Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00106 007263 13462045 na godz. na dobę w sumie
Kapitał zagraniczny a kulturowe uwarunkowania zarządzania bankami w Polsce - ebook/pdf
Kapitał zagraniczny a kulturowe uwarunkowania zarządzania bankami w Polsce - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 360
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-8624-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Zasadniczą tezą Autora jest stwierdzenie, że czynniki kulturowe zaliczają się do istotnych determinant działalności i rezultatów banków z udziałem kapitału zagranicznego, stanowiąc barierę ich rozwoju.

Za cel monografii przyjęto zatem pokazanie związków czynników kulturowych − zwłaszcza kultur narodowych, z których pochodzą zagraniczni inwestorzy, ale także elementów ich kultur organizacyjnych − z bieżącym zarządzaniem i przyjmowaną strategią w kontrolowanych przez nich bankach.

Publikacja jest oparta na przeprowadzonych przez Autora badaniach, obejmujących m.in. 59 wywiadów pogłębionych (uzupełnionych o część ustrukturyzowaną) z obecnymi i byłymi członkami najwyższego kierownictwa banków z udziałem kapitału zagranicznego (m.in. prezesami banków BRE, Nordea, HSBC, BGŻ, BPH, Deutsche) oraz 28 wywiadów uzupełniających  z osobami związanymi ze środowiskiem bankowym, ale nienależących do wskazanej grupy (prezes i wiceprezes banku PKO BP, prezes dużego banku spółdzielczego, przewodniczący i wiceprzewodniczący KNF, zarząd ZBP, prezes BIK, przedstawiciele mediów, konsultingu, firm rekrutacyjnych, prawniczych, IT itd.)

Rozważania i wnioski w niej[książce] zawarte są bardzo dobrze udokumentowane i oparte na solidnym materiale faktograficznym. Nie znam innej pozycji literatury, która w sposób tak kompleksowy, a zarazem szczegółowy traktowałaby o problemach bankowości w okresie transformacji ustrojowej w Polsce.

Prof. dr hab. Czesław Sikorski
Katedra Zarządzania Uniwersytetu Łódzkiego


Praca osadzona na badaniach własnych to źródło wielu inspiracji badawczych oraz cenna pomoc dla praktyków, szerokiej rzeszy pracowników banków. Dla studentów jest to okazja do zajrzenia za drugą stronę lady bankowej i zapoznanie się z pierwszej ręki z problemami kulturowych uwarunkowań  zarządzania. Dla obywateli jest to sprawdzone źródło wiedzy o faktycznej roli kapitału zagranicznego w funkcjonowaniu sektora bankowego w Polsce.

Prof. dr hab. Jan K.Solarz
Społeczna Akademia Nauk

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Kapitał zagraniczny a kulturowe uwarunkowania zarzàdzania bankami w Polsce Lech Kurkliƒski Kapitał zagraniczny a kulturowe uwarunkowania zarzàdzania bankami w Polsce Zasadniczà tezà Autora jest stwierdzenie, ˝e czynniki kultu rowe zaliczajà si´ do istotnych determinant działalnoÊci i rezultatów banków z udziałem kapitału zagranicznego, stanowiàc barier´ ich rozwoju. Za cel monografii przyj´to zatem pokazanie zwiàzków czynni - ków kulturowych − zwłaszcza kultur narodowych, z których po - chodzà zagraniczni inwestorzy, ale tak˝e elementów ich kultur organizacyjnych − z bie˝àcym zarzàdzaniem i przyjmowanà strategià w kontrolowanych przez nich bankach. Publikacja jest oparta na przeprowadzonych przez Autora ba - daniach, obejmujàcych m.in. 59 wywiadów pogł´bionych (uzu peł - nio nych o cz´Êç ustrukturyzowanà) z obecnymi i byłymi członkami najwy˝szego kierownictwa banków z udziałem kapitału zagranicz ne - go (m.in. prezesami banków BRE, Nordea, HSBC, BG˚, BPH, Deutsche) oraz 28 wywiadów uzupełniajàcych z osobami zwiàzanymi ze Êro - do wiskiem bankowym, ale nienale˝àcych do wskazanej grupy (prezes i wiceprezes banku PKO BP, prezes du˝ego banku spółdzielczego, przewodniczàcy i wiceprzewodniczàcy KNF, zarzàd ZBP, prezes BIK, przedstawiciele mediów, konsultingu, firm rekrutacyjnych, praw ni - czych, IT itd.) Rozwa˝ania i wnioski w niej [książce] zawarte sà bardzo dobrze udoku - men towane i oparte na solidnym materiale faktograficznym. Nie znam innej pozycji literatury, która w sposób tak kompleksowy, a zarazem szczegó ło wy traktowałaby o problemach bankowoÊci w okresie transformacji ustro jo - wej w Polsce. Prof. dr hab. Czesław Sikorski Katedra Zarządzania Uniwersytetu Łódzkiego Praca osadzona na badaniach własnych to êródło wielu inspiracji ba - dawczych oraz cenna pomoc dla praktyków, szerokiej rzeszy pracowników banków. Dla studentów jest to okazja do zajrzenia za drugà stron´ lady bankowej i zapoznanie si´ z pierwszej r´ki z problemami kulturowych uwarunkowaƒ zarzàdzania. Dla obywateli jest to sprawdzone êródło wiedzy o faktycznej roli kapitału zagranicznego w funkcjonowaniu sektora ban - kowego w Polsce. Prof. dr hab. Jan K.Solarz Społeczna Akademia Nauk Dr Lech Kurkliƒski jest adiunktem w Instytucie Finansów Korporacji i Inwestycji Kolegium Nauk o Przedsi´biorstwie Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie oraz Dyrektorem OÊrodka Badaƒ i Analiz Systemu Finansowego ALTERUM. www.ksiegarnia.beck.pl tel. 022 31 12 222 fax 022 33 77 601 L e c h K u r k l i ƒ s k i K a p i t a ł z a g r a n i c z n y a k u l t u r o w e u w a r u n k o w a n i a z a r z à d z a n i a b a n k a m i w P o l s c e strKurklinski_strPaliwoda 9/16/16 1:29 PM Page 1 Kapitał zagraniczny a kulturowe uwarunkowania zarzàdzania bankami w Polsce strKurklinski_strPaliwoda 9/16/16 1:29 PM Page 2 strKurklinski_strPaliwoda 9/16/16 1:29 PM Page 3 Lech Kurkliƒski Kapitał zagraniczny a kulturowe uwarunkowania zarzàdzania bankami w Polsce Wydawnictwo C.H.Beck Warszawa 2016 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redaktor merytoryczny: Joanna Perzyńska Projekt okładki i stron tytułowych: GRAFOS Ilustracja na okładce: © GRAFOS/istockphoto.com/yystom Seria: Zarządzanie Recenzenci: prof. dr hab. Czesław Sikorski prof. dr hab. Jan K. Solarz Publikacja dofinansowana przez Fundację Polonia Gospodarcza Świata © Wydawnictwo C.H.Beck 2016 Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17 00-203 Warszawa tel. (22) 33 77 600 Skład i łamanie: IDENTIA Michał Majchrzak Druk i oprawa: Totem, Inowrocław ISBN 978-83-255-8623-2 ebook ISBN 978-83-255-8624-9 Spis treści Wprowadzenie  ....................................................................................................................... 7 Rozdział 1. Kultura z perspektywy zarządzania bankiem  ............................................ 17 1.1. Geneza i definicje kultury  ........................................................................................ 17 1.2. Kultura narodowa i jej wymiary  ............................................................................. 26 1.3. Kultura organizacyjna  .............................................................................................. 41 1.4. Kultura w gospodarce  .............................................................................................. 50 Rozdział 2. Wielokulturowość w zarządzaniu bankiem  ............................................... 63 2.1. Modele tworzenia wartości banku – rola kapitału intelektualnego i społecznego  ............................................................................................................. 63 2.2. Zarządzanie międzykulturowe  ............................................................................... 70 2.3. Bariery kulturowe w zarządzaniu  .......................................................................... 78 2.4. Znaczenie etnocentryzmu ........................................................................................ 89 2.5. Rola ekspatriantów  ................................................................................................... 95 Rozdział 3. Kapitał zagraniczny w polskim systemie bankowym  .............................. 105 3.1. Postawy społeczeństwa polskiego wobec kapitału obcego  ................................ 105 3.2. Dominacja kapitału zagranicznego w polskiej bankowości  ............................... 114 3.3. Stosunek inwestorów zagranicznych do instytucjonalno-kulturowych uwarunkowań działalności bankowej w Polsce  .................................................. 128 3.4. Kapitał zagraniczny w polskim sektorze bankowym – zróżnicowanie kulturowe  .................................................................................................................. 137 Rozdział 4. Kulturowe otoczenie sektora bankowego w Polsce  .................................. 161 4.1. Kulturowy stosunek do pieniądza i bankowości w warunkach polskiej transformacji ustrojowej  .......................................................................................... 162 4.2. Wiedza finansowa społeczeństwa  .......................................................................... 174 4.3. Stopień ubankowienia i uproduktowienia klientów  ........................................... 181 4.4. Zaufanie do banków w Polsce i ich wizerunek  .................................................... 188 4.5. Etyczna ocena postępowania banków  ................................................................... 201 Rozdział 5. Kulturowe uwarunkowania tendencji rozwojowych sektora bankowego  ............................................................................................................................. 213 5.1. Kulturowe uwarunkowania głównych determinant rozwojowych banków  ... 214 5.2. Pokryzysowy szok dla współczesnej bankowości  ............................................... 224 5.3. Kulturowe aspekty zmian strukturalnych w sektorze finansowym  ................. 232 6 Spis treści Rozdział 6. Analiza porównawcza rozwoju wybranych grup banków  ...................... 237 6.1. Przewagi konkurencyjne banków – kluczowe czynniki sukcesu  ...................... 237 6.2. Syntetyczne i przekrojowe miary ocen banków  ................................................... 242 6.3. Uwarunkowania kulturowe a wyniki banków  .................................................... 281 Zakończenie  ........................................................................................................................... 293 Aneks metodyczny  ................................................................................................................ 305 Bibliografia  ............................................................................................................................. 315 Spis rysunków  ....................................................................................................................... 341 Spis tabel  ................................................................................................................................. 345 Indeks nazwisk  ...................................................................................................................... 349 Indeks rzeczowy  .................................................................................................................... 353 Wprowadzenie Problematyka kulturowych uwarunkowań działalności gospodarczej znalazła już swoje, dość szerokie odbicie w literaturze naukowej. Uwagę zwraca jednak akcentowanie tylko wybranych jej przekrojów. Wydaje się, że najszerzej ujęte jest zagadnienie kultury organizacyjnej, a zwłaszcza jej diagnozowania, mechani- zmów kształtowania się, wpływu na zarządzanie i funkcjonowanie różnego typu organizacji, w tym przedsiębiorstw (np. osiągane wyniki, skłonność do inwesty- cji czy innowacji). Aspekt roli kultury narodowej w gospodarce poszczególnych państw bądź regionów również jest podnoszony, aczkolwiek rzadziej. Niemniej jednak przeprowadzono wiele światowych badań różnic kulturowych, dających asumpt m.in. do zajmowania się zarządzaniem międzykulturowym. Nabrało ono jeszcze większego znaczenia w świetle pogłębiających się procesów globalizacyj- nych i wzrostu znaczenia bezpośrednich inwestycji zagranicznych, a zwłaszcza korporacji transnarodowych. Pod tym kątem badaczy interesują zarówno sto- sunki wewnątrz organizacji, jak i ich relacje z otoczeniem. Zastanawia natomiast relatywnie małe zainteresowanie jedną, szczególnie istotną dziedziną, jaką jest system finansowy. Można podać przykłady rozbudowanych studiów dotyczą- cych finansów behawioralnych (stosunek do ryzyka, pieniądza, oszczędzania itd.), ale zwierają one mocniejsze akcentowanie aspektów psychologicznych niż socjologicznych czy właśnie kulturowych. Zawężając pole zainteresowa- nia do sektora bankowego, literatura na ten temat jest zdecydowanie uboższa, co wprawdzie łatwo wytłumaczyć większym poziomem specjalizacji, ale mimo to odczuwa się tu wyraźną lukę badawczą. Publikacji odnoszących się do sze- roko rozumianych uwarunkowań kulturowych działalności bankowej jest zatem nad wyraz mało. Nie można powiedzieć, że nie ma ich w ogóle1, jednakże temu zagadnieniu warto poświęcić więcej uwagi. Problematyka ta powinna zwra- cać szczególną uwagę w świetle doświadczeń ostatniego globalnego kryzysu finansowego. Pokazał on, jak destruktywny okazał się sektor bankowy zarówno dla całego świata, jak i dla poszczególnych państw, a odnosi się to nie tylko do przyczyn i skutków czysto ekonomicznych, lecz także społeczno-kulturo- wych. Jeszcze przed kryzysem N. Chomsky [2006] opisał, jaką rolę w narzucaniu porządku światowego pełnią rządy najbogatszych państw, korporacje między- narodowe i wielkie instytucje finansowe [Sułkowski, 2011, s. 7−25]. Natomiast 1 Przykładem szerszej analizy wielokulturowości systemów bankowych są publikacje J.K. Solarza [zob.: np. 2012, s. 14−36]. 8 Wprowadzenie wydarzenia zapoczątkowane w 2007 r. tylko wyostrzyły postrzeganie i znacze- nie światowych przepływów kapitałowych (portfelowych i inwestycyjnych) oraz hegemonii sektora finansowo-bankowego, dostarczając nowych argumentów samemu N. Chomsky’emu [2010], jak i innym reprezentantom tych poglądów. Kryzys wywołał falę krytycyzmu zarówno opinii publicznej, jak i badaczy, zwra- cając wzmożoną uwagę nie tylko na etyczne aspekty działania banków, lecz także na odmienne ich zachowania w niestabilnych sytuacjach, stawiających nowe wyzwania związane ze stanem koniunktury. Wobec powyższych okoliczności i obszerności zarysowanej tematyki, na potrzeby tej monografii celowe wydaje się dalsze zawężenie podejścia i przed- stawienie zagadnień związanych z kulturowymi uwarunkowaniami obecności kapitału zagranicznego w bankach z perspektywy krajów goszczących obcych inwestorów. Za ilustrację posłużył przypadek polskiego sektora bankowego, ale zaobserwowane prawidłowości mają szersze odniesienie, co najmniej do regionu Europy Centralnej i Wschodniej (zbliżone procesy transformacji ustrojowej), równie mocno zdominowanego przez kapitał zagraniczny w sferze bankowości. W tej dziedzinie dotychczas najczęściej mówiło się o napływie bezpośrednich inwestycji zagranicznych, a następnie ich funkcjonowaniu. Ostatnie wydarzenia wskazały jednak, że nie można zapominać o odpływie tych kapitałów. Sytuacja na polskim rynku jest tego najlepszym przykładem, ale dotyczy ona też innych krajów z naszego regionu [Kolev, Zwart (red.), 2013]. Oceny powinny zatem uwzględniać ten aspekt dynamiki zmian zarówno w ujęciu sektorowym, jak i poszczególnych podmiotów oraz grup akcjonariuszy wywodzących się z jed- nego kręgu kulturowego. Dlatego też szczególnie interesujące powinny być war- tości poznawcze, wyjaśniające i aplikacyjne konfrontacji macierzystych kultur narodowych inwestorów obcych z kulturą państwa ich goszczącego. Nie można jednak pomijać aspektu roli kultur organizacyjnych, czego przykładem mogą być odmienne efekty działania banków kontrolowanych przez różnych właścicieli pochodzących z tych samych krajów, jak np. Holendrów z ING i Rabobanku. Bezpośrednią inspiracją do podjęcia tego tematu badawczego były wielolet- nie osobiste doświadczenia zawodowe autora, dotyczące różnic kulturowych występujących między bankami, w których był zatrudniony. Jest do dość szero- kie spektrum podmiotów o znacząco różniących się strukturach własnościowych. Obserwacje (praktycznie o charakterze uczestniczącym) z perspektywy najwyż- szego kierownictwa, przy tak zróżnicowanych instytucjach pod względem kultur organizacyjnych i narodowych, przekonały autora o wadze i potrzebie zbadania tych uwarunkowań oraz ich wpływu na zarządzanie bankami. Pilotażowe rozpo- znanie opinii wśród bankowej kadry menedżerskiej jeszcze bardziej wzmocniło pogląd, jak istotnym problemem badawczym są, z jednej strony, kwestie relacji między uwarunkowaniami kulturowymi a funkcjonowaniem instytucji finan- sowych w środowisku wielokulturowym, a z drugiej jakie występują różnice między tymi podmiotami. Przytoczyć tu można sygnalizacyjny przykład, ale o jak silnym emocjonalnym ładunku. Deutsche Bank, wchodząc na polski rynek Wprowadzenie 9 w 1995 r., charakteryzował się niesamowitą wręcz skalą etnocentryzmu (narodo- wego) i dysonansu kulturowego, które zobrazować można pierwszym przedsta- wieniem się jednego z członków zarządu (Niemca, a przy tym zarząd był w pełni niemiecki) „choć mam polsko brzmiące nazwisko [rzeczywiście nie pozostawiające wątpliwości, co do jego pochodzenia – LK], to nie myślcie, że jestem Polakiem”2. Dzisiaj w Deutsche Bank Polska SA nie ma żadnego ekspatrianta z Niemiec. Druga ilustracja, to język korporacyjny (tej grupy kapitałowej). W tym czasie był nim niemiecki, a dziś jest to angielski. Generalnie na przestrzeni lat poziom etnocentryzmu silnie się nie zmienił, ale przybrał bardziej formę etnocentryzmu instytucjonalnego, reprezentowanego przez centralę we Frankfurcie, niż naro- dowego. W tych okolicznościach obiektem badań autora stał się sektor bankowy w Polsce w okresie transformacji ustrojowej od 1989 r., a następnie jego roz- wój do początków 2016 r. Uwaga została skupiona na bankowości komercyj- nej, przede wszystkim zaś na podmiotach funkcjonujących w formie spółek akcyjnych z udziałem kapitału obcego. Uzupełniająco pojawiły się odwołania do banków kontrolowanych przez polskich właścicieli, w tym Skarb Państwa, prywatnych przedsiębiorców oraz spółdzielców. Autor wykorzystał powyższe porównania w celu podkreślenia różnic między tymi rodzajami instytucji finan- sowych. Natomiast przedmiot badań dotyczył wpływu czynników kulturowych na zarządzanie, funkcjonowanie i rozwój banków, w których dominują inwe- storzy zagraniczni. Dotyka on również problematyki modelu i praktyk w nad- zorze korporacyjnym instytucji finansowych (rodzimych i obcych) działających na polskim rynku. Naturalnym odniesieniem stał się w tym względzie stosu- nek polskiego społeczeństwa zarówno do bankowości, jak i do kapitału zagra- nicznego. Znaczenie miała też relacja odwrotna, zwłaszcza percepcja polskiego otoczenia kulturowego w oczach akcjonariuszy z innych krajów. Ograniczone ramy pracy nie pozwoliły na głębsze przedstawienie wszystkich tych zagadnień, zwłaszcza genezy powstałych relacji, odnoszącej się do historii polityczno-gospo- darczej Polski, znaczenia w tych procesach mniejszości żydowskiej i szerszych aspektów religijnych. Powyższa problematyka opisana została w innych publi- kacjach autora3. Z podobnych względów w monografii nie znalazły się odwoła- nia do przekrojów regionalnych, pokoleniowych i zawodowych, mających rów- nież silne zakorzenienie kulturowe. Przyjęta formuła powinna stanowić pomost do szerszego ujęcia komparatystyki międzynarodowej, czyli zbadania, jak inwe- storzy zagraniczni z danego kraju (np. niemieccy) zachowują się w konfrontacji z uwarunkowaniami kulturowymi w różnych krajach (np. w Polsce, Czechach, Słowacji, na Węgrzech itd.). Zadanie to dla badacza z zewnątrz jest jednak nie- słychanie trudne, wymaga bowiem dobrej znajomości zarówno poszczególnych kultur narodowych, jak i możliwości oceny funkcjonowania („wejścia w głąb”) 2 Sytuację tę opisał były dyrektor finansowy Deutsche Banku Polska SA z tamtego okresu. 3 Zob. np.: Kurkliński, 2012a; 2015a; 2015b; 2011b; 2015c. 10 Wprowadzenie konkretnych podmiotów. Niemniej jednak, na podstawie analizy polskiego rynku i ewentualnej współpracy z partnerami z innych krajów, zagadnienia te rysują się jako kolejne wyzwania stojące przed autorem. W tak nakreślonych ramach pojawiło się pytanie, czy różnice kulturowe są istotnym czynnikiem wpływającym na działalność i osiąganie sukcesów (pora- żek) rynkowych oraz finansowych banków z udziałem kapitału zagranicznego. Problem ten był i jest szczególnie dobitny, ponieważ podmioty bankowe zdo- minowane przez obcych akcjonariuszy zdecydowanie przeważają w strukturze całego polskiego sektora od ponad 15 lat. Za cel monografii przyjęto zatem poka- zanie związków czynników kulturowych − zwłaszcza kultur narodowych, z któ- rych pochodzą zagraniczni inwestorzy, ale także elementów ich kultur organiza- cyjnych − z bieżącym zarządzaniem i przyjmowaną strategią w kontrolowanych przez nich bankach. W kontekście obiektu i przedmiotu badań oraz nakreślonego celu pracy autor postawił następującą, zasadniczą tezę: czynniki kulturowe zaliczają się do istot- nych determinant działalności i rezultatów banków z udziałem kapitału zagra- nicznego, stanowiąc barierę ich rozwoju. W wykazaniu trafności tej konstatacji pomocne powinny okazać się pytania badawcze dotyczące zarówno minionych 15 lat, jak i obecnego stanu sektora ban- kowego w Polsce, przedstawione poniżej. 1. Jaki jest kulturowy stosunek polskiego społeczeństwa do bankowości w ogóle, a do banków z udziałem kapitału zagranicznego w szczególności? 2. Jak kryzys finansowy zmienił postrzeganie banków i ich zachowania? 3. Jak czynniki kulturowe rzutują na zarządzanie zagranicznymi filiami trans- narodowych korporacji bankowych – jakie są główne bariery? 4. Jaki jest i jak się zmieniał wpływ inwestorów (w tym ekspatriantów) na zarządzanie bankami w Polsce? 5. Czy i jak inwestorzy zagraniczni rozumieją i uwzględniają w swoim postę- powaniu polskie uwarunkowania kulturowe prowadzenia działalności banko- wej? 6. Jakie znaczenie dla działalności banków ma etnocentryzm inwestorów zagranicznych i jaki jest jego poziom oraz zróżnicowanie? 7. Jaki wpływ na rozwój i efektywność banków mają uwarunkowania kultu- rowe? 8. Jaki jest kontekst kulturowy głównych determinant rozwojowych banków? Od strony metodycznej, badania kulturowych uwarunkowań zjawisk gospo- darczych wręcz zmuszają do posiłkowania się podejściem interdyscyplinarnym. Ze względu na charakter nauk o zarządzaniu jest to łatwiejsze niż w przypadku ekonomii. Szeroko sięgają one także do badań prowadzonych na gruncie socjo- logii, psychologii społecznej, antropologii kultury. Wynika to stąd, że w życiu społeczno-gospodarczym ważną rolę odgrywają postawy i zachowania ludzkie, decydujące o funkcjonowaniu oraz rozwoju rynku, kształtowaniu podstawo- wych relacji personalnych i instytucjonalnych, ustanawianiu kryteriów wartości. Wprowadzenie 11 Właśnie na tej podstawie podejmowane są decyzje [Brdulak, 2012, s. 27−28]. Ich zidentyfikowanie, a zwłaszcza zrozumienie, wymaga zastosowania metod jako- ściowych, nierozerwalnie wiążących się z interpretatywnym paradygmatem badawczym4. Z drugiej strony, analiza zależności przyczynowo-skutkowych (zwłaszcza wpływ czynników kulturowych na wyniki osiągane przez banki) wskazywałaby na zastosowanie − co najmniej w ujęciu uzupełniającym − para- dygmatu funkcjonalistycznego (m.in. wykorzystanie danych statystycznych jako tła analizowanych zjawisk). W tej sytuacji autor przyjął podejście zintegrowane5. W świetle powyższych uwag praca oparta została przede wszystkim na wywia- dach (59 wywiadów dotyczących 35 banków z udziałem kapitału zagranicznego) z byłą i obecną kadrą menedżerską najwyższego szczebla. Mając na wzglę- dzie uzyskanie efektu triangulacyjnego, badanie rozszerzono o 22 pogłębione wywiady z osobami z zewnątrz tych organizacji, jednakże dobrze je znającymi, jak też mającymi rozeznanie w całym sektorze bankowym (szefowie i członko- wie kierownictw takich instytucji, jak: KNF, NBP, BFG oraz firm obsługujących banki). Ważnym punktem odniesienia stały się także rozmowy (6) z przedstawi- cielami zarządów banków z polskim kapitałem. W sposób naturalny autor prze- jął podejście charakterystyczne dla teorii ugruntowanej. Powyższe aspekty, jak i szerokie omówienie założeń oraz przebiegu badań terenowych zawarte zostały w Aneksie metodycznym, zamieszczonym na końcu książki. Zakreślony obszar badawczy oraz przyjęte cele monografii zadecydowały o zastosowanej koncepcji pracy, którą odzwierciedla schemat przedstawiony na rysunku W.1. Znajduje on też swoje odzwierciedlenie w zaproponowanej strukturze pracy. Zawiera ona bowiem wprowadzenie, sześć rozdziałów, zakończenie oraz aneks metodyczny. Pierwszy rozdział poświęcony został wyjaśnieniu podstawowych pojęć związanych z kulturą i jej znaczeniem dla sfery gospodarki. Autor przeprowa- dził przede wszystkim przegląd definicyjny, wraz z pokazaniem genezy i ewo- lucji postrzegania takich terminów, jak „kultura” oraz „kulturowy” w ujęciu narodowym, organizacyjnym i ekonomicznym. Rozdział ten zawiera szerokie odniesienia do dorobku krajowego i zagranicznego, głównie w ujęciu antro- pologicznym, socjologicznym, psychologii społecznej, ekonomii oraz nauk o zarządzaniu. Pokazana została różnorodność, niejednoznaczność oraz niu- anse wiążące się z tą problematyką. Szczególną uwagę poświecono wymia- rom kulturowym, zaproponowanym przez G. Hofstede, R. House’a (Projekt GLOBE), A. Trompenaarsa i Ch. Hampden-Turnera, S. Schwartza, R. Ingleharta, R. Gestelanda i innych badaczy. Zaprezentowano również szeroki przekrój 4 Paradygmaty w naukach społecznych przestawione zostały w pierwszym rozdziale książki. 5 Istnieją poglądy, że łączenie paradygmatów nie jest możliwe, ze względu na ich wzajemną sprzeczność [zob.: Burell, Morgan, 1979, s. 25] i nie należy ich stosować jednocześnie [Kostera, 2003, s. 27]. Wielu badaczy wskazuje jednak na potrzebę zastosowania różnych perspektyw patrzenia na rzeczywistość, dopiero wtedy bowiem powstaje pełniejszy obraz, pozwalający na jej lepsze zro- zumienie [Astley, Ven, van de, 1983, s. 252]. 12 Rysunek W.1. Schemat koncepcji analitycznej roli uwarunkowań kulturowych w zarządzaniu i rozwoju banków z udziałem kapitału zagranicznego Wprowadzenie KULTURA Narodowa Organizacyjna Kultura w gospodarce uwarunkowania Kulturowe bankowości Tworzenie wartości banku/rozwój Zarządzanie Kapitał intelektualny międzykulturowe Kulturowe kapitału uwarunkowania zagranicznego Kapitał społeczny Bariery Etnocentryzm Konkurencyjność – kluczowe czynniki sukcesu Poszczególne banki z udziałem kapitału zagranicznego (efekty) Źródło: opracowanie własne. koncepcji związanych z rolą kultur organizacyjnych, w tym zróżnicowanie ich typologii. Przegląd przeprowadzono głównie pod kątem wykorzystania dorobku naukowego poświęconego zarządzaniu międzykulturowemu. Od strony gospo- darki pokazano znaczenie kultury ujmowane przez klasyków − A. Smitha, J.S. Milla, przedstawicieli socjologii ekonomicznej − E. Durkheima i M. Webera i ich następców, ekonomii instytucjonalnej (także tej „nowej” wersji, czyli NEI) oraz ekonomii behawioralnej. W rozdziale poruszono wątek ontologiczny i epi- stemologiczny problematyki kulturowej zarówno w szerokim, ogólnym ujęciu, jak i w odniesieniu do sfer ekonomii, finansów, bankowości i zarządzania. Drugi rozdział, zatytułowany Wielokulturowość w zarządzaniu bankiem, przed- stawia współzależności różnych aspektów zarządzania w sferze usług finan- sowych, w tym czynników międzykulturowych, w podmiotach z udziałem kapitału zagranicznego. Autor skupia się na powiązaniach między modelową koncepcją tworzenia wartości a rolą kapitału intelektualnego i społecznego − tak fundamentalnych dla instytucji zaufania publicznego, jakimi są banki. Relacje te są wyjątkowo silnie uwarunkowane kulturowo, zwłaszcza gdy mamy do czy- nienia z mieszanką kultur (narodowych, organizacyjnych), która powoduje powstanie poważnych barier w zarządzaniu. Firmy międzynarodowe przyjmują Wprowadzenie 13 różne orientacje kulturowe, czyli sposoby postępowania z pojawiającymi się róż- nicami (ignorowania, minimalizowania i wykorzystywania). Stąd opisane zostały zidentyfikowane w literaturze podejścia: parochialne, etnocentryczne, policen- tryczne (regiocentryczne), komparatywne, geocentryczne oraz synergiczne, z odniesieniem do polskiego sektora bankowego. Zdiagnozowano szczególnie wrażliwe obszary funkcjonowania banków z udziałem kapitału zagranicznego ze względu na problemy wynikające z różnic kulturowych, a dotyczące innowa- cji, transferu zdolności, rozwoju umiejętności, zarządzania zasobami ludzkimi, kontroli, koordynacji oraz komunikacji wewnętrznej i zewnętrznej. Czynnikiem determinującym z kulturowego punktu widzenia są menedżerowie zatrudnieni w korporacjach transnarodowych, zarówno w centralach grup kapitałowych, jak i na miejscu – przysłani do filii zagranicznych (ekspatrianci) oraz kadra lokalna. Autor charakteryzuje ich różny stopień etnocentryzmu, co w literaturze − a nie- rzadko i w praktyce − uznawane jest za jedną z głównych barier kulturowych. Stan ten, wraz z diagnozą skali i znaczenia w polskiej bankowości, został opisany w podrozdziale 2.4. Natomiast ostatni podrozdział zawiera charakterystykę roli ekspatriantów − ich fizyczną obecność, zachowania oraz wpływ na zarządzanie bankami. Rozdział trzeci w pierwszej części koncentruje się na relacjach zewnętrz- nych banków, w przeciwieństwie do poprzedniego, który w większym stopniu akcentował kwestie kulturowe wewnątrz organizacji. Ogromne znacznie dla powodzenia inwestycji zagranicznych ma stosunek społeczeństwa do kapitału obcego (m.in. postaw, stereotypów i uprzedzeń). Kształtował się on w wyniku procesów historycznych, stąd też w rozdziale tym zawarte są sygnalne odwoła- nia do historii (począwszy od XIX w., przez okres międzywojenny, czasy PRL-u, aż do czasów najnowszych). Autor odnosi się nie tylko do klientów, lecz także do wszystkich innych interesariuszy (całego społeczeństwa). Obecna ocena kul- turowa powiązana jest ze stopniem istotności reprezentacji kapitału zagranicz- nego w polskim sektorze bankowym i jego dominacji od ponad 15 lat. Dlatego też w rozdziale przedstawiony został proces napływu, a w ostatnich latach częściowo także odpływu kapitału. Z drugiej strony, sposób, w jaki inwestorzy (ich reprezentanci) odnajdują się w polskich uwarunkowaniach prowadzenia działalności bankowej, determinuje także kultura, którą ze sobą przynoszą. Ich postępowanie ma wpływ na osiągane sukcesy lub porażki. Należy je jednak roz- patrywać w przypadku każdej instytucji indywidualnie, ewentualnie rozciągać na wspólnotę kraju, z którego pochodzą, aby zidentyfikować łączność z cechami ich kultur narodowych. Stąd w ostatnim podrozdziale przedstawiono skrótową charakterystykę kulturową poszczególnych banków pogrupowanych według państw, z których wywodzą się inwestorzy. Po rozpatrzeniu kulturowych kwestii funkcjonowania kapitału zagranicz- nego, w następnej kolejności należy spojrzeć na stosunek społeczeństwa pol- skiego do sfery bankowej, niezależnie od struktury własnościowej banków. Temu poświęcony został rozdział czwarty. W tej dziedzinie na pierwszy plan wysuwa 14 Wprowadzenie się problematyka transformacji ustrojowej i zmiany kulturowe w Polsce, które nastąpiły w okresie po 1989 r. Dotyczy to postaw odziedziczonych po okresie realnego socjalizmu, terapii szokowej wywołanej planem L. Balcerowicza oraz skutkami ekonomicznymi i społecznymi budowy kapitalizmu w Polsce. W odnie- sieniu do bankowości najlepiej jest to zauważalne w przypadku stosunku do oszczędzania, zaciągania i spłaty kredytów oraz samych banków. W tej dzie- dzinie niebagatelną rolę odgrywa edukacja ekonomiczna i poziom wiedzy finan- sowej. Przydatne są w tym przypadku porównania międzynarodowe, ponieważ pokazują różnice, z jakimi spotykają się inwestorzy przychodzący do naszego kraju. Najbardziej widocznym parametrem pokazującym ten stan jest stopień ubankowienia polskiego społeczeństwa i dynamika jego zmian. W dalszej kolej- ności o stosunku do banków mówi nam to, jak dużym zaufaniem obdarzają je Polacy. Także i tu użyteczne są odniesienia do innych krajów. Ten aspekt, wraz z wizerunkiem sektora bankowego, nabrał szczególnego znaczenia na tle ostat- niego kryzysu finansowego. Jest on mocno powiązany z etyczną oceną postępo- wania banków, tak silnie wrażliwą społecznie. Rozdział piąty skupia się na kulturowych uwarunkowaniach tendencji roz- wojowych sektora bankowego. Nakreślone zostały główne, współczesne deter- minanty funkcjonowania i przyszłości banków, o charakterze prawno-legisla- cyjnym, rynkowym, technologicznym, makroekonomicznym, powiązanym z kapitałem ludzkim, socjoekonomicznym, makroekonomicznym oraz wynika- jące z procesów globalizacyjnych. Determinanty te dotyczą tendencji światowych, ale są również w pełni adekwatne do sytuacji w Polsce. Ich charakterystyka i kul- turowe odniesienie do polskiego sektora bankowego zostały opisane w pierw- szym podrozdziale. Szczególna rola przypada ostatniemu kryzysowi finanso- wemu, który ma znaczenie zarówno ogólnoświatowe, jak i krajowe. Dotknął on całą bankowość, chociażby przez gwałtowny wzrost liczby i zakresu nowych regulacji ostrożnościowych, nie mówiąc o stratach, bankructwach czy utracie zaufania. Z banków najbardziej odczuły go podmioty z krajów wysoko rozwinię- tych (Europa Zachodnia, Stany Zjednoczone), skąd właśnie pochodzą inwestorzy w polskim sektorze. Nie mogło się to obyć bez wywołania skutków dla naszego kraju. Konsekwencje dotyczą różnych dziedzin, w tym stosunku do ryzyka, zarządzania filiami transnarodowych korporacji, ich strategii, rodzajów pro- wadzonej polityki kredytowej i inwestycyjnej itd. Dlatego też kryzys wywołał i nadal wywołuje zmiany strukturalne − i to nie tylko własnościowe (fuzje, prze- jęcia, sprzedaż aktywów, likwidacje), lecz także biznesowe (skala, zakres, model działania) oraz mentalnościowe (np. percepcja otoczenia). Wszystkie wymienione zjawiska, zwłaszcza te ostatnie, mają swoje uwarunkowania kulturowe, co zapre- zentowano w ostatnim podrozdziale. Rozdział szósty zawiera analizę kulturowych czynników odgrywających główną rolę w rozwoju wybranych banków. Na tle tendencji rozwojowych współczesnej bankowości oraz charakterystyki samego polskiego sektora ban- kowego, wraz z jego kulturowymi aspektami, podjęta została próba analizy Wprowadzenie 15 porównawczej wybranych banków z udziałem kapitału zagranicznego. Jako podstawowe kryterium ocen zastosowano kluczowe czynniki sukcesu: rynkowe, kosztowe, wizerunkowe, technologiczne, finansowe, regulacyjne oraz zarządza- nia ryzykiem. Przede wszystkim one decydują bowiem o możliwości powodze- nia tych podmiotów na rynku lub ich porażki. Następnie przyporządkowano im odpowiednie miary, wraz z komentarzem odniesionym do bankowości i krytyką stosowania niektórych z nich. Na tej podstawie przedstawiono różne oceny ban- ków, a w dalszej kolejności odwołanie się do uwarunkowań kulturowych osią- ganych wyników. W tej części w największym stopniu wykorzystano badania własne autora, aczkolwiek liczne odwołania do nich znajdują się też w pozosta- łych rozdziałach. W zakończeniu zawarte zostały główne wnioski i odniesienie się do wstęp- nie sformułowanej tezy oraz postawionych pytań, oparte na przeprowadzonych badaniach własnych i studiach literaturowych. Na koniec nie może zabraknąć słów podziękowania za cenne uwagi, podpo- wiedzi i krytykę. Przede wszystkim zaadresować je należy recenzentom tej pracy − prof. dr. hab. Czesławowi Sikorskiemu i prof. dr. hab. Janowi K. Solarzowi. Należą się one również gronu współpracowników z Zakładu Zarządzania Ryzykiem Instytutu Finansów Korporacji i Inwestycji SGH − prof. dr. hab. Stanisławowi Kasiewiczowi, prof. dr hab. Waldemarowi Rogowskiemu oraz innym pracownikom Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie. Szczególne podzię- kowania kieruję do wszystkich moich rozmówców w ramach przeprowadzonych wywiadów za znalezienie czasu i chęci podzielenia się swoimi doświadczeniami oraz przemyśleniami dotyczącymi polskiego sektora bankowego. Niemniej jed- nak za całość monografii − ewentualne błędy, potknięcia oraz słabości − w pełni odpowiada autor. Kultura z perspektywy zarządzania Rozdział 1 bankiem Analizując kulturowe uwarunkowania rozwoju banków z udziałem kapitału obcego i zarządzania nimi, przede wszystkim należy wyjaśnić, co kryje się pod tak ogólnymi pojęciami, jak „kultura” czy „kulturowy”, czy też pojęciami dopre- cyzowującymi, takimi jak „kultura narodowa”, „kultura ekonomiczna” i „kultura organizacyjna”. Dokładne określenie „filtru”, przez jaki prezentowana będzie problematyka sektora bankowego, a w jego ramach szczególna rola inwestorów zagranicznych, powinna pozwolić nie tylko na zasadnicze wyjaśnienie używanej nomenklatury oraz zarysowanie granic obszaru badawczego, lecz także na wska- zanie różnorodności, niejednoznaczności i niuansów wiążących się z tą proble- matyką. Zwłaszcza bowiem w przypadku trudno dającej się doprecyzować sfery kulturowej, właśnie kwestie definicyjne i interpretacyjne oraz przyjmowany para- dygmat badawczy prowadzić mogą do formułowania odmiennych wniosków. Wobec tego w pierwszej kolejności wyjaśniona zostanie geneza pojęcia kultura. Autor przeprowadzi przegląd definicji oraz przedstawi ich ewolucję, wskazu- jąc sformułowanie, które przyjął na potrzeby niniejszej monografii. W dalszej kolejności uwaga zostanie przeniesiona na poziom narodowy i odpowiadające mu wymiary kulturowe, szeroko opisane w literaturze. Następny krok stano- wić będzie wprowadzenie do tematyki kultur organizacyjnych. Mając na wzglę- dzie osadzenie w problematyce gospodarczej, zwłaszcza rynków finansowych, podjęta zostanie próba wyjaśnienia ekonomicznych aspektów kultury, w tym związanych z narodowymi stylami zarządzania i preferencjami stosowania ładu korporacyjnego. Wszystkim tym rozważaniom towarzyszyć będą odwołania do specyfiki bankowości, a zwłaszcza jej polskich realiów. 1.1. Geneza i definicje kultury Pojęcie kultura ma swój źródłosłów w łacińskim określeniu cultura, oznaczają- cym pierwotnie w starożytnym Rzymie uprawianie roli, ale potem także dosko- nalenie ducha. Wywodzi się od słowa colere – uprawiać (chodziło tu o ziemię), a za sprawą Cycerona również pielęgnować (doskonalić) i uszlachetniać ludzki 18 Rozdział 1. Kultura z perspektywy zarządzania bankiem umysł. Z czasem odniesienie do rolnictwa przyjęło formę agri-cultura, a właśnie M.T. Cyceron w swoich Rozmowach tuskulańskich użył określenia kultura w odnie- sieniu do sfery duchowej – animi cultura (kultura ducha). Podobnie w starożyt- nej Grecji używano terminu paidéia, rozumianego jako wszechstronną „uprawę” odnoszącą się do wychowania człowieka, w aspekcie indywidualnym i społecz- nym1. Powrót do starożytnego ujęcia kultury, po średniowiecznym okresie przy- wiązania do kultu religijnego – cultura Christi, culturadolorum − nastąpił dopiero w XVII w., kiedy S. van Pufendorf przeciwstawił „stan natury” „stanowi kul- tury”, przynależnemu w sensie socjologicznym społeczności ludzi zrzeszonych, chronionych prawem. Ostatecznie J.G. Herder nadał określeniu „kultura” współ- czesne rozumienie [ibidem], wyrażające się w stwierdzeniu, że jest to „tradycja wychowania człowieka w kierunku jakiejkolwiek postaci szczęśliwości ludzkiej i ludzkiego trybu życia” [Herder, 1962, s. 388]. Nie przeciwstawiał on kultury naturze, nato- miast podkreślił jej rolę w stanowieniu istoty narodu [Szymaniec, 2008]. W ten sposób J.G. Herder stworzył podwaliny pod określenie kultury narodowej, gdyż dla niego każdy lud czy też każdy człowiek ma własną kulturę, bez względu na to, jak ją oceniamy i jaki jest stopień rozwoju danego społeczeństwa. Pierwsza naukowa, bardzo szeroka definicja terminu kultura pojawiła się w pracy E.B. Tylora Primitive culture z 1871 r. mówiąca, że „Kultura, czyli cywi- lizacja w najszerszym, etnograficznym znaczeniu jest złożoną całością, która obejmuje wiedzę, wierzenia, sztukę, moralność, prawo, obyczaje i pozostałe zdolności i nawyki człowieka jako członka społeczeństwa… [oraz – LK] …katalog wszystkich przejawów życia publicznego danego narodu przedstawia to, co nazywamy kulturą” [Tylor, 1896, s. 15, 20]. E.B. Tylor utożsamiał zatem kulturę z cywilizacją. Było to konsekwen- cją podejścia sięgającego jeszcze XVIII w. (tradycja francuska), które traktowało cywilizację jako synonim kultury, oznaczającej proces doskonalenia się czło- wieka, opanowywania sił przyrody i tworzenia racjonalnych form życia społecz- nego. Odmiennie podchodzili do tego zagadnienia myśliciele niemieccy (trady- cja niemiecka), odróżniając kulturę od cywilizacji i odnosząc tę ostatnią do sfery materialnej, obejmującej technologiczne osiągnięcia człowieka oraz organizacyjne wytwory jego życia. Do dnia dzisiejszego można spotkać oba podejścia, choć stale podlegają one ewolucjom. Do pierwszej grupy, odwołującej się do tradycji fran- cuskiej, zaliczyć można Jana Pawła II [1998] czy F. Fukuyamę [2000], natomiast do drugiej (niemieckiej) A. i H. Tofflerów [1996] czy W. Tatarkiewicza [1978]. Ten ostatni wskazywał na obiektywny charakter cywilizacji, częściowo materialny i należący do świata zewnętrznego, podczas gdy kultura cechuje się subiektyw- nością, zindywidualizowaniem, nastawieniem psychicznym i wewnętrznym, róż- nym dla każdego człowieka. To właśnie jednostki o wyższej kulturze stymulują postęp cywilizacji, a ta przyczynia się do podniesienia kultury pozostałych ludzi [Tarasiewicz, 2011]. 1 Termin „kultura”, zob.: Powszechna encyklopedia filozofii, 2010. 1.1. Geneza i definicje kultury 19 Od drugiej połowy XIX w. badanie kultury i próby jej zdefiniowania stały się domeną aktywności przedstawicieli dwóch nowych dyscyplin naukowych − socjologii i antropologii. W tej drugiej wyróżnia się dwa nurty: antropolo- gii fizycznej2 i antropologii kulturowej (społecznej). Początkowo w rozwa- żaniach na temat kultury prym wiedli antropolodzy, do których zaliczał się E.B. Tylor. Ważną postacią był też amerykański badacz niemieckiego pochodze- nia − F. Boas. Jego zdaniem „Kultura może być zdefiniowana jako całość umysłowych i fizycznych reakcji oraz działań, które zbiorowo, a także indywidualnie charaktery- zują zachowania jednostek wchodzących w skład grupy społecznej, w stosunku do ich środowiska naturalnego, do innych grup, do członków danej grupy i każdej jednostki w stosunku do siebie samej. Obejmuje ona również wytwory owych działań i ich rolę w życiu grup. Proste wyliczenie tych wszystkich aspektów życia nie konstytuuje jed- nak kultury. (…) Jej elementy nie są od siebie niezależne, lecz − przeciwnie − two- rzą strukturę”[Boas, 1938, s. 159]. Podejście to zaakcentowało związek kultury z poszczególnymi grupami społecznymi, a zatem ich różnorodność oraz jej uporządkowanie. Kultura według F. Boasa stanowi pewien system lub struk- turę, a nie katalog przejawów życia publicznego, pojawiający się w koncepcji E.B. Tylora. Akcent położony został nie tylko na składniki kultury, lecz także na ich wzajemne związki i oddziaływanie. Było to szerokie ujmowanie kul- tury, zrównywane z całością życia społecznego czy nawet ze społeczeństwem. Odpowiedź na takie rozumienie kultury dała amerykańska „szkoła kultury i osobowości” (culture and personality approach), proponując rozróżnienie kul- tury od społeczeństwa. Przedstawiciele tego nurtu (m.in. R. Linton) wskazywali na normatywne rozumienie kultury jako zespołu wzorów zachowań obowią- zujących w danej zbiorowości oraz ich rezultatów, czyli systemu zobiektywizo- wanych norm podzielanych przez społeczności i przekazywanych w procesie socjalizacji. W tym czasie pojawiały się też inne próby zdefiniowania kul- tury. Brytyjski antropolog, A.R. Radcliffe-Brown, określił kulturę jako zespół wszystkich zwyczajów społecznych występujących w danej zbiorowości [Flis, 2001, s. 12−14]. Był on, razem z B. Malinowskim, głównym przedstawicielem strukturalnego funkcjonalizmu, wskazującego znaczenie zjawisk kulturowych dla całości systemu społecznego [Radcliffe-Brown, 1952; Malinowski, 1994]. Cechowało się ono zakotwiczeniem w kulturowym uniwersalizmie i realizmie. W opozycji powstał nurt interpretatywizmu, postulujący relatywizm i party- kularyzm kulturowy [Sułkowski, 2012, s. 18−19], nastawiony na odkrywanie znaczeń na danym społecznym podłożu [Geertz, 2005, s. 24]. Rozwój tego kie- runku datuje się na drugą połowę XX w. Na rozumieniu kultury przez pryzmat logiki powiązań symbolicznych skupili się E. Leach i C. Geertz, dla których kultura to system znaczeń pozostających między sobą w zmiennych i niejed- noznacznych relacjach [Flis, 2001, s. 14−15]. Symboliczne rozumienie kultury występuje też u francuskiego antropologa C. Levi-Straussa. Dla niego kultura 2 Antropologia fizyczna zajmuje się badaniem zmienności cech anatomicznych i fizjologicznych człowieka w czasie i przestrzeni i nie jest przedmiotem zainteresowań autora w tej pracy.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kapitał zagraniczny a kulturowe uwarunkowania zarządzania bankami w Polsce
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: