom uległo jednak społeczne postrzeganie kobiety w cią- ży. Niegdyś stosunek społeczeństwa do kobiety ciężarnej był zależny od jej stanu cywilnego – ciąża mężatki uważana była za błogosławieństwo, ciąża panny natomiast – za grzech i hańbę. Niezamężna kobieta w ciąży była wyty- kana palcami, potępiana i dyskryminowana na każdym kroku. Natomiast tak często spotykany widok brzemiennej mężatki prawdopodobnie nikogo nie dziwił ani nie gorszył, był czymś normalnym, a może wręcz pożądanym. Ko- bieta przecież wychodziła za mąż przede wszystkim po to, by zachodzić w ciążę i rodzić dzieci. Do czasów Boya, a nawet dłużej, każda zamężna ko- bieta (zwłaszcza w najliczniejszych, niższych warstwach społecznych) była w ciąży i rodziła (lub roniła) kilka lub kilkanaście razy. Widok ciężarnej mu- siał być zatem znacznie bardziej powszechny niż w dzisiejszych czasach, kie- dy to kobiety zachodzą w ciążę zdecydowanie rzadziej. A to, co powszechnie spotykane, nie wywołuje w społeczeństwie większych emocji. Dzisiaj ciąży nie rozpatruje się już raczej w kategoriach grzechu czy błogosławieństwa. Nie potępia się już z taką mocą niezamężnych matek, ich dzieci nie są uważane za „owoc grzechu”, a ciąża nie jest „hańbą”. Jednak bez względu na stan cywilny matki sama ciąża wciąż jest uważana za stan co www.e-bookowo.pl A n n a G o l u s : J u ż b e z t a b u ? C i ą ż a w p o l s k i e j k u l t u r z e | 12 najmniej „odmienny”. Ta odmienność, przez wieki nie rozumiana, ale uzna- wana za stan naturalny i normalny, dzisiaj wywołuje u ludzi rozmaite reak- cje: od zachwytu do obrzydzenia. Warto w tym momencie zaznaczyć, że do lat dziewięćdziesiątych XX wieku ciąża nigdy nie była eksponowana – kobiety skrywały ciężarny brzuch pod obszernymi ubraniami, nie podkreślały go strojem ani nie obnażały. Ciąża była zatem w pewnej mierze niewidoczna, ukryta. Współczesna moda ciążowa natomiast zazwyczaj podkreśla, a czasem obnaża rosnący brzuch. To, co przez całe wieki było wstydliwie skrywane, dzisiaj jest eksponowane nie tylko przez same ciężarne, ale i przez różnorakie przejawy wizualnej kultury masowej (na przykład czasopisma dla kobiet, miesięczniki dla rodziców, reklamy). Ostatnio coraz częściej odbywają się sesje zdjęciowe, w których uczest- niczą znane kobiety w ciąży – aktorki, piosenkarki itp. – prezentujące wielki, zazwyczaj nagi brzuch. Kobiety te najpierw upubliczniają swoją ciążę, a póź- niej – po porodzie – fotografują się z nowonarodzonymi dziećmi. Świadczyć to może z jednej strony o komercjalizacji najbardziej chyba prywatnego i intym- nego momentu życia, z drugiej – o zanikaniu tabu, jakim ciąża była objęta. Upublicznianie ciąży sławnych osób może również być jednym z prze- jawów powszechnego dzisiaj (i być może w przeszłości również) traktowania brzemiennej kobiety jako „dobra wspólnego”. W momencie zajścia w ciążę, a na pewno od momentu, kiedy ciąża zaczyna być widoczna, kobieta – bez względu na to, kim jest i czym się zajmuje – staje się po prostu, tylko i wy- łącznie kobietą ciężarną. Obcy ludzie czują się w obowiązku komentować jej zachowanie, zwracać uwagę, oceniać i dawać dobre rady. Nawet ciało kobiety ciężarnej jest niejako „własnością publiczną” – dotykanie brzucha przez obce osoby, bez pytania jej o zgodę, zdarza się tak często, że jest uznawane za zu- pełnie normalne. Każda próba odmowy, nawet najuprzejmiejszej, ze strony ciężarnej odbierana jest co najmniej ze zdziwieniem, a niekiedy z agresją. Brzemienna kobieta musi więc pożegnać się na czas ciąży z poczuciem in- tymności, a nawet tożsamości. Ma być tylko kobietą w ciąży. Utrata poczucia intymności i tożsamości oraz wyzbycie się wstydu rozpoczynają się w okresie ciąży, by osiągnąć kulminację w momencie porodu. www.e-bookowo.pl A n n a G o l u s : J u ż b e z t a b u ? C i ą ż a w p o l s k i e j k u l t u r z e | 13 Justyna Bednarek w zamieszczonym w „Res Publice Nowej” artykule Być kobietą ciężarną opisuje dwie typowe postawy, które są reakcją na osobę ciężarną: lekceważenie i życzliwość. Według autorki pierwsza postawa, nie- rzadko przechodząca w jawną wrogość, jest charakterystyczna dla wszyst- kich (!?) mężczyzn oraz tych kobiet, „dla których macierzyństwo nie jest cen- tralnym życiowym wydarzeniem i które mają zawodowe i intelektualne ambi- cje”7. Jeśli chodzi o mężczyzn, to Bednarek nie podaje żadnych wyjątków, podkreśla jedynie, że postawę tę reprezentują przede wszystkim przedstawi- ciele środowiska inteligenckiego: zarówno studenci, jak i profesorowie. Na- tomiast druga postawa – życzliwość, a czasem zbytnia poufałość – jest typo- wa dla kobiet, „dla których posiadanie dzieci jest ważnym, jeśli nie najważ- niejszym życiowym zadaniem”8. Postawy kobiet mają więc być zależne od ich wykształcenia i aspiracji. I chociaż autorka zdaje sobie sprawę z faktu, że „każda próba usystematyzowania ludzkiego zachowania jest wynikiem duże- go uproszczenia”, wydaje się, że uproszczenie to jest zbyt duże9. Poza tym, jeśli społeczne postawy wobec kobiet ciężarnych można sklasyfikować, to po pierwsze na pewno jest ich znacznie więcej (choćby po prostu obojętność), a po drugie linia podziału nie może przebiegać w tak pro- sty sposób. I chociaż niektóre reakcje (jak nagminne dotykanie brzucha czy pouczanie) są bardzo częste, trudno określić, przez jaką grupę są reprezen- towane. Współcześnie postawa wobec kobiety w ciąży jest kwestią bardzo in- dywidualną, trudną do sklasyfikowania. 7 J. Bednarek, Być kobietą ciężarną, „Res Publica Nowa” 1997, nr 9, s. 26. 8 Ibidem, s. 26. 9 Postawa zdecydowanej większości moich znajomych płci męskiej (studentów i osób z wyższym wykształceniem) przeczy podziałowi zaproponowanemu przez Bednarek – mają oni jak najbardziej pozytywny stosunek do ciąży (w tym również do ciała kobiety ciężarnej). Z kolei większość moich znajomych płci żeńskiej reprezentuje podejście co najmniej lekcewa- żące (a niekiedy wręcz pełne obrzydzenia do brzemiennego ciała), mimo iż nie ma – wedle klasyfikacji Bednarek – jakichś szczególnych „zawodowych i intelektualnych ambicji”. Oczy- wiście nie jest to reprezentatywna grupa – wspominam o tym jedynie w celu ukazania, jak wiele może być postaw i że jest to sprawa wyjątkowo indywidualna. www.e-bookowo.pl A n n a G o l u s : J u ż b e z t a b u ? C i ą ż a w p o l s k i e j k u l t u r z e | 14 1.2. Poród Poród, podobnie jak ciąża, choć z innych powodów, również obwaro- wany był od zawsze całą masą zabobonnych zakazów i nakazów. O ile w przypadku ciąży przyczyną powstawania przesądów był brak wiedzy na temat rozwoju płodowego, o tyle, jeśli chodzi o poród, zabobony powstawały w celu zmniejszenia lęku przed powikłaniami powodującymi śmierć matki lub dziecka. Wierzono na przykład, że ułatwia poród rozwiązywanie węzłów, rozpinanie pasów czy otwieranie zamków. Pasy ze skóry żubra, tura lub niedźwiedzia miały pomóc donosić ciążę oraz przynieść ulgę w cierpieniach porodowych. Po przyjęciu chrześcijaństwa zabobony pogańskie wymieszały się z elementami nowej religijności, w wyniku czego między innymi pasy ze skóry zwierzęcej zostały zastąpione przez sznur z obrazkiem świętego Syksta lub pas używany przez księdza podczas mszy. Poza tym Zdając sobie sprawę, że poród stanowi duże zagrożenie dla mat- ki i dziecka i w trosce o pomyślne rozwiązanie ofiarowywano nienaro- dzone dziecko Bogu, Matce Bożej, czy jakiemuś świętemu. Ciężarne w opiece mieli m.in. święta Małgorzata i święty Roch, brzemienne pan- ny od przygody bronił również Baranek Boży. […] W porodzie pomagały święte – Dorota, Katarzyna i Małgorzata. Zwracano się również do in- nych świętych, aby pomogli przy porodzie.10 Niekiedy, zwłaszcza w wyższych warstwach społecznych, dodatkowo ślubowano, że szczęśliwie urodzone, zdrowe dziecko przez jakiś czas będzie ubierane w szaty zakonne lub zostanie oddane do klasztoru. Te wszystkie zabiegi magiczne lub religijne wynikały z faktu, że poród był zdarzeniem znacznie bardziej niebezpiecznym niż dzisiaj – bardzo często kończył się śmiercią nie tylko dziecka, ale i matki. Lęk przed porodem był więc nie tylko, jak w czasach współczesnych, lękiem przed bólem, przed zmianą, przed nie- znanym, ale również – a może przede wszystkim – lękiem przed śmiercią. 10 D. Żołądź-Strzelczyk, op. cit., s. 41. www.e-bookowo.pl A n n a G o l u s : J u ż b e z t a b u ? C i ą ż a w p o l s k i e j k u l t u r z e | 15 Lęk ten mógł być łagodzony wsparciem asystujących przy narodzinach kobiet – dzieciobiorek i krewnych. Przez wiele stuleci bowiem poród odbywał się wyłącznie w domu i wyłącznie w otoczeniu kobiet. Jednak w przypadku jakichkolwiek powikłań wsparcie to nie było wystarczające – wiele porodów kończyło się tragicznie. W początkowych stadiach rozwoju medycyny (do końca XIX wieku, tj. do momentu powstania antyseptyki i aseptyki) niejed- nokrotnie nawet interwencja lekarza nie była skuteczna. Nawet, jeśli leka- rzowi udało się doprowadzić trudny poród do końca, nierzadko po takiej in- terwencji pojawiała się u kobiety śmiertelna gorączka połogowa (lekarze nie tylko nie umieli wówczas dezynfekować rąk, ale również nie wiedzieli, że na- leży je myć…). Dopiero w XX wieku rozwój medycyny doprowadził do znacznego obni- żenia śmiertelności kobiet i dzieci podczas porodu i w czasie połogu. Ten bez wątpienia pozytywny fakt miał jednak wiele negatywnych konsekwencji. Przede wszystkim zarówno ciąża, jak i poród (a nawet połóg i okres noworod- kowy) zostały poddane pełnej medykalizacji, a sam poród dodatkowo – hospi- talizacji. Z czysto kobiecego, intymnego zdarzenia narodziny zostały prze- kształcone w wymagający interwencji lekarskiej przypadek medyczny. Z za- pewniającego poczucie bezpieczeństwa zacisza domowego przeniesiono poród do zimnych, pozbawionych intymności szpitalnych sal porodowych. Pozba- wiono kobiety wsparcia innych kobiet – zarówno krewnych, jak i doświad- czonych akuszerek – oferując w zamian anonimowość, samotność i bezrad- ność. W Polsce przez kilkadziesiąt lat – od lat pięćdziesiątych do dziewięć- dziesiątych XX wieku – kobieta, przekroczywszy próg sali porodowej, była zdana tylko na personel medyczny. Nie tylko nie mogła liczyć na wsparcie kogokolwiek bliskiego (odwiedziny były zakazane), ale również nie mogła li- czyć na siebie i swoją intuicję – poród był „odbierany przez lekarza”, a nie „doświadczany przez nią”. Kobieta była wyalienowana z procesu narodzin własnego dziecka! Jej zadaniem było leżenie i wykonywanie poleceń lekarzy i położnych. Strach przed śmiercią wynikającą z okrutnego panowania nie- kontrolowanej natury przekształcił się więc w strach przed bezsilnością, bra- www.e-bookowo.pl A n n a G o l u s : J u ż b e z t a b u ? C i ą ż a w p o l s k i e j k u l t u r z e | 16 kiem intymności, izolacją i poniżeniem spowodowanymi panowaniem techni- ki i medycyny. Dopiero w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych XX wieku podjęto działania zmierzające do poprawy sytuacji kobiet rodzących w polskich szpi- talach. W 1996 roku została założona Fundacja „Rodzić po ludzku”, której głównym celem, częściowo już zrealizowanym, jest zapewnienie godnych, jak najbardziej intymnych, „ludzkich” warunków porodu (m.in. poprzez wprowa- dzenie porodów rodzinnych, umożliwienie matce ciągłego kontaktu z dziec- kiem, zniesienie zakazu odwiedzin bliskich). Fundacja wciąż walczy o znie- sienie obowiązkowej hospitalizacji rodzących oraz o ograniczenie rutyno- wych, zbytecznych interwencji medycznych (takich jak powszechne nacina- nie krocza) i farmaceutycznych (jak na przykład podawanie leków przyspie- szających poród lub znieczulających). Założyciele i sympatycy Fundacji przekonują ponadto, że poród nie tyl- ko nie musi być torturą i przeżyciem traumatycznym, ale że mimo bólu może być doświadczeniem pięknym i wyjątkowym. Z podobną „propagandą” można się spotkać we wszystkich czasopismach dla rodziców, gdzie teksty o poro- dzie – najczęściej niewiele mające wspólnego z rzeczywistością – uzupełniane są jeszcze bardziej nierzeczywistymi zdjęciami zadowolonych, wyjątkowo wy- poczętych matek i ślicznych, różowych noworodków w otoczeniu uśmiechnię- tego personelu medycznego. Zapewne to odrealnienie porodu służy zmniej- szeniu lęku przed bólem, brzydotą noworodka, zmianami fizycznymi u matki. Najczęściej jednak przyczynia się do tym większego rozczarowania, im więk- sza była wiara w piękno narodzin. Oczywiście możliwy jest poród prawie bez- bolesny, przeżyty świadomie i aktywnie, będący doświadczeniem cudownym i niepowtarzalnym, jednak zdarza się to niezmiernie rzadko. Rzeczywistość nie wygląda niestety tak pięknie. Bowiem, o ile ciąża wraz z jej dolegliwościami oraz rozrastające się i zmieniające, hybrydyczne ciało drastycznie uświadamiają kobiecie jej wła- sną fizyczność oraz niemożność panowania nad cielesnością, o tyle poród – pełen bólu, krwi, wydzielin i ekskrementów – można uznać za kwintesencję fizjologii. Ponadto poród jest zaprzeczeniem podziałowi między „ja” i „inny”, www.e-bookowo.pl A n n a G o l u s : J u ż b e z t a b u ? C i ą ż a w p o l s k i e j k u l t u r z e | 17 odkrywa niepewność i nieokreśloność tych granic. Fizjologia porodu, znacz- nie bardziej niż fizjologia ciąży, zostaje odrzucona. Poród uznawany jest za coś obrzydliwego, o czym się nie mówi. Przyszłe matki najczęściej słyszą z ust tych, które „mają już TO za sobą”, że szybko o tym zapomną. Kobietom wmawia się zatem przekonanie, że poród należy do sytuacji, o jakich nie war- to pamiętać. Bardzo często zresztą kobiety rzeczywiście nie pamiętają porodu – być może działa tutaj mechanizm wyparcia traumy. Gdyby kobiety pamiętały koszmar rodzenia, nawiązanie pozytywnej relacji z dzieckiem mogłoby być niemożliwe lub bardzo utrudnione. Bagatelizowanie trudów porodu jest więc najczęstszą reakcją zarówno młodych matek, jak i ich otoczenia. Przez całe wieki poród uważano za karę bożą – przekleństwo ciążące na Ewie (ból porodowy jako kara za grzechy) traktowane było dosłownie. Poród odbywał się za zamkniętymi drzwiami i stanowił jedno z najsilniejszych tabu. Mogłoby się wydawać, że dzisiaj jest inaczej. O zaniku tabu może świadczyć chociażby zwyczaj wykonywania podczas narodzin zdjęć, a nawet kręcenia filmów – to, co przez wiele stuleci było zakryte, niedostępne, zakazane, dzisiaj można oglądać zarówno w rodzinnych albumach, jak i w czasopismach, książkach, reklamach itd. Jednakże we wszystkich masowych publikacjach obraz porodu jest niekompletny, zakłamany, przereklamowany. Mamy więc, zdaje się, do czynienia z częściowym lub pozornym zani- kiem tabu. Dzisiaj można o tym mówić, owszem, ale młoda matka, zapytana o doświadczenie porodu, odpowie to, co odpowiadały jej babki i prababki: zbagatelizuje własne traumatyczne przeżycia, a inne przyszłe matki będzie zapewniać, że również szybko zapomną. Widok porodu nie jest już niedo- stępny oczom męskich członków rodziny – ojciec, jeśli chce, może asystować przy narodzinach. Natomiast, jeśli nie chce brać w tym udziału, może oglą- dać zdjęcia w pismach i poradnikach dla rodziców – nie dostrzeże tam jednak prawdy o porodzie. Adrienne Rich w swojej książce Zrodzone z kobiety. Macierzyństwo jako doświadczenie i instytucja pisze: www.e-bookowo.pl A n n a G o l u s : J u ż b e z t a b u ? C i ą ż a w p o l s k i e j k u l t u r z e | 112 ZAKOŃCZENIE Od tabu do apoteozy… W ciągu kilku zaledwie stuleci zagadnienie cią- ży i narodzin przeszło aż tak długą drogę. Z kwestii niegodnej literatury stało się pełnoprawnym tematem literackim. Te zmiany w literaturze są odzwier- ciedleniem przemian w kulturze i społeczeństwie. Niegdyś literatura nie zaj- mowała się problematyką początku życia, tak jak społeczeństwo nie przej- mowało się nowo narodzonymi dziećmi. Na kartach literatury nie było miej- sca na opisy ciąży czy porodu, tak jak nie było miejsca dla kobiet (nie tylko ciężarnych) w przestrzeni publicznej. Droga od tabu obejmującego okres ciąży i poród do apoteozy ciąży i na- rodzin wiodła przez skandale literackie i obyczajowe. Drodze tej towarzyszyła walka feministek z patriarchatem, rewolucja w medycynie (a przede wszyst- kim obniżenie do minimum śmiertelności noworodków), przemiany instytucji małżeństwa itd… Wiele było przyczyn, dla których po wielu wiekach margi- nalizacji doświadczenie to uzyskało odpowiednią rangę. I bardzo dobrze! Dzięki temu bowiem powstała ta praca i dzięki temu mogę z dumą napisać: Dedykuję córce www.e-bookowo.pl O autorce Anna Golus (ur. 1984), absolwentka filologii polskiej na Uniwersytecie Gdańskim. Autorka felietonów, arty- kułów i tekstów wszelkiej maści, copywriter, redaktor i korektor. Wolny strzelec. Współpracuje z kilkoma wydawnictwami książkowymi (m.in. MAC Edukacja, AJ-Press, Biblioteka Słońca i Księżyca). Publikuje między innymi w serwisie www.naszemaluchy.pl. Prywatnie: „najlepsza na całym świecie”, samodzielna mama 7-letniej Zosi. Portfolio i kontakt na stronie www.dajeslowo.com.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Już bez tabu? Ciąża w polskiej kulturze
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: