Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00449 006959 14479519 na godz. na dobę w sumie
Kapitałowy filar emerytalny a wzrost gospodarki - ebook/pdf
Kapitałowy filar emerytalny a wzrost gospodarki - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 88
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-5381-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> rynek pracy
Porównaj ceny (książka, ebook (-5%), audiobook).

Opracowanie w sposób kompleksowy ocenia makroekonomiczne skutki tworzenia obowiązkowych kapitałowych funduszy emerytalnych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jakub Borowski, Piotr Ci˝kowicz, Andrzej Rzoƒca, Wiktor Wojciechowski Kapitałowy filar emerytalny a wzrost gospodarki E S N A N I F Kapitałowy filar emerytalny a wzrost gospodarki E S N A N I F Jakub Borowski, Piotr Ci˝kowicz, Andrzej Rzoƒca, Wiktor Wojciechowski Kapitałowy filar emerytalny a wzrost gospodarki Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2013 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redakcja merytoryczna: Grażyna Rataj Recenzent: dr hab. prof. UW Wojciech Otto Projekt okładki i stron tytułowych: GRAFOS Ilustracja na okładce: © aodaodaod/iStockphoto.com Seria: Finanse Publikacja dofinansowana przez Konfederację Lewiatan © Wydawnictwo C.H. Beck 2013 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Studio Graficzne MIMO Michał Moczarski Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-5380-7 ISBN e-book 978-83-255-5381-4 Spis treści Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Jakie były główne cele tworzenia obowiązkowych kapitałowych systemów 7 emerytalnych w krajach Unii Europejskiej z punktu widzenia dbania 11 o wysokie i stabilne tempo wzrostu PKB? (Jakub Borowski) . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 1.2. Zmniejszenie ukrytych zobowiązań emerytalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 1.3. Przyspieszenie wzrostu gospodarczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 1.3.1. Ograniczenie zakłóceń na rynku pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 1.3.2. Rozwój rynku kapitałowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 1.3.3. Wzrost oszczędności krajowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 1.3.4. Oczekiwany wpływ wprowadzenia OFE na wzrost gospodarczy w krajach UE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 1.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 2. Wpływ utworzenia kapitałowych filarów emerytalnych na stabilność finansów publicznych w krajach Europy Środkowo-Wschodniej (Wiktor Wojciechowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 2.1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 2.2. Wpływ utworzenia kapitałowych funduszy emerytalnych na sytuację sektora finansów publicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 2.3. Wpływ wprowadzenia kapitałowych filarów emerytalnych na wycenę ryzyka kredytowego na rynku finansowym i w ocenach agencji ratingowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 2.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 3. Wpływ utworzenia filara kapitałowego w systemie emerytalnym na wzrost gospodarki (Piotr Ciżkowicz, Andrzej Rzońca) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 3.1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 3.2. Główne mechanizmy wpływu obowiązkowego filara kapitałowego na wzrost gospodarki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 3.2.1. Wpływ obowiązkowego filara kapitałowego na wzrost gospodarki poprzez wzrost stopy oszczędności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 5 Spis treści 3.2.2. Wpływ obowiązkowego filara kapitałowego na wzrost gospodarki przez wzmacnianie rozwoju rynku kapitałowego . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 3.3. Wpływ utworzenia obowiązkowego filara kapitałowego na stopę oszczędności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 3.3.1. Porównanie stopy oszczędności gospodarstw domowych w kapitałowym i repartycyjnym systemie emerytalnym . . . . . . . . . . . . 61 3.3.2. Kapitałowy system emerytalny a zmiany oszczędności poszczególnych sektorów instytucjonalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 3.4. Wpływ utworzenia oraz późniejszego ograniczenia obowiązkowego filara kapitałowego w systemie emerytalnym na wzrost polskiej gospodarki poprzez wpływ na stopę oszczędności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 3.4.1. Zależność poziomu produktu w długim okresie od stopy oszczędności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 3.4.2. Zależność tempa wzrostu gospodarki w długim okresie od stopy oszczędności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 3.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 Wprowadzenie W latach 1998– 2008 dziewięć krajów Unii Europejskiej wprowadziło obowiąz- kowy kapitałowy filar systemu emerytalnego, stanowiący uzupełnienie dotych- czas funkcjonującego systemu repartycyjnego. Zmiany te były motywowane zarówno chęcią zwiększenia przyszłych świadczeń emerytalnych, jak i potrze- bą zapewnienia szybszego i bardziej stabilnego wzrostu gospodarczego w dłu- gim okresie. W następstwie globalnego kryzysu gospodarczego w większości nowych krajów członkowskich UE, w których funkcjonował kapitałowy system emerytalny, podjęto jednak decyzje o zmniejszeniu składek do otwartych fun- duszy emerytalnych (OFE). Skłania to do postawienia pytania, czy tworzenie obowiązkowych kapitałowych systemów emerytalnych było właściwą reakcją polityki gospodarczej na kryzys tradycyjnych, repartycyjnych systemów eme- rytalnych w krajach UE. Próbą odpowiedzi na nie jest niniejsza książka. Składa się ona z trzech rozdziałów. W  rozdziale pierwszym przedstawiono główne cele tworzenia obowiąz- kowych kapitałowych systemów emerytalnych w krajach UE z punktu widze- nia dbania o  wysokie i  stabilne tempo wzrostu PKB. Analiza teoretycznych i  empirycznych prac poświęconych obowiązkowym kapitałowym systemom emerytalnym wskazuje, że ich wprowadzenie może sprzyjać osiągnięciu wy- żej wymienionych celów przez zmniejszenie ukrytych zobowiązań emerytal- nych i zwiększenie stabilności finansów publicznych. Utworzenie kapitałowego systemu emerytalnego może również przyspieszyć wzrost gospodarczy dzięki zwiększeniu oszczędności krajowych, ograniczeniu zakłóceń na rynku pra- cy i  pogłębieniu krajowego rynku finansowego. Prace badawcze poświęcone 7 Wprowadzenie utworzeniu OFE w krajach UE wskazują, że wymienione korzyści z wprowa- dzenia filara kapitałowego były – choć z różną wagą – traktowane jako ważny argument na rzecz powstania kapitałowego systemu emerytalnego. O ile jed- nak wpływ wprowadzenia OFE na ukryte zobowiązania emerytalne był zwy- kle poddawany analizie ilościowej (przynajmniej w  odniesieniu do wielkości przyszłego salda funduszu ubezpieczeń społecznych), o  tyle wpływ reformy na długofalowy wzrost gospodarczy był oceniany w sposób jakościowy. Wyni- kało to w znacznym stopniu z trudności w kwantyfikacji wymienionych kana- łów oddziaływania OFE na potencjalny PKB. Mimo tych trudności ilościowa ocena wpływu kapitałowych systemów emerytalnych na wzrost gospodarczy w krajach UE powinna być przedmiotem dalszych badań empirycznych. Próbę takiej analizy podjęto w rozdziale trzecim. Rozdział drugi jest poświęcony wpływowi utworzenia kapitałowych sys- temów emerytalnych w  krajach Europy Środkowo-Wschodniej na stabilność ich finansów publicznych w krótkim okresie. Utworzenie filarów kapitałowych w krajach, które dotychczas miały w pełni repartycyjne systemy emerytalne, powoduje bowiem konieczność znalezienia dodatkowych źródeł finansowa- nia ubytku bieżących składek lub zmniejszenia wysokości bieżących eme- rytur. Przedstawione w  tej części wyniki badań empirycznych wskazują, że kraje, w których wprowadzenie kapitałowych filarów emerytalnych części sys- temu emerytalnego skutkuje wzrostem deficytu sektora finansów publicznych, a w efekcie także wzrostem potrzeb pożyczkowych rządu i narastaniem jaw- nego długu publicznego, narażają się na ryzyko utraty wiarygodności kredyto- wej i wzrostu rentowności skarbowych papierów dłużnych. Pojawia się wów- czas presja na ograniczenie lub zawieszenie przekazywania składek do filarów kapitałowych. Przedstawiona w rozdziale drugim analiza prowadzi do wniosku, że refor- mom emerytalnym, których skutkiem jest nawet przejściowy wzrost deficytu i jawnego długu publicznego, powinny towarzyszyć dodatkowe zmiany zmniej- szające nierównowagę finansów publicznych, np.  ograniczające wydatki lub poszerzające bazę podatkową. W ten sposób rządy mogą ograniczać lub całko- wicie eliminować negatywny wpływ wprowadzenia kapitałowych filarów eme- rytalnych – skutkujący wzrostem potrzeb pożyczkowych – na wycenę skarbo- wych papierów dłużnych. W rozdziale trzecim wykazano, że obowiązkowy filar kapitałowy w sys- temie emerytalnym wpływa na przyspieszenie wzrostu gospodarczego przez zwiększenie oszczędności krajowych. Ich wzrostu można oczekiwać co 8 Wprowadzenie najmniej tak długo, jak długo wpływy do obowiązkowego filara kapitałowego są wyższe od wypłat z tego filara. Istnieje ryzyko, że ewentualny wzrost defi- cytu w finansach publicznych na skutek przekazywania składek do OFE może ograniczać pozytywny wpływ budowy obowiązkowego filara kapitałowego na krajowe oszczędności. Składki przekazywane do OFE mogą jednak zmusić rządzących do zmniejszenia innych wydatków. Wskazują na to dane o deficy- cie sektora finansów publicznych w Polsce w latach 1999– 2010, który był prze- ciętnie niemal identyczny jak w latach 1995– 1998, a więc przed reformą eme- rytalną. Innymi słowy, jeśli rządy ustalają poziom wydatków na najwyższym możliwym poziomie, obowiązkowy filar kapitałowy może zwiększyć krajowe oszczędności o  wielkość zbliżoną do odprowadzanych do niego składek oraz dochodów z ich inwestowania. W wariancie skrajnym, w którym przekazywa- nie składek do obowiązkowego filara kapitałowego jest w całości sfinansowa- ne długiem publicznym, wyrost oszczędności krajowych jest również możliwy. Efekt taki może mieć miejsce, gdy reakcją gospodarstw domowych na zwięk- szone zadłużenie publiczne jest wzrost ich dobrowolnych oszczędności (wystę- puje tzw. ekwiwalencja ricardiańska). W rozdziale przedstawiono również studium przypadku dotyczące wpływu zarówno wprowadzenia OFE, jak i późniejszego ograniczenia obowiązkowego filara kapitałowego w Polsce na długofalowy wzrost polskiej gospodarki. Anali- zę przeprowadzono przy założeniu korzystnego wpływu OFE na oszczędności krajowe. Uzyskane wyniki wskazują, że utworzenie obowiązkowego filara kapi- tałowego i utrzymanie wysokości składek do OFE na pierwotnie ustalonym po- ziomie podniosłoby poziom produktu w długim okresie w porównaniu do sce- nariusza pozostania przy repartycyjnym systemie emerytalnym o 3,9– 11,2 . 1 Jakie były główne cele tworzenia obowiązkowych kapitałowych systemów emerytalnych w krajach Unii Europejskiej z punktu widzenia dbania o wysokie i stabilne tempo wzrostu PKB? Jakub Borowski 1.1. Uwagi wstępne Przełom XX i  XXI  w. przyniósł głębokie zmiany w  systemach emerytalnych w wielu krajach europejskich. Jedną z najczęściej wprowadzanych reform było utworzenie obowiązkowego kapitałowego systemu emerytalnego, którego cechą charakterystyczną był ścisły związek wielkości odprowadzanej składki z wysokością przyszłego świadczenia emerytalnego (tzw. system zdefiniowa- nej składki). W odróżnieniu od dotychczas powszechnie stosowanego systemu repartycyjnego (pay-as-you-go, PAYG), w  którym wypłaty emerytur były fi- nansowane z bieżących składek emerytalnych płaconych przez pracowników, w kapitałowym systemie emerytalnym składka płacona przez pracownika jest odprowadzana do wybranego przez niego prywatnego funduszu (otwartego funduszu emerytalnego). Składka ta jest następnie inwestowana zgodnie z pro- filem inwestycyjnym funduszu i limitami inwestycyjnymi określonymi odręb- nymi przepisami (np. wyznaczającymi maksymalny udział inwestycji w akcje lub inwestycji w aktywa zagraniczne), a po przejściu pracownika na emeryturę 11 Jakub Borowski jest ona wypłacana z uzbieranego kapitału emerytalnego. Tak skonstruowany system funkcjonował równolegle z  systemem repartycyjnym, którego udział w finansowaniu przyszłych emerytur uległ zmniejszeniu. Ważną inspiracją dla wprowadzenia kapitałowej części systemu emerytal- nego w  krajach Unii Europejskiej były doświadczenia państw Ameryki Połu- dniowej, które jako pierwsze utworzyły filary kapitałowe. Prekursorem zmian było Chile: w  1981  r. wprowadzono tam najdalej idącą reformę polegającą na likwidacji systemu repartycyjnego i wprowadzeniu filara kapitałowego ze składką na poziomie 10 wynagrodzenia. W kolejnych latach system kapitało- wy wprowadzono między innymi w Peru (1993), Argentynie (1994), Kolumbii (1994), Urugwaju (1996), Boliwii (1997) i Meksyku (1997). Tabela 1.1. Kapitałowe filary systemu emerytalnego w krajach Unii Europejskiej Kraj Węgry Polska Szwecja Łotwa Bułgaria Estonia Litwa Słowacja Rumunia Rok wprowadzenia Początkowa i planowana składka do filara kapitałowego 1998 1999 1999 2001 2002 2002 2004 2005 2008 6 w latach 1998– 2002; 8 – od 2003 r. 7,3 2,5 2 w latach 2001– 2006; 4 w 2007 r., 8 w 2008 r.; planowany wzrost do 9 w 2009 r. i 10 w 2010 r. 2 w latach 2002– 2003; 3 w latach 2004– 2005; 4 w 2006– 2007; 5 – od 2008 r. 4 i 16 dla samozatrudnionych, 6 i 16 dla pracowników najemnych 2,5 w 2004 r.; 3,5 w 2005 r.; 4,5 w 2006 r.; 5,5 – od 2007 r. 9 2 w 2008 r.; wzrost o 0,5 pkt proc. do 6 w 2016 r. Źródło: [Łaszek, 2011; OECD, 2008]. W  krajach UE najwcześniej filar kapitałowy wprowadzono na Węgrzech (1998), a w kolejnych latach reformę taką wdrożono jeszcze w ośmiu krajach (tab. 1.1). Zarówno początkowy poziom składki do funduszy emerytalnych, jak i jej planowane zmiany w kolejnych latach po wprowadzeniu reformy były bar- dzo zróżnicowane. Ponadto żaden z krajów nie zdecydował się na całkowite za- stąpienie systemu PAYG systemem kapitałowym. Było to teoretycznie możliwe, 12 1. Jakie były główne cele tworzenia obowiązkowych kapitałowych… ale oznaczałoby konieczność zapewnienia finansowania (przez podniesienie podatków, obniżenie wydatków publicznych lub przyrost zadłużenia pub- licznego) dla bieżących wypłat emerytur, dla których nie byłoby już pokrycia w składkach. Warto również odnotować, że we wszystkich krajach o relatywnie niewielkiej początkowej składce do OFE (Bułgaria, Litwa, Łotwa i Rumunia) zaplanowano jej wzrost. Tabela 1.2. Filary systemu emerytalnego według Banku Światowego Filar Zerowy Sposób sfinansowania świadczeń emerytalnych podstawowe świadczenia niepowiązane z wysokością składki, finansowane przez państwo w skali określonej przez jego możliwości finansowe Pierwszy obowiązkowy system repartycyjny ze składką powiązaną z zarobkami Drugi Trzeci Czwarty obowiązkowy kapitałowy system zdefiniowanej składki połączony z niezależnym zarządzaniem kapitałem emerytalnym dobrowolny system przyjmujący różne formy (np. indywidualne oszczędzanie na emeryturę, finansowanie składki przez pracodawcę, zdefiniowana składka) nieformalne wsparcie (np. od rodziny), inne formalne programy socjalne (w ramach polityki zdrowotnej lub mieszkaniowej), inne indywidualne aktywa (np. nieruchomości lub odwrócona hipoteka) Źródło: [Holzmann, Hinz, Dorfman, 2008]. Wprowadzenie kapitałowego filara systemu emerytalnego w  krajach UE w latach 1998– 2008 przybliżyło system emerytalny w tych krajach do modelu rekomendowanego przez Bank Światowy, który w wielu przypadkach inspi- rował wprowadzenie OFE i doradzał w trakcie wdrażania reformy (tab. 1.2). Model ten zakłada istnienie pięciu źródeł (filarów) finansujących emerytury, co w ocenie tego Banku lepiej służy realizacji podstawowych celów stawia- nych systemom emerytalnym, którymi są ograniczenie ryzyka biedy wśród osób starszych oraz „wygładzanie” konsumpcji w okresie pracy i pobierania emerytury [Holzmann, Hinz, Dorfman, 2008]. Zdaniem Banku Światowe- go dywersyfikacja źródeł finansowania emerytur zmniejsza prawdopodo- bieństwo spadku świadczeń emerytalnych na skutek materializacji jednego z trzech czynników ryzyka: ekonomicznego (np. spadku tempa wzrostu go- spodarczego oddziałującego w kierunku zmniejszenia tempa wzrostu fundu- szu płac i wpływów ze składek), demograficznego (wzrostu relacji liczby osób pobierających świadczenia do liczby osób płacących składki, co może być 13 Jakub Borowski skutkiem malejącej dzietności lub zwiększonej emigracji) lub politycznego (np. decyzji o zmniejszeniu tempa waloryzacji emerytur w celu ograniczenia wydatków publicznych). Prace dotyczące ekonomicznych skutków wprowadzenia kapitałowego fila- ra emerytalnego można podzielić na dwie grupy. Do pierwszej zaliczamy ana- lizy poświęcone wpływowi drugiego filara na wysokość przyszłych emerytur w wybranych krajach [The World Bank, 2004; Urząd Rady Ministrów, 1997; Palmer, 2000]. Do drugiej zaś należą badania poświęcone długookresowym makroekonomicznym skutkom wprowadzenia OFE [Corsetti, Schmidt-Hebbel, 1995; Schmidt-Hebbel, 1998]. Niniejszy tekst wpisuje się w  drugi z  wymienionych nurtów badawczych, a celem analizy jest odpowiedź na pytanie, jakie były główne cele tworzenia kapitałowych systemów emerytalnych w krajach UE z punktu widzenia dbania o stabilne i wysokie tempo wzrostu gospodarczego. Analiza przyczyn wprowa- dzenia kapitałowego filara emerytalnego w tych krajach została przeprowadzo- na z perspektywy czasu, w którym podejmowano decyzję o utworzeniu tego filara. Innymi słowy, w analizie nie są uwzględnione wieloletnie doświadczenia związane z funkcjonowaniem systemu kapitałowego w krajach unijnych, a tak- że podjęte w ostatnich latach w większości tych krajów decyzje o przejściowym lub trwałym zmniejszeniu składki do kapitałowych funduszy emerytalnych. Analiza celów tworzenia OFE w krajach UE została podzielona na trzy części. W pierwszej omówiono problem ukrytych zobowiązań emerytalnych i koniecz- ność ich zmniejszenia jako główną przyczynę wprowadzenia II filara emerytal- nego. W drugiej części przedstawiono spodziewany korzystny wpływ utworzenia OFE na rozwój rynku finansowego, oszczędności krajowe i wzrost gospodarczy. Główne wnioski z przedstawionych rozważań zawarto w części czwartej. 1.2. Zmniejszenie ukrytych zobowiązań emerytalnych Jedną z najważniejszych przyczyn tworzenia II filara emerytalnego w krajach Unii Europejskiej było zmniejszenie ukrytych zobowiązań emerytalnych, a więc zdyskontowanego strumienia przyszłych wypłat emerytur. Na wartość tego strumienia mają wpływ głównie: wiek przechodzenia emeryturę, sposób obli- czania i waloryzowania przyszłych emerytur oraz spodziewane tendencje demo- graficzne. Dostępne na początku XXI w. prognozy demograficzne sporządzone 14 1. Jakie były główne cele tworzenia obowiązkowych kapitałowych… przez Organizację Narodów Zjednoczonych sygnalizowały, że zarówno w kra- jach rozwiniętych, jak i  w  krajach należących do tzw.  rynków wschodzących spodziewane tendencje demograficzne będą oddziaływać w  kierunku zwięk- szenia ukrytych zobowiązań systemu emerytalnego (tab.  1.3). Wskazywał na to oczekiwany w latach 2000– 2015 wzrost udziału w populacji liczby osób po- wyżej 65. roku życia. Warto odnotować, że wzrost tego odsetka był najwyższy w rozwiniętych krajach UE (Niemcy, Szwecja, Wielka Brytania i Włochy) oraz niektórych nowych krajach członkowskich Unii (Polska, Węgry, Czechy). Tabela 1.3. Tendencje demograficzne Osoby powyżej 65. roku życia ( ) Współczynnik wsparcia: (20– 59 lat)/(powyżej 60 lat) Kraj 1 Argentyna Rosja Indie Turcja Indonezja USA Meksyk Brazylia Słowacja Chiny Chile Francja Polska Węgry Wielka Brytania Włochy 2000 2015 Różnica 2000 2015 Różnica 2 9,7 12,5 5,0 5,8 4,8 12,3 4,7 5,1 11,4 6,9 7,2 16 12,1 14,6 15,8 18,1 3 10,7 13,8 6,4 7,2 6,4 14,4 6,8 7,3 13,7 9,3 9,7 18,6 14,8 17,4 18,9 22,4 4 1,0 1,3 1,4 1,4 1,6 2,1 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 3,1 4,3 5 2,4 2,9 2,6 2,7 3,8 2,9 2,4 2,5 2,4 3,4 3,4 3,3 3,7 6,4 5,2 7,1 6 1,4 1,8 1,5 1,5 2,4 1,6 1,1 1,1 1,1 1,8 1,7 1,3 1,6 3,3 2,2 3,6 7 1,0 1,1 1,1 1,2 1,3 1,3 1,3 1,3 1,3 1,6 1,7 2,0 2,1 3,1 3,1 3,6 Kraj 8 Szwecja Rosja Wielka Brytania Francja Argentyna Węgry Włochy Niemcy Japonia Polska USA Czechy Słowacja Indie Chile Turcja 15 Jakub Borowski 1 Niemcy Szwecja Czechy Japonia 2 16,4 17,4 13,8 17,2 3 21,0 22,3 18,7 25,8 Źródło: [Goliaš, 2004]. 4 4,6 4,9 4,9 8,6 5 5,6 7,1 7,0 7,6 6 2,0 2,9 2,7 2,8 7 3,6 4,2 4,3 4,8 8 Chiny Indonezja Brazylia Meksyk Wspomniane spodziewane tendencje demograficzne znalazły odzwier- ciedlenie w oczekiwanym kształtowaniu się współczynnika wsparcia, a więc relacji liczby osób w wieku produkcyjnym (20– 59 lat) do liczby osób w wieku powyżej 60 lat. Im ten współczynnik jest wyższy, tym łatwiej sfinansować wy- płaty bieżących emerytów, dla których źródłem są składki płacone przez pracu- jących. We wszystkich analizowanych krajach oczekiwano znaczącego obniże- nia współczynnika wsparcia, przy czym jego największy spadek prognozowano w krajach należących do rynków wschodzących. Mimo tego spadku jego po- ziom w tych krajach pozostawał wyższy niż w krajach rozwiniętych UE oraz nowych krajach członkowskich, co wskazywało na relatywnie wysoki poziom ukrytych zobowiązań emerytalnych w krajach Unii Europejskiej. Niekorzystny wpływ oczekiwanych tendencji demograficznych na wiel- kość ukrytych zobowiązań emerytalnych w krajach UE potwierdzają wyniki badań empirycznych (tab. 1.4). Wskazują one, że na przełomie XX i XXI w. we wszystkich analizowanych krajach unijnych poziom ukrytego długu publicz- nego brutto, uwzględniającego ukryte zobowiązania emerytalne (bez oczeki- wanych wpływów ze składek), przekraczał 100 PKB w wariancie ze stopą dyskontową na poziomie 5 i 200 PKB przy stopie dyskontowej wynoszą- cej 2 . Tym samym ukryte zobowiązania emerytalne w tych krajach co naj- mniej kilkakrotnie przekraczały bieżącą relację jawnego długu publicznego do PKB. Istotnym czynnikiem kształtującym wielkość ukrytych zobowiązań eme- rytalnych był również wyjściowy poziom bieżących wydatków na emerytury w relacji do PKB, stanowiący w znacznym stopniu odzwierciedlenie hojności systemu emerytalnego (korzystnych zasad wyliczania emerytury, np.  przez traktowanie okresu, w którym pracownik zarabiał najwięcej, jako tzw. okresu bazowego). Wysoki poziom ukrytych zobowiązań emerytalnych –  i  w  związku z  tym ukrytego długu publicznego w  krajach UE –  był zjawiskiem niekorzystnym z dwóch powodów. 16 1. Jakie były główne cele tworzenia obowiązkowych kapitałowych… Tabela 1.4. Bieżący dług publiczny, wydatki na emerytury oraz ukryte zobowiązania systemu emerytalnego1) w wybranych krajach w latach 1999– 2000 ( PKB) Kraj Dług publiczny Bieżące wydatki na emerytury Brazylia Słowenia Rumunia Polska Słowacja Węgry Estonia Litwa Chile Korea Południowa 33 25 18 43 31 59 7 28 9 33 9 11 6 12 8 9 9 7 7 1 Ukryty dług publiczny 2 500 429 386 379 304 300 268 221 77 57 4 330 298 256 261 210 203 189 155 60 33 5 275 255 214 220 179 171 163 134 53 26 1) Uwzględniono ukryte zobowiązania brutto (bez pomniejszenia o prognozowane przychody ze składek emerytalnych) systemu emerytalnego przy uwzględnieniu wszystkich osób płacących składki. Źródło: [Holzmann, Palacios, Zviniene, 2004]. Po pierwsze, niepodjęcie z  odpowiednim wyprzedzeniem działań zmie- rzających do zmniejszenia ukrytych zobowiązań publicznych oznaczałoby ko- nieczność wprowadzenia znaczących zmian w  dochodach (podwyżki podat- ków lub składek na ubezpieczenia społeczne w ramach repartycyjnego filara systemu emerytalnego) lub wydatkach (zmniejszenie emerytur, ograniczenie innych transferów, obniżenie wydatków inwestycyjnych lub konsumpcji pu- blicznej) sektora publicznego w przyszłości ze względu na wieloletnie kumulo- wanie się zobowiązań emerytalnych. Działania te oddziaływałyby w kierunku zwiększenia zmienności produkcji, dochodów, konsumpcji i dobrobytu gospo- darstw domowych1. Zgodnie z argumentacją R.E. Lucasa [1987] w przypadku gospodarstw domowych charakteryzujących się awersją do ryzyka wahania konsumpcji wokół jej długookresowej ścieżki mają negatywny wpływ na ich 1 Dobrobyt ten może być rozumiany jako użyteczność osiągana przez reprezentatywne gospodar- stwo domowe z  łącznej konsumpcji osób należących do tego gospodarstwa w  okresie całego życia. Por. [Romer, 2001]. 17 Jakub Borowski dobrobyt. Stanowi to istotny argument na rzecz zamiany ukrytych zobowiązań emerytalnych na jawne, co pozwala „wygładzić” ścieżkę długofalowego wzro- stu gospodarczego. Po drugie, wysokie ukryte zobowiązania emerytalne mogą być interpreto- wane przez uczestników rynku finansowego jako znaczące ryzyko niewypła- calności lub sfinansowania ukrytych zobowiązań poprzez emisję pieniądza przez bank centralny [Hochreiter, Winckler, Brandner, 1998]. Oba działania wpływają na wzrost premii za ryzyko zawartej w  stopach procentowych, przy czym w  pierwszym przypadku mamy do czynienia ze wzrostem pre- mii za ryzyko niewypłacalności, w drugim zaś – zwiększeniu ulega premia za ryzyko inflacyjne. Oba efekty przyczyniają się do wzrostu realnych stóp procentowych, oddziałującego w  kierunku zmniejszenia akumulacji kapita- łu i obniżenia dynamiki potencjalnego PKB. Wyniki badań empirycznych nie wskazują jednak na istotny wpływ ukrytych zobowiązań sektora publicznego (w tym w szczególności ukrytych zobowiązań emerytalnych) na poziom real- nych stóp procentowych. Zgodnie z analizami przeprowadzonymi dla gospo- darki amerykańskiej wzrost ukrytych zobowiązań emerytalnych o  1   PKB przyczynia się do wzrostu oprocentowania 10-letnich obligacji rządowych o 0,02 pkt proc. [Wang, Rettenmaier, 2008, s. 208– 2222]. Efekt ten jest za- tem nieznaczny i  znacząco niższy od wpływu zwiększenia bieżącego salda budżetu federalnego lub jawnego długu publicznego (wzrost długotermino- wych stóp procentowych o  odpowiednio 0,6 i  0,1 pkt proc.). W  literaturze przedmiotu niewielką skalę tego efektu tłumaczy się zwykle występowaniem tzw.  ekwiwalencji ricardiańskiej, a  więc wzrostu oszczędności sektora pry- watnego (antycypującego przyszły wzrost obciążeń podatkowych w związku z koniecznością spłaty zaciągniętego długu publicznego) w reakcji na spadek oszczędności sektora publicznego [Barro, 1974, s. 1095– 1117; Gale, Orszag, 2003b]. Na wpływ ukrytego długu publicznego na oprocentowanie długotermi- nowych obligacji skarbowych można również spojrzeć przez pryzmat do- świadczeń krajów strefy euro. Badania poświęcone zagadnieniu alienacji rynków finansowych wskazują, że w  okresie poprzedzającym ostatni glo- balny kryzys finansowy inwestorzy nie doszacowywali ryzyka związanego 2 W szacunkach wykorzystano prognozowane zdyskontowane zobowiązania netto (oczekiwane wypłaty emerytur minus dochody ze składek) funduszu ubezpieczeń społecznych (Social Security) w horyzoncie 75 lat. Szereg czasowy obejmował szacunki ukrytych zobowiązań emerytalnych dla lat 1976– 2003. 18 1. Jakie były główne cele tworzenia obowiązkowych kapitałowych… z inwestycjami w papiery dłużne emitowane przez niektóre kraje strefy euro [Wojcie chowski, 2012]. Innymi słowy, możliwość szybkiego wzrostu relacji jawnego długu publicznego do PKB w reakcji na silne spowolnienie wzrostu gospodarczego bądź pęknięcia bańki spekulacyjnej na rynku nieruchomo- ści i związanych z tym dużych strat bilansowych ponoszonych przez sektor bankowy (implikujących konieczność dokapitalizowania sektora bankowego przez sektor publiczny) była w  niewielkim stopniu brana pod uwagę przez inwestorów przy wycenie instrumentów dłużnych emitowanych przez takie kraje jak Grecja, Hiszpania czy Irlandia. Było to najprawdopodobniej spowo- dowane przekonaniem inwestorów (potwierdzonym przez późniejsze wyda- rzenia), że w przypadku niewypłacalności kraju strefy euro pozostałe kraje członkowskie (w szczególności Niemcy) udzielą mu pomocy finansowej [Ar- ghyrou, Tsoukalas, 2010]. Niewielkie znaczenie ukrytego długu publicznego – jako potencjalnego czynnika ryzyka inwestycyjnego – można również tłu- maczyć tym, że najważniejsze agencje ratingowe pomijały problem ukrytego długu emerytalnego w grupie czynników mających istotny wpływ na poziom przyznawanego przez nie ratingu3. Jeśli zatem inwestorzy nie doszacowy- wali ryzyka szybkiego wzrostu jawnego długu publicznego w krajach strefy euro, to tym bardziej nie doceniali ryzyka odległej w czasie niewypłacalności bądź monetyzacji długu publicznego na skutek wzrostu ukrytych zobowiązań emerytalnych. Mimo przytoczonych wyników badań empirycznych i międzynarodowych doświadczeń sugerujących brak istotnego wpływu ukrytego długu publiczne- go na rynki finansowe można by oczekiwać, że eksperci oraz osoby odpowie- dzialne za wdrażanie reform systemu emerytalnego uznawali redukcję ukry- tych zobowiązań emerytalnych za główną przyczynę wprowadzanych zmian w systemie emerytalnym. Analiza prac empirycznych nie pozwala na jedno- znaczne przyjęcie tego wniosku. Za jego odrzuceniem przemawiają wyniki badań ankietowych przeprowadzonych w trzynastu krajach (w tym czterech nowych krajach członkowskich UE), które wprowadziły reformę emerytalną (zdefiniowaną jako wprowadzenie kapitałowego filara systemu emerytalnego 3 Na podstawie analizy raportów agencji Moody’s i Standard Poor’s R. Cantor i F. Packer [1996] wskazują, że głównymi czynnikami wpływającymi na rating przyznawany przez te agencje poszcze- gólnym krajom były: dochód per capita, wzrost PKB, inflacja, saldo dochodów i wydatków budżeto- wych, saldo obrotów bieżących bilansu płatniczego, poziom rozwoju gospodarczego (kryterium jako- ściowe) i  historia kredytowa (przypadki niewypłacalności w  przyszłości). Autorzy wykazali, że statystycznie istotny wpływ na rating kraju przyznany przez te agencje mają wszystkie wymienione wyżej czynniki z wyjątkiem salda fiskalnego. 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kapitałowy filar emerytalny a wzrost gospodarki
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: