Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00372 007090 13416274 na godz. na dobę w sumie
Kapitał społeczny a jakość życia. Na przykładzie zbiorowości wielkomiejskiej - ebook/pdf
Kapitał społeczny a jakość życia. Na przykładzie zbiorowości wielkomiejskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 245
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-174-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> nauki społeczne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Opis socjologicznych i psychologicznych mechanizmów życia zbiorowego. Takie ujęcie problemu jakości życia wzbogaca rozumienie fenomenu zarówno kapitału społecznego, jak i samej jakości życia. Publikacja ukazuje nowy, nie w pełni dotąd dobrze zanalizowany, mechanizm działania kapitału społecznego, jak i genezy powstawania wyższej jakości życia. Omówienie określonych koncepcji teoretycznych i ich weryfikacja. Autorka przedstawia w swej pracy własne badania ilościowe z wykorzystaniem przygotowanych przez siebie narzędzi badawczych. Analizy ilościowe zostały pogłębione przez badania jakościowe, tworząc razem interesującą i uzupełniającą się całość.

 

Tematyka monografii należy w ostatnich latach, nie tylko w Polsce, do wiodących w obszarze nauk społecznych, zwłaszcza zaś w socjologii. Wnioski z badań i ustaleń Autorki należy rekomendować, a w konsekwencji aplikować na poziomie różnych polityk społecznych. M. Mularska-Kucharek ukazała w książce nie tylko wzajemne związki i zależności między kapitałem społecznym a jakością życia mieszkańców Łodzi, ale również podjęła udaną próbę połączenia perspektywy teoretycznej z aplikacyjną. W odniesieniu do znaczących części monografii wyniki przeprowadzonych badań mają charakter reprezentatywny, co z pewnością w sposób istotny podnosi jej rangę. W tym przypadku mamy do czynienia z zarówno z rozwiniętą samoświadomością metodologiczną, jak i umiejętnością interpretacyjną dotyczącą uzyskanego materiału empirycznego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Monika Mularska-Kucharek – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk Geograficznych Zakład Zagospodarowania Środowiska, 90-142 Łódź, ul. Kopcińskiego 31 RECENZENCI Iwona Gos Jerzy Bartkowski, Danuta Walczak-Duraj REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ SKŁAD KOMPUTEROWY PROJEKT OKŁADKI AGENT PR Na okładce wykorzystano rysunek autorstwa © denis_pc – Fotolia.com Anna Solowska © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06452.13.0.M ISBN 978-83-7969-040-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Druk i oprawa: Quick Druk Moim Rodzicom SPIS TREŚCI Wprowadzenie …………………………………………………………………………………………………….. Rozdział 1. Kapitał społeczny ……………………………………………………………………………… 1.1. Wstęp ……………………………………………………………………………………………………… 1.2. Kapitał społeczny – ujęcie teoretyczne …………………………………………………….... 1.3. Pomiar kapitału społecznego ………………………………………………………………........ 1.4. Korzyści z kapitału społecznego ……………………………………………………………….. 1.5. Podsumowanie ………………………………………………………………………………………... Rozdział 2. Jakość życia – perspektywy teoretyczne, dylematy badawcze ……......... 2.1. Wstęp …………………………………………………………………………………………………….... 2.2. Jakość życia – definicje, stanowiska …………………………………………………………... 2.3. Jakość życia – interdyscyplinarny przedmiot badań …………………………………... 2.4. Subiektywny i obiektywny wymiar jakości życia ……………………………………….. 2.5. Podsumowanie ……………………………………………………………………………………….... Rozdział 3. Założenia metodologiczne ………………………………………………….……………... 3.1. Wstęp …………………………………………………………………………………………………….... 3.2. Ogólne założenia badawcze …………………………………………………………………….... 3.3. Założenia metodologiczno-metodyczne …………………………………………………….. 3.4. Metody analizy danych ……………………………………………………………………………... Rozdział 4. Kapitał społeczny – ujęcie empiryczne …………………………………………….. 4.1. Wstęp …………………………………………………………………………………………………….... 4.2. Zaufanie społeczne …………………………………………………………………………………... 4.3. Zakres aprobaty wybranych norm społecznych …………………………………............. 4.4. Sieć kontaktów społecznych ……………………………………………………………………... 4.5. Poziom kapitału społecznego i jego uwarunkowania ………………………………….. 4.6. Typy kapitału społecznego i ich korelaty ………………………..…………………………. 4.7. Podsumowanie ……………………………………………………………………………………….... Rozdział 5. Jakość życia – poziom i uwarunkowania …………………………….……………... 5.1. Wstęp ……………………………………………………………………………………………………… 5.2. Obiektywny wymiar jakości życia ……………………………………………………………... 5.3. Subiektywna jakość życia ………………………………………………………...…………….… 5.4. Ogólna ocena jakości życia – ujęcie syntetyczne ………………………………………… 5.5. Podsumowanie ……………………………………………………………………………………….... 913131430323941414248535759596064676969698396107115120121121121140159166 Spis treści 8Rozdział 6. Kapitał społeczny a jakość życia ……………………………………………………….. 6.1. Wstęp …………………………………………………………………………………………………….... 6.2. Poziom kapitału społecznego a jakość życia ……………………………………………… 6.3. Wymiary kapitału społecznego a jakość życia …………………………………………… 6.3.1. Zaufanie a jakość życia …………………………………………………………………….. 6.3.2. Sieci społeczne a jakość życia ………………………………………………….……….. 6.3.3. Normy społeczne a jakość życia ……………………………………………………….. 6.4. Podsumowanie ………………………………………………………………………………............... Rozdział 7. Typy kapitału społecznego a jakość życia ………………………………………… 7.1. Wstęp ……………………………………………………………………………………………………... 7.2. Typy kapitału społecznego a subiektywna i obiektywna jakość życia …………. 7.2.1. Niespójny kapitał zaufania a jakość życia …………………………………………. 7.2.2. Spójny kapitał sieciowo-normatywny a jakość życia …………………………. 7.2.3. Niespójny kapitał normatywny a jakość życia …………………………………... 7.3. Podsumowanie ………………………………………………………………………………............... Zakończenie ……………………………………………………………………………………………………….... Bibliografia ………………………………………………………………………………………………………….. 169169170184184188192196197197198208212214216219225 WPROWADZENIE Pytania o dobre życie, o szczęście mają z założenia charakter egzysten- cjalny, nurtujący, a także retoryczny. Jednakże są na tyle istotne i ważkie dla człowieka, że nieustannie mu towarzyszą. Problem ten nabiera szczególne- go znaczenia we współczesnych czasach. Poszukiwanie odpowiedzi o sens i kształt życia człowieka w ponowoczesnym świecie znajduje odzwierciedle- nie we wzrastającym zainteresowaniu problematyką jakości życia. Można za- ryzykować konstatację, iż kategoria jakości życia jest przejawem ducha epoki czy też ideą, której czas właśnie nadszedł. Stała się przecież w ostatnich de- kadach przedmiotem zainteresowania nie tylko przedstawicieli świata nauki (filozofów, psychologów, socjologów, ekonomistów, lekarzy), ale także opinii publicznej i reprezentantów wielu instytucji. Owo zainteresowanie wynika w dużej mierze z pogłębiającej się „świa- domości społecznej w obrębie dążeń indywidualnych poszczególnych jed- nostek do jak najlepszej egzystencji” (Wnuk, Marcinkowski 2012: 21). Jest to uzasadnione, ponieważ szczęście, dobre życie to pragnienia, które zawsze były obecne w życiu człowieka. Początek zainteresowania jakością życia da- tuje się wszak na czasy starożytne. Pojęcie szczęścia towarzyszyło wielu filo- zofom, którzy próbowali dociec, co czyni ludzkie życie satysfakcjonującym. Poszukiwanie wskazówek umożliwiających osiągnięcie wysokiej jakości życia miało przyczynić się do realizacji owego celu. Takie intencje towarzy- szą również współczesnym badaczom i praktykom. W dzisiejszych czasach, poza badaniem jakości życia i próbami wypracowania właściwej metodolo- gii, podejmuje się także szereg działań na rzecz odkrywania mechanizmów warunkujących dobre życie. Aspiracje naukowców i praktyków dotyczą po- szukiwania determinant, które mogą prowadzić do polepszenia dobrostanu jednostek i społeczności. Wyniki prac badawczych pozwalają sformułować wniosek, iż odczuwany poziom życiowej satysfakcji jest efektem jednoczesnego oddziaływania wielu czynników. Należą do nich m.in. cechy społeczno-demograficzne, a także te związane ze stanem psychicznym oraz historią życia danej osoby i jej prze- Kapitał społeczny a jakość życia 10szłymi doświadczeniami (GUS 2013). Do listy mechanizmów warunkujących jakość życia zalicza się również czynniki społeczno-kulturowe. Wśród nich coraz ważniejsze miejsce zajmuje kapitał społeczny, który definiuje się jako sieć relacji pomiędzy ludźmi i grupami, podzielane normy i wartości oraz za- ufanie. „Sieci te tworzą zasób lub atut – stąd termin „kapitał” – który może być cenny w różnych sytuacjach (Mclean, Page 2005: 5). W najnowszej literaturze dotyczącej kapitału społecznego można znaleźć wiele publikacji na temat jego związków z jakością życia. Korzyści z sieci spo- łecznych dostrzega się zarówno na poziomie jednostek, jak i organizacji czy też większych systemów. Na każdym z tych poziomów kapitał społeczny postrzega się jako jeden z kluczowych składników ludzkiego dobrostanu (OECD 2001). Jego pozytywny wpływ na dobrobyt społeczny podkreślają zarówno przedsta- wiciele świata nauki, jak i praktycy życia społecznego czy też eksperci. O znaczeniu kapitału społecznego dla jakości życia pisał m.in. W. Baker (2000). W jego opinii ten typ kapitału decyduje zarówno o poziomie życia, jak i dobrostanie psychicznym jednostki. Odgrywa kluczową rolę w osiąga- niu osobistych i biznesowych sukcesów. Najlepszym przykładem korzystania z sieci społecznych jest, jego zdaniem, znajdywanie pracy. W. Baker podkre- śla także znaczenie sieci społecznych dla zdrowia psychicznego i fizycznego, powtarzając za psychologiem badającym szczęście, iż jakość relacji z innymi ludźmi jest ważnym kryterium kapitału społecznego. W jego ujęciu ten typ kapitału pozwala osiągnąć większą satysfakcję z życia i czyni je spełnionym. O indywidualnych korzyściach z kapitału społecznego przekonują także inni autorzy. N. Lin (2001) rozpatruje efekty kapitału społecznego w kontek- ście zamożności, władzy, reputacji, zdrowia fizycznego, psychicznego oraz za- dowolenia z życia. Potencjalne rezultaty kapitału społecznego w kontekście jakości życia dostrzegają również W. Stone i J. Hughes (2002), którzy opisują szeroki wachlarz korzyści płynących z tego typu kapitału dla dobrostanu jed- nostek, rodzin i zbiorowości. Relacje pomiędzy kapitałem społecznym a jakością życia są przedmio- tem dyskusji także na poziomie globalnym. Bank Światowy i OECD traktują go jako drogę do zwalczania biedy i osiągnięcia innych pożądanych rezulta- tów w wielu aspektach życia. Warto także zaznaczyć, iż instytucje te postrze- gają kapitał społeczny jako determinantę dobrobytu społecznego. Rezultaty pokazują bowiem, iż kapitał społeczny to potężny czynnik tłumaczący, dla- czego niektóre narody są szczęśliwsze niż inne (Bjornskov 2003). Dostrzeżenie zależności pomiędzy kapitałem społecznym a jakością ży- cia na różnych poziomach, tj. jednostkowym, grupowym, a także na poziomie społeczności, jest dowodem na to, iż może on stanowić kluczową wskazów- kę dla zidentyfikowania i zrozumienia czynników, które mogą prowadzić do polepszania dobrostanu jednostek i społeczności. Tym bardziej iż analizy empiryczne potwierdzają doniosłość znaczenia badanego zjawiska zarów- Wprowadzenie 11 no dla obiektywnego, jak i subiektywnego wymiaru jakości życia, co wynika z szeroko zakrojonych badań zachodnich uczonych i mniej licznych dokonań polskich badaczy. Warto podkreślić, iż zależności pomiędzy kapitałem społecznym a jako- ścią życia mają charakter złożony. Dotyczą bowiem zarówno pośrednich, jak i bezpośrednich powiązań. Inspirujące poznawczo i jednocześnie uzasadnio- ne są zatem badania prowadzące do zrozumienia owych zależności. Może to mieć istotne znaczenie dla tego, co jest celem zarówno jednostkowym, jak i zbiorowym, tzn. dla dobrego życia. Próbą odpowiedzi na owe zapotrzebo- wania jest prezentowana monografia. Podjęcie wysiłku badawczego w celu lepszego zrozumienia związków pomiędzy kapitałem społecznym a jakością życia w omówionym kontekście wydaje się cenne i frapujące. Zbadanie relacji pomiędzy tymi dwoma interesującymi zjawiskami społecznymi stało się za- tem głównym celem niniejszej książki. Uzyskanie wiarygodnych wyników badań i udzielenie wyczerpującej od- powiedzi na założone pytania badawcze było możliwe dzięki zastosowaniu triangulacji metod badawczych. Rezultaty otrzymane na podstawie repre- zentatywnych badań ilościowych uzupełniono badaniami jakościowymi. Ta- kie wielotorowe podejście zapewnia bowiem dokładny pomiar zjawisk będą- cych przedmiotem zainteresowania oraz szczegółowy ich opis i interpretację wraz z kontekstem sytuacyjnym w wymiarze jednostkowym i społecznym (Łobocki 2003: 94–95). Zastosowana triangulacja, po pierwsze, pozwoliła uzyskać dokładniejsze informacje na temat badanych zależności, po drugie, umożliwiła dokonanie pełnego opisu tychże zjawisk. Materiał empiryczny uzyskano na podstawie badań przeprowadzonych wśród mieszkańców Łodzi. Uzyskane wyniki porównano z licznymi bada- niami polskich oraz zachodnich naukowców, potwierdzając je, a jednocze- śnie uzupełniając o nowe wątki badawcze. Można zatem sądzić, że ustalenia dotyczące kapitału społecznego i jakości życia oraz ich wzajemnych relacji, zdiagnozowane w przypadku badanej zbiorowości, nie mają charakteru en- klawowości, ale są przejawem ogólniejszych prawidłowości. Książka składa się z części teoretycznej i empirycznej. Część teoretyczna obejmuje dwa rozdziały, z których pierwszy poświęcony jest problematyce kapitału społecznego. Zawiera on przegląd koncepcji kapitału społeczne- go, zarówno tych tradycyjnych i najbardziej rozpowszechnionych, jak i tych bardziej współczesnych. W rozdziale tym znajduje się opis poszczególnych komponentów kapitału społecznego, omówienie problemów związanych z pomiarem badanego zjawiska, a także jego korzyściami. Rozdział drugi do- tyczy jakości życia – przede wszystkim teoretycznych koncepcji omawianego pojęcia oraz wybranych dylematów badawczych. Kwestie odnoszące się do przedmiotu i problematyki badań, głównych pojęć, hipotez badawczych oma- wiane są w rozdziale trzecim. Zawiera on niezbędne informacje na temat za- Kapitał społeczny a jakość życia 12sad doboru próby i metod badawczych. Prezentacja wyników empirycznych zaczyna się w rozdziale czwartym, w którym omawiane są rezultaty badań dotyczące kapitału społecznego. Rozdział piąty obejmuje empiryczne ustale- nia odnoszące się do jakości życia w wymiarze subiektywnym, obiektywnym i ogólnym. Kolejne rozdziały, szósty i siódmy, są próbą egzemplifikacji związ- ków pomiędzy kapitałem społecznym a jakością życia. Ważnym elementem tych rozdziałów jest prezentacja wyników badań ilościowych, a także analiza wywiadów pogłębionych. Relacje pomiędzy kapitałem społecznym a jakością życia omawiane są zarówno z punktu widzenia poziomu, jak i struktury tego kapitału. U podstaw analiz leży założenie, że dla jakości życia znaczenie ma również koincydencja wymiarów kapitału społecznego. Całość zamyka pod- sumowanie rezultatów badań, dyskusja wyników i sugestie w odniesieniu do implikacji praktycznych. Treści prezentowane w niniejszej pracy mają charakter zarówno de- skryptywny, jak i aplikacyjny. Wnioski płynące z zaprezentowanych wyników i podjętych rozważań pozwalają określić poziom i strukturę kapitału społecz- nego, a także ocenić jakość życia. Przeprowadzone analizy informują również o wyznacznikach badanych zjawisk społecznych. Z punktu widzenia działań podejmowanych na rzecz zwiększania kapitału społecznego oraz jakości ży- cia wyniki te mogą okazać się niezwykle przydatne. Wymiar aplikacyjny pracy ma dwa aspekty. Pierwszy polega na dostar- czeniu wiedzy na temat poziomu kapitału społecznego i potencjału badanej zbiorowości. Drugi aspekt dotyczy udokumentowanego związku pomiędzy zasobami jednostki a jej dobrostanem i poziomem życia. Wiedza na temat użyteczności kapitału społecznego może stanowić przyczynek do powszechnego użytkowania w praktyce nowych form kapi- tału, które mogą być istotnym uzupełnieniem nadmiernie eksploatowanego kapitału ludzkiego. Tym bardziej iż zdaniem wielu autorów kapitał społeczny wpływa na skuteczność innych kapitałów, zarówno wspomnianego kapita- łu ludzkiego, jak i materialnego. Może także przyczyniać się do lepszego ich wykorzystania. „Kapitał społeczny ulokowany jest w relacjach społecznych i jako kapitał może być uznawany za zasób, w który inwestujemy, aby zapew- nić szereg korzyści” (OECD 2001: 39). Warto podkreślić, iż owe korzyści do- tyczą mierzalnych i uchwytnych dziedzin życia. Ze względu na zakres analizowanych zjawisk uzyskane wyniki mogą oka- zać się inspirujące zarówno dla przedstawicieli świata nauki, jak i kreatorów życia społecznego, a także dla tych, którzy pragną osiągać więcej w kwestiach materialnych i niematerialnych. Innymi słowy, publikacja zainteresować może nie tylko badaczy zajmujących się omawianą tematyką, ale również tych, którzy podejmują inicjatywy na rzecz budowania kapitału społecznego i poprawy jakości życia. Może okazać się też przydatna w poszukiwaniu od- powiedzi na egzystencjalne i nurtujące pytania o jakość życia ludzkiego. ROZDZIAŁ 1 KAPITAŁ SPOŁECZNY 1.1. Wstęp W założeniach ekonomii klasycznej przyjmowano występowanie kilku podstawowych czynników produkcji wpływających na wzrost gospodarczy, tzn. ziemi, surowców, pracy oraz kapitału finansowego. W latach sześćdzie- siątych XX w. zwrócono uwagę na kapitał fizyczny, a dekadę później do owej listy dołączono także kapitał ludzki. Kolejnym krokiem dostrzeżenia roli pozaekonomicznych determinant rozwoju było włączenie do czynników pro- dukcji kapitału społecznego, za pomocą którego starano się wyjaśnić zróżni- cowania występujące w społeczeństwie. Wyodrębnienie kapitału społecznego i docenienie jego roli w stymulo- waniu rozwoju sprzyjają rozpowszechnianiu się tego terminu w wielu kon- tekstach. Od wielu lat zachodni badacze (Woolcock 1998) przekonują o jego użyteczności. Stąd również w Polsce studia nad kapitałem społecznym coraz częściej koncentrują się na podejmowaniu działań na rzecz jego zwiększa- nia, upatrując w tym zasobie szans na poprawę warunków życia ludzi, trwały dobrostan oraz ogólnie pojęty rozwój. „Jego kariera wydaje się mieć źródło w powszechnym przekonaniu, że jak kapitał finansowy (to, co się posiada) w czasach przednowoczesnych, kapitał ludzki (to, co się wie i potrafi) w epo- ce nowoczesnej, tak właśnie kapitał społeczny (to, kogo się zna, z kim się jest związanym) przesądza obecnie (w erze postnowoczesnej) zarówno o sukce- sie jednostki, jak i szerszych grup społecznych” (Rymsza 2007: 23). Obecność kapitału społecznego dostrzega się współcześnie w wielu ob- szarach. Od kilku dekad podejmuje się próby jego zdefiniowania, choć nadal występuje na tym polu wiele niejasności. Jest to jeden z podstawowych za- rzutów, z jakim spotyka się ta koncepcja. Teoretyczny kontekst kapitału społecznego przedstawiony zostanie w prezentowanym rozdziale. Scharakteryzowane zostaną wymiary tego ka- pitału i funkcje oraz problemy związane z jego pomiarem. 1.2. Kapitał społeczny – ujęcie teoretyczne Kapitał społeczny a jakość życia 14 Kapitał społeczny zagościł na dobre w dyskursie naukowym na początku XX w., choć jego geneza ma długą tradycję. Sporadyczne wzmianki o nim można znaleźć już w starożytnej literaturze filozoficznej (Barczykowska 2011: 18). Po raz pierwszy natomiast pojęcie to zostało użyte przez L. Hanifana w 1916 r. w odniesieniu do wiejskich ośrodków edukacyjnych. Autor zdefiniował kapitał społeczny jako pewien zestaw niematerialnych wartości wspólnotowych, ta- kich jak: życzliwość, koleżeństwo, solidarność oraz kontakty społeczne pomię- dzy członkami społeczności lokalnej i ich rodzinami, tworzących wspólnie wy- odrębnioną jednostkę społeczną (Hanifan 1916, za: Woolcock, Narayan 2000: 228–229). Pierwsze zastosowanie terminu we współczesnym ujęciu przypisu- je się J. Jacobs (1961: 138), według której silne, oparte na zaufaniu, złączone wspólnotą celów i przywiązaniem lokalnym więzi są bezcenne dla wysokiego poziomu poczucia bezpieczeństwa publicznego. Za twórcę pierwszej, systematycznie wyłożonej, współczesnej koncep- cji kapitału społecznego uznaje się niewątpliwie P. Bourdieu (Portes 1998, 2000). Nie jest to jednak jedyna forma kapitału, na której koncentruje on swoją uwagę. Oprócz kapitału społecznego P. Bourdieu (1986a) wyróżnia także kapitał kulturowy i kapitał ekonomiczny. Wszystkie one spełniają wiele istotnych funkcji. Są podstawowymi czynnikami definiującymi pozy- cję i możliwości jednostek w każdym z tzw. pól społecznych, o których pisze P. Bourdieu (Siisiäinen 2000: 11). Francuski socjolog prezentuje indywiduali- styczne podejście w odniesieniu do kapitału społecznego. Definiuje go jako sumę szczególnych zasobów materialnych i duchowych oraz zinstytucjonali- zowanych relacji społecznych, które mogą przynosić jednostce korzyści ma- terialne i duchowe. Dzięki posiadanemu kapitałowi społecznemu jednostki mogą zyskać dostęp zarówno do zasobów ekonomicznych, jak i kulturowych (Bourdieu 1990; Bourdieu, Wacquant 2001). „Zasób kapitału społecznego posiadany przez danego aktora zależy od rozmiaru sieci powiązań, jakie może on skutecznie zmobilizować, i od zaso- bu kapitału (ekonomicznego, kulturowego i symbolicznego) posiadanego na własny rachunek przez każdego z tych, z którymi on jest powiązany” (Bour- dieu 1986a: 54). Kapitał społeczny ma w tym kontekście charakter instru- mentalny (Portes 2000: 2). Jednostki celowo budują relacje społeczne, mają bowiem świadomość korzyści, jakie mogą one im przynieść w przyszłości. Sieć kontaktów społecznych nie jest ani dana naturalnie, ani w pełni dziedzi- czona społecznie. Jest ona produktem indywidualnych lub zbiorowych stra- tegii inwestycyjnych, podejmowanych świadomie lub nieświadomie w celu ustanowienia lub reprodukowania relacji społecznych, które są użyteczne w krótkim lub długim okresie. W wyniku realizacji tych strategii dochodzi do Rozdział 1. Kapitał społeczny 15 przekształcenia typowych relacji, takich jak sąsiedzkie, w miejscu pracy, a na- wet rodzinne, w relacje, które służą jednostce i mogą się stać przedmiotem natychmiastowego wyboru i mobilizacji (Bourdieu 1986a). Koncepcja P. Bourdieu zainspirowała J. Colemana do usystematyzowa- nia koncepcji kapitału społecznego, które zawarł w publikacji Foundations of Social Theory. Autor zaprezentował w niej główne założenia, odwołując się do teorii racjonalnego wyboru. Postrzega on jednostkę jako racjonalnego aktora zainteresowanego zasobami kontrolowanymi przez inne osoby, a jed- nocześnie uwzględniającego w swoich decyzjach przewidywalne zachowania innych ludzi. J. Coleman (1990) definiuje kapitał społeczny przede wszyst- kim w odniesieniu do funkcji, jakie on spełnia. Z racji zawierania w sobie ele- mentów struktury społecznej sprzyja działaniom jednostek osadzonym w tej strukturze. Kapitał społeczny jest dla J. Colemana „naturalnym zasobem” tkwiącym w relacjach wewnątrzrodzinnych i w organizacjach danej społecz- ności. Posiadanie odpowiedniego kapitału społecznego sprawia, że jednostki mogą osiągać cele, które bez jego użycia byłyby nie do zrealizowania. Przy czym, źródło tego kapitału nie leży w jednostkach, ale w relacjach społecz- nych między nimi. Jest on zasobem realnym lub potencjalnym, czerpanym z tychże relacji. Ów kapitał rodzi się w strukturze relacji pomiędzy aktorami i pośród nich – stanowi wyłącznie właściwość grupy, nie istnieje na poziomie indywidualnym. Jednostki mogą osiągać korzyści dzięki tej grupowej właści- wości (Coleman 1990). Niewątpliwie kapitał społeczny jest dla J. Colemana dobrem publicznym. Nie jest dobrem prywatnym, ponieważ w odróżnieniu od kapitału ludzkiego czy finansowego mogą korzystać z niego wszyscy ci, którzy należą do danej struktury społecznej, a także inni, dzięki obecności tzw. efektów zewnętrznych. Tym bardziej że jak twierdzi autor, ludzie wy- twarzający kapitał społeczny korzystają jedynie z części generowanych przez niego korzyści (Coleman 1988). Bardzo istotnym aspektem rozważań J. Colemana o kapitale społecznym jest tzw. domknięcie struktury społecznej. Jego zdaniem, domknięta struk- tura społeczna stanowi jeden z zasadniczych czynników warunkujących tworzenie, podtrzymywanie i destrukcję kapitału społecznego. Jest to jedno- cześnie specyficzna forma kapitału społecznego. Taki typ struktury cechu- je się gęstą siecią powiązań między jej członkami, którzy pozostają ze sobą w bezpośrednich relacjach (Coleman 1988). Funkcjonowanie w strukturach domkniętych sprzyja pojawianiu się zaufania i respektowaniu efektywnych norm postępowania (Kiersztyn 2005). Warto zaznaczyć, że J. Coleman w swoich rozważaniach podjął próbę po- godzenia perspektywy socjologicznej i ekonomicznej. Wyjaśniając zachowa- nia ludzi, posłużył się teorią, która według ekonomistów pozwala objaśnić proces powstawania emergentnych form i struktur społecznych na podsta- Kapitał społeczny a jakość życia 16wie zachowań racjonalnych i egoistycznych aktorów. Zakładał on, że aktorzy koncentrują uwagę nie tylko na swoich zasobach, ale są także zainteresowani zasobami innych ludzi. Interakcja, a w konsekwencji cała organizacja spo- łeczna opiera się na transakcjach zawieranych pomiędzy tymi, którzy mają określone zasoby, a tymi, którzy ich potrzebują (Turner 2004). Do koncepcji J. Colemana nawiązuje F. Fukuyama, którego podstawowe tezy są zawarte w popularnej książce Zaufanie. Kapitał społeczny a droga do dobrobytu. Jak twierdzi jej autor, idea kapitału społecznego zawiera się nie tyle w ziemi, fabrykach, narzędziach czy maszynach, jak zwykli twierdzić ekonomi- ści, ile w wiedzy i umiejętnościach ludzi. Tworzenie kapitału społecznego jest uwarunkowane normatywnie, zależy zwłaszcza od zaufania i przestrzegania normy wzajemności, a także przyswojenia przez członków danej społeczności takich cech, jak: lojalność, uczciwość i rzetelność (Fukuyama 1997). Jak pisze F. Fukuyama (2003: 169), „kapitał społeczny można najpro- ściej zdefiniować jako zestaw nieformalnych wartości i norm etycznych wspólnych dla członków określonej grupy i umożliwiających im współpracę”. Wspólnie wyznawane normy prowadzą jednak nie tylko do zachowań koope- ratywnych, ale także uczciwych. Jednak, aby mogły one pełnić właściwą rolę, czyli przyczyniać się do budowania kapitału społecznego, muszą zostać zaak- ceptowane przez wszystkich uczestników grupy. „Jeśli przedstawiciele danej grupy mają podstawę sądzić, że inni członkowie będą postępować w stosun- ku do nich w sposób uczciwy i rzetelny, to zaczną darzyć się wzajemnym za- ufaniem. Zaufanie działa niczym smar, który zwiększa wydajność funkcjono- wania każdej grupy lub instytucji” (Fukuyama 2003: 169). Należy podkreślić, że tak jak J. Coleman akcentował znaczenie norm i wartości, tak F. Fukuyama w swojej koncepcji gloryfikuje zaufanie społecz- ne, utożsamiając je z samym kapitałem społecznym. Co więcej, dowodzi, iż dobrobyt danego kraju i jego zdolność do rywalizacji są uwarunkowane po- ziomem zaufania w danym społeczeństwie. Traktuje zaufanie jako najważ- niejszą cechę kulturową decydującą o powodzeniu ekonomicznym, zaznacza- jąc przy tym, że nie jest to cecha stała. Kapitał społeczny jest nie tylko różny w poszczególnych krajach, ale można go zyskiwać i tracić. W zakresie doprecyzowania i pełniejszego zrozumienia istoty kapitału społecznego wiele wnoszą prace R.D. Putnama, który podobnie jak F. Fukuy- ama wychodzi od ustaleń J. Colemana, ale refleksje nad kapitałem społecznym podejmuje przede wszystkim w kontekście społeczeństwa obywatelskiego. Wydaje się, że istotę kapitału społecznego sprowadza do zaufania, norm spo- łecznych (norm wzajemności) oraz zaangażowania we wspólne działanie, które tworzą swoiste sieci. „Normy uogólnionej wzajemności i sieci obywa- telskiego zaangażowania – pisał – sprzyjają społecznemu zaufaniu i współ- pracy, ponieważ zmniejszają korzyści z wyłamywania się, redukują niepew- ność i dostarczają wzorów przyszłej współpracy” (Putnam 1995: 276). Jego Rozdział 1. Kapitał społeczny 17 zdaniem, zaufanie i sieć obywatelskich powiązań są ważniejsze niż regulacje i gwarancje prawne. Prawo, umowy oraz racjonalne działanie gospodarcze – jak twierdzi R.D. Putnam – to za mało dla rozwoju stabilizacji społeczeństw postindustrialnych. Potrzeba jeszcze powszechnego zrozumienia wspólnych korzyści czy interesów, akceptacji obowiązujących norm społecznych, po- trzeba wartości opartych raczej na zwyczaju niż na chłodnej kalkulacji, która jest bardziej właściwa strukturom pionowym, jak to ujmował R.D. Putnam, czyli hierarchii i władzy, niż strukturom i działaniom obywatelskim – pozio- mym, a mówiąc inaczej, społecznym. Zatem „kapitał społeczny odnosi się do takich cech organizacji społe- czeństwa, jak zaufanie, normy i powiązania, które mogą zwiększyć spraw- ność społeczeństwa, ułatwiając skoordynowane działania” (Putnam 1995: 388). Szczególne znaczenie mają „normy wzajemności” oraz sieci poziome, w tym przede wszystkim „sieci obywatelskiego zaangażowania”, ponieważ dają możliwość bezpośredniego kontaktu i współpracy. Częstość i ciągłość in- terakcji społecznych generuje natomiast wzajemne zaufanie, które rozprze- strzenia się na wszelkie sfery życia społecznego. R.D. Putnam (1995), podobnie jak J. Coleman, uważa zatem, że grupa, w której obecne jest wzajemne zaufanie, będzie w stanie osiągnąć znacznie więcej niż grupa, w której tego wzajemnego zaufania nie ma. Innymi słowy, spontaniczna współpraca jest łatwiejsza dzięki kapitałowi społecznemu. Poza tym zaufanie umacnia kooperację, a kooperacja umacnia dalsze zaufa- nie, co tworzy pozytywną spiralę. Ma to, jak twierdzi R.D. Putnam, znaczenie nie tylko dla efektywności gospodarki, ale także i efektywności rządzenia. Skuteczne rządzenie powinno się bowiem opierać na współpracy między różnymi elementami struktury władzy, partiami, a przede wszystkim między administracją publiczną i zwykłymi obywatelami. Dlatego też R.D. Putnam łączy koncepcję kapitału społecznego z funkcjonowaniem rządowych insty- tucji i twierdzi, iż ów kapitał społeczny, jako dobro publiczne, przyczynia się do efektywności demokratycznych instytucji rządowych (Rymsza 2007). Kapitał społeczny jest dla R.D. Putnama zarówno dobrem prywatnym, jak i publicznym, jednocześnie ma „aspekt jednostkowy i kolektywny, prywatne i publiczne oblicze. Jednostki tworzą znajomości, które przynoszą korzyść ich własnym interesom. Jedną z najbardziej popularnych strategii osób poszuku- jących pracy jest wchodzenie w układy, poszerzanie znajomości, ponieważ większość z nas znajduje pracę dzięki temu, kogo znamy, a nie ze względu na to, co wiemy, czyli ze względu na nasz kapitał społeczny a nie ludzki” (Put- nam 2000: 20). Jednakże kapitał społeczny, jak podkreśla P. Starosta (2011: 164), jest tu traktowany jako element solidarności społecznej. Interesującą koncepcję kapitału społecznego sformułował także N. Lin (2001). W jego ujęciu kapitał społeczny odnosi się do zasobów społecznych zawartych w strukturze społecznej, które są mobilizowane dzięki działaniom Kapitał społeczny a jakość życia 18aktorów. Kapitał społeczny jest tworzony przez nawiązywanie i utrzymywa- nie więzi społecznych z innymi ludźmi w celu dotarcia do ich zasobów, by je wykorzystać do osiągnięcia lepszej pozycji m.in. na rynku pracy czy w struk- turze społecznego prestiżu. Wszystkie zasoby znajdujące się w gestii uczest- ników struktury społecznej N. Lin (2001) dzieli na dwie kategorie. Pierwsza grupa obejmuje dobra osobiste będące w posiadaniu jednostki, która może nimi swobodnie dysponować. Druga grupa odnosi się do zasobów społecz- nych i obejmuje wszystkie dobra, którymi dysponują inne osoby, a do których jednostka ma pośredni lub bezpośredni dostęp. Zasoby osobiste, podobnie jak i społeczne, mogą mieć formę materialną lub symboliczną (dyplomy, stop- nie naukowe itp.). Cenione zasoby społeczne przyjmują przede wszystkim postać bogactwa oraz władzy i reputacji. W ujęciu N. Lina definicja kapitału społecznego obejmuje trzy zasadni- cze elementy: zasoby, fakt zakorzenienia ich w strukturze społecznej oraz ak- tywną rolę jednostki w ich pozyskiwaniu. Nawet jeśli aktor nie wykorzystuje aktualnie zasobów, które są obecne w jego sieci, to i tak mają one duże zna- czenie (Lin 2001; O’Brien, Quimby 2006). Posiadanie określonych kontaktów może służyć poprawieniu pozycji społecznej jednostki. Im wyższą pozycję zajmuje bowiem jednostka, tym większa jest ilość zasobów, do których ma dostęp i/lub nad którymi sprawuje kontrolę (Lin 2001). Dostęp do kapita- łu społecznego zależy, zdaniem N. Lina, od trzech czynników – po pierwsze, od pozycji jednostki w hierarchii struktury organizacji społecznej; po dru- gie, od rodzaju więzi, która łączy jednostkę z innymi członkami struktury; po trzecie, od umiejscowienia więzi społecznych w sieci społecznej. Dostęp do kapitału społecznego warunkowany jest zatem przewagą strukturalną (siłą pozycji społecznej jednostki) i przewagą sieciową (siłą więzi społecznych utrzymywanych z ludźmi) (Lin 2001). Koncepcje kapitału społecznego P. Bourdieu i N. Lina są zbieżne pod wieloma względami, choć powstały niezależnie od siebie. Obaj autorzy pod- kreślają znaczenie zasobów o charakterze społecznym oraz wskazują na in- strumentalny charakter kapitału społecznego. Co więcej, pierwsza i druga koncepcja mieści się w ujęciu strukturalnym. Do koncepcji P. Bourdieu nawiązywał także R.S. Burt (1992), którego roz- ważania zawarte w książce Structural Holes: The Social Structure of Competi- tion dotyczą głównie sfery ekonomicznej. Postrzega on jednostki jako graczy podejmujących szereg działań w celu realizacji zysku. Społeczna struktura konkurencji, w ramach której funkcjonują, powoduje, że między uczestni- kami areny współzawodnictwa istnieją różne poziomy zaufania, zależności i zobowiązań. Wszyscy posiadają określoną sieć kontaktów społecznych, co decyduje o potencjalnych korzyściach, jakie mogą się pojawić na arenie współzawodnictwa. Uczestnicy tej areny dysponują jednak nie tylko kapita- łem społecznym, czyli kontaktami społecznymi z innymi graczami, ale także Rozdział 1. Kapitał społeczny 19 kapitałem finansowym (w postaci gotówki, rezerw bankowych) i ludzkim (ce- chy jednostkowe). Pierwszy rodzaj kapitału jest, zdaniem R.S. Burta (1992), szczególnie istotny, gdyż dostarcza jednostce różnego rodzaju możliwości za- inwestowania pozostałych form kapitału. Poza tym kapitał społeczny nabie- ra większego znaczenia w warunkach niedoskonałej konkurencji. Gdy rynek jest niedoskonały, kapitały ludzki i finansowy są mniej mobilne, decydujące znaczenie ma wtedy kapitał społeczny. R.S. Burt dokonuje rozróżnienia kapitału społecznego na dwie jego for- my. W pierwszym podejściu zakłada, że sieć kontaktów społecznych umoż- liwia dostęp do ludzi ze specyficznymi zasobami. Sieć społeczna umożliwia zatem osiągnięcie rzadkich zasobów i staje się kanałem ich dystrybucji. Jak pisze R.S. Burt (1992: 12), „teoria kapitału społecznego wyłaniającego się z tego nurtu literatury opisuje sposób, w jaki zasoby dostępne każdej jed- nostce w populacji są zależne od zasobów dostępnych tym, którzy w sensie społecznym są najbliżej danej jednostki”. To podejście jest jednak przez au- tora ignorowane. Swoją uwagę skupia on na drugim ujęciu kapitału społecz- nego. W tym przypadku struktura społeczna jest traktowana jako zasób sam w sobie i to ona tworzy kapitał społeczny. Stąd według R.S. Burta (1992: 12), „kapitał społeczny obejmuje zarazem zasoby, które znajdują się w posiadaniu innych, oraz strukturę kontaktów w sieci”. Struktura społeczna jest „rodzajem kapitału, który może stworzyć dla określonych jednostek lub grup przewagę konkurencyjną w dążeniu do re- alizacji ich celów” (Burt 2000a: 3). Ci, którzy uzyskują lepszą pozycję na ryn- ku, są w jakiś sposób lepiej powiązani z innymi uczestnikami gry i na tym koncentrują swoją uwagę (Burt 2000b: 1). Rozbudowana sieć kontaktów nie zapewnia jednak sukcesu (informacyjnego), sprzyja mu dopiero wtedy, gdy jest heterogoniczna. W tego typu sieciach aktorzy dysponują różnymi infor- macjami i to właśnie od nich znacznie szybciej dowiedzieć się można m.in. o atrakcyjnej ofercie pracy i zachować kontrolę nad przekazaniem takiej in- formacji dalej (Burt 1992: 13). Skoncentrowanie uwagi na sieciowej strukturze kapitału społecznego zaowocowało stworzeniem przez R.S. Burta oryginalnej koncepcji luk struk- turalnych, którą, podobnie jak koncepcje „domkniętej struktury społecznej” J. Colemana, traktuje jako formę kapitału społecznego. Mianem luki struktu- ralnej R.S. Burt określił takie miejsce w strukturze relacji międzyludzkich, któ- re łączy ze sobą nieredundantne kontakty społeczne (określają one dostęp do osób o odmiennych pozycjach w strukturze społecznej). Dziura strukturalna występuje pomiędzy osobami dysponującymi różnymi zasobami, np. informa- cjami. Ludzie znajdujący się po różnych stronach luki w strukturze społecznej obracają się w odmiennych kręgach społecznych, i dlatego też mają dostęp do różnorodnych informacji (Burt 1992: 18–27). Ma to szczególne znaczenie dla osób działających w konkurencyjnej gospodarce (Burt 2000). Kapitał społeczny a jakość życia 20 Interesujące ujęcie kapitału społecznego zaprezentował także W. Baker. Jego książka Achieving Success Through Social Capital jest, jak twierdzi autor, swoistego rodzaju przewodnikiem po kapitale społecznym. Nie tylko wyja- śnia, czym jest ów kapitał, ale informuje o tym, jak go oceniać, budować i uży- wać w życiu codziennym (Baker 2000: 1). W. Baker (2000) odnosi kapitał społeczny do zasobów dostępnych w ob- rębie i poprzez personalne i biznesowe sieci. Te zasoby zawierają informację, pomysły, wskazówki, możliwości, kapitał finansowy, emocjonalne wsparcie, życzliwość, zaufanie i wsparcie ze strony innych ludzi. Nie są to jednak zaso- by będące zaletą indywidualną. Znajdują się one w sieciach relacji. Jak pisze W. Baker (2000: 2), „jeśli ty myślisz o kapitale ludzkim jako o czymś, co wiesz (suma twojej wiedzy, umiejętności i doświadczenia), to dostęp do kapitału społecznego zależy od tego, kogo ty znasz – rozmiaru, jakości i różnorodności twoich indywidualnych i biznesowych sieci”. Według prezentowanej koncepcji kapitału społecznego, szczęście w życiu społecznym zależy właśnie od relacji z innymi ludźmi. „Wszystkie składniki sukcesu, które tradycyjne definiujemy jako indywidualne – talent, inteligencja, edukacja, wysiłki i szczęście – są zawsze połączone z sieciami” (Baker 2000: 5). Dlatego też, zdaniem autora, bez właściwego budowania i zarządzania sieciami zasoby kapitału społecznego okażą się dla jednostek niedostępne (Baker 2000: 25). W jego ujęciu ten rodzaj kapitału to dodat- kowe źródło zasobów, z których jednostka może korzystać, aby zrealizować zarówno życiowe, jak i zawodowe cele. W. Baker zakłada, że wraz ze wzro- stem liczby członków siatki społecznej rośnie prawdopodobieństwo, iż znaj- dzie się wśród nich osoba posiadająca poszukiwany zasób. Swoich czytelni- ków zachęca do odtwarzania realnej siatki społecznej, a następnie zbierania dokładnych informacji o tych jednostkach, w tym także o zasobach, jakimi dysponują. Metoda ta dostarcza wiedzy na temat konkretnych korzyści, które jednostka może uzyskać dzięki własnej siatce społecznej. Omówione koncepcje kapitału społecznego (tradycyjne: P. Bourdieu, J. Coleman, F. Fukuyama, R.D. Putnam oraz współczesne: N. Lin, R.S. Burt, W. Baker) oddają dobrze jego sens jako pojęcia społecznego o szerokim zna- czeniu. Tego typu terminy charakteryzują się dużą różnorodnością. W przy- padku kapitału społecznego owa różnorodność wynika ponadto z wysokiej zależności kapitału społecznego od kontekstu oraz złożoności jego koncep- tualizacji i operacjonalizacji. Kapitał społeczny nie ma jasno określonego znaczenia zarówno z powodów obiektywnych, jak i ideologicznych (Foley, Edwards 1997). Dlatego też nie istnieje jednoznaczna i powszechnie akcepto- wana definicja tego pojęcia (Robinson i in. 2002). Co więcej, w definiowaniu kapitału społecznego pojawiają się znaczące rozbieżności, a nawet sprzecz- ności. Dobrze ilustruje to przegląd definicji zamieszczony w tabeli 1.1. Rozdział 1. Kapitał społeczny 21 Zaprezentowane zestawienie definicji kapitału społecznego pokazuje ich zróżnicowanie w zależności od typu relacji. Mogą one mieć charakter po- mostowy, wiążący lub zawierać w sobie obydwa rodzaje powiązań. P.S. Adler i W. Kwon (2002) mianem definicji zewnętrznych/pomostowych określają te, które koncentrują się głównie na relacjach aktora z innymi aktorami. Defini- cje wewnętrzne/wiążące to te, które skupiają się na relacjach pomiędzy akto- rami w zbiorowości lub obydwu przypadkach. Obaj autorzy określają kapitał społeczny jako „dobrą wolę dostępną dla jednostek i grup. Wypływa ona ze struktury i treści relacji społecznych aktora. Jej skutki są efektem informacji, wpływu i solidarności, które są dostępne aktorowi” (Adler, Kwon 2002: 23). Według definicji pierwszego typu (zewnętrzne/pomostowe), które poja- wiają się w pracach takich autorów, jak W. Baker, P. Bourdieu, R.S. Burt, a także M.A. Belliveau i in. (1996), kapitał społeczny to „osobista sieć jednostki i eli- tarne instytucje przynależności”. Zdaniem E.A. Boxmana i in. (1991: 52), to z kolei „liczba osób, od których można się spodziewać wsparcia, i zasoby, któ- re mają do dyspozycji”. Drugi typ definicji (wewnętrzne/wiążące), zdaniem P.S. Adlera i W. Kwona (2002), można znaleźć m.in. u F. Fukuyamy, R.D. Putna- ma, R. Ingleharta oraz J. Colemana. Do typu trzeciego, obejmującego dwa typy relacji, zaliczają oni przede wszystkim definicję amerykańskiego ekonomisty, według którego kapitał społeczny to „powstające naturalnie społeczne rela- cje między osobami, które promują lub wspierają pozyskanie umiejętności i cech cenionych na rynku. [...] własność, która może być tak znacząca jak zapis finansowy w księgowości dla utrzymania nierówności w naszym spo- łeczeństwie” (Loury 1992: 100). W tej grupie pojawiają się ponadto ujęcia M. Woolcocka oraz czterech mniej znanych autorów: J. Nahapieta, S. Ghoshala, K. Pennara oraz M. Schiffa. Tabela 1.1. Przykłady definicji kapitału społecznego Definicja Autor Typ relacji 1 2 3 wspólnotowe W. Baker Zewnętrzne/ pomostowe/ M.A. Belliveau, C.A. O’Reilly, J.B. Wade „Zasób, który podmioty czerpią ze szczególnych struktur społecznych, a następnie używają do realizacji swoich interesów. Jest on tworzony przez zmiany w relacjach między podmiotami” (Baker 1990: 619) „Osobista sieć jednostki i elitarne instytucje przynależ- ności” (Belliveau i in. 1996: 1572)
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kapitał społeczny a jakość życia. Na przykładzie zbiorowości wielkomiejskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: