Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00653 010950 7494896 na godz. na dobę w sumie
Kapitał ludzki a konwergencja gospodarcza - ebook/pdf
Kapitał ludzki a konwergencja gospodarcza - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 247
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-3582-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Kapitał ludzki, obok kapitału rzeczowego, stanowi nie tylko komplementarny czynnik bogacenia się narodów, lecz także – co bardziej istotne – staje się zasadniczą determinantą przewag komparatywnych, a wiedza i umiejętności pracowników bezpośrednio zwiększają produktywność pracy oraz przyśpieszają rozwój ekonomiczny. Publikacja stanowi próbę wyjaśnienia roli inwestycji w kapitał ludzki w procesie konwergencji, a więc zmniejszaniu luki rozwojowej między krajami biednymi i bogatymi.

W książce przedstawiono szczegółowe omówienie teorii ekonomicznych dotyczących wzrostu gospodarczego, konwergencji i kapitału ludzkiego, a także przegląd wyników badań empirycznych analizowanych zależności między kapitałem ludzkim, wzrostem gospodarczym a konwergencją ekonomiczną. Autor identyfikuje realne, instytucjonalne i aksjologiczne uwarunkowania konwergencji; przedstawia kontrowersje dotyczące definiowania i pomiaru kapitału ludzkiego; omawia rolę kapitału ludzkiego w procesach konwergencji i kanały jego oddziaływania na wzrost gospodarczy i proces doganiania gospodarek wysoko rozwiniętych.

Książka dotyczy problematyki mającej kluczowe znaczenie zarówno dla lepszego zrozumienia mechanizmów rozwoju gospodarczego, jak i dla właściwego kształtowania szeroko rozumianej polityki gospodarczej, w szczególności w Polsce. (…) Książka ma logiczną i zwartą strukturę, jest napisana dobrym językiem i zawiera obfity materiał źródłowy. Mam wrażenie, że szerokie i dogłębne potraktowanie przez Autora omawianej problematyki pozwala czytelnikowi wyrobić sobie opinię w skomplikowanym i czasem kontrowersyjnym temacie, którego książka dotyczy. (…) W podsumowaniu pragnę więc stwierdzić, że książka pana Jabłońskiego jest pracą interesującą, przemyślaną i dobrze skonstruowaną. Jest pracą wartościową, która może przyczynić się do lepszego zrozumienia skomplikowanych mechanizmów rozwoju gospodarczego.

Prof. dr hab. Witold M. Orłowski

Szkoła Biznesu Politechniki Warszawskiej

Publikacja kierowana jest do wykładowców i studentów szkół wyższych na kierunkach ekonomii (teoria wzrostu i rozwoju gospodarczego, ekonomia rozwoju) i stosunków międzynarodowych. Jej treść może również zainteresować badaczy problematyki wzrostu i rozwoju ekonomicznego.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Łukasz Jabłoƒski Kapitał ludzki a konwergencja gospodarcza ACADEMIA OECONOMICA ACADEMIA OECONOMICA Kapitał ludzki a konwergencja gospodarcza Profesorowi Michałowi G. Woêniakowi Łukasz Jabłoƒski  Kapitał ludzki a konwergencja gospodarcza Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2012 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redaktor merytoryczny: Joanna Perzyńska Projekt okładki i stron tytułowych: GRAFOS Ilustracja na okładce: © GRAFOS Recenzent: prof. zw. dr hab. Witold M. Orłowski Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie © Wydawnictwo C.H. Beck 2012 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17 00-203 Warszawa, tel. (22) 33 77 600 Skład i łamanie: Studio Graficzne MIMO, Michał Moczarski Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-3581-0 ISBN e-book 978-83-255-3582-7 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Rozdział 1. Istota konwergencji w teorii ekonomii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 13 1.1. Pojęcie konwergencji w ujęciu makroekonomicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Zarys problematyki konwergencji w teoriach systemów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 1.3. Konwergencja w teorii rozwoju gospodarczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 1.3.1. Krótka charakterystyka teorii rozwoju ekonomicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 1.3.2. Teorie głównego nurtu ekonomii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 1.3.3. Teorie i koncepcje rozwojowe spoza głównego nurtu ekonomii . . . . . . . . . . . . . . . 27 1.4. Konwergencja a ewolucja teorii wzrostu gospodarczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 1.5. Płaszczyzny analizy konwergencji ekonomicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 1.5.1. Konwergencja wewnątrz danego kraju a konwergencja między krajami . . . . . . . 40 1.5.2. Konwergencja warunkowa i bezwarunkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 1.5.3. Konwergencja technologiczna (TFP) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 1.5.4. Konwergencja stóp wzrostu i poziomu dochodów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 1.5.5. Konwergencja typu beta i sigma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 1.5.6. Konwergencja globalna a kluby konwergencji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 Pytania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 47 47 47 52 2.2. Mierniki rozwoju instytucjonalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 2.3. Metody analizy procesu zbieżności gospodarek w badaniach empirycznych . . . . . . . . . 58 Pytania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 Rozdział 3. Uwarunkowania konwergencji ekonomicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 3.1. Typologia uwarunkowań konwergencji ekonomicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 3.2. Realne uwarunkowania konwergencji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 3.2.1. Kapitał rzeczowy i finansowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 3.2.2. Kapitał ludzki i postęp techniczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 75 3.3. Instytucjonalne uwarunkowania konwergencji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.1. Instytucje wspierające wzrost i konwergencję ekonomiczną . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 3.3.2. Kapitał społeczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 3.3.3. Modele kapitalizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 Rozdział 2. Mierniki i metody analizy konwergencji ekonomicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Mierniki dobrobytu ekonomicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.1. Syntetyczne mierniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.2. Przekrojowe mierniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Spis treści 3.3.4. Interwencjonizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 3.3.5. Integracja gospodarcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 3.4. Aksjologiczne uwarunkowania konwergencji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 Pytania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 Rozdział 4. Istota i pomiar kapitału ludzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 4.1. Definiowanie kapitału ludzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 4.1.1. Kapitał ludzki w podejściu makroekonomicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 4.1.2. Kontrowersje związane z definiowaniem kapitału ludzkiego w ekonomii . . . . . . 104 4.2. Kapitał ludzki jako czynnik wzrostu gospodarczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 4.3. Dylematy pomiaru kapitału ludzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 4.3.1. Bariery konstruowania mierników kapitału ludzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 4.3.2. Metody pomiaru kapitału ludzkiego w badaniach empirycznych . . . . . . . . . . . . . 110 4.3.3. Wady mierników kapitału ludzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 4.4. Mierniki inwestycji w kapitał ludzki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 Pytania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 Rozdział 5. Inwestycje w kapitał ludzki a konwergencja w teorii wzrostu gospodarczego . . . 121 5.1. Klasyfikacja modeli wzrostu gospodarczego z kapitałem ludzkim . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 5.2. Bezpośredni wpływ kapitału ludzkiego na zbieżność gospodarki do ścieżki zrównoważonego wzrostu gospodarczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 5.2.1. Wpływ kapitału ludzkiego na konwergencję w neoklasycznych modelach wzrostu gospodarczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 5.2.2. Wpływ kapitału ludzkiego na konwergencję w endogenicznych modelach wzrostu gospodarczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 5.3. Pośredni wpływ kapitału ludzkiego na konwergencję ekonomiczną . . . . . . . . . . . . . . . . 139 5.3.1. Wpływ kapitału ludzkiego na akumulację kapitału rzeczowego . . . . . . . . . . . . . . 139 5.3.2. Wpływ kapitału ludzkiego na postęp techniczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 5.3.3. Wpływ kapitału ludzkiego na rozwój krajowego systemu finansowego . . . . . . . . 145 5.3.4. Wpływ kapitału ludzkiego na nierówności dochodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 5.4. Mechanizmy wpływu rozwoju ekonomicznego na akumulację kapitału ludzkiego . . . . . 150 5.4.1. Stadia wzrostu oraz efekty progowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 5.4.2. Efekty zewnętrzne kapitału ludzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 5.5. Specyfika wpływu komponentów kapitału ludzkiego na konwergencję . . . . . . . . . . . . . . 155 5.5.1. Edukacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 5.5.2. Zdrowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 5.5.3. Badania i rozwój . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 Pytania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 Rozdział 6. Kapitał ludzki na tle innych czynników i barier odrabiania dystansu rozwojowego. Doświadczenia wybranych krajów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 6.1. Tygrysy Azji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 6.2. Chiny i Indie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 6.3. Kraje w pułapce niedorozwoju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 6.4. Posocjalistyczne kraje Europy i WNP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 Pytania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 Słowniczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 Indeks rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 Wstęp L. Pritchett [1997] w pracy o wymownym tytule Divergence, Big Time stawia tezę, że globalna nierówność w produktywności i standardzie życia jest dominującą cechą historii gospodarczej świata. U źródeł polaryzacji świata na kraje biedne i bogate leży pogłębiająca się od końca XIV wieku współzależność ekonomiczna między krajami, a także XVIII-wieczna rewolucja przemysłowa, która zasadniczo przyspieszyła rozwój ekonomiczny świata. Rozwijający się wówczas kapitalizm pchnął kraje Europy Zachodniej i Ameryki Północnej na ścieżkę dynamicznego rozwoju i postępu ekonomicznego. Z kolei regiony pod- ległe hegemonii kolonialnej, funkcjonując często jako wyzyskiwane i margina- lizowane zaplecze surowcowe i rynki zbytu dla krajów macierzystych, trwały w pułapce niedorozwoju bądź rozwijały się bardzo powoli, wręcz niezauważal- nie. W konsekwencji nierówności ekonomiczne między bogatymi krajami pół- nocy oraz biednymi południa stawały się coraz bardziej wyraźne. Nasilenie tych tendencji obserwuje się głównie od drugiej połowy XX wieku, a zwłaszcza od lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku, kiedy liberalizacja przepływów dóbr i usług oraz przepływów finansowych jeszcze bardziej pogłębiła zróżnicowanie ekonomiczne między krajami i formującymi się ugrupowaniami integracyjnymi. Jak zaznacza K. Malaga [2004, s. 5], uwzględniając różne okresy i grupy krajów, można mówić o coraz większym zróżnicowaniu poziomu bogactwa na świecie, przy coraz większej jego koncentracji w krajach o najlepiej rozwiniętych go- spodarkach. W związku z tym konwergencja, rozumiana jako proces wyrównywania poziomu rozwoju ekonomicznego między krajami i ugrupowaniami integracyj- nymi, stała się niezwykle popularnym zagadnieniem w krajowej i zagranicznej literaturze ekonomicznej. Zdaniem niektórych badaczy (np. R.J. Barra, X. Sala- 7 Wstęp -i-Martina [2004], N. Islama [2003]) zagadnienie to jest największym wyzwaniem, przed którym stały, stoją i będą stawiane budowane teorie wzrostu i rozwoju ekonomicznego. Z tego względu, możliwość wyjaśnienia przez teorię i model teoretyczny zbieżności poszczególnych gospodarek do indywidualnej, potencjal- nej i globalnej ścieżki wzrostu i rozwoju ekonomicznego jest zasadniczym kryterium aktualności jakiejkolwiek konstrukcji teoretycznej. Zarówno podejścia prekursorów teorii wzrostu gospodarczego, tj. R.F. Harroda i E.D. Domara, jak i neoklasyków, tj. R.M. Solowa i T.W. Swana, nie oparły się weryfikacji empi- rycznej. Niewystarczające dowody empiryczne, potwierdzające hipotezę o kon- wergencji gospodarek, przyczyniły się do poszukiwania nowych teoretycznych mechanizmów wzrostu gospodarczego. Podobnie, na gruncie ekonomii rozwoju, kolejne modele przełamywania barier rozwojowych, tworzone w ramach para- dygmatów neoklasycznego, strukturalistycznego, szkoły zależności i Trzeciego Świata, oraz formułowane na ich podstawie zalecenia dla polityki gospodarczej, przyniosły niezadowalające rezultaty dla większości krajów rozwijających się. Wiele gospodarek, zwłaszcza afrykańskich i południowoazjatyckich, nadal tkwi- ło albo w pułapce niedorozwoju, albo ich rozwój następował zbyt wolno w sto- sunku do wysokiego przyrostu naturalnego. W konsekwencji poziom i standard życia w tych krajach systematycznie się obniżał. Procesy nierównego rozwoju świata wywarły istotny wpływ na teoretycz- ne, empiryczne i postulatywne ukierunkowanie literatury nauk ekonomicznych. W połowie XX wieku akcent w badaniach ekonomicznych przesunął się z przy- czyn i źródeł bogactwa narodów na rzecz diagnozy globalnych i regionalnych zróżnicowań rozwoju ekonomicznego, a także czynników odpowiedzialnych za to, że jedne kraje bogacą się szybciej, a inne wolniej. Na tym tle wyodrębniły się dwa kierunki badań – podkreślające akumulację kapitału rzeczowego oraz zróżnicowanie technologii w stosunku do Technology Frontier Area – jako zasadnicze powody podziału świata na kraje biedne i bogate. Podkreślenie roli technologii jako zasadniczego czynnika nierównego roz- woju świata w naturalny sposób zwróciło uwagę ekonomistów na kapitał ludz- ki, obejmujący kwalifikacje, umiejętności i zdrowie pracowników. W myśl en- dogenicznej teorii wzrostu gospodarczego czynnik ten decyduje o tworzeniu wiedzy naukowo-technicznej, a więc determinuje tempo postępu technicznego gospodarek. Co więcej, z międzynarodowych badań porównawczych wynika, że w dwóch ostatnich wiekach rola kapitału ludzkiego w rozwoju ekonomicznym ciągle wzrasta1. W konsekwencji ekonomiczny rozwój i wzrost krajów rozwija- 1 Zob. m.in.: D.S. Landes [1960, s. 340]; R.C. Matthews, C.H. Feinstein, J.C. Odling-Smee [1982, s. 137]; N.F.R. Crafts [1985, s. 73]; M. Abramovitz i P.A. David [2000]; C. Goldin i L.F. Katz [2001]; G. Clark [2003]; E. Osborne [2006]. 8 Wstęp jących się i rozwiniętych determinują w coraz większym stopniu niematerialne zasoby wytwórcze związane z wiedzą, umiejętnościami i kwalifikacjami pra- cowników. Wielu autorów sugeruje też, że podział świata na kraje biedne i bo- gate pokrywa się z międzynarodowymi różnicami w zakresie zgromadzonego kapitału ludzkiego, odzwierciedlającego się w poziomie wykształcenia, zdrowia i wiedzy pracowników (m.in.: R.J. Barro [1991], D.N. Weil [2005]). W konse- kwencji można sądzić, że inwestycje w kapitał ludzki zwiększają szanse kraju rozwijającego się na szybsze zmniejszenie luki rozwojowej w stosunku do go- spodarek wysoko rozwiniętych. Zagadnienie to nabiera szczególnego znaczenia w warunkach rozwoju go- spodarki opartej na wiedzy (GOW) i związanej z nią ekspansji sektorów tzw. nowej gospodarki, w których kapitał ludzki, obok kapitału rzeczowego, stanowi nie tylko komplementarny czynnik bogacenia się narodów, lecz także – co bar- dziej istotne – staje się zasadniczą determinantą przewag komparatywnych, zaś wiedza i umiejętności pracowników bezpośrednio zwiększają produktywność pracy oraz przyśpieszają rozwój ekonomiczny. Należy przy tym podkreślić, że w literaturze przedmiotu wiele miejsca poświęca się procesom wzrostu i rozwoju ekonomicznego, a także konwergencji między krajami2. Wielu autorów zdiagnozowało również istotę kapitału ludz- kiego, a także jego wpływ na wzrost i rozwój ekonomiczny różnych krajów3. Nadal jednak niewiele jest opracowań podejmujących próbę zidentyfikowania teoretycznych zależności występujących między akumulacją kapitału ludzkiego a konwergencją, rozumianą jako zmniejszenie luki rozwojowej między krajami biednymi i bogatymi. Przedstawione powyżej przesłanki stanowiły podstawę podjęcia tematu niniejszej książki, której celem stało się wyjaśnienie, na gruncie teorii ekonomii oraz doświadczeń wybranych gospodarek, roli inwestycji w kapitał ludzki w kon- wergencji, a więc zmniejszaniu luki rozwojowej między krajami biednymi i bogatymi. W książce wyszczególniono sześć rozdziałów. W rozdziale pierwszym omówiono teoretyczne kwestie związane z kon- wergencją ekonomiczną. Wobec braku precyzyjnej definicji konwergencji, pod- jęto próbę zdefiniowania tego pojęcia. Zaprezentowano także istotę procesu konwergencji między krajami wynikającego z teorii systemów, a także teorii wzrostu i rozwoju ekonomicznego. Rozdział ten kończy omówienie teoretycznych i empirycznych płaszczyzn analizy konwergencji ekonomicznej, a więc: 2 W grupie licznych prac można wskazać m.in.: K. Malaga [2004], W. Nowak [2007]. 3 W grupie licznych prac można wskazać m.in.: K. Cichy [2008], R.S. Domański [2001], M. Herbst [2004a, b], S. Marciniak (red.) [2002], S. Roszkowska [2006], RSSG [1998]. 9 Wstęp a) konwergencji wewnątrz danego kraju i konwergencji między krajami, b) konwergencji warunkowej i bezwarunkowej, c) konwergencji technologicznej, d) konwergencji stóp wzrostu i poziomu produktu, e) konwergencji typu beta (β) i typu sigma (σ), f) konwergencji globalnej i klubów konwergencji. Sposoby pomiaru procesu zbieżności poziomu rozwoju ekonomicznego między krajami, a także mierniki wykorzystywane w analizie konwergencji prezentowane są w rozdziale drugim. W rozdziale trzecim omówiono kluczowe czynniki i bariery wyrównywa- nia poziomu rozwoju ekonomicznego między krajami biednymi i bogatymi. W ramach tej płaszczyzny badawczej zaprezentowano typologię uwarunkowań konwergencji i na tym tle przedstawiono wnioski wynikające z teorii ekonomii, dotyczące wpływu realnych, instytucjonalnych i aksjologicznych czynników na przyspieszenie rozwoju ekonomicznego w krajach rozwijających się. W grupie realnych czynników konwergencji zwrócono uwagę na kapitał rzeczowy, kapitał ludzki i postęp techniczny. Z kolei wśród instytucjonalnych czynników wspie- rających konwergencję między krajami zaprezentowano znaczenie kapitału społecznego, modeli kapitalizmu, interwencjonizmu oraz międzynarodowej in- tegracji gospodarczej. Rozdział ten kończy charakterystyka aksjologicznych uwarunkowań doganiającego rozwoju w krajach rozwijających się. Rozdział czwarty w całości poświęcony jest charakterystyce kapitału ludzkiego. Przedstawiono w nim pojęcie i komponenty kapitału ludzkiego, a także kontrowersje związane z jego definiowaniem. Zaprezentowano także rolę tego czynnika we wzroście gospodarczym, a także dylematy związane z jego pomiarem. W rozdziale piątym przedstawiono wnioski wynikające z neoklasycznej i endogenicznej teorii wzrostu gospodarczego, dotyczące wpływu inwestycji w kapitał ludzki na warunkową i bezwarunkową konwergencję gospodarek. Zwrócono także uwagę na ekonomiczne konsekwencje akumulacji tego czynni- ka produkcji dla konwergencji. W tej perspektywie badawczej przedstawiono wnioski z teorii ekonomii, dotyczące wpływu kapitału ludzkiego na akumulację kapitału rzeczowego, postęp techniczny, rozwój krajowego systemu finansowego oraz podział dochodów między podmiotami ekonomicznymi. Zaprezentowano także wpływ poziomu rozwoju ekonomicznego gospodarki i efektów zewnętrz- nych na proces akumulacji kapitału ludzkiego, a także sposoby wpływu kom- ponentów tego czynnika produkcji, tj. edukacji, zdrowia i sfery badawczo-roz- wojowej (B+R), na wzrost gospodarczy i zmniejszanie luki rozwojowej między biednymi i bogatymi krajami. 10 Wstęp Rozdział szósty, czyli ostatni, jest poświęcony analizie uwarunkowań roz- woju ekonomicznego wybranych krajów świata, ze szczególnym uwzględnieniem roli kapitału ludzkiego w tych procesach. W nawiązaniu do czynników i barier konwergencji, wynikających z teorii ekonomii i empirycznych badań, przedsta- wiono doświadczenia wzrostu i rozwoju ekonomicznego gospodarek Południowo- -Wschodniej Azji, Chin i Indii, a także krajów w pułapce niedorozwoju. Szcze- gólną uwagę zwrócono także na posocjalistyczne kraje Europy i WNP. W książce podjęto próbę spojrzenia na konwergencję ekonomiczną między krajami ze szczególnym uwzględnieniem roli akumulacji kapitału ludzkiego w tych procesach. Treść książki może zatem zainteresować badaczy problema- tyki wzrostu i rozwoju ekonomicznego, a zwłaszcza studentów kierunków eko- nomicznych (teoria wzrostu i rozwoju gospodarczego, ekonomia rozwoju i sto- sunków międzynarodowych). Na zakończenie autor chciałby podziękować prof. dr hab. Michałowi G. Woźniakowi, któremu ta książka jest dedykowana, za inspirację do podjęcia tematu oraz cenne uwagi przekazywane w trakcie jej pisania. Szczególne po- dziękowania kierowane są również do prof. dr hab. Witolda M. Orłowskiego (Szkoła Biznesu przy Politechnice Warszawskiej), prof. dr hab. Andrzeja Woj- tyny (Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie) oraz prof. dr hab. Tomasza To- karskiego (Uniwersytet Jagielloński), którzy przeczytali całość lub część wstęp- nych wersji tej pracy i podzielili się z autorem cennymi uwagami krytycznymi. Oczywiście cała odpowiedzialność za występujące w pracy mankamenty spada wyłącznie na autora. Rozdział 1 Istota konwergencji w teorii ekonomii 1.1. Pojęcie konwergencji w ujęciu makroekonomicznym W literaturze ekonomicznej nie ma ściśle określonego pojęcia konwergen- cji. W najbardziej ogólnym ujęciu konwergencja oznacza „zbliżanie”, „zbież- ność” czy też „upodabnianie” następujące w różnych wymiarach życia społeczno-ekonomicznego poszczególnych krajów1. Z przeglądu sposobów ujmowania konwergencji na gruncie różnych teorii ekonomicznych wynika, że w większości przypadków definiowanie tego pojęcia jest fragmentaryczne. Odnosi się jedynie do wybranych aspektów zmian zacho- dzących w porównywanych krajach, tj. konwergencji (zbieżności) wzrostu lub rozwoju gospodarczego, konwergencji (upodabniania się) systemów lub rynków finansowych, konwergencji (zbliżania się) modeli kapitalizmu, konwergencji (uniformizacji) stylów życia i modeli konsumpcji, czy też konwergencji (zbież- ności) kierowania administracyjnego państwa. W konsekwencji nie ma takich definicji oraz ich systematyki, które odwoływałyby się do kompleksowych (holistycznych) zmian zachodzących w porównywanych krajach. Wobec następującej obecnie integracji ekonomii z innymi dziedzinami nauk społecznych, zwłaszcza psychologią i socjologią, konwergencję można odnieść do procesu wzajemnego upodabniania się krajów ze względu na sfery bytu jednostki i społeczeństw. W tym ujęciu w przestrzeni funkcjonowania jednostek i społeczeństwa można wyodrębnić różniące się funkcjami celu na- stępujące sfery [Woźniak, 2005a, s. 173– 188]: 1 Termin konwergencja pochodzi od łacińskiego czasownika convergo, convergere. Oznacza on „skłanianie się ku czemuś”, „zbliżanie się”, „zbliżanie się w pewnym punkcie”, „upodabnianie” [Krzysztofek, Szczepański, 2002, s. 65] „tworzenie się jakichś zbieżności” [Słownik wyrazów..., 2002, s. 596]. 13 1. Istota konwergencji w teorii ekonomii ekonomiczną i konsumpcji, związane m.in. z poziomem i strukturą kon- sumpcji, dochodów oraz produktywności per capita, ekonomiczną dojrzałością państwa oraz ukształtowanym systemem instytucji formalnych, zabezpieczających np. ochronę życia oraz system praw (własności, wolności, pracobiorców i pracodaw- ców); biologiczną i natury, obejmujące biologiczne warunki, w jakich toczy się życie, długość życia, jakość środowiska naturalnego; intelektualną, odzwierciedloną przez poziom wiedzy (poziom i struktura wykształcenia), technologii (poziom rozwoju sektora badawczego i innowacji); duchową i społeczną, które obejmują system aksjologiczny, tj. utrwalone wartości moralne, etykę, nieformalne normy życia społecznego; polityki. W interdyscyplinarnym podejściu wzorcowym układem odniesienia jest zatem system ekonomiczny umożliwiający zintegrowany lub inaczej zharmoni- zowany rozwój tych sfer (zob.: rys. 1.1). Sfera natury i biologii Sfera społeczna Sfera polityki Sfera ducha Zintegrowany rozwój Sfera ekonomii Sfera wiedzy Sfera techniki Sfera konsumpcji Rysunek 1.1. Sfery egzystencji jednostki i społeczeństwa w kontekście rozwoju zintegrowanego Źródło: na podstawie: M.G. Woźniak [2005a, s. 173– 188]. W ujęciu makroekonomicznym właściwą perspektywę dla definiowania konwergencji otwierają rozważania nad systemem ekonomicznym. Jeśli zatem w systemie ekonomicznym każdego kraju wyodrębnia się sferę regulacji oraz sferę realną2, to konwergencja systemów ekonomicznych porównywanych krajów 2 Sfera realna obejmuje m.in.: materialną bazę produkcji wraz z zasobami naturalnymi i wy- twarzanymi dobrami produkcyjnymi i konsumpcyjnymi, ludność i zmiany w jej strukturze. Sfera 14 1.1. Pojęcie konwergencji w ujęciu makroekonomicznym musi dotyczyć upodabniania dokonującego się w obydwu tych sferach. Wobec tego istnieje uzasadnienie dla rozróżnienia konwergencji sfer regulacji oraz konwergencji sfer realnych gospodarek i wyodrębnienia sfery polityki (rys. 1.2). Ujęcie interdyscyplinarne konwergencja sfer egzystencji człowieka i społeczeństwa Ujęcie makroekonomiczne konwergencja systemów ekonomicznych Konwergencja sfer regulacji gospodarek krajowych Konwergencja sfer realnych gospodarek krajowych Konwergencja instytucji formalnych Konwergencja instytucji nieformalnych Konwergencja realna Konwergencja nominalna Konwergencja realna w szerokim ujęciu (ekonomia rozwoju) Konwergencja realna w wąskim ujęciu (ekonomia wzrostu) Konwergencja warunkowa i bezwarunkowa Konwergencja stóp wzrostu i poziomów produktu Konwergencja typu β i σ Konwergencja TFP Rysunek 1.2. Systematyka definicji konwergencji Źródło: opracowanie własne. Konwergencja globalna i konwergencja klubowa Konwergencję sfery regulacji poszczególnych krajów można rozważać w kontekście porządku prawnego oraz przyjętych i powszechnie akceptowanych regulacji ujmuje zaś działania ludzi w roli producentów, przedstawicieli ośrodków władzy państwo- wej, zasady podziału, zmiany konsumpcji, reguły prawne i normy społeczne wiążące procesy go- spodarcze [Woźniak, 1993, s. 16]. Stąd sferę regulacji można utożsamiać z systemem ekonomicz- nym w wąskim ujęciu według L. Balcerowicza [1989, s. 15], przez innych autorów określanym jako „czynniki systemowe”, „system funkcjonowania gospodarki”, „mechanizm gospodarczy” czy „porządek gospodarczy”. 15 1. Istota konwergencji w teorii ekonomii norm, wzorców i wartości społecznych, etycznych, religijnych i rodzinnych, które kształtują procesy ekonomiczne. W rezultacie ten rodzaj konwergencji można rozumieć jako proces upodabniania się krajów w zakresie funkcjonujących instytucji społeczno-ekonomicznych, tj. instytucji formalnych i nieformalnych istniejących w gospodarkach krajowych. Formalne instytucje życia społeczno- -gospodarczego wiążą się z normami i wzorcami postępowania umocowanymi w prawie stanowionym. Określają one system polityczny (demokratyczny lub niedemokratyczny), ekonomiczny model porządku konkurencyjnego (modele kapitalizmu [Albert, 1994]), modele koordynacji hierarchicznej (kierowane ad- ministracyjnie i za pomocą regulatorów ekonomicznych [Woźniak, 1993, s. 29– 31]) itp. Wobec tego odnoszą się one do rynkowych instytucji porządku konkurencyjnego. Z kolei nieformalne instytucje regulujące procesy gospodarcze wynikają z internalizacji wartości aksjologicznych, wyrastających z religii, kul- tury, w tym utrwalonych tradycji i przekonań, które tworzą fundamentalne wartości porządku społecznego, stylu życia i modelu rodziny. O ile konwergencja sfer regulacji stanowi dość jednorodną kategorię poję- ciową, o tyle konwergencja sfer realnych gospodarek jest dużo bardziej zróżni- cowana. Wynika to ze złożoności realnych procesów gospodarczych, a także wyodrębnionych w ekonomii obszarów badawczych, związanych ze sferą realną. Dlatego upodabnianie się sfer realnych między krajami rozważać można z per- spektywy konwergencji realnej oraz konwergencji nominalnej. Realną konwergencję sfer realnych można rozumieć jako proces zmniej- szania różnic między krajami w poziomie rozwoju gospodarczego, a także po- ziomie i jakości życia obywateli. Należy zaznaczyć, że tak określony proces zbieżności można plasować w dwojakim kontekście teoretyczno-empirycznym. Po pierwsze, zbieżność realną między gospodarkami można rozpatrywać z per- spektywy obszaru badawczego ekonomii wzrostu, który opiera się na analizie temp wzrostu i poziomów dochodu, w tym per capita, badanych krajów. Po drugie, może ona dotyczyć obszaru badawczego ekonomii rozwoju, który obok poziomu i tempa zmian dochodu uwzględnia także inne zmienne ekonomiczne, mające istotny wpływ na poziom i jakość życia. Ze względu na wyraźne róż- nice metodologiczne, występujące między ekonomią wzrostu i ekonomią rozwo- ju, zasadne wydaje się rozróżnienie realnej konwergencji w wąskim i w szero- kim znaczeniu. Konwergencję realną w wąskim znaczeniu można rozumieć jako proces ograniczania nierówności między krajami w zakresie generowanego tempa wzrostu i poziomu produktu. W tym ujęciu konwergencję należy rozpatrywać opierając się na modelach wzrostu gospodarczego, zaś wyjaśnianie na gruncie teoretycznym zbieżności wzrostu lub jego braku odbywa się za pomocą analizy zmian poziomów podstawowych agregatów makroekonomicznych modeli wzro- 16 1.1. Pojęcie konwergencji w ujęciu makroekonomicznym stu, np. kapitału rzeczowego i kapitału ludzkiego, pracowników, wiedzy nauko- wo-technicznej. Należy podkreślić, że powyższa definicja konwergencji nie oddaje w pełni istoty tego pojęcia w odniesieniu do sfery realnej gospodarki. Podstawowe cha- rakterystyki wzrostu gospodarczego, mimo że obejmują fundamentalne efekty i czynniki wytwórcze, to jednak pomijają wiele jej istotnych dla procesu zbież- ności składników. Wobec tego, zmiany dokonujące się w sferze realnej gospo- darek należy analizować w kontekście skutków dla procesu rozwoju, który obejmuje ogół zmian dokonujących się w strukturze i funkcjonowaniu gospo- darki i społeczeństwa [Stacewicz, 1988, s. 28– 30]. Porównywanie zmian zacho- dzących w różnych gospodarkach należy zatem postrzegać jako proces wielo- wymiarowy, obejmujący reorganizację i reorientację całego systemu społeczno- -ekonomicznego. Obok zmian w dochodzie narodowym i produkcji, należy uj- mować także zmiany instytucjonalne, społeczne i administracyjne, zmiany stosunków społecznych i typów zachowań, w tym ewolucję nawyków i przeko- nań [Todaro, 1986, s. 61– 62, podano za: Kozak, 2001, s. 17– 18]. Zagwaranto- wanie rozwoju ekonomicznego wymaga zatem zapewnienia [Stecewicz, 1988, s. 28– 30; Piasecki, 2003b, s. 15]: systematycznej poprawy warunków życia, a więc zagwarantowania docho- dów realnych na poziomie nie niższym od dotychczasowego; warunków materialnych do dalszego rozwoju, czyli określonych nakładów na restytucję, modernizację i powiększanie majątku; zdolności adaptacyjnych gospodarki, a w związku z tym pozostawienie re- zerw rzeczowych i finansowych. Konwergencja realna w szerokim znaczeniu oznacza zatem proces wy - równywania się wartości podstawowych zmiennych makroekonomicznych mię- dzy krajami, regionami oraz podregionami, charakteryzującymi się różnymi wyjściowymi wartościami tych zmiennych [Gajewski, Tokarski, 2004, s. 46]. Takie ujęcie konwergencji nawiązuje przede wszystkim do pytania o zbieżność wskaźników charakteryzujących rozwój gospodarczy, w tym zwłaszcza: tempo wzrostu i poziomu PKB per capita, deficyt budżetowy, wydatki publiczne, ra- chunek obrotów bieżących, bilans handlu zagranicznego, wszelkich innych strukturalnych zmian społeczno-ekonomicznych gospodarek (odnoszących się do infrastruktury technicznej i ochrony środowiska; przemysłu, rolnictwa i usług; rynku pracy; technologii; podziału dochodów ogólnych w społeczeństwie, wy- posażenia w kapitał ludzki; struktury konsumpcji i innych). W ramach wąskiego znaczenia realnej konwergencji sfery realnej funkcjo- nuje kilka jej ujęć określanych m.in. jako: konwergencja warunkowa i bezwarunkowa, 17 1. Istota konwergencji w teorii ekonomii konwergencja stóp wzrostu i poziomów dochodów, konwergencja typu beta (β) i sigma (σ), konwergencja technologiczna (TFP), konwergencja globalna oraz konwergencja klubów. Należy podkreślić, że najbardziej wyraźne rozgraniczenie występuje między konwergencją warunkową oraz konwergencją bezwarunkową (absolutną) [Solow, 1988, s. 307– 317; Islam, 2003, s. 309– 362]. Natomiast pozostałe rodzaje kon- wergencji wyodrębniono w rezultacie modyfikacji pierwotnych założeń modelu R.M. Solowa, a także prowadzonych badań empirycznych. Konwergencja bezwarunkowa lub inaczej absolutna odnosi się do sytuacji, w której gospodarki charakteryzujące się podobnymi parametrami struktural- nymi, tj. technologią, stopami oszczędności, przyrostem naturalnym czy stopą deprecjacji kapitału rzeczowego, zmierzają do ścieżki zrównoważonego wzrostu ze stałymi poziomami kapitału i produktu na pracownika. W rezultacie kon- wergencja bezwarunkowa lub absolutna między gospodarkami świata wynika z założeń modeli wzrostu zrównoważonego [Islam, 2003, s. 309– 362; Woźniak, 2004, s. 177]. Konwergencja warunkowa z kolei, zakłada występowanie wielu ścieżek zrównoważonego wzrostu. Przy takiej antycypacji konwergencji przyjmuje się, że poszczególne kraje różnią się między sobą ekonomicznymi parametrami strukturalnymi. Każda gospodarka wykazuje zatem zbieżność do indywidualnej ścieżki zrównoważonego wzrostu (m.in.: R.J. Barro [1992, s. 202]). Jak już wspomniano, w ramach konwergencji sfery realnej gospodarki można rozróżnić także konwergencję nominalną. W ekonomicznych analizach dotyczących rozwoju rynków pieniężnych, zwłaszcza w krajach europejskich, konwergencja nominalna odnosi się do kryteriów konwergencji sformułowanych w Traktacie z Maastricht UE. Odwołuje się więc do oczekiwanej zbieżności między krajami UE w zakresie poziomów wzorcowych wskaźników3 inflacji, stóp procentowych oraz agregatów fiskalnych i kryterium kursowego, zgodnie z którym każdy kraj zobowiązany jest do uczestnictwa przez minimum dwa lata w systemie kursowym ERM II. 3 Inflacja nie może być wyższa niż średnia w trzech krajach UE z najniższymi jej stopami, powiększona o 1,5 pkt. proc.; deficyt budżetowy nie może przekraczać 3 PKB; dług publiczny nie może przekraczać 60 PKB; długoterminowa stopa procentowa, oparta na 10-letnich obligacjach skarbowych o stałym oprocentowaniu, nie może być wyższa niż 2 pkt. proc. od średnich poziomów tych stóp w trzech państwach UE o najniższej inflacji; kraj powinien przestrzegać normalnego przedziału wahań (±15 ) swej waluty w ramach ERM. 18 1.2. Zarys problematyki konwergencji w teoriach systemów 1.2. Zarys problematyki konwergencji w teoriach systemów Teorie systemów ekonomicznych powstały na gruncie rozważań dotyczących społeczeństwa nowoczesnego (przemysłowego, zmodernizowanego)4, które pro- wadzili socjologowie i ekonomiści w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, a zwłaszcza w następstwie rosnącej, w połowie lat siedemdziesiątych XX wie- ku, krytyki i sceptycyzmu wobec hipotezy konwergencji oraz budowanych teorii konwergencji. Koncepcje społeczeństwa nowoczesnego opracowali m.in.: E.E. Hagen [1962], R. Aron [1967, 1968], D. Bell [1971], J.K. Galbraith [1973]. Autorzy ci podkreślali odmienny charakter zmian zachodzących w przestrzeni funkcjono- wania społeczeństw i jednostek. Zgadzali się jednak co do tego, że nowoczesność jest immanentną cechą nowoczesnego społeczeństwa. Na poziomie jednostkowym sugerowali oni uaktywnianie się oraz powszechność pewnych cech modalnej osobowości, tj. wysokiej empatii, kreatywności i potrzeby osiągnięć. Z kolei na poziomie społecznym zwracali oni uwagę na rozpowszechnianie się norm świec- kich i racjonalnych, rosnącą społeczną partycypację w życiu politycznym, sa- moczynny wzrost ekonomiczny oraz nasilenie fizycznej, psychicznej i społecz- nej mobilności. W.W. Rostow [1960] sugerował natomiast, że społeczeństwo zmodernizowane, czyli „masowej konsumpcji”, charakteryzuje się wysokimi dochodami per capita i możliwościami produkcyjnymi, a także tzw. suweren - nością konsumenta, co umożliwia pracownikom korzystanie z techniki i ekono- micznej dojrzałości państwa. Z tego względu w społeczeństwie nowoczesnym każdy pracownik może zaspokajać swe potrzeby, osiągając wysoki poziom życia [Krzysztofek, Szczepański, 2002, s. 63]. Największym uznaniem cieszyły się koncepcje społeczeństwa nowoczesne- go R. Arona i J.K. Galbraitha. R. Aron wyjaśnił, że społeczeństwa nowoczesne charakteryzują się [ibidem, s. 64– 70]): stopniowym oddzielaniem miejsca pracy i zamieszkania; dominacją specjalizacji pracy w gospodarce, jej sektorach i przedsiębior- stwach; rosnącym technicznym uzbrojeniem pracy; rosnącą rolą kryterium maksymalizacji zysku w decyzjach alokacyjnych; koncentracją siły roboczej w dużych zakładach pracy. 4 Definicje, teorie i koncepcje społeczeństwa nowoczesnego przedstawił m.in. W. Morawski [2001, s. 99]. 19 1. Istota konwergencji w teorii ekonomii Z kolei J.K. Galbraith główną rolę w zmianach społecznych przypisywał ewolucji, która przekształca społeczeństwa masowego ubóstwa w społeczeństwa względnego dobrobytu. Procesy te umożliwiają zbliżanie kapitalizmu do różnych form ustrojowych, określanych mianem socjalizmu. Zaś w długim okresie spo- łeczeństwa przechodzą etapowo od feudalizmu przez kapitalizm do świata rządzonego przez wykształconych pracowników. Opierając się na koncepcji społeczeństwa nowoczesnego, przedstawiciele ekonomii pracy w latach sześćdziesiątych, tj. C. Kerr, J. Dunlop, F. Harbinson i C. Myers [1960], opracowali teorię zmiany społecznej, której podstawą była hipoteza konwergencji. Z hipotezy tej wynikało, że systemy społeczno-ekono- miczne zmieniają się pod wpływem globalnej industrializacji. Co więcej, w wyniku rozprzestrzeniającej się modernizacji upadnie tradycjonalizm i na- stąpi wymuszony rozwój wykwalifikowanej siły roboczej, która przejmie za- rządzanie w dużych przedsiębiorstwach, sieciach urbanistycznych i admini- stracji rządowej. Przedstawiciele hipotezy konwergencji (m.in. C. Kerr, J. Dunlop, F. Har- binson i C. Myers) podkreślali, że industrializacja wielu krajów rozwijających się była kierowana przez różne grupy społeczne i ich elity, np. dynastyczne, klasę średnią, rewolucyjnych intelektualistów, zarządców kolonialnych oraz narodowych przywódców. Sugerowali jednak, że „logika” i potrzeba industria- lizacji wymusi delegowanie procesu decyzyjnego na pozostałych członków społeczeństwa, tj. pracowników, menedżerów, naukowców itd. W związku z tym, pluralistyczna industrializacja stanie się powszechna, eliminując stopniowo zmiany i ideologię o charakterze rewolucyjnym. Ostatecznie prowadzi to do rozwoju świata bardziej jednorodnego, obfitego i – być może – demokratyczne- go [Form, Bae, 1988; Morawski, 2001, s. 104– 106]. W połowie lat siedemdziesiątych XX wieku opracowano także teorie kon- wergencji. Wynikało z nich, że społeczeństwa oraz gospodarki krajów uprze- mysłowionych, niezależnie od tego, jak różne mają pochodzenie, ideologię i historycznie ukształtowane tradycje, upodabniają się do siebie pod względem struktur politycznych, ekonomicznych, kulturowych instytucji, czyli – innymi słowy – ulegają konwergencji [Słownik pojęć..., 1999, s. 284– 285]. Chociaż teorie te wyrosły na gruncie doświadczeń krajów kapitalistycznych, to jednak procesy z nich wynikające miały obowiązywać także w państwach socjalistycz- nych. Dlatego też, podczas gdy historycy i politolodzy głównego nurtu, odwo- łując się do logiki zimnej wojny, opowiadali się za syntetyzacją i łączeniem konkurujących systemów ekonomicznych, większość badaczy analizowała spe- cyfikę industrializacji i na tej podstawie próbowała uchwycić wyłaniające się podobieństwa między tymi dwoma systemami [Smith, Hills, 2003]. Z tego względu ówczesna debata o konwergencji koncentrowała się na weryfikacji tezy 20
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kapitał ludzki a konwergencja gospodarcza
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: