Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00167 006835 13592261 na godz. na dobę w sumie
Kapitał ludzki w regionie łódzkim z perspektywy przedsiębiorstw i rynku pracy - ebook/pdf
Kapitał ludzki w regionie łódzkim z perspektywy przedsiębiorstw i rynku pracy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 183
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-183-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Kapitał ludzki jest kluczowym czynnikiem produkcji w rozwijającym się modelu gospodarki opartej na wiedzy. Zarówno generowanie postępu technicznego, jak i efektywne wykorzystywanie już istniejącego majątku trwałego są w znaczący sposób od niego zależne.

W prezentowanej pracy zawarto wyniki badań zorientowanych w dwóch obszarach. Pierwszy z nich dotyczy dojrzałości przedsiębiorstw do inwestowania w kapitał ludzki w regionie. Badania zaprezentowane w tej części dotyczą zarówno dużych - transnarodowych korporacji obecnych w regionie łódzkim, jak i małych i średnich przedsiębiorstw. Głównym problemem poddanym analizie jest zrozumienie i skłonność, podmiotów gospodarczych do podejmowania samodzielnych inwestycji w kapitał ludzki. Jednocześnie określono wyzwania w zakresie regionalnej polityki rozwoju kapitału ludzkiego w odniesieniu do gospodarki regionu.

Drugi obszar, rola kapitału ludzkiego w budowaniu regionalnego rynku pracy, dotyczy wyzwań w zakresie adaptacyjności gospodarki regionu w kontekście szkolnictwa zawodowego do potrzeb nowoczesnej, konkurencyjnej gospodarki. Autorzy, uprzednio identyfikując wpływ poszczególnych obszarów inwestycji w kapitał ludzki na rozwój społeczno-gospodarczy, wnioskują o stopniu dopasowania kapitału ludzkiego do potrzeb gospodarki regionu łódzkiego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zbigniew Przygodzki – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Gospodarki Regionalnej i Środowiska, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 39 RECENZENCI Aleksandra Jewtuchowicz, Marek Leszczyński KOREKTA JĘZYKOWA Dorota Derdzikowska SKŁAD I ŁAMANIE Barbara Lebioda OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁA Barbara Grzejszczak Praca naukowa finansowana ze środków na naukę w latach 2010–2013 jako projekt badawczy nr NN 114183938 © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06471.14.0.K ISBN (wersja drukowana) 978-83-7969-045-9 ISBN (ebook) 978-83-7969-183-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Wstęp ................................................................................................................... 5 I. Dojrzałość przedsiębiorstw do inwestowania w kapitał ludzki w regionie Rozdział I. Wpływ korporacji transnarodowych na wzmacnianie kapitału ludzkiego w regionie. Studium przypadku Łódzkiego Obszaru Metropolitalnego (Mariusz Sokołowicz) ............................................................................................ 9 1. Kapitał ludzki i jego związek z procesami rozwoju regionalnego.................................9 2. Kapitał ludzki a aktywność przestrzenna KTN – analiza wzajemnych relacji ............17 3. Współzależności między działalnością korporacji transnarodowych a kapitałem ludzkim w świetle badań w Łódzkim Obszarze Metropolitalnym ..............................26 Podsumowanie .................................................................................................................36 Rozdział II. Zdolność absorpcji wiedzy i percepcja roli kapitału ludzkiego w innowacyjnych środowiskach przedsiębiorczości w regionie łódzkim (Zbigniew Przygodzki)......................................................................................... 41 1. Przedsiębiorstwa oparte na wiedzy jako determinanta konkurencyjności lokalnego środowiska przedsiębiorczości ....................................................................................41 2. Cel i metodyka badań innowacyjnych środowisk przedsiębiorczości w regionie łódzkim........................................................................................................................45 3. Percepcja wiedzy jako czynnika konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw regionu łódzkiego ........................................................................................................49 4. Zaangażowanie małych i średnich przedsiębiorstw w inwestycje w kapitał ludzki ....57 4.1. Percepcja potrzeb inwestycyjnych w kapitał ludzki .............................................57 4.2. Zakres polityki rozwoju kapitału ludzkiego w innowacyjnych środowiskach przedsiębiorczości w aspekcie podmiotowym i finansowym ..............................61 Podsumowanie – identyfikacja warunków i kierunków kształtowania polityki rozwoju kapitału ludzkiego w regionie ..........................................................................................66 6 Spis treści Rozdział III. Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu i jej wpływ na rozwój kapitału ludzkiego w regionie (Beata Wieteska-Rosiak) .................... 75 Wstęp ...............................................................................................................................75 1. Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR) ...........................................76 2. Społeczna odpowiedzialność biznesu w Polsce ..........................................................79 3. Przykłady działań skierowanych na budowę kapitału ludzkiego w ramach CSR w Polsce.......................................................................................................................81 4. Wzmacnianie kapitału ludzkiego w regionie łódzkim w ramach koncepcji CSR – przykłady działań ........................................................................................................87 Podsumowanie .................................................................................................................92 II. Rola kapitału ludzkiego w budowaniu regionalnego rynku pracy Rozdział IV. Kapitał ludzki polskich województw a wzrost gospodarczy (Anna Tomaszewska) ......................................................................................... 99 Wstęp ...............................................................................................................................99 1. Problem pomiaru kapitału ludzkiego.........................................................................100 2. Cel i zakres badań......................................................................................................102 3. Metodologia konstrukcji syntetycznego miernika kapitału ludzkiego dla polskich regionów w latach 2003–2009...................................................................................103 4. Kapitał ludzki a poziom wzrostu gospodarczego polskich regionów w latach 2003– 2009...........................................................................................................................111 4.1. Syntetyczny miernik kapitału ludzkiego a poziom wzrostu gospodarczego polskich regionów..............................................................................................111 4.2. Obszary inwestycji w kapitał ludzki a poziom wzrostu gospodarczego polskich regionów ............................................................................................................114 Podsumowanie ...............................................................................................................121 Rozdział V. Adaptacja systemów kształcenia zawodowego do wymogów nowoczesnych rynków pracy w regionie łódzkim (Elżbieta Kryńska, Łukasz Arendt)............................................................................................................... 127 1. Potrzeby nowoczesnych rynków pracy a region łódzki.............................................127 2. Ewolucja czy rewolucja w systemach kształcenia zawodowego w regionie łódzkim? ....................................................................................................................138 2.1. Główne elementy zmian systemów szkolnego kształcenia zawodowego w regionie łódzkim ............................................................................................138 2.2. Wsparcie i dostosowanie kształcenia zawodowego do nowych trendów rynku pracy – rola instytucji i aktorów rynku pracy ....................................................143 3. Jak adaptować systemy kształcenia zawodowego w województwie łódzkim do wymogów nowoczesnych rynków pracy..............................................................149 3.1. Kształcenie formalne (edukacja szkolna) ...........................................................150 3.2. Kształcenie nieformalne (edukacja ustawiczna).................................................151 3.3. Współpraca między instytucjami rynku pracy a instytucjami systemu edukacji ......155 Spis treści 7 Rozdział VI. Dopasowanie kapitału ludzkiego do potrzeb regionalnego rynku pracy (Artur Gajdos) ........................................................................................ 161 Wstęp .............................................................................................................................161 1. Identyfikacja dopasowania kapitału ludzkiego do potrzeb regionalnych rynków pracy – metody i ograniczenia...................................................................................162 2. Sposoby identyfikacji dopasowania kapitału ludzkiego do potrzeb rynku pracy w województwie łódzkim – dane publikowane.........................................................164 2.1. Liczba pracujących według poziomów wykształcenia w województwie łódzkim ..............................................................................................................164 2.2. Liczba bezrobotnych według poziomów wykształcenia w województwie łódzkim ..............................................................................................................167 3. Szacowanie potrzeb rynku pracy (popyt na pracę) w województwie łódzkim w zakresie zapotrzebowania na wiedzę innowacyjną/zaawansowaną/podstawową – dane publikowane i niepublikowane ......................................................................170 3.1. Szacowanie potrzeb rynku pracy w regionie w zakresie zapotrzebowania na wiedzę innowacyjną (pracujący z doktoratami, doktoranci)...............................170 3.2. Szacowanie potrzeb rynku pracy w regionie w zakresie zapotrzebowania na wiedzę zaawansowaną (pracujący z wyższym wykształceniem)........................173 3.3. Szacowanie potrzeb rynku pracy w regionie w zakresie zapotrzebowania na wiedzę podstawową (pozostali pracujący)..........................................................175 3.4. Analiza zjawiska zatrudniania poniżej i powyżej kwalifikacji (efektywność inwestycji w kapitał ludzki)................................................................................178 4. Potrzeby i braki systemowe w zakresie możliwości identyfikacji potrzeb regionalnych rynków pracy w odniesieniu do kapitału ludzkiego.............................181 Spis treści 8 Wstęp Współcześnie, o długotrwałym wzroście społeczno-ekonomicznym regionu decydują przede wszystkim czynniki jakościowe, bezpośrednio związane z war- tością kapitału ludzkiego. Kapitał ludzki uważany jest za kreatora wiedzy, dlate- go jego zasoby zdefiniowane przez ilość i wysoką jakość są warunkiem ko- niecznym, by proces tworzenia, gromadzenia, przekazywania oraz wykorzysty- wania wiedzy w gospodarce zachodził szybko, sprawnie i bez zakłóceń. Kapitał ludzki jest kluczowym czynnikiem produkcji w rozwijającym się modelu gospo- darki opartej na wiedzy. Uzasadnione jest to faktem, że zarówno generowanie postępu technicznego, jak i efektywne wykorzystywanie już istniejącego mająt- ku trwałego jest w znaczący sposób od niego zależne1. Jest jednym z ważnych czynników konkurencyjności regionów. Stąd też istotne jest podejmowanie przez władze regionalne właściwej polityki rozwoju, a wyzwaniem na poziomie regionu staje się nadanie odpowiedniej rangi i wręcz wyodrębnienie polityki rozwoju kapitału ludzkiego. Priorytetyzacja w tym zakresie jest uzasadniona, szczególnie z uwagi na stosunkowo niską skłonność sektora prywatnego do po- dejmowania samodzielnych inwestycji w wiedzę i kapitał ludzki. Natomiast celem jest zaangażowanie wszystkich aktorów regionalnych i stosowanie odpo- wiednich narzędzi, sprzyjających dostosowaniu umiejętności, kwalifikacji i wie- dzy mieszkańców regionu do aktualnych potrzeb rynku. Pojęcie kapitału ludzkiego można rozpatrywać zarówno w wąskim, jak i w sze- rokim ujęciu. W książce przyjęto następującą pespektywę interpretacji: kapitał ludzki utożsamiany jest z wiedzą, poziomem wykształcenia i indywidualnymi kompetencjami człowieka dotyczącymi realizacji założonych zadań oraz celów społecznych2. Inwestycje w kapitał ludzki należy traktować jako alokację zaso- bów, która ma wpływ na przyszłe realne dochody3. 1 W. Florczak, Kapitał ludzki a rozwój gospodarczy [w:] Gospodarka oparta na wiedzy, W. Welfe (red.), Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2007, s. 112. 2 N. Bontis, National intellectual capital index; the benchmarking of Arab Countries, Journal of Intellectual Capital, 2002. 3 K. Cichy, K. Malaga, Kapitał ludzki w modelach i teorii wzrostu gospodarczego, Polskie Towa- rzystwo Ekonomiczne, s. 22, http://www.pte.pl/pliki/2/12/Kapital_ludzki _ujecie_modelowe.pdf, (Do- stęp dnia 14 kwietnia 2009 r.).  W tak zarysowanej perspektywie, w ramach projektu pt. Polityka i narzędzia kreowania kapitału ludzkiego w regionie, odpowiadając na wyzwania gospodar- ki regionu łódzkiego, zrealizowano cykl badań, których celem było poszukiwa- nie odpowiedzi na następujące pytania:  Dlaczego inwestować w kapitał ludzki i wiedzę na poziomie regionu?  Kto inwestuje w rozwój kapitału ludzkiego w regionie?  Jak realizować politykę podnoszenia jakości kapitału ludzkiego i budować sys- tem odpowiedzialny za wzrost wartości kapitału ludzkiego i wiedzy w regionie? Jakie są rezultaty inwestycji w kapitał ludzki w regionie, jak kreować poli- tykę wsparcia rozwoju kapitału ludzkiego? W prezentowanej pracy zawarto wyniki badań zorientowanych w dwóch ob- szarach. Pierwszy z nich dotyczy dojrzałości przedsiębiorstw do inwestowa- nia w kapitał ludzki w regionie. Badania zaprezentowane w tej części dotyczą zarówno dużych - transnarodowych korporacji obecnych w regionie łódzkim, jak i małych i średnich przedsiębiorstw. Głównym problemem poddanym anali- zie jest zrozumienie i skłonność, podmiotów gospodarczych do podejmowania samodzielnych inwestycji w kapitał ludzki. Jednocześnie określono wyzwania w zakresie regionalnej polityki rozwoju kapitału ludzkiego w odniesieniu do go- spodarki regionu. Drugi obszar, rola kapitału ludzkiego w budowaniu regionalnego rynku pracy, dotyczy wyzwań w zakresie adaptacyjności gospodarki regionu w kon- tekście szkolnictwa zawodowego do potrzeb nowoczesnej, konkurencyjnej go- spodarki. Autorzy, uprzednio identyfikując wpływ poszczególnych obszarów inwestycji w kapitał ludzki na rozwój społeczno-gospodarczy, wnioskują o stop- niu dopasowania kapitału ludzkiego do potrzeb gospodarki regionu łódzkiego. Pozostałe wyniki badań zrealizowanych w ramach projektu pt. Polityka i na- rzędzia kreowania kapitału ludzkiego w regionie, (NCN, nr N N114 183938), zostały opublikowane w książkach: Kapitał ludzki w regionie łódzkim. Społe- czeństwo, edukacja, przestrzeń, Z. Przygodzki (red.), Wydawnictwo Uniwersyte- tu Łódzkiego, 2014 oraz Regionalny wymiar polityki rozwoju kapitału ludzkiego. Przykład Włoch, Wielkiej Brytanii, Niemiec i Polski, Z. Przygodzki (red.), Wydawnictwo Difin, 2013. Zbigniew Przygodzki 10 Wstęp I. w regionie Dojrzałość przedsiębiorstw do inwestowania w kapitał ludzki Mariusz E. Sokołowicz * R O Z D Z I A Ł I Wpływ korporacji transnarodowych na wzmacnianie kapitału ludzkiego w regionie. Studium przypadku Łódzkiego Obszaru Metropolitalnego 1. Kapitał ludzki i jego związek z procesami rozwoju regionalnego Znaczenie kapitału ludzkiego w rozwoju gospodarczym opisuje się w na- ukach ekonomicznych od końca lat 50. XX wieku. Choć fakt, że człowiek i jego umiejętności powinny być postrzegane jako forma kapitału, dostrzegali już Adam Smith czy Johann von Thünen, pojęcie kapitał ludzki do kanonu słownic- twa ekonomicznego na stałe weszło w drugiej połowie XX wieku dzięki pracom Jacoba Mincera1, Theodora W. Schulza2, i Garego S. Beckera3. Badania prowa- dzone nad czynnikami rozwoju gospodarczego wskazują na fakt, że różnice w akumulacji kapitału i pracy tłumaczą jedynie w 25–30 zróżnicowania w poziomie PKB między krajami4. Pozostałych przyczyn wzrostu gospodarcze- go i rozwoju cywilizacyjnego upatruje się w czynnikach związanych z postępem technicznym oraz innowacyjnością, które w znacznej mierze zależą od ludzkich zdolności i kreatywności, będących w odróżnieniu od wkładu w proces produk- cji, w postaci wysiłku fizycznego (czynnik produkcji, praca), traktowanych jako * Adiunkt, Katedra Gospodarki Regionalnej i Środowiska, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki. E-mail: sokol@uni.lodz.pl 1 J. Mincer, Investment in Human Capital and Personal Income Distribution, Journal of Po- litical Economy, Vol. 66, 1958, s. 281–302. 2 T. W. Schultz, Investment in Human Capital, The American Economic Review, Vol. 51 (1), 3 G. Becker, Investment in Human Capital: A Theoretical Analysis, Journal of Political Eco- 1961, s. 1–17. nomy, Vol. 70, 1962, s. 9–49. 4 W. Orłowski, Knowledge Economy and Knowledge – Based Growth: Some Issues in a Transition Economy; [w:] The Knowledge-Based Economy. The European Challenges of the 21st Century, A. Kukliński (red.), KBN, Warszawa 2000, s. 37 [za:] World Bank, Knowledge and Development. World Development Report, Oxford University Press 1998. 14 Wpływ korporacji transnarodowych na wzmacnianie kapitału ludzkiego… kapitał (ludzki). Ponadto, badania oparte na danych Banku Światowego, odno- szące się do relacji między poziomem edukacji a poziomem i stopą wzrostu gospodarczego, wskazują na zachodzącą między tymi zjawiskami dodatnią kore- lację5. Co istotne, badania empiryczne badające związki między kapitałem ludz- kim a wzrostem gospodarczym na poziomie regionalnym prowadzą do wyników porównywalnych do badań realizowanych na poziomie międzynarodowym6. Termin „kapitał ludzki” w najprostszym ujęciu oznacza zasób wartościowej i użytecznej wiedzy zdobytej w procesie kształcenia i praktyki zawodowej7. Jednakże, w literaturze przedmiotu pojęcie to pozostaje zdefiniowane w sposób niejednoznaczny lub nieprecyzyjny. Autorzy operują nim w różnych kontek- stach, co w opinii S. R. Domańskiego pozostawia dość duże pole dla intuicyjne- go interpretowania tego zagadnienia, ale z drugiej strony samo w sobie może być traktowania jako sposób jego definiowania8. Autor ten podejmuje próbę konkretyzacji definicji kapitału ludzkiego, traktując go jako „zasób wiedzy, umiejętności, zdrowia, energii witalnej zawarty w społeczeństwie. Zasób ten jest dany przez genetyczne cechy danej populacji raz na zawsze, ale można go po- większać drogą inwestycji w człowieka” 9. Według J. Grodzickiego natomiast, poprzez kapitał ludzki należy rozumieć „zasób wiedzy, umiejętności, zdolności, kwalifikacji, postaw, motywacji oraz zdrowia, o określonej wartości, będący źródłem przyszłych zarobków czy satys- fakcji, przy czym jest on odnawialnym i stale powiększanym potencjałem10.” Zdobyte umiejętności i kwalifikacje nie tylko wzbogacają intelektualnie jed- nostkę, ale znajdują konkretne przełożenie w postaci wysokości zarobków. Po- gląd ten podziela J. Mincer, zdaniem którego można mówić o występowaniu zależności między wydłużeniem okresu edukacji a wzrostem wysokość płac osiąganych przez pracowników11. 5 Zob. m.in. M. Herbst, Kapitał ludzki, dochód i wzrost gospodarczy w badaniach empirycz- nych [w:] Kapitał ludzki i kapitał społeczny a rozwój regionalny, M. Herbst (red.), Wydawnictwo SCHOLAR, Warszawa 2007, s. 98–118. 6 Zob. m.in. Herbst, M., Kapitał ludzki, dochód i wzrost gospodarczy w badaniach empirycz- nych [w:] Kapitał ludzki i kapitał społeczny a rozwój regionalny, M. Herbst (red.), Wydawnictwo SCHOLAR, Warszawa 2007, s. 118–123. 7 Oleksiuk A., Inwestowanie w kapitał ludzki w Polsce, Wydawnictwo ECONOMICUS, Szczecin 2009, s. 9. szawa 1993, s. 16. szawa 1993, s. 19. London 1974, s. 46. 8 Domański, S. R., Kapitał ludzki i wzrost gospodarczy, Wydawnictwo Naukowe PWN, War- 9 Domański, S. R., Kapitał ludzki i wzrost gospodarczy, Wydawnictwo Naukowe PWN, War- 10 J. Grodzicki, Rola kapitału ludzkiego w rozwoju gospodarki globalnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2003, s. 46. 11 Mincer J., Schooling Experience and Learning, Columbia University Press, New York− Kapitał ludzki w regionie łódzkim z perspektywy przedsiębiorstw… 15 Dokonując przeglądu innych definicji kapitału ludzkiego warto wskazać na propozycję S. Walkiewicza, który zaproponował jego przedstawienie jako „wszystkie, ale to absolutnie wszystkie, zasoby niematerialne (przymioty) koja- rzone z człowiekiem traktowanym jako samodzielna istota ludzka”12. W takim ujęciu, kapitał ludzki odróżnił od pozostałych typów kapitału, tj. finansowego, materialnego oraz społecznego13. S. Walukiewicz, dla wyjaśnienia istoty kapita- łu ludzkiego, posługuje się pięcioma obrazowymi przykładami14:  kapitałem ludzkim rozważanej osoby są jej szeroko rozumiane kompetencje i doświadczenie i to niezależnie od faktu, czy wykonuje ona w organizacji pracę twórczą czy rutynową; szeroko rozumiane wiedza i zdolności są bardzo istotnymi składowymi (czę- ściami) kapitału ludzkiego danej osoby, szczególnie w jej pracy twórczej. Ogólnie wiedzę dzieli się na wiedzę skodyfikowaną (zawartą) w powszech- nie dostępnych książkach, bibliotekach, bazach danych, archiwach itp. oraz na wiedzę spersonalizowaną, którą posiada dana osoba lub stosunkowo wą- ski krąg osób (np. dane wywiadu na określony temat). Z wiedzą spersonali- zowaną silnie związane jest pojęcie zdolności i talentu (fenomenalna pa- mięć, absolutny słuch, atrakcyjny wygląd, zdolności artystyczne, aktorskie, przywódcze itp.);  w niektórych profesjach (np. sportowych), bardzo ważną składową kapitału ludzkiego jest zdrowie i wydolność organizmu danej osoby; jest jeszcze stosunkowo liczna i różnorodna grupa elementów (składowych) kapitału ludzkiego, którą można określić zbiorczym terminem jako nasta- wienie życiowe do świata jako takiego. Są w tej grupie zarówno elementy pozytywne z punktu widzenia organizacji, takie jak optymizm, otwartość, prawdomówność itp., jak i negatywne, takie jak pesymizm, skrytość, hipo- kryzja itp.;    z nastawienia życiowego należy wydzielić te elementy kapitału ludzkiego, które są bardzo ważne z punktu widzenia kapitału społecznego danej gru- py/zespołu. Są wśród nich takie składowe jak: zaufanie, tolerancja, lojal- ność, czyli elementy pozytywne nastawienia życiowego, jak i negatywne, takie jak podejrzliwość, kłótliwość, nielojalność itp. Akademii Nauk, Warszawa 2010, s. 25. 12 S. Walukiewicz, Kapitał ludzki. Skrypt akademicki, Instytut Badań Systemowych Polskiej 13 S. Walukiewicz wskazuje, iż kapitał ludzki jest jedyną formą kapitału, która po zakończe- niu pracy w firmie F „idzie” z danym pracownikiem do jego domu, podczas gdy kapitał finanso- wy, materialny i społeczny w firmie F (jego miejscu pracy) pozostają (Walukiewicz S., Kapitał ludzki. Skrypt akademicki, Instytut Badań Systemowych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2010, s. 25., s. 26). 14 S. Walukiewicz, Kapitał ludzki. Skrypt akademicki, Instytut Badań Systemowych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2010, s. 25–26. 16 Wpływ korporacji transnarodowych na wzmacnianie kapitału ludzkiego… Należy podkreślić, że początkowo większość modeli ekonomicznych po- święconych zagadnieniu kapitału ludzkiego, w znacznej mierze abstrahowało od pojęcia „przestrzeń”15. Jednakże z czasem, kwestia rosnącego wpływu kapitału ludzkiego na rozwój gospodarczy upowszechniła się także w literaturze poświę- conej zagadnieniom rozwoju lokalnego i regionalnego. W jej dorobku, teryto- rium (region) przestaje być utożsamiane jedynie z przestrzenią fizyczną, trakto- waną w tradycyjnych teoriach lokalizacji gospodarczej w kategoriach kosztów ziemi, kapitału, siły roboczej czy kosztów transportu, a zaczyna być postrzegane jako „forma organizacji redukującej niepewność i ryzyko, stanowiącej źródło informacji, kumulowania i transferu wiedzy i umiejętności i jako źródło innowa- cyjności”.16 W tym kontekście, region postrzegany jest jako złożony system społeczno- gospodarczy, w którym wysoki poziom kapitału ludzkiego jest jednym z pod- stawowych warunków budowania otoczenia sprzyjającego dyfuzji wiedzy i kre- owaniu innowacji, stanowiących źródło przewagi konkurencyjnej. W tym kon- tekście, kapitał ludzki przyczynia się do budowania tzw. regionów „uczących się”, w których firmy zarówno produkcyjne, jak i usługowe, bez względu na ich strukturę i wielkość są konkurencyjne, ponieważ konkurencyjne jest całe teryto- rium w stosunku do otoczenia. Stanowi to konsekwencję zdolności, zlokalizo- wanych w danym miejscu przedsiębiorstw i innych organizacji, do działań in- nowacyjnych. Zdolność do innowacyjności jest natomiast efektem istnienia do- brze funkcjonującego systemu edukacji, zapewniającego wiedzę o charakterze formalnym oraz systemu wzajemnych powiązań między aktorami terytorium, kreującego wiedzę niekodyfikowaną, tzw. milczącą17. Szczególnie ten drugi typ wiedzy, reprezentowany przez różne formy zbiorowego uczenia się (uczenie się przez interakcje, uczenie się przez działanie itp.), potrafi zapewnić trwałą zdol- ność regionu dostosowywania się do zmieniającego się otoczenia. 15 Szerzej: A. Nowakowska, Z. Przygodzki, M. E. Sokołowicz, Region w gospodarce opartej na wiedzy. Kapitał ludzki – innowacje – korporacje transnarodowe, Wydawnictwo Difin, War- szawa 2011, s. 50–55. 16 I. Pietrzyk, Polityka regionalna Unii Europejskiej i regiony w państwach członkowskich, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, s. 20. 17 M. E. Sokołowicz, Region wobec procesów globalizacji – terytorializacja przedsiębiorstw międzynarodowych (na przykładzie regionu łódzkiego), Prace Doktorskie z Zakresu Ekonomii i Zarządzania, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2008, s. 57. Kapitał ludzki w regionie łódzkim z perspektywy przedsiębiorstw… 17 2. Kapitał ludzki a aktywność przestrzenna KTN – analiza wzajemnych relacji Analizując wzajemne relacje między kapitałem ludzkim a aktywnością KTN w ujęciu terytorialnym, należy uwzględnić dwa wzajemne przenikające się aspekty, tj. z jednej strony analizę KL jako czynnika przyciągającego bezpo- średnie inwestycje zagraniczne, a drugiej strony, identyfikację obszarów wpły- wu działalności dużych międzynarodowych przedsiębiorstw jako elementu wzmacniającego kapitał ludzki w regionie. Kapitał ludzki staje się ważnym czynnikiem lokalizacji korporacji transna- rodowych (KTN)18 między innymi dlatego, że wraz ze wzrostem społeczno- gospodarczym i towarzyszącymi mu: wzrostem specjalizacji i stopnia złożoności gospodarek, rosną tzw. koszty transakcyjne19, w przeciwieństwie do kosztów produkcji20. Implikuje to dążenie do poszukiwania wysokich kompetencji, mają- cych na celu minimalizację tych kosztów. Analogicznie do rosnącej liczby modeli ekonomicznych, uwzględniających znaczenie kapitału ludzkiego jako czynnika wzrostu gospodarczego, można wskazać przykłady wielu ilościowych badań ekonomicznych, wskazujących na rosnącą rolę tego kapitału zarówno w przyciąganiu bezpośrednich inwestycji zagranicznych, jak i określaniu ich charakteru. Na aspekt ten zwracał uwagę 18 Pojęcie „korporacja transnarodowa” odnosi się do przedsiębiorstw, prowadzących działal- ność w co najmniej dwóch krajach świata. Zgodnie z zaleceniami UNCTAD, KTN definiuje się jako przedsiębiorstwo będące spółką kapitałową składającą się z przedsiębiorstw macierzystych i ich filii zagranicznych. Za przedsiębiorstwo macierzyste uznaje się przy tym podmiot kontrolują- cy aktywa innych firm w krajach poza krajem macierzystym, poprzez posiadanie udziału w ich kapitale własnym. Zagraniczna filia natomiast to spółka kapitałowa, w której inwestor ma udział, umożliwiający trwały wpływ na zarządzanie nim, przy czym za granice kontroli aktywów uważa się 10 zwykłych akcji lub prawo głosu w takim podmiocie gospodarczym (A. Zorska, Korpora- cje transnarodowe: przemiany, oddziaływania, wyzwania, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2007, s. 122). Według P. Dickena natomiast, KTN jest po prostu złożoną organizacją gospodarczą, która koordynuje działania tworzące wartość dodaną z jednego ośrodka podejmują- cego strategiczne decyzje (P. Dickens, Global Shift. Internationalization of Economic Activity, The Guilford Press, New York−London 1992, s. 226). 19 Poza ceną płaconą za dobra podczas nabywania ich na rynku, strony zawieranych umów ponoszą także inne koszty (zwane transakcyjnymi), związane z poszukiwaniem kontrahentów, negocjowaniem warunków umowy, opłatami administracyjnymi, ubezpieczeniem transakcji, czy też ryzykiem niesolidności partnerów. Koszty transakcyjne stanowią przedmiot analizy szerokiego nurtu w ekonomii, zwanego ekonomią kosztów transakcyjnych, zapoczątkowaną przez R. Coase’a (R. Coase, The nature of the firm, Economica 1937, 4 (16), s. 386–405) i rozwiniętą przez O. Williamsona (O. Williamson, Market and hierarchies. Analysis and Antitrust Implications, Free Press, Nowy Jork 1975). Szeroki jej opis w literaturze polskiej dostępny jest w opracowaniu: Hardt, Ł., Ekonomia kosztów transakcyjnych – geneza i kierunki rozwoju, Wydawnictwo Uniwer- sytetu Warszawskiego, Warszawa 2009. 20 T. Pakulska, M. Poniatowska-Jaksch, Globalne pozyskiwanie zasobów – zarys problemu, Gospodarka Narodowa, 1–2, 2008, s. 26. 18 Wpływ korporacji transnarodowych na wzmacnianie kapitału ludzkiego… między innymi J. R. Lucas wskazując, że brak odpowiedniego poziomu kapitału ludzkiego stanowiło jedną z istotnych przyczyn zniechęcających do podejmo- wania BIZ w krajach słabiej rozwiniętych21. J. H. Dunning podkreślił natomiast, iż umiejętności oraz poziom wykształcenia siły roboczej wpływa jednocześnie na poziom, jak i na rodzaj działalności, podejmowanych przez KTN w krajach goszczących22. Szerszy przegląd literatury poświęconej badaniom nad znacze- niem kapitału ludzkiego jako czynnika lokalizacji BIZ badań, podejmujący ana- lizy na poziomie gospodarek narodowych oraz porównań międzynarodowych, dostępny jest m. in. w opracowaniu F. Noorbakhsha i inych23. Współczesne przedsiębiorstwa, w tym także korporacje transnarodowe, po- szukują na rynku pracy dwóch typów pracowników. Pierwszą grupę stanowi wysoko wykwalifikowana kadra reprezentująca możliwie najwyższy poziom kapitału ludzkiego (inżynierowie, menedżerowie, naukowcy), do drugiej grupy należą pracownicy wykonujący prace rutynowe i usługowe. Optymalne miejsce dla działalności nowoczesnych przedsiębiorstw to takie, które z jednej strony posiada cechy przyciągające osoby wykwalifikowane, a z drugiej strony stwarza korzystne warunki dla działalności gospodarczej, poprzez wzmacnianie poziomu kapitału ludzkiego w rozumieniu ogólnym. Wśród najważniejszych form inwe- stycji w kapitał ludzki wymienia się24:  wydatki na ochronę zdrowia, wpływające na długość życia i siłę witalną jednostek ludzkich; szkolenia w czasie pracy zawodowej;   kształcenie na wszystkich szczeblach edukacji, w tym również coraz istot- niejsze kształcenie ustawiczne osób dorosłych;  migracje ludności ukierunkowane na poszukiwanie pracy, której znalezienie umożliwia waloryzację kapitału ludzkiego (a zatem pośrednio także inwe- stycje we wszelki materialne i niematerialne czynniki zwiększające poziom mobilności ludzi);  poszukiwanie informacji o sytuacji ekonomicznej form i perspektywach zawodowych;  badania naukowe. W powyższych obszarach oddziaływania, na skutek postępujących procesów decentralizacji władzy, powszechnych w znakomitej większości zarówno krajów rozwiniętych, jak i rozwijających się, dostrzega się rosnącą rolę regionów jako nomic Review, no. 89, 1990, s. 92–96. 21 R. E. Lucas, Jr, Why Doesn’t Capital Flow from Rich to Poor Countries, American Eco- 22 J. H. Dunning, Explaining International Production, Unwin Hyman, Londyn 1988. 23 Noorbakhsh, F., Paloni, A., Youssef, A., Human Capital and FDI Inflows to Developing Countries: New Empirical Evidence, World Development, Vol. 29, no. 9, 2001, s. 1595–1596. 24 Por. S. R. Domański, Kapitał ludzki i wzrost gospodarczy, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993, s. 20. Kapitał ludzki w regionie łódzkim z perspektywy przedsiębiorstw… 19 ważnych podmiotów mogących przyczyniać się do wzmacniania kapitału ludz- kiego. Od ich aktywnej roli w tym obszarze, zależy w znacznej mierze poziom atrakcyjności regionu, jako miejsca działalności gospodarczej w sytuacji, w któ- rej poziom kapitału ludzkiego traktowany jest jako jeden z najważniejszych czynników sukcesu przedsiębiorstw. Należy jednak podkreślić, że tkwiące w jednostkach ludzkich wiedza, umie- jętności, postawy, czy siły witalne nie tylko stanowią istotny walor lokalizacyj- ny, lecz mogą być także wzmacniane przez działalność korporacji. Wśród wielu potencjalnych korzyści, wskazywanych w analizach poświęconych wpływowi bezpośrednich inwestycji zagranicznych25 na rozwój krajów i regionów je przyjmujących, wymienia się transfer technologii. Odbywa się on przy tym przede wszystkim w formie26:  materialnej, w postaci dóbr stanowiących wkład rzeczowy (aport) inwesto- rów w realizowane przedsięwzięcie oraz importu zaopatrzeniowego związa- nego z realizacją inwestycji;  niematerialnej, obejmującej wiedzę techniczno-organizacyjną, odgrywającą  ważną role w rozwoju przedsiębiorstwa; inwestycji w kapitał ludzki, polegających m. in. na doskonaleniu kwalifika- cji pracowników poprzez organizowanie różnego rodzaju szkoleń oraz na zatrudnianiu specjalistów pochodzących z macierzystego kraju inwestora. Tym samym w sytuacji, gdy BIZ przyczyniają się do transferu technologii do krajów i regionów je przyjmujących, wytwarza się pośredni związek z pod- noszeniem jakości kapitału ludzkiego. Wiąże się to z faktem, że w takiej sytuacji transferowany jest zwykle kompletny pakiet korzyści – od dóbr kapitałowych, poprzez przemysłowe prawa własności, po know-how oraz zakumulowane do- świadczenia i umiejętności w organizacji, zarządzaniu i marketingu27. 25 Proces międzynarodowej ekspansji korporacji transnarodowych odbywa się przede wszyst- kim w formie przejęć udziałów w istniejących już przedsiębiorstwach w innych krajach (ang. brownfield investment) lub też w formie tworzenia w tych krajach od podstaw nowych podmiotów gospodarczych (ang. greenfield investment). Tym samym uznać należy, że choć równie istotnym obszarem aktywności gospodarczej KTN pozostają także różnorodne kooperacyjne formy rozwoju (tzw. joint ventures lub alianse strategiczne), warunkiem uznania danego przedsiębiorstwa za transnarodową korporację pozostaje podjęcie przez nie aktywności w postaci bezpośredniej inwe- stycji zagranicznej (BIZ) w co najmniej jednym (innym niż macierzysty) kraju na świecie (szerzej w: Grzegorczyk W., Strategie wejścia polskich przedsiębiorstw na rynki zagraniczne, Wydawnic- two Stardruk, Warszawa 2006, s. 42–63; A. Nowakowska, Z. Przygodzki, M. E. Sokołowicz, Region w gospodarce opartej na wiedzy. Kapitał ludzki – innowacje – korporacje transnarodowe, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2011, s. 160–169). 26 C. Pilarska, Bezpośrednie inwestycje zagraniczne a transfer technologii [w:] Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Polsce, W. Karaszewski (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2003, s. 289–290. 27 A. Donakowski, Wpływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych na transfer technologii do polskiej gospodarki [w:] Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Polsce, W. Karaszewski (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2003, s. 314–315. 20 Wpływ korporacji transnarodowych na wzmacnianie kapitału ludzkiego… Analizując wpływ działalności korporacji, realizujących swoje strategie rozwo- jowe w formie bezpośrednich inwestycji zagranicznych, na jakość kapitału ludzkie- go, należy uwzględnić także ich bezpośredni oraz pośredni wpływ na rynki pracy w wymiarze ilościowym oraz jakościowym. Warto zauważyć, że w każdym z tych wymiarów dostrzec można zarówno szanse, jak i zagrożenia dla lokalnych rynków pracy, a w związku z nimi również dla jakości kapitału ludzkiego (por. tabela 1). W przypadku ilościowych efektów wpływu BIZ na poziom zatrudnienia, przewi- dywać można bowiem zarówno możliwość tworzenia nowych miejsc pracy na sku- tek napływu kapitału (przede wszystkim w przypadku inwestycji realizowanych od podstaw), jak i wskazywać na ryzyko redukcji miejsc pracy, np. na skutek przejmo- wania lokalnych przedsiębiorstw przez filie i przedstawicielstwa korporacji. Tabela 1. Potencjalne efekty wpływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych na wielkość, jakość i lokalizację zatrudnienia w kraju przyjmującym Obszar wpływu bezpośrednie pozytywne negatywne Efekty bezpośrednich inwestycji zagranicznych pośrednie Wielkość Na skutek napły- wu dodatkowego kapitału, powsta- ją nowe miejsca pracy BIZ sprzyjają zwiększaniu poziomu płac oraz wydajności pracy BIZ polegające na przejęciu lokalnego przedsiębiorstwa, mogą wiązać się z redukcją miejsc pracy w wyniku jego restrukturyzacji pozytywne BIZ sprzyjają po- wstawaniu nowych miejsc pracy w przedsiębiorstwach kooperujących z zagranicznym inwe- storem (efekty mnożnikowe) BIZ sprzyjają roz- przestrzenianiu „najlepszych prak- tyk”, w zakresie nowoczesnych metod organizacji produkcji w firmach lokalnych negatywne Nastawienie firm zagranicznych na zaopatrzenie przez import, a nie na lokalnych dostaw- ców, może powo- dować utratę miejsc pracy w firmach lokalnych Istnieje prawdopo- dobieństwo obniżki poziomu płac w sytuacji, gdy lokal- ne formy podejmu- ją konkurencję cenową z nowym inwestorem Sytuacja, w której inwestor zagra- niczny substytuuje lokalną produkcję i polega bardziej na importerach, może doprowadzić do upadku lub deloka- lizacji firm lokal- nych Źródło: UNCTAD, World Investment Report, ONZ, Nowy Jork-Genewa 1994, s. 167. BIZ wprowadzają nowe standardy i praktyki, często nie akceptowane przez pracowników (np. nastawione na silną konkurencję między zatrudnionymi, systemy wynagradzania pracy) BIZ zachęcają przenoszeniu się innych firm – do- stawców – do miej- sca lokalizacji inwestycji bezpo- średniej BIZ stwarzają nowe miejsca pracy w regio- nach zagrożonych lub dotkniętych wysokim bezro- bociem BIZ powodują dalszy napływ liczby ludności do już zatłoczonych aglomeracji; pogłębiają nierówności regionalne Jakość Lokaliza- cja Kapitał ludzki w regionie łódzkim z perspektywy przedsiębiorstw… 21 W zakresie pośrednich efektów wpływu na rynki pracy w wymiarze ilo- ściowym sytuacja prezentować może się w podobny sposób, ponieważ na skutek wzrostu poziomu kooperacji zagranicznych inwestorów bezpośrednich z lokal- nymi przedsiębiorstwami, można spodziewać się wzrostu poziomu zatrudnienia w tych ostatnich, jednak powstaje również zagrożenie w przypadku sytuacji odwrotnej. Spadek poziomu zatrudnienia w przedsiębiorstwach lokalnych może mieć bowiem miejsce wówczas, gdy na skutek większej chęci kooperowania inwestorów z dostawcami z innych krajów, wystąpi efekt substytucji lokalnej produkcji poprzez import. W skrajnych sytuacjach oznaczać to może zagrożenie dla rozwoju kapitału ludzkiego, na skutek rosnącego ogólnego poziomu bezro- bocia w regionie. W ujęciu jakościowym bezpośrednie inwestycje zagraniczne realizowane przez korporacje, mogą z jednej strony sprzyjać zwiększaniu poziomu płac oraz wydajności pracy, natomiast z drugiej strony, generować ryzyko wprowadzania nowych praktyk, niekorzystnych z punktu widzenia lokalnych pracowników, takich jak systemy motywacyjne nastawione na konkurencję i ograniczające tym samym poziom zaufania między pracownikami, czy też upowszechnienie się tzw. umów „śmieciowych”, tj. ukierunkowanych przede wszystkim na eksplo- atację siły roboczej, bez zapewnienia pracownikom minimum osłon socjalnych oraz możliwości rozwoju zawodowego. Pośredni wpływ BIZ na jakość funkcjonowania rynków pracy może nato- miast wiązać się z rozprzestrzenianiem się dobrych praktyk, przede wszystkim w formie transferu wiedzy i umiejętności będących w posiadaniu pracowników filii i przedstawicielstw KTN, do załóg pracowniczych współpracujących z nimi przedsiębiorstw lokalnych. Wymiaru negatywnego tych efektów należy nato- miast upatrywać np. w przypadku ryzyka obniżki poziomu płac w przedsiębior- stwach lokalnych, na skutek podejmowania przez nie konkurencji cenowej z nowym inwestorem. Podsumowaniem powyższych rozważań może być odwołanie się do A. Zor- skiej, która do głównych, korzystnych efektów jakościowych BIZ w dziedzinie zatrudnienia zalicza28:  podnoszenie kwalifikacji pracowników zatrudnionych w filiach dzięki szko-    leniom zawodowym, specjalistycznym, językowym, informatycznym itd.; szkolenie pracowników zatrudnionych u lokalnych poddostawców i podwy- konawców, dla zagwarantowania jakości dostaw półproduktów i usług; stosunkowo dobre wynagrodzenie krajowej siły roboczej; stosowanie bardziej efektywnych instrumentów zarządzania zasobami ludz- kimi; 28 Zorska A., Korporacje transnarodowe: przemiany, oddziaływania, wyzwania, Polskie Wy- dawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2007, s. 289.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kapitał ludzki w regionie łódzkim z perspektywy przedsiębiorstw i rynku pracy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: