Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00349 010995 10764890 na godz. na dobę w sumie
KOOPETYCJA W ROZWOJU PRZEDSIĘBIORSTW HIGH-TECH Determinanty i dynamika - ebook/pdf
KOOPETYCJA W ROZWOJU PRZEDSIĘBIORSTW HIGH-TECH Determinanty i dynamika - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 378
Wydawca: Placet Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7488-064-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> ekonomia, biznes, finanse
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W miarę zawężania się pola konkurencji rośnie znaczenie zasobów niematerialnych i innowacyjnych zdolności firmy. Zastanowiło więc wielu badaczy jak relacje międzyorganizacyjne wpływają na rozwój tych zdolności. Jednym z poglądów wyjaśniających strategię sieci międzyorganizacyjnych jest paralelizm konkurowania i współpracy. Współpraca oznacza poszukiwanie synergii z tych relacji i ma miejsce w procesie kreowania dodatkowej wartości w sieci, a konkurencja dotyczy podziału tej wartości. Zespalanie się konkurencji i współpracy w jeden typ relacji i interakcji określa się mianem KOOPETYCJI. Koopetycja, mimo iż jest zjawiskiem stosunkowo młodym, dynamicznie się rozwija. Relacje koopetycyjne mają ogromne znaczenie dla strategii rozwoju przedsiębiorstw, relacji między konkurentami, reguł gry w sektorach oraz dla rozwoju gospodarek poszczególnych krajów i regionów. Mimo ich istotności, poziom wiedzy dotyczącej ich uwarunkowań, dynamiki i wpływu na rozwój przedsiębiorstw jest niesatysfakcjonujący. Dlatego podjęliśmy badania, które mają odpowiedzieć na pytania:

• Jak koopetycja wpływa na rozwój przedsiębiorstw wysokich technologii? i odwrotnie,

• Jak faza rozwoju przedsiębiorstwa high-tech wpływa na typ relacji koopetecyjnych?

Uzyskane odpowiedzi zawarliśmy w tej pracy i mamy nadzieję, że posłużą one menedżerom, konsultantom, naukowcom i studentom w dalszym badaniu i stymulowaniu tych relacji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

1 Wydawnictwo PLACET zaprasza Państwa do zapoznania się 2 z naszą ofertą. PLACET – słowo niegdyś używane w naszym języku a zapożyczone z łaciny ozna- czało: przyzwolenie, zgodę, a też ,,podobać się”. To właśnie przyjęliśmy za filozofię działania: w zgodzie, dla wygody i zadowolenia, przy pełnym zaufaniu – autorów, czytelników i rynku. Od początku zajmujemy się też ściśle określoną tematyką, a mianowicie wydajemy tylko dzieła z dziedziny szeroko pojętego zarządzania przedsiębiorstwami, finansów i ekonomii. Zdajemy sobie sprawę, że jest to literatura trudna – więc dokładamy starań redakcyjnych aby była zrozumiała dla każdego wykształconego czytelnika. Nie wyda- jemy książek z cyklu „Jak wzbogacić się w jeden dzień”, ale prace prezentujące rzetel- ną i nowoczesną wiedzę, które mogą być zarówno podręcznikami dla studiującej mło- dzieży, jak i podręcznikami-poradnikami służącymi dokształcaniu (samokształceniu) kadr kierowniczych przedsiębiorstw dostosowujących swoje struktury i metody za- rządzania do stale przekształcającej się gospodarki rynkowej. Od początku istnienia komercyjnej sieci Internet w Polsce mamy swoją witrynę www.placet.pl. Tam można śledzić nowości i zamierzenia wydawnicze, a także sko- rzystać z „Bazy wiedzy”. Zapraszamy do lektury 3 Autorzy: 1, 3, 5, 7, 8.2 Agnieszka Zakrzewska-Bielawska 1, 7, 8.3 Anna Adamik, 6.1, 6.2, 6.3, 6.5 Joanna Cygler 2, 4, 8.4 Wojciech Czakon 4, 6.4, 6.6, 6.7, 6.8, 8.1 Wojciech Machel Recenzja: prof. dr hab. Ewa Stańczyk-Hugiet Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska  Copyright by Wydawnictwo Placet 2014 Wydanie ebook, Warszawa 2014 Wszelkie prawa zastrzeżone. Publikacja ani jej części nie mogą być w żadnej formie i za pomocą jakichkolwiek środków technicznych reprodukowane bez zgody właściciela copyright. Wydawca: Wydawnictwo Placet 01-517 Warszawa ul. Mickiewicza 18a/1 Tel. (22) 8393626 http://www.placet.pl redakcja@placet.pl Książka opracowana została w ramach projektu badawczego finansowanego ze środków na naukę w latach 2011–2013 jako projekt NCN Nr N N115 006040. ISBN 978-83-7488-064-0 Warszawa 2014 Skład i łamanie: Wydawnictwo Placet 4 SPIS TREŚCI Wojciech Czakon Anna Adamik, Agnieszka Zakrzewska-Bielawska 1. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORSTW HIGH-TECH 3. METODYKA BADAŃ EMPIRYCZNYCH 2. KOOPETYCJA W ROZWOJU PRZEDSIĘBIORSTW HIGH-TECH Wstęp 1.1. Specyfika przedsiębiorstw wysokich technologii 1.2. Istota rozwoju przedsiębiorstw high-tech 1.3. Formy, etapy i czynniki rozwoju przedsiębiorstw wysokich technologii 1.4. Stan, struktura i tendencje rozwojowe firm high-tech w Polsce 2.1. Pojęcie i cechy koopetycji 2.2. Typy relacji koopetycyjnych 2.3. Motywy podjęcia koopetycji 2.4. Znaczenie koopetycji dla rozwoju firm high-tech 3.1. Cel i zakres badań 3.2. Metody, techniki i narzędzia badawcze 3.3. Charakterystyka próby badawczej w badaniach ilościowych 4.1. Zewnętrzne uwarunkowania koopetycji 4.2. Wewnętrzne uwarunkowania koopetycji 4.3. Determinanty koopetycji w praktyce rozwoju firm high-tech 5.1. Motywy podjęcia współpracy z konkurentami 5.2. Typy relacji koopetycyjnych 5.3. Wybory i preferencje względem koopetytorów 5.4. Korzyści i koszty koopetycji 4. DETERMINANTY KOOPETYCJI PRZEDSIĘBIORSTW HIGH-TECH 5. STRATEGIA KOOPETYCJI W PRAKTYCE FIRM HIGH-TECH Agnieszka Zakrzewska-Bielawska Wojciech Czakon, Wojciech Machel Agnieszka Zakrzewska-Bielawska 6 90 10 63 11 23 36 48 64 74 81 85 91 96 108 129 151 172 176 181 189 194 128 175 5 200 246 201 206 211 222 226 232 237 241 247 250 267 271 277 292 308 322 276 339 354 372 Joanna Cygler, Wojciech Machel Anna Adamik, Agnieszka Zakrzewska-Bielawska 6. OBSZARY DZIAŁAŃ KOOPERENCYJNYCH PRZEDSIĘBIORSTW HIGH-TECH 6.1. Typologia obszarów kooperencyjnych 6.2. Badania i rozwój 6.3. Zaopatrzenie, sprzedaż i logistyka 6.4. Produkcja i usługi 6.5. Marketing 6.6. Finanse 6.7. Zasoby ludzkie 6.8. Informatyka 7. DYNAMIKA RELACJI KOOPETYCYJNYCH PRZEDSIĘBIORSTW HIGH-TECH 7.1. Istota dynamiki i modelowania 7.2. Dynamika relacji koopetycyjnych firm high-tech w ujęciu empirycznym 7.3. Kształtowanie relacji koopetycyjnych w przedsiębiorstwach high-tech – ujęcie modelowe 7.4. Bariery rozwoju relacji koopetycyjnych 8.1. Koopetycja w fazie narodzin – przypadek WiRan Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Wojciech Machel 8.2. Koopetycja w fazie wzrostu – przypadek firmy Sensilab Polska Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością – S.K-A. Agnieszka Zakrzewska-Bielawska 8.3. Koopetycja w fazie dojrzałości – przypadek COBR POLMATEX–CENARO Anna Adamik 8.4. Koopetycja w fazie schyłku – przypadek firmy MyNetwork Polska spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Wojciech Czakon Załącznik 1 Kwestionariusz do badań ankietowych 8. KOOPETYCJA W ROZWOJU FIRM HIGH-TECH – studia przypadków Załącznik 2 Listy kontrolne dla diagnozy fazy rozwoju przedsiębiorstwa Zakończenie 6 Wstęp Dynamiczny rozwój zasobowego podejścia do zarządzania uwypuklił znaczenie za- sobów niematerialnych i dynamicznych zdolności firmy. To z kolei zwróciło uwagę badaczy na relacje międzyorganizacyjne z partnerami biznesowymi oraz układy tych relacji, czego przejawem są sieci międzyorganizacyjne.1 Jednym z poglądów wy- jaśniających strategię sieci jest paralelizm konkurowania i współpracy, co B. De Wit i R. Meyer określają jako paradoks: rywalizacja kontra współpraca2. Współpraca oznacza poszukiwanie synergii z relacji międzyorganizacyjnych i ma miejsce w proce- sie kreowania dodatkowej wartości w sieci, a konkurencja dotyczy podziału tej warto- ści.3 Zespalanie się konkurencji i współpracy w jeden typ relacji i interakcji określa się mianem koopetycji4. Konstytuują ją dwie istotne siły: presja konkurencji i pragnienie współpracy, przez co oznacza ona współdziałanie podmiotów pozostających w tym samym czasie w relacjach konkurencyjnych. Koopetycja, mimo iż jest zjawiskiem stosunkowo młodym, dynamicznie się rozwi- ja. Relacje koopetycyjne mają ogromne znaczenie dla strategii rozwoju przedsię- biorstw, relacji między konkurentami, reguł gry w sektorach oraz dla rozwoju gospo- darek poszczególnych krajów i regionów. Mimo ich istotności we współczesnej gospodarce, wydaje się, że poziom wiedzy dotyczącej ich uwarunkowań, dynamiki i wpływu na rozwój przedsiębiorstw jest niesatysfakcjonujący. Pomimo podjętych badań przez rożne ośrodki badawcze na świecie oraz wzrostu liczby publikacji na ten temat5 można zauważyć, że opracowania dotyczące koopetycji wciąż mają charakter definicyjny i ogólny, wskazujący na występowanie zjawiska i jego formy, ale bez głęb- szych dociekań ich uwarunkowań czy trajektorii rozwojowych (dynamiki) poszcze- gólnych relacji koopetycyjnych. 1 A. Zakrzewska-Bielawska, Zasobowe uwarunkowania koopetycji w przedsiębiorstwach high-tech, „Przegląd Organizacji”, nr 2/2013, s. 3. 2 B. De Wit, R. Meyer, Synteza strategii, PWE, Warszawa 2007, s. 217–248. 3 A. M. Brandenburger, B. J. Nalebuff, Co-opetition. 1. A revolutionary mindset that combines competition and cooperation. 2. The game theory strategy that’s changing the game of business, Currency, Doubleday, New York 1996. 4 Należy zaznaczyć, że w polskiej literaturze przedmiotu koopetycja zastępowana jest słowem „kooperen- cja”, co jest szczególnie widoczne w publikacjach środowiska związanego ze Szkołą Główną Handlową w Warszawie. 5 Dominującą rolę w badaniu zjawiska koopetycji mają europejskie ośrodki badawcze, zwłaszcza z Włoch, Francji, Szwecji i Finlandii. Szerzej: M. Rogalski, Geograficzne aspekty badań nad koopetycją – dominujące ośrodki badawcze w ujęciu regionalnym, „Zarządzanie i Finanse”, nr 1/2, 2012, s. 157–159. 7 Badania nad koopetycją prowadzone były w różnych sektorach gospodarczych.6 Jednak szczególnego znaczenia relacje koopetycyjne nabierają w sektorze wysokich technologii (high-tech), z uwagi na jego heterogeniczność i zaawansowanie techno- logiczne. Coraz krótszy cykl życia produktów, szybka dyfuzja innowacji technologicz- nych, wzrastające zapotrzebowanie na wykwalifikowany personel, wysoka specjaliza- cja zasobów, a także wysokie koszty prac badawczo-rozwojowych zmuszają tego typu przedsiębiorstwa do współpracy międzyorganizacyjnej, w tym również do tworzenia relacji koopetycjnych. Koopetycja może przyczynić się do rozwoju firm high-tech i być źródłem ich suk- cesu, ale z drugiej strony niesie ze sobą pewne niebezpieczeństwa, a niewłaściwie ukształtowane relacje współpracy z konkurentami mogą zahamować rozwój firmy, bądź znacznie go ograniczyć. Powstaje więc pytanie: Jak koopetycja wpływa na rozwój przedsiębiorstw wysokich technologii? i odwrotnie, Jak faza rozwoju przedsiębiorstwa high-tech wpływa na typ relacji koopeteycyjnych? Poszukiwanie na nie odpowiedzi uczyniono celem niniejszej monografii. Opracowanie ma charakter teoretyczno-empiryczny i składa się z ośmiu roz- działów. W rozdziale pierwszym przybliżono specyfikę firm sektora wysokich technolo- gii, koncentrując się na jego cechach ilościowych i jakościowych. Podjęto także pro- blem rozwoju przedsiębiorstwa, wyjaśniając jego istotę, formy i etapy w odniesie- niu do firm high-tech. Pogłębiając charakterystykę sektora wysokich technologii za- prezentowano tu również jego stan, strukturę i tendencje rozwojowe w Polsce na podstawie zebranych danych statystycznych. Rozdział drugi poświęcono koopetycji. Wyjaśniono pojęcie koopetycji, jej podłoże teoretyczne oraz wskazano charakterystyczne cechy, odróżniające ją od innych relacji współpracy międzyorganizacyjnej. Na tym tle omówiono wybrane typologie relacji koopetycyjnych, wskazując jednocześnie na motywy ich podjęcia i uzyskiwane dzięki nim efekty. W rozdziale trzecim przedstawiono metodykę badań empirycznych, wskazując na cele i zakres prowadzonych badań oraz wykorzystane metody, techniki i narzędzia badawcze. Zawarto w nim również charakterystykę firm high-tech stanowiących podmiot badań w badaniach ilościowych, których wyniki zaprezentowano w kolej- nych częściach opracowania. W rozdziale czwartym omówiono determinanty koopetycji, dzieląc je na uwa- runkowania zewnętrzne i wewnętrzne. Pierwsze odniesiono do uwarunkowań pro- 6 Największą eksploracją charakteryzuje się sektor usług, zwłaszcza z podsektorów informacji i komunika- cji oraz opieki zdrowotnej i pomocy społecznej, a także przetwórstwo przemysłowe. Szerzej: M. Rogalski, Strategia koopetycji – światowe trendy eksploracji, „Przegląd Organizacji”, nr 9/2011, s. 19. 8 wadzenia działalności badawczo-rozwojowej, globalnych powiązań gospodarczych w ujęciu handlowym i finansowym, technologii oraz aktorów systemu tworzenia war- tości, a szczególnie konkurentów oraz klientów. Drugie, odniesiono do czynników zasobowych oraz strategicznej zwinności rozumianej przez pryzmat elastyczności firmy oraz jej zdolności do identyfikowania oraz wykorzystywania okazji, uwzględnia- jąc przy tym wiek i wielkość przedsiębiorstwa high-tech. Rozdział piąty prezentuje kolejne wyniki badań ilościowych przeprowadzonych w sektorze przedsiębiorstw wysokich technologii. W szczególności przedstawiono tu motywy podjęcia działań koopetycyjnych, typy relacji, wybory i preferencje względem koopetytorów oraz korzyści i straty związane ze współpracą koopetycyjną. Rozdział szósty rozpoczyna typologia obszarów koopetycyjnych dokonana w odniesieniu do koncepcji łańcucha wartości M. E. Portera. Uwzględniając wielkość, fazę rozwoju, sytuację finansową oraz zasięg działania badanych przedsiębiorstw dokonano tu charakterystyki relacji koopetycyjnych w odniesieniu do poszczególnych obszarów współpracy z konkurentami, do których zaliczono: badania i rozwój, zaopa- trzenie, sprzedaż i logistykę, produkcję/świadczenie usług, marketing, finanse, infor- matykę oraz zasoby ludzkie. W rozdziale siódmym wskazano na konieczność ujmowania współczesnych orga- nizacji i zachodzących w nich procesów w perspektywie dynamicznej. Zaprezentowa- no dynamikę relacji koopetycyjnych w przedsiębiorstwach polskiego sektora wy- sokich technologii na podstawie wyników badań ilościowych, a następnie na nich zbudowano fazowy model kształtowania skutecznych relacji koopetycyjnych w fir- mach high-tech. Zawarto tu także wskazówki dla kadry menedżerskiej w postaci, tzw. „okien fazowych” oraz „strategicznych ścieżek koopetycyjnych”, by współpraca konkurencyjna przynosiła oczekiwane korzyści. Podjęto tu także problem barier, które mogą hamować podjęcie koopetycji, a tym samym ograniczać rozwój przedsię- biorstwa. Rozdział ósmy, prezentuje realizację koopetycji w praktyce firm high-tech. Przed- stawiono w nim cztery studia przypadków, z których każdy odnosi się do innej fazy rozwoju przedsiębiorstwa (fazy narodzin, wzrostu, dojrzałości oraz schyłku). Dokonu- jąc w każdym z nich identyfikacji relacji koopetycyjnych, oceniając siłę i kierunek oddziaływania na nie poszczególnych determinant wewnętrznych i zewnętrznych oraz oceniając wpływ współpracy konkurencyjnej na rozwój firmy – zaobserwowano dynamikę koopetycji w pełnym cyklu rozwojowym firmy i tym samym przetestowano zaproponowany model. Zagadnienia poruszane w poszczególnych rozdziałach pozwalają spojrzeć holi- stycznie na zjawisko koopetycji, ukazując jego heterogeniczną naturę i dynami- kę, dzięki czemu opracowanie może stanowić nie tylko źródło wiedzy, ale także inspi- racji do dalszych badań i poszukiwania skutecznych strategii koopetycji w sektorze high-tech. 9 Autorzy wyrażają nadzieję, że prezentowana monografia będzie przydatna przed- siębiorcom i menedżerom firm wysokich technologii, ale także kadrze kierowniczej przedsiębiorstw mniej zaawansowanych technologicznie, za to innowacyjnych i opar- tych na wiedzy. Dedykują ją także środowiskom naukowym, studentom zarządza- nia, doradcom i konsultantom oraz wszystkim tym, którzy zainteresowani są pro- blematyką koopetycji i rozwoju firmy. Książka opracowana została w ramach projektu badawczego finansowanego ze środków na naukę w latach 2011–2013 jako projekt NCN Nr N N115 006040. W imieniu Autorów Agnieszka Zakrzewska-Bielawska Łodż 2014 10 1 ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORSTW HIGH-TECH HT Przedsiębiorstwo może przetrwać w długim okresie i realizować swoje podsta- wowe cele tylko pod warunkiem permanentnego rozwoju, który w najbardziej ogól- nym ujęciu oznacza zachodzący w czasie proces zmian.7 Może on dotyczyć przedsię- biorstwa jako całości, jak i jego części, następować w różnych obszarach, tzn. realizo- wanych celach, strukturze, technologii oraz czynniku ludzkim. Heterogeniczna natura rozwoju powoduje, że jest to zjawisko złożone, trudno mierzalne, o relatywnym cha- rakterze.8 Cechuje je również wysoka dynamika, przez co stale pozostaje w kręgu zainteresowań badaczy w naukach o zarządzaniu. Zjawisko rozwoju eksplorowano z perspektywy podniesienia sprawności funk- cjonowania organizacji, ale także zachowania dotychczasowej sprawności w zmie- niających się warunkach. Badacze analizowali rozwój przedsiębiorstw także w bar- dziej szczegółowych wymiarach (np. ekonomicznym, organizacyjnym, personalnym, informacyjnym czy techniczno-produkcyjnym).9 Badano zarówno formy, kierunki i etapy rozwoju przedsiębiorstw, jak i ich uwarunkowania. W bogatej literaturze z tego zakresu można odnaleźć prace odnoszące się do całej grupy przedsiębiorstw, ale także uwzględniające ich kontekst sektorowy. Przykładem takiego sektorowego ujęcia jest grupa firm high-tech (wysokich technologii), których rozwój stanowi podstawowy wyznacznik rozwoju gospodarki opartej na wiedzy, co w Unii Europej- skiej skonstatowano najpierw w Strategii Lizbońskiej10, a obecnie strategii „Europe 7 J. Machaczka, Zarządzanie rozwojem organizacji, PWN, Warszawa-Kraków 1998, s. 14. 8 M. Białasiewicz (red.), Rozwój przedsiębiorstw. Modele, czynniki strategie, Wydawnictwo Naukowe Uni- wersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2002, s. 111. 9 A. Stabryła, Zarządzanie strategiczne w teorii i praktyce, WN PWN, Warszawa 2000, s. 240–242. 10 Lisbon European Council 23 and 24 March 2000. Presidency conclusions. Dostęp: http://www.consi- ium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/00100-r1.en0.htm; Communication to the Spring European Council. Working together for growth and jobs. A new start for the Lisbon Strategy, Commission of the European Communities, Brussels, 02.02.2005. Dostęp: http://ec.europa.eu/archives /growthand- jobs/pdf/COM2005_024_en.pdf. 11 2020”11. Określenie specyfiki przedsiębiorstw sektora wysokich technologii, a także kluczowych determinant, kierunków i etapów ich rozwoju jest w związku z tym interesującym i potrzebnym wyzwaniem badawczym. Jednocześnie rodzi ono okre- ślone trudności ze względu na różne podejścia do wyodrębniania tej grupy przed- siębiorstw spośród ogółu organizacji gospodarczych. Niniejszy rozdział definiuje pojęcie, charakteryzuje cechy oraz przedstawia istotę, formy, etapy i czynniki rozwoju przedsiębiorstw high-tech. Opracowano go w oparciu o krytyczną analizę literatury i analizę danych statystycznych, pozwalającą określić stan, strukturę i tendencje rozwojowe firm wysokich technologii zlokalizowanych w Polsce. 1.1. Specyfika przedsiębiorstw wysokich technologii Sektor wysokich technologii określany zamiennie jako sektor high-technology (high-tech, HT) jest trudny do zdefiniowania ze względu na fakt, że większość no- wych, zaawansowanych technologii przekracza granice branż według tradycyjnych klasyfikacji. Najczęściej przyjmuje się, że są to branże powstające na styku nauki i przemysłu, które bazują na przetwarzaniu rezultatów wyników badań naukowych w przemyśle. Powszechne jest także utożsamianie go z branżami i produktami, które cechują się, w porównaniu z pozostałymi branżami i produktami, wyższym udziałem wydatków na badania i rozwój (B+R) w wartości finalnej.12 Słownik pojęć „Innowacje i transfer technologii”13 do dziedzin i wyrobów high-tech zalicza te, które odznaczają się wysoką naukochłonnością (tj. wysokim poziomem aktywności badawczo-roz- wojowej14), wysoką innowacyjnością (tj. zdolnością do tworzenia i wdrażania innowa- cji15, jak również ich absorpcji), krótkim cyklem życia wyrobów i procesów oraz szyb- 11 Europe 2020. A strategy for smart, sustainable and inclusive growth, European Commission, Brussels, 03.03.2010. Dostęp: http://eur-lex.europa.eu/Lex. 12 A. Zakrzewska-Bielawska, Relacje między strategią a strukturą organizacyjną w przedsiębiorstwach wyso- kich technologii, Zeszyt Naukowy Nr 1095, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź 2011, s. 20. 13 K. B. Matusiak (red.), Innowacje i transfer technologii. Słownik pojęć, Polska Agencja Rozwoju Przedsię- biorczości, Warszawa 2011, s. 328–331. 14 Przez aktywność badawczo-rozwojową (B+R) rozumie się systematycznie prowadzone prace twórcze, podjęte dla zwiększenia zasobu wiedzy, jak również dla znalezienia nowych zastosowań dla tej wiedzy. Obejmuje ona badania podstawowe, stosowane (łącznie z przemysłowymi) oraz prace rozwojowe. Dzia- łalność B+R odróżnia od innych rodzajów działalności dostrzegalny element nowości i eliminacja nie- pewności naukowej i/lub technicznej, czyli rozwiązanie problemu nie wypływające w sposób oczywisty z dotychczasowego stanu wiedzy [Nauka i Technika w 2012 roku, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Sta- tystyczny w Szczecinie, Warszawa 2013, s. 14]. 15 Innowacje są różnie definiowane w literaturze przedmiotu. Wiążą się one z pojęciem zmiany, nowości, reformy, czy też nowej idei [Por.: G. Szymański, Innowacje marketingowe w sektorze E-commerce, Wy- dawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź 2013, s. 67–70; W. Janasz, K. Kozioł-Nadolna, Innowacje w organi- zacji, PWE, Warszawa 2011, s. 11–17; M. Dolińska, Innowacje w gospodarce opartej na wiedzy, PWE, War- 12 ką dyfuzją innowacji technologicznych, wzrastającym zapotrzebowaniem na wysoko wykwalifikowany personel (szczególnie z nauk technicznych i przyrodniczych), du- żymi nakładami kapitałowymi, wysokim ryzykiem inwestycyjnym i szybkim „starze- niem się” inwestycji, a także ścisłą współpracą naukowo-techniczną w obrębie po- szczególnych krajów i na arenie międzynarodowej oraz wzmagającą się konkurencją w handlu międzynarodowym. W statystykach krajowych i europejskich dla wyodrębnienia sektora wysokich technologii stosuje się na ogół dwie metody: według dziedzin (the sectoral/industry approach) oraz według wyrobów (the product approach). Podstawowym wyznaczni- kiem zaliczenia danej dziedziny bądź wyrobu do sektora high-tech jest intensywność działalności badawczo-rozwojowej mierzonej przez następujące wskaźniki:  relację nakładów bezpośrednich na działalność B+R do wartości dodanej,  relację nakładów bezpośrednich na działalność B+R do wartości produkcji (sprzedaży),  relację nakładów bezpośrednich na działalność B+R powiększonych o nakłady pośrednie „wcielone” w dobrach inwestycyjnych i półwyrobach do wartości produkcji (sprzedaży). Biorąc je pod uwagę, do sektora wysokich technologii zalicza się te dziedziny dzia- łalności, w których intensywność B+R jest większa niż 7 .16 Metoda „według wy- robów” stanowi rozwinięcie oraz uzupełnienie metody dziedzinowej i uwzględnia intensywność technologiczną nie dziedzin, a wyrobów. Listę dziedzin17 i wyrobów18 zaliczanych do sektora high-tech przedstawia tabela 1.1. szawa 2010, s. 13–17]. Z perspektywy specyfiki dziedzin wysokich technologii użyteczne jest przyjęcie węższej definicji innowacji, tzw. innowacji technologicznej, zaproponowanej w III wydaniu podręcznika Oslo Manual. Poprzez innowację technologiczną rozumie się wprowadzenie na rynek nowego lub ulep- szonego produktu (wyrobu i usługi), jak również zastosowanie nowego lub ulepszonego procesu, przy czym ten produkt lub proces muszą być nowe lub istotnie ulepszone przynajmniej z punktu widzenia wdrażającego je przedsiębiorstwa. Metodologia Oslo przyjmuje szerokie spektrum nowości, od nowości na skalę światową (innowacje absolutne), poprzez nowości w skali kraju lub rynku, na którym działa przedsiębiorstwo, po nowości tylko z perspektywy danego podmiotu [Oslo Manual. Guidelines for Collect- ing and Interpreting Data, Third Edition, OECD/Eurostat, Paris 2005, s. 46]. 16 Eurostat, Working Group Meeting on Statistics on Science, Technology and Innovation, Luxembourg 27–28 November 2008. doc. Eurostat/F4/STI/2008/12. 17 Opracowana przez OECD lista dziedzin high-tech z wykorzystaniem wydatków pośrednich i bezpośred- nich została zrewidowana przez Eurostat i Wspólnotowe Centrum Badawcze Komisji Europejskiej (Joint Research Centre, JRC) w 2008 r. Kalkulacja została opracowana z wykorzystaniem pośrednich i bezpo- średnich wydatków na działalność B+R dla roku 2000. Dane opracowano dla sektorów z 18 krajów OECD [Nauka i Technika w 2012 roku, op. cit., s. 23–24.] 18 Listę wyrobów high-tech ustalono na podstawie Międzynarodowej Standardowej Klasyfikacji Handlu (SITC) i zatwierdzono przez Eurostat w kwietniu 2009 r. w związku ze zmianą klasyfikacji z SITC Rev. 3 na SITC Rev.4. Lista obejmuje dziewięć grup wyrobów [Nauka i Technika w 2012 roku, op. cit., s. 24]. 13 Tabela 1.1. Dziedziny i wyroby high-tech według metodologii OECD Dziedziny high-tech wg PKD 2007 Dziedzina Symbol PKD 2007 21 26 30.3 60 61 62 63 Przetwórstwo przemysłowe: Produkcja podstawo- wych substancji farma- ceutycznych oraz leków i pozostałych wyrobów farmaceutycznych Produkcja komputerów, wyrobów elektronicz- nych i optycznych Produkcja statków po- wietrznych, statków kosmicznych i podob- nych maszyn Usługi: Nadawanie programów ogólnodostępnych i abonamentowych Telekomunikacja Działalność związana z oprogramowaniem i doradztwem w zakresie informatyki oraz działal- ność powiązana Działalność usługowa w zakresie informacji Wyroby high-tech wg SITC Rev. 4 Grupa wyrobów 1. Sprzęt lotniczy 2. Komputery – maszyny biurowe 3. Elektronika – telekomu- nikacja Wyroby śmigłowce, samoloty i pozostałe statki powietrzne, statki kosmiczne, śmigła i wirniki oraz ich części, pod- wozia i ich części, silniki i siłowniki nieelektryczne, części do tych silni- ków i siłowników, kompasy, busole morskie, pozostałe przyrządy i urzą- dzenia nawigacyjne. maszyny, które wykonują dwie lub więcej funkcji drukowania, kopiowa- nia lub transmisji telefaksowej, nada- jące się podłączenia do maszyn do automatycznego przetwarzania da- nych lub do sieci; pozostałe, nadające się podłączenia do maszyn do auto- matycznego przetwarzania danych lub do sieci; maszyny do automatycz- nego przetwarzania danych i urzą- dzenia do nich; czytniki magnetyczne lub optyczne, maszyny do przeno- szenia danych na nośniki danych w formie zakodowanej i maszyny do przetwarzania takich danych oraz części i akcesoria do tych maszyn. aparatura uruchamiana monetami, banknotami, kartami bankowymi, żetonami lub innymi środkami płat- niczymi; aparatura wideo do zapisu i odtwarzania obrazu i dźwięku; sprzęt telekomunikacyjny i akceso- ria; obwody drukowane; tablice, pa- nele, konsole, pulpity, szafy i pozo- stałe układy wspornikowe, do elek- trycznego sterowania lub rozdziału energii elektrycznej; kable z włókien światłowodowych; lampy mikrofa- lowe; pozostałe lampy katodowe; diody, tranzystory i podobne urzą- dzenia półprzewodnikowe; światło- czułe urządzenia; diody świecące; elektroniczne układy scalone; krysz- tały piezoelektryczne; nośniki opty- czne; nośniki półprzewodnikowe. 14 4. Środki farmaceu- tyczne 5. Aparatura naukowo- badawcza 6. Maszyny elektry- czne 7. Maszyny nieelek- tryczne 72 antybiotyki, hormony, prostaglan- dyny, tromboksany i leukotrieny, naturalne lub syntetyczne; ich po- chodne i analogi strukturalne; gli- kozydy; gruczoły i pozostałe orga- ny, i ich ekstrakty; antysurowice, szczepionki i podobne produkty; leki zawierające antybiotyki lub ich po- chodne; leki zawierające hormony. aparatura elektrodiagnostyczna do zastosowań medycznych, chirur- gicznych, stomatologicznych lub we- terynaryjnych i aparatura radiolo- giczna; przyrządy i aparatura opty- czna; wiertarki dentystyczne; przy- rządy i aparatura pomiarowa, kon- trolna i analityczna; aparaty fotogra- ficzne; kamery kinematograficzne, soczewki kontaktowe; włókna opty- czne i wiązki włókien optycznych, kable światłowodowe; arkusze i pły- ty z materiałów polaryzujących; ele- menty optyczne nieoprawione; urzą- dzenia ortopedyczne; szyny i pozo- stałe urządzenia do złamań; pro- tezy; aparaty słuchowe i pozostałe urządzenia zakładane, noszone lub wszczepiane, mające na celu skory- gowanie wady lub kalectwa. maszyny i aparatura elektryczna, elektryczna aparatura do sygnaliza- cji dźwiękowej lub wizualnej (na przykład dzwonki, syreny, tablice sygnalizacyjne, urządzenia alarmo- we przeciwwłamaniowe lub prze- ciwpożarowe), kondensatory elek- tryczne, stałe, nastawne lub stroje- niowe. pozostałe turbiny gazowe; części do turbin gazowych; reaktory jądrowe i części do nich; sekcje paliwo- we (kasety) do reaktorów jądro- wych, nienapromieniowane; maszy- ny i aparatura do rozdzielania izoto- pów, i części do nich; obrabiarki do obróbki dowolnych materiałów przez usuwanie nadmiaru materiału za pomocą lasera lub innej wiązki lub fotonowej, metodą świetlnej, ultradźwiękową, elektroerozyjną, Badania naukowe i prace rozwojowe 15 8. 9. Chemikalia ich mieszaniny elektrochemiczną, za pomocą wią- zki elektronów, wiązki jonowej lub łuku plazmowego; tokarki poziome sterowane numerycznie, pozostałe tokarki, wiertarki, frezarki i wiertar- ko-frezarki sterowane numerycznie; szlifierki i ostrzarki sterowane nu- merycznie; giętarki, krawędziarki, maszyny do prostowania lub pro- stownice do blach (włączając prasy) sterowane numerycznie; nożyce me- chaniczne, maszyny do przebijania, dziurkowania lub nacinania stero- wane numerycznie; maszyny i apa- ratura, do oporowego zgrzewania i spawania metali łukiem elektrycz- nym. selen, tellur, fosfor, arsen i bor, krzem, wapń, stront i bar; metale ziem rzadkich, skand, itr, metale alkaliczne lub metale ziem alkalicz- nych, lub stopy; pozostałe nieorganiczne zasady; po- zostałe tlenki, wodorotlenkii nad- tlenki metali; materiały promienio- twórcze i pokrewne; środki barwią- ce organiczne syntetyczne i laki bar- wnikowe oraz preparaty na ich ba- zie; poli(tereftalan etylenu); środki owadobójcze, gryzoniobójcze, grzy- bobójcze, chwastobójcze, opóźniają- ce kiełkowanie, regulatory wzrostu roślin, środki odkażające i podobne produkty. Uzbrojenie broń i amunicja. Źródło: opracowanie własne na podstawie: Eurostat, Working Group Meeting on Statistics on Science, Tech- nology and Innovation, Luxembourg 27–28 November 2008. doc. Eurostat/F4/STI/2008/12; Nauka i Technika w 2012 roku, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w Szczecinie, Warszawa 2013, s. 208–212. Należy jednak zaznaczyć, że oprócz wspomnianych dziedzin i grup wyrobów, wy- sokie technologie klasyfikuje się czasem w sposób bardziej zagregowany, a mianowi- cie ujmując je w pięć podstawowych kategorii, jak: technologie informacyjne (elektro- niczne, informatyczne i komunikacyjne), biotechnologie, technologie materiałowe 16 kich technologii będzie określany podmiot operujący w dziedzinie uznanej za (przede wszystkim nanotechnologie), technologie energetyczne oraz technologie ko- smiczne.19 Takie szerokie spojrzenie na sektor high-tech uniemożliwia wyraźne wyznaczenie grupy przedsiębiorstw, które powinny stanowić obiekt badań w obszarze wysokich technologii. W statykach porównawczych zarówno między poszczególnymi latami, jak i krajami najczęściej wykorzystywane jest kryterium dziedzinowe (branżowe), oparte na intensywności działalności B+R. Takie też podejście do wyodrębnienia sek- tora wysokich technologii zostało przyjęte przez autorów niniejszej publikacji. Po- wstaje jednak pytanie, czy wystarczającym jest określenie przedsiębiorstwa high- tech, jako podmiotu działającego w branży uznanej za wysoka technologię? Sam wyróżnik dziedzinowy, chociaż bardzo istotny, wydaje się być niewystarcza- jący. W literaturze przedmiotu podkreśla się, że przedsiębiorstwa high-tech to pod- mioty wysoce innowacyjne i przedsiębiorcze, które rozwijają, produkują i sprzedają dobra i usługi wykorzystujące dorobek współczesnej nauki i techniki. Oprócz wysokiej innowacyjności charakteryzuje je wysoka naukochłonność, wysokie kompetencje personelu (zwłaszcza naukowo-technicznego) oraz koncentracja na ciągłym procesie zdobywania, rozwijania i wykorzystania wiedzy, co czyni z nich organizacje inteli- gentne i uczące się. To z kolei wymaga doskonalenia systemów przepływu informacji, począwszy od źródeł ich pozyskania przez wnikliwą analizę, aż do udostępnienia de- cydentom w postaci przetworzonej. Dlatego też firmy te powinny korzystać w szero- kim zakresie z nowoczesnych technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) wspomagających systemy informacyjne przedsiębiorstw w pozyskiwaniu, kodyfiko- waniu, tworzeniu i dzieleniu się wiedzą.20 W związku z tym przedsiębiorstwo high- tech należy definiować szerzej niż wyłącznie przez pryzmat dziedziny, w której działa. Z tej przyczyny na potrzeby niniejszej pracy przyjęto, że: przedsiębiorstwem wyso- wysoką technologię, łączący w sobie cechy przedsiębiorstwa innowacyjnego Tak określone przedsiębiorstwo high-tech posiada swoją specyfikę, wyrażającą się w określonych cechach jakościowych. Najważniejsze z nich syntetycznie przedstawio- no na rysunku 1.1. 19 OECD Science, Technology and Industry Scoreboard 2013. Innovation for Growth, OECD Publishing 2013, s. 222–223, http://dx.doi.org/10.1787/sti_scoreboard-2013-en. 20 Szerokie rozważania na temat istoty i cech przedsiębiorstwa high-tech można odnaleźć w pracy: A. Za- krzewska-Bielawska, Relacje…, op. cit., s. 34–47. i opartego na wiedzy oraz wykorzystujący w szerokim zakresie nowoczesne technologie informatyczno-komunikacyjne. 17 Rysunek 1.1. Specyfika przedsiębiorstwa high-tech Źródło: opracowanie własne. Wysoka innowacyjność firm wysokich technologii przejawia się w ich wysokiej zdolności do tworzenia, wdrażania i komercjalizowania innowacji21, w tym zwłaszcza technologicznych (produktowych i procesowych). Zdolność do tworzenia innowacji to przede wszystkim zdolność do podejmowania badań podstawowych, stosowanych i prac rozwojowych22, czyli innymi słowy działalność badawczo-rozwojowa prowa- 21 Zob. m.in.: M. Dodgson, D. Gann, A. Salter, The management of technological innovation, Oxford University Press, New York 2008; J. Tidd, J. Bessant, Zarządzanie innowacjami. Integracja zmian technologicznych, rynkowych i organizacyjnych, Wolters Kluwer, Warszawa 2011; M. Saunila, J. Ukko, Facilitating innova- tion capability through performance measurement. A study of Finnish SMEs, „Management Research Review”, Vol. 36, No. 10, 2013, s. 991–1010; Y. Holtzman, A strategy of innovation through the development of a portfo- lio of innovation capabilities, “Journal of Management Development”, Vol. 33, No. 1, 2014, s. 24–31. 22 Badania podstawowe to prace teoretyczne i eksperymentalne, podejmowane przede wszystkim w celu zdobycia lub poszerzenia wiedzy na temat przyczyn zjawisk i faktów, nie mają wartości handlowej; ba- dania stosowane (łącznie z przemysłowymi) polegają na poszukiwaniu możliwych zastosowań prak- tycznych dla wyników badań podstawowych, bądź na poszukiwaniu nowych rozwiązań pozwalających na osiągnięcie z góry założonych celów praktycznych, ich wyniki prowadzą do powstania wynalazków (bę- dących często przedmiotem ochrony patentowej), sprawdza się je w laboratoriach w postaci prototypów, modeli próbnych wyrobów, procesów czy metod; prace rozwojowe to prace konstrukcyjne, technolo- giczno-projektowe oraz doświadczalne polegające na zastosowaniu istniejącej już wiedzy, do opracowa- 18 dzona w przedsiębiorstwie lub we współpracy z innymi organizacjami, w tym zwłasz- cza podmiotami sfery B+R (np. instytutami naukowymi Polskiej Akademii Nauk, insty- tutami badawczymi, szkołami wyższymi oraz innymi organizacjami gospodarczymi) zajmującymi się pracami twórczymi, podejmowanymi dla zwiększenia zasobu wiedzy, jak również dla znalezienia nowych zastosowań tej wiedzy. Firmy high-tech mogą prowadzić działalność B+R we własnym zakresie lub zlecać wykonanie ich innym podmiotom. Zdolność do wdrażania innowacji obejmuje zdolność przedsiębiorstwa do redefinicji wiedzy, wynikającej z prac rozwojowych, do jej komercyjnego zastoso- wania, co oznacza przejście nowego (lub istotnie ulepszonego) produktu, procesu (technologii) ze sfery B+R do sfery gospodarczej i uruchomienie produkcji tegoż pro- duktu lub zastosowanie owej technologii na skalę przemysłową.23 Zdolność do ko- mercjalizacji innowacji oznacza natomiast zdolność przedsiębiorstwa do zaofero- wania efektów innowacji na rynku, czyli doprowadzenia do sprzedaży.24 Poszczególne zdolności wpisują się zatem w cały proces innowacyjny, przy czym zdolność do two- rzenia innowacji w fazę ich tworzenia, natomiast zdolność do wdrażania i komercjali- zacji innowacji w fazę ich urynkowienia. Przedsiębiorstwa high-tech w wyniku aktywnej działalności badawczo-rozwojo- wej powinny być źródłem wynalazków, którym w celu ochrony własności intelektual- nej przyznaje się patent. Z drugiej strony mogą uzyskać uprawnienia do wykorzysta- nia obcych rozwiązań naukowo-technicznych w formie licencji. Bez wątpienia firmy high-tech powinna charakteryzować aktywna działalność patentowo-licencyjna, jednak może się ona różnić w zależności od fazy rozwoju i celów strategicznych przedsiębiorstwa. Biorąc pod uwagę relację innowacja (w sensie wynalazku, nowej technologii) – produkt (w sensie rozwiązania kwestii komercjalizacji) możliwe są cztery opcje, a mianowicie: „własna wynalazczość i własna produkcja” (charaktery- styczna raczej dla dużych firm HT, które posiadają własne działy B+R, generują inno- wacje i samodzielnie je komercjalizują), „droga ku tradycyjnej firmie komercyjnej” (charakterystyczna dla firm odpryskowych (spin-off), które generują innowację, wy- korzystują szansę rynkową i stopniowo ewoluują w kierunku tradycyjnej firmy pro- nia nowych lub istotnie ulepszonych istniejących wyrobów, procesów, ich testowanie oraz przygotowa- nie do wytwarzania w celu wprowadzenia na rynek . Te trzy rodzaje badań wchodzą w skład działalności badawczo-rozwojowej [Nauka i Technika w 2012 roku, op. cit., s. 12]. 23 W. Janasz, K. Kozioł-Nadolna, Innowacje…, op. cit., s. 23. 24 Należy zaznaczyć, że komercjalizacja innowacji jest różnie rozumiana w literaturze przedmiotu. W wą- skim ujęciu oznacza ostatni etap rozwoju innowacji, czyli doprowadzenie do sprzedaży (takie ujęcie przy- jęto w niniejszej publikacji). Natomiast w szerokim ujęciu oznacza cały proces innowacyjny, którego naj- ważniejszym etapem, z punktu widzenia sukcesu firmy jest komercjalizacja pojmowana wąsko, innymi słowy komercjalizację traktuje się tu jako swego rodzaju filozofię działania, nieodłączny element myśle- nia strategicznego, stanowiący podstawę do tworzenia modelu biznesowego. Szeroki przegląd definicji komercjalizacji zawarty jest w pracy: E. Gwarda-Gruszczyńska, Modele procesu komercjalizacji nowych technologii w przedsiębiorstwach. Uwarunkowania wyboru – kluczowe obszary decyzyjne, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2013, s. 24–32. 19 dukcyjnej), „laboratorium badawcze z zewnętrzną komercjalizacją” (charakterystycz- na dla jednostek badawczo-rozwojowych, które fazę urynkowienia innowacji realizują poprzez sprzedaż patentu lub licencji), „jednorazowa innowacja – zewnętrzna komer- cjalizacja i życie z udziałów we wspólnym przedsięwzięciu z dużym partnerem” (cha- rakterystyczna dla firm, które są innowatorami tylko na pewnym etapie, potem zaś sprzedają pomysł i utrzymują się z udziałów).25 Kolejną cechą przedsiębiorstw wysokich technologii jest stosunkowo szybkie sta- rzenie się opracowywanych produktów i technologii, co jest wynikiem szybkiego postępu techniczno-technologicznego oraz zmieniających się potrzeb i oczekiwań klientów. Coraz krótszy cykl życia zarówno produktu, jak i technologii high-tech26 ma przede wszystkim wymiar techniczno-funkcjonalny i jest wynikiem wprowadzania nowych i/lub ulepszonych rozwiązań w dziedzinie techniki i użyteczności produktów. Szczególnie widoczne jest to w branży informatycznej i elektroniki użytkowej.27 Najnowsze technologie wymagają ścisłej współpracy z podmiotami zewnętrz- nymi, bowiem niewiele przedsiębiorstw jest w stanie zrealizować cały proces inno- wacji samodzielnie, wykorzystując do tego wyłącznie własne zasoby. Dlatego też różni partnerzy (instytuty naukowo-badawcze, uczelnie wyższe, laboratoria i działy B+R różnych organizacji gospodarczych, w tym firm HT itp.) łączą swoje siły i zasoby, by poprzez efekt synergiczny wykreować nową technologię.28 W związku z tym, na świe- cie i w Polsce, rozwija się odpowiednia infrastruktura i sieć jednostek odpowiedzial- nych za przepływ wiedzy, rozwój działalności B+R czy transfer technologii. Często przyjmują one postać koncentracji geograficznych w postaci technopolii, parków na- ukowo-technologicznych, czy też klastrów technologicznych.29 Coraz bardziej po- wszechny w sektorze high-tech powinien być również model innowacji otwartej, w którym zakłada się systematyczną zewnętrzną eksplorację i eksploatację wiedzy technicznej, poprzez procesy, które odpowiednio włączają lub ograniczają zaangażo- 25 Szerzej: A. Zakrzewska-Bielawska, Relacje…, op. cit., s. 129–130. 26 P. Meade, L. Rabelo, A. Jones, Applications of chaos and complexity theories to the technology adop- tion life cycle: case studies in the hard-drive, microprocessor, and server high-tech industries, „International Journal of Technology Management”, Vol. 36, No. 4, 2006, s. 318–335. 27 Zob.: S. D. Wu, B. Aytac, R. T. Berger, C. A. Armbruster, Managing Short Life-Cycle Technology Products for Agere Systems, “Interfaces”, Vol. 36, No. 3, 2006, s. 234–247. 28 Zob. m.in.: Y. Wang, N. Roijakkers W. Vanhaverbeke, J. Chen, How Chinese firms employ open innovation to strengthen their innovative performance, “International Journal of Technology Management”, Vol. 59, No. 3/4, 2012, s. 235–254; V. Parida, M. Westerberg, J. Frishammar, Inbound open innovation activities in high-tech SMEs: the impact on innovation performance, “Journal of Small Business Management”, Vol. 50, No. 2, 2012, s. 283–309; L. Boscherini, D. Chiaroni, V. Chiesa, F. Frattini, The process of organisational change in open innovation: evidence from high-tech firms, “International Journal of Entrepreneurship Innovation Management”, Vol. 17, No. 1, 2013, s. 177–205. 29 Szerzej: A. Zakrzewska-Bielawska, Relacje…, op. cit., s. 52–57. 20 wanie różnych podmiotów w strumień bieżącego rozwoju technologii i działań ko- mercjalizacyjnych.30 Tworzenie innowacji, czy to samodzielne, czy we współpracy z innymi, wymaga odpowiednich kompetencji31 pracowników sfery B+R. Szczególnie ważna jest tu wiedza specjalistyczna (dotycząca danego rodzaju technologii), ale równie istotne są także umiejętności związane z prowadzeniem i zarządzaniem badaniami naukowymi i pracami rozwojowymi oraz wykorzystywania wyników tych badań dla potrzeb go- spodarki. Od pracowników B+R oczekuje się także określonych postaw, sprzyjających kreatywności, eksperymentowaniu, przedsiębiorczości, uczeniu się czy elastyczności w działaniu.32 Dopiero łączne rozpatrywanie wiedzy, umiejętności i postaw, przy uwzględnieniu doświadczenia pozwala na ocenę kompetencji personelu badawczo-roz- wojowego. Z uwagi na fakt, że przedsiębiorstwo high-tech zawiera w sobie cechy przedsię- biorstwa opartego na wiedzy, powinno ono efektywnie zarządzać wiedzą. Przez za- rządzanie wiedzą rozumie się zintegrowany zestaw działań, którego celem jest odpo- wiednie (zgodne z celami organizacji) kształtowanie zasobów wiedzy33, co wymaga przede wszystkim umiejętności pozyskiwania, wykorzystywania i dzielenia się wiedzą, lub w szerszym ujęciu realizacji procesów lokalizowania, pozyskiwania, two- rzenia, dzielenia się, wykorzystywania, zachowywania i przekazywania wiedzy.34 30 Por.: M. Pichlak, Otwarte innowacje jako nowy paradygmat w zarządzaniu innowacjami, Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej, Nr 1871, 2012, s. 282–290; H. W. Chesbrough, W. Vanhaverbeke, J. West, Open inno- vation: researching a new paradigm, Oxford University Press, New York 2006; U. Lichtenthaler, Open in- novation: past research, current debates, and future directions, “Academy of Management Perspectives”, Vol. 25, No. 1, 2011, s. 75–93. 31 Kompetencje są definiowane rozmaicie. Można je określić jako atrybuty pracownika, które mogą zostać przekształcone w wartość, tzn. wydajność, rezultaty, jako aspekty zachowania, które wpływają na efek- tywność pracy, czy jako ogół cech i właściwości ucieleśnionych w ludziach. Kompetencje pracowników określa się najczęściej poprzez ich wiedzę, umiejętności, postawy i doświadczenie. Por. m.in.: D. Lewicka, Zarządzanie kapitałem ludzkim w polskich przedsiębiorstwach, Wydawnictwa Profesjonalne PWN, War- szawa 2010; T. Oleksyn, Zarządzanie kompetencjami. Teoria i praktyka, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2006. 32 To z kolei wymaga tworzenia odpowiedniej, proinnowacyjnej kultury. Szerzej: D. Lewicka, Relacje między zaufaniem horyzontalnym, współpracą i kulturą proinnowacyjną, “Organizacja i Kierowanie” Nr 3 (152), 2012, s. 11–25; K. Krot, D. Lewicka, Human side of innovation-individual and organisational environment- related aspects: the case of IBM, “International Journal of Innovation and Learning”, Vol. 9, No. 4, 2011, s. 353–371. 33 Zarządzanie wiedzą może być rozpatrywane z perspektywy różnych modeli. Najbardziej znane są: model japoński, modele zasobowe oraz procesowe. Szerzej zob. m.in.: I. Nonaka, H. Takeuchi, Kreowanie wiedzy w organizacji, Poltext, Warszawa 2000; A. Jaspahara, Zarządzanie wiedzą, PWE, Warszawa 2006; A. Ko- walczyk, B. Nogalski, Zarządzanie wiedzą. Koncepcja i narzędzia, Difin, Warszawa 2007; E. Stańczyk- Hugiet, Strategiczny kontekst zarządzania wiedzą, Wydawnictwo AE we Wrocławiu, Wrocław 2007. 34 Por.: E. Tabaszewska, Wprowadzanie i funkcjonowanie systemów zarządzania wiedzą w przedsiębior- stwach, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2012, s. 28. 21 Rozwój wiedzy jest nierozerwalnie związany z uczeniem się, przez które na poziomie organizacyjnym rozumie się proces uchwycenia i organizowania wiedzy, rozpo- wszechniania i skoordynowanego wykorzystania.35 Dotyczy to wszystkich pracowni- ków przedsiębiorstwa, ale z perspektywy tworzenia nowych technologii szczególnego znaczenia nabiera w grupie pracowników naukowo-technicznych. Ucząc się, rozwijając dotychczasową, bądź tworząc nową wiedzę pracownicy firm wysokich technologii muszą przetwarzać wiele różnorodnych informacji pochodzą- cych z wielorakich źródeł. To z kolei wyznacza kolejną cechę firm high-tech, jaką jest informacjochłonność, przez którą rozumie się dużą ilość i różnorodność gromadzo- nych oraz przetwarzanych informacji, przy czym przez informacje rozumie się upo- rządkowane logicznie i merytorycznie dane, natomiast zorganizowany zbiór informa- cji wraz z regułami ich interpretowania36, utrwalony w ludzkim umyśle, stanowiący pochodną doświadczeń, ale i uczenia się37 określa się mianem wiedzy. Zatem informa- cja staje się wiedzą w momencie dokonania interpretacji przez człowieka. Należy przy tym zaznaczyć, że w przedsiębiorstwach chcących wprowadzać innowacje, a nie tylko naśladować liderów istotne są informacje śladowe, niepotwierdzone, z niepewnych źródeł, trudne do natychmiastowej interpretacji i często zdobywane przez wywia- dowców firmy.38 Wreszcie niezbędnym elementem w skutecznym zarządzaniu wiedzą jest komu- nikacja, w szczególności wsparta nowoczesnymi technologiami informatycznymi. Zaawansowane technologie informacyjno-komunikacyjne umożliwiają szybkie prze- twarzanie wielu, różnorodnych informacji, a tym samym wspomagają prace badaw- cze i wdrożeniowe, co znacznie skraca okres projektowania i wprowadzania na rynek nowych produktów. Nowoczesne narzędzia informatyczne (np. systemy business intel- ligence, systemy pracy grupowej (Groupware/Collaboration), systemy obiegu pracy (Workflow/Business Process Management – BPM), systemy zarządzania relacjami z klientem (CRM) i inne39) pozwalają nie tylko pozyskiwać wiedzę z rożnych źródeł, 35 B. Mikuła, Organizacyjne uczenie się, [w:] K. Perechuda (red.), Zarządzanie wiedzą w przedsiębiorstwie, WN PWN, Warszawa 2005, s. 87. 36 D. Jemielniak, Zarządzanie wiedzą – pojęcia podstawowe, [w:] D. Jemielniak, A. K. Koźmiński (red.), Zarzą- dzanie wiedzą, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008, s. 25. 37 Z. Mikołajczyk, Zarządzanie procesami zmian w organizacjach, Wydawnictwo Górnośląskiej Wyższej Szkoły Handlowej, Katowice 2003, s. 205. 38 A. Binsztok, K. Perechuda, Nowe funkcje informacji we współczesnych koncepcjach zarządzania, [w:] R. Borowiecki, M. Kwieciński (red.), Informacja w zarządzaniu przedsiębiorstwem – pozyskiwanie, wyko- rzystanie i ochrona. Wybrane problemy teorii i praktyki, Kantor Wydawniczy Zakamycze, 2003, s. 39–40. 39 Szeroki opis różnych narzędzi informatycznych można znaleźć m.in. w pracach: A. Rydz, Systemy informa- tyczne wspomagające zarządzanie wiedzą [w:] D. Jemielniak, A. K. Koźmiński (red.), Zarządzanie…, op. cit., s. 338–361; E. Starbała, U. Wodzińska, Wpływ nowoczesnych technologii informatycznych na procesy za- rządzania wiedzą w organizacji [w:] I. K. Hejduk, J. Korczak (red.), Gospodarka oparta na wiedzy, Wydaw- nictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej, Koszalin 2006, s. 247–248; A. Adamik, Innowacyjne sposoby 22 ale także ją kodyfikować i tworzyć nową oraz umożliwiają dzielenie się nią. Chociaż narzędzia informatyczne wspierają procesy decyzyjne i komunikację w organizacji, to wciąż nie są w stanie wskazać optymalnego rozwiązania. Nadal niezbędna jest tu ludzka wiedza i umiejętność wyciągania wniosków z uzyskiwanych informacji. Wymienione cechy40 wraz z wyróżnikiem dziedzinowym (tj. przynależnością we- dług PKD do grupy działalności gospodarczej o najwyższej intensywności B+R) od- różniają przedsiębiorstwa wysokich technologii od innych podmiotów gospodarczych. Rozwój tego typu przedsiębiorstw jest podstawowym celem polityki gospodarczej wielu krajów, ponieważ w dużym stopniu decyduje on o innowacyjności i konkuren- cyjności poszczególnych narodów czy regionów. W Polsce mimo wzrostu intensywno- ści prac B+R (tj. udziału nakładów wewnętrznych na działalność badawczo-rozwo- jową w PKB41), sektor high-tech wciąż pełni mało znaczącą rolę. Podmioty prowadzą- ce działalność w działach PKD zaliczanych do wysokiej technologii w 2011 r. stanowi- ły 2,3 aktywnych przedsiębiorstw w przetwórstwie przemysłowym, o liczbie pracu- jących powyżej 9 osób. Według Eurostatu w 2010 r. (ostatnie dostępne dane) liczba podmiotów high-tech w przetwórstwie przemysłowym w Polsce stanowiła 6,4 w grupie tych podmiotów w UE. Biorąc pod uwagę liczbę organizacji świadczących usługi wysoko technologiczne, to w 2011 r. najliczniejszą grupę stanowiły podmioty prowadzące działalność usługową w obszarze technologii informacyjno-komuni- kacyjnych (ICT) – łącznie 73,1 . Niepokojącym zjawiskiem jest fakt , że w Polsce w 2011 roku w porównaniu z rokiem poprzednim nastąpił spadek zarówno udziału eksportu produktów high-tech (według klasyfikacji SITC Rev.4) w eksporcie ogółem (z 6,1 do 5,2 ), jak również udziału importu wyrobów wysokiej technologii w im- porcie ogółem (z 11,6 do 10,2 ). Według ostatnich dostępnych danych (za 2008 r.), największy udział w światowym eksporcie produktów high-tech miały Chiny – bez Hong Kongu (21,0 ), Unia Europejska (16,3 ) i Stany Zjednoczone (16,3 ). W Unii Europejskiej największym eksporterem produktów wysokiej technologii były Niemcy, Holandia, Francja oraz Wielka Brytania. Eksport produktów high-tech z Polski stano- wił tylko 5 wartości eksportu w Niemczech i 12 wartości eksportu wyrobów high- przyspieszania budowy potencjału konkurencyjności przedsiębiorstwa w warunkach rozwoju sektora IT, [w:] S. Lachiewicz, A. Adamik, M. Matejun (red.), Zarządzanie innowacjami w przedsiębiorstwie, Monogra- fie Politechniki Łódzkiej, Łódź 2008, s. 28–39. 40 Należy zauważyć, że wymienione cechy jakościowe odróżniające firmy high-tech od pozostałych podmio- tów nie wyczerpują wszystkich wyróżników. W opracowaniu skoncentrowano się wyłącznie na tych naj- ważniejszych według opinii autorów, wynikających z faktu, że przedsiębiorstwa te łączą w sobie cechy firm innowacyjnych i opartych na wiedzy. 41 W latach 2007–2011 odnotowano w Polsce wzrost nakładów wewnętrznych na badania naukowe oraz prace rozwojowe (B+R) w cenach bieżących o 75,1 (w latach 2001–2006 wzrost o 21,3 ). Jednak po- mimo tego wzrostu Polska nadal zajmuje odległe miejsce wśród krajów Unii Europejskiej (w 2010 r. Pol- ska zajmowała 20. pozycję), a wskaźnik intensywności prac B+R, był dla Polski 2,7 razy niższy niż dla ca- łej Unii. Określony dla tego wskaźnika 3 próg osiągnęły jedynie Finlandia, Szwecja i Dania. [Nauka i Technika w 2012 roku, op. cit., s. 49]. 23 tech z Wielkiej Brytanii. Natomiast największymi importerami produktów wysokiej technologii były kraje Unii Europejskiej (18,1 ), Chiny (16,8 ) i Stany Zjednoczone (16,6 ). Spośród krajów europejskich najkorzystniejsze saldo bilansu handlu zagra- nicznego produktów high-tech w latach 2010–2011 odnotowano w Niemczech, Fran- cji oraz na Węgrzech. Przedsiębiorstwa wysokich technologii w 2011 r. były w 35,1 innowacyjne, zaś 15,6 z nich prowadziło własne prace badawcze i rozwojowe, przy czym przeciętne nakłady na prace B+R w podmiotach, które takie nakłady wykazały, wynosiły 3 550 tys. zł.42 Słaba pozycja Polski na tle krajów UE w odniesieniu do sekto- ra high-tech wymaga działań na rzecz jego rozwoju, zarówno na poziomie makro, jak i mikro, bowiem to właśnie rozwój firm wysokich technologii świadczy o nowoczesności danego kraju i przyczynia się do jego długookresowego wzrostu gospodarczego. 1.2. Istota rozwoju przedsiębiorstw high-tech Z racji swej istoty rozwój stanowi nieodłączny element rzeczywistości, gdyż dotyczy wszelkich zjawisk, zarówno przyrodniczych, jak i społecznych, w toku których poszcze- gólne całości łączą się w układy bardziej skomplikowane, w całości „wyższego rzędu”, odznaczające się nowymi właściwościami i nowymi prawidłowościami niespotykanymi dotychczas.43 Jednocześnie rozwój to wprowadzanie zmian jakościowych, które pozy- tywnie wpływają na cel, którego dotyczą.44 W ogólnym ujęciu rozwój jest więc zjawi- skiem obiektywnym, które występuje zarówno w społeczeństwie, jak i w gospodarce. Poza tym można go obserwować nie tylko w świecie ożywionym, ale i nieożywionym. W naukach o zarządzaniu rozwój w szczególny sposób odnosi się do podstawowego dla nich obiektu badań – organizacji, w tym organizacji gospodarczych. Rozwój przedsiębiorstwa jest zatem zjawiskiem rozległym, wieloaspektowym, o obszernym dziedzictwie, a także istotnym wkładzie w proces zmieniania się współ- czesnej, globalizującej się gospodarki światowej. Choć stwierdzenie to wiele osób może uznawać za truizm, czyli coś oczywistego, wciąż nie do końca znana jest jego specyfika. W znacznym stopniu wynika to z faktu, iż pojęcie rozwoju przedsiębiorstwa jest kategorią abstrakcyjną, trudno mierzalną, o charakterze relatywnym45, a przy tym często utożsamianym z wieloma odmiennymi, nie do końca tożsamymi terminami np. zmianą, postępem, wzrostem, innowacją. Istotna część problemów związanych z peł- 42 Nauka i Technika w 2012 roku, op. cit., s. 120–127. 43 T. Pszczołowski, Mała encyklopedia prakseologii i teorii organizacji, Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław 1978, s. 212. 44 A. Stabryła, Zarządzanie rozwojem firmy, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków 1996, s. 57. 45 M. Białasiewicz (red.), Rozwój przedsiębiorstw. Modele, czynniki strategie, Wydawnictwo Naukowe Uni- wersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2002, s. 111. 24 dawniej trzeba było lat, wkrótce wystarczą miesiące, a na to, na co dziś jeszcze potrzeba nym zgłębieniem zagadnienia rozwoju wynika także z faktu, iż jest on dziś traktowany jako nieustające wyzwanie polegające na permanentnym wybieganiu w przyszłość, a nawet jako nadrzędna wartość pragmatyczna, gdyż dla osiągnięcia przez organizację pożądanego stanu np. rentowności czy konkurencyjności coraz większego znaczenia nabiera tempo i kierunek wdrażanych zmian. Sygnalizowane trudności wynikają także z tego, iż rozwój dotyczy często komple- mentarnych zmian w różnorodnych sferach i obszarach przedsiębiorstwa, poza tym związany jest z pewną subiektywnością wyrażającą się w zróżnicowanej ocenie doko- nywanej przez poszczególne grupy jego interesariuszy. W związku z tym pojęcie roz- woju jest niejednoznacznie definiowane.46 Nie powinien zatem dziwić fakt, iż w litera- turze przedmiotu panuje zgoda, iż tematyka dotycząca wzrostu i rozwoju przedsię- biorstwa jest szeroka i trudna, a próby „ogarnięcia” całości problemów z nią związa- nych porównywane są nawet do walki z wiatrakami.47 Ze względu na postęp naukowo-techniczny i technologiczny, rozwój społeczny, procesy integracji i dezintegracji, megatrendy w rozwoju społecznym, przekraczanie granic, zmiany systemów organizacyjnych, podążanie w kierunku struktury sieciowej, nowe formy organizacyjne, nowe formy i warunki pracy oraz komunikacji „na to co nam dni, będziemy wkrótce wykonywać w ciągu kilku godzin”48. Przedsiębiorstwa mu- szą zatem stale, permanentnie wręcz rozwijać się, czyli realizować proces zmian zachodzący w czasie.49 Pomimo tego, iż organizacje rozwijają się od wieków, wciąż odkrywane są kolejne możliwości aplikowania płynących z obserwacji i analiz tych zjawisk rozwiązań, idei czy teorii. Mnożą się w związku z tym publikacje w różnych ujęciach ukazujące pod- stawy, zakres, formy, cele i metody rozwoju organizacji (organization development – OD). Kwestie te analizowali zarówno badacze o bardziej klasycznym50, jak i nowocze- 46 Szerzej patrz: M. Matejun, Barriers to Development of High Technology Small and Medium – sized Enter- prises, Technical University of Lodz Press, Lodz 2008. 47 C. Leitch, F. Hill, H. Neergaard, Entrepreneurial and business growth and the quest for a comprehensive theory: tilting at windmills? Entrepreneurship theory and practice, “Entrepreneurial and Business Growth, Special Issue”, Vol. 34, No. 2, 2010, s. 249–260. 48 J. Welch, S. Welch, Winning znaczy zwyciężać, Studio Emka, Warszawa 2005, s. 9. 49 J. Machaczka, Zarządzanie rozwojem organizacji, PWN, Warszawa-Kraków 1998, p. 14. 50 Zob. m.in.: J. Schumpeter, The theory of economic development, Harvard University Press, Cambridge 1934; C. Argyris, Personality and organization, Harper Row, New York 1957; E. Penrose, The theory of the growth of the firm, Backwell, Oxford 1959; E. H. Schein, W. G. Bennis (eds.), Personal and organizational change through group methods, Wiley, New York 1965; D. Katz, R. L. Kahn, The social psychology of orga- nizations, Wiley, New York 1966; R. Likert, The human organization, McGraw-Hill, New York 1967; R. Beckhard, Organization development: strategies and models, Addison-Wesley, Reading, MA 1969; W. G. Bennis, Organization development: its nature, origins, and prospects, Addison-Wesley, Reading, MA 1969; P. R. Lawrence, J. W. Lorsch, Developing organizations: diagnosis and action, Addison-Wesley, Reading, 25 snym podejściu do zarządzania organizacjami51. Aktywnie w tych analizach od lat uczestniczą także polscy naukowcy.52 Na podstawie dotychczasowego dorobku podję- to próbę usystematyzowania, zdefiniowania i scharakteryzowania zjawiska rozwoju przedsiębiorstw high-tech. Punktem wyjścia do dalszych analiz było przyjęcie, za D. Hahnem iż pojęcie roz- woju organizacji wywodzi się z zagadnienia wzrostu. Zagadnienie to można anali- zować w ujęciu węższym, bądź szerszym. Wzrost wielkości przedsiębiorstwa w ujęciu węższym oznacza mierzalną, ilościową zmianę parametrów organizacji w dłuższym okresie, którą można obliczyć na podstawie danych statystycznych. Zaś w szerokim ujęciu oznacza całość przeobrażeń organizacyjnych, zarówno o charakterze zmian ilościowych, jak i jakościowych.53 Obejmuje on nie tylko zmiany pozytywne i wymier- ne (tzw. rozwój dodatni), ale także niekorzystne i niewymierne (tzw. rozwój ujem- ny).54 W tabeli 1.2 zestawiono przykłady tego typu zmian. MA 1969; R. R. Blake, J. S. Mouton, Building a dynamic organization through grid organization development, Addison-Wesley, Reading, MA 1969; C. P. Alderfer, Existence, relatedness, and growth: human needs in organ- izational settings, Free Press, New York 1972; L. Greiner, Evolution and resolution as organizations grow, “Harvard Business Review”, July-August 1972; R. Quinn, K. Cameron, Organizational life cycles and shifting. Cri- teria of effectiveness: some preliminary evidence, “Management Science”, Vol. 29, No. 1, 1983; I. Adizes, Corporate lifecycles. How and why corporations grow and what to do about it, Prentice Hall, Englewood Cliffs 1988. 51 Zob. m.in.: G. N. McLean, Organization development, Berrett-Koehler, San Francisco 2005; D. L. Bradford, W. W. Burke (eds.), Reinventing OD, Jossey-Bass, San Francisco 2005; J. C. Jackson, Organization develop- ment, University Press of America, Lanham, MD 2006; J. V. Gallos (Ed.), Organization development, Jossey- Bass Reader, San Francisco 2006; R. J. Marshak, D. Grant, Organizational discourse and new organization development practices, “British Journal of Management”, Vol. 19, 2008, s. 7–19; T. G. Cummings, C. G. Wor- ley, Organization development and change (9th ed.), South-Western College Publishing, Cincinnati, OH 2009; G. R. Bushe, R. J. Marshak, Revisioning organization development. Diagnostic and dialogic premises and patterns of practice, “The Journal of Applied Behavioral Science”, Vol. 45, No. 3, 2009, s. 348–368. 52 Zob. m.in.: T. Pszczołowski, Organizacja od dołu i od góry, WP, Warszawa 1984; B. Wawrzyniak, Polityka strategiczna przedsiębiorstwa, PWE, Warszawa 1989; J. Gościński, Cykl życia organizacji, PWE, Warszawa 1989; A. Stabryła, Zarządzanie rozwojem firmy, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kra- ków 1996; K. Fabiańska, J. Rokita, Planowanie rozwoju przedsiębiorstwa, PWE, Warszawa 1996; Z. Pier- ścionek, Strategie rozwoju firmy, PWN, Warszawa 1996; J. Machaczka, Zarządzanie rozwojem organizacji. Czynniki modele, strategia, diagnoza,
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

KOOPETYCJA W ROZWOJU PRZEDSIĘBIORSTW HIGH-TECH Determinanty i dynamika
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: