Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00407 010953 7497479 na godz. na dobę w sumie
Kara ograniczenia wolności w polskim prawie karnym - ebook/pdf
Kara ograniczenia wolności w polskim prawie karnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 200
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1876-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Praca poświęcona jest materialnoprawnej problematyce kary ograniczenia wolności, przede wszystkim jej regulacji zawartej w art. 34-36 Kodeksu karnego. Omówiono również zasady jej wyboru przez sąd spośród kodeksowego katalogu kar, zagadnienia warunkowego zawieszenia jej wykonania, kształtowania kary łącznej po wcześniejszym skazaniu na tę karę oraz podstawowe regulacje związane z jej wykonywaniem. Liczba orzekanych co roku kar ograniczenia wolności sięga 10% wszystkich orzekanych kar, a więc poziomu, który osiągają bezwzględne, czyli niezawieszone kary pozbawienia wolności, i w związku z powszechną tendencją do zastępowania nieefektywnych kar pozbawienia wolności alternatywnymi karami wolnościowymi, liczba ich orzeczeń powinna wzrastać.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Kara ograniczenia wolności w polskim prawie karnym Radosław Giętkowski monografi e Redakcja: Izabela Ratusińska Wydawca: Marcin Skrabka Sk³ad, ³amanie: Zakład Usługowy ZINEL s.c. © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2007 ISBN: 978-83-7526-076-2 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Wydawnictw Książkowych i Czasopism Prawniczych 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 Redakcja Książek 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Druk i oprawa: Drukarnia Wydawnictw Naukowych sp. z o.o., ul. ¯wirki 2, 90-450 £ódŸ Spis treści Wykaz skrótów ......................................................................................................9 Podziękowanie .....................................................................................................11 Wprowadzenie .....................................................................................................13 Rozdział 1 Kara ograniczenia wolności w aspekcie historycznym i prawnomiędzynarodowym .............................................................................1 1.1. Geneza kary ograniczenia wolności ...........................................................1 1.2. Regulacja kary ograniczenia wolności w kodeksie karnym z 1969 r. ....20 1.3. Zmiany w zakresie kary ograniczenia wolności wprowadzone przez kodeks karny z 1997 r. ........................................................................21 1.4. Kara ograniczenia wolności w statystykach sądowych ..........................2 1.5. Kara ograniczenia wolności a normy prawa międzynarodowego publicznego ....................................................................................................32 Rozdział 2 Usytuowanie kary ograniczenia wolności w systemie polskiego prawa karnego ..................................................................................................................41 2.1. Kara ograniczenia wolności a inne środki reakcji karnej ........................41 2.1.1. Kara ograniczenia wolności a inne kary .........................................41 2.1.2. Kara ograniczenia wolności a środki probacyjne ..........................48 2.2. Cele kary ograniczenia wolności ................................................................3 2.3. Podstawy prawne orzekania kary ograniczenia wolności ......................9 2.4. Zbieg podstaw orzekania kary ograniczenia wolności i innych środków reakcji karnej..................................................................................61 2.4.1. Możliwe wypadki zbiegu podstaw ..................................................61 2.4.2. Przesłanki orzekania kary ograniczenia wolności .........................62 • Przesłanki pozytywne ....................................................................62 • Przesłanki negatywne ....................................................................66  Spis treści Rozdział 3 Treść kary ograniczenia wolności ....................................................................69 3.1. Granice wymiaru kary ograniczenia wolności .........................................69 3.2. Zakazy i obowiązki składające się na karę ograniczenia wolności .......70 3.2.1. Uwagi ogólne .......................................................................................70 3.2.2. Zakaz zmiany miejsca stałego pobytu .............................................72 3.2.3. Obowiązek wykonywania pracy wskazanej przez sąd................78 • Kwestia wyboru formy obowiązku pracy ...................................78 • Nieodpłatna, kontrolowana praca na cele społeczne ...............8 • Potrącenia z wynagrodzenia za pracę .......................................106 3.2.4. Obowiązek udzielania wyjaśnień dotyczących przebiegu odbywania kary ................................................................................117 3.3. Środki orzekane fakultatywnie wraz z karą ograniczenia wolności ...120 3.3.1. Dozór nad skazanym .......................................................................120 3.3.2. Obowiązki o charakterze probacyjnym ........................................123 • Uwagi ogólne .................................................................................123 • Obowiązek przeproszenia pokrzywdzonego ..........................128 • Zobowiązanie do wykonywania obowiązku łożenia na utrzymanie innej osoby ..........................................................130 • Obowiązek powstrzymywania się od nadużywania alkoholu lub używania innych środków odurzających ..........132 • Obowiązek naprawienia szkody ................................................133 • Świadczenie pieniężne .................................................................137 Rozdział 4 Warunkowe zawieszenie wykonania kary ograniczenia wolności .........139 Rozdział 5 Problematyka kary łącznej przy skazaniu na karę ograniczenia wolności ..............................................................................................................149 Rozdział 6 Podstawowe zagadnienia związane z wykonywaniem kary ograniczenia wolności ......................................................................................162 6 Spis treści Rozdział 7 Szczególne odmiany kary ograniczenia wolności ......................................177 7.1. Kara ograniczenia wolności orzekana w stosunku do żołnierzy ........177 7.2. Kara ograniczenia wolności orzekana na podstawie kodeksu karnego skarbowego ...................................................................................180 7.3. Kara ograniczenia wolności orzekana na podstawie kodeksu wykroczeń.....................................................................................................183 Rozdział 8 Wnioski de lege ferenda .....................................................................................18 Bibliografia .........................................................................................................191 7 8 Wykaz skrótów Akty prawne k.c. — kodeks cywilny k.k. — kodeks karny k.k.s. — kodeks karny skarbowy k.k.w. — kodeks karny wykonawczy k.p. — kodeks pracy k.p.c. — kodeks postępowania cywilnego k.p.k. — kodeks postępowania karnego k.w. — kodeks wykroczeń Czasopisma i publikatory ActaUNC — Acta Universtitatis Nicolae Copernici ActaUWr. — Acta Universitatis Wratislaviensis Dz. U. — Dziennik Ustaw Gd.St.Praw. — Gdańskie Studia Prawnicze Gaz. Prawn. — Gazeta Prawnicza GP — Gazeta Prawna GS — Gazeta Sądowa GSiP — Gazeta Sądowa i Penitencjarna Jur. — Jurysta KSP — Krakowskie Studia Prawnicze KZS — Krakowskie Zeszyty Sądowe NP — Nowe Prawo Orz. Prok. i Pr. — Orzecznictwo SN (wkładka do Prok. i Pr.) OSA — Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych 9 Wykaz skrótów OSNCP — Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna oraz Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych OSNKW — Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Izba Wojskowa OSPiKA — Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych Pal. — Palestra PiP — Państwo i Prawo PiZS — Praca i Zabezpieczenie Społeczne PiŻ — Prawo i Życie PPK — Problemy Prawa Karnego Prob. Praw. — Problemy Praworządności Prok. i Pr. — Prokuratura i Prawo Prz. PK — Przegląd Prawa Karnego Prz. Pen. — Przegląd Penitencjarny Prz. Pol. — Przegląd Policyjny PS — Przegląd Sądowy PWS — Problemy Wymiaru Sprawiedliwości RPEiS — Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Rzeczposp. — Rzeczpospolita SKKiP — Studia Kryminologiczne, Kryminalistyczne i Penitencjarne SP — Studia Prawnicze St.Iur. — Studia Iuridica WPP — Wojskowy Przegląd Prawniczy Zesz. Probl.–Anal. — Zeszyty Problemowo–Analityczne ZN — Zeszyty Naukowe ZN IBPS — Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego ZW — Zagadnienia Wykroczeń Inne k.o.w. — kara ograniczenia wolności SA — Sąd Apelacyjny SN — Sąd Najwyższy UW — Uniwersytet Warszawski 10 Podziękowania Monografia ta jest uaktualnioną i zmodyfikowaną wersją rozprawy doktorskiej obronionej przeze mnie w 2005 r. na Wydziale Prawa i Admini- stracji Uniwersytetu Gdańskiego. Dziękuję przede wszystkim mojemu promotorowi, Panu dr. hab. Ja- rosławowi Warylewskiemu, prof. UG, za kierowanie moją pracą, wszelkie udzielone mi zalecenia i wskazówki oraz poświęcony mi czas. Dziękuję również moim recenzentom, Panu prof. Janowi Grajewskiemu i Panu dr. hab. Jarosławowi Majewskiemu, prof. UKSW, za wnikliwe i głębokie przeanalizowanie mojej pracy i za wynikające stąd cenne uwagi, które po- zwoliły mi jeszcze szerzej spojrzeć na poruszaną przeze mnie problematykę, szczególnie od strony praktyki sądowej i całego systemu prawa, nie tylko prawa karnego materialnego. Radosław Giętkowski 11 12 Wprowadzenie Głównym przedmiotem niniejszej pracy jest regulacja kary ogranicze- nia wolności (k.o.w.) zawarta w art. 34–36 k.k. Przesądza to o materialno- prawnym charakterze zamierzonych rozważań. Wspomniane artykuły k.k. pozwalają bowiem na w miarę dokładne określenie treści k.o.w., które to za- gadnienie niewątpliwie jest domeną prawa karnego materialnego. Treść oma- wianej kary doprecyzowują jednak przepisy prawa karnego wykonawczego. Stąd konieczne będzie odwoływanie się w tej kwestii także do niektórych przepisów kodeksu karnego wykonawczego i wydanych na jego podstawie rozporządzeń. W niczym nie zmieni to wszakże materialnoprawnego ujęcia tematu. Ujęcia tego nie zmieni też ogólne omówienie w odrębnym rozdziale zagadnień związanych ściśle z wykonywaniem k.o.w. Nacisk zostanie bo- wiem położony na te instytucje, które mają wpływ na dolegliwość kary. Materialnoprawna problematyka k.o.w. nie wyczerpuje się oczywiście w zagadnieniu treści tej kary. Stąd omówione zostaną również podstawy prawne orzekania k.o.w., cele tej kary oraz instytucje: warunkowego zawie- szenia wykonania k.o.w. i kary łącznej przy skazaniu na tę karę. Określone zostanie także miejsce k.o.w. w systemie polskich środków reakcji karnej. W celu stworzenia ogólnego obrazu tej kary oraz podstaw do formułowania zaleceń co do jej orzekania zostanie też w niezbędnym zakresie przedsta- wiona jej geneza, przemiany i podstawowe dane statystyczne dotyczące odnoszącej się do niej praktyki sądowej. Mimo że niniejsza praca zostanie niemal w całości poświęcona mate- rialnoprawnej analizie k.o.w. uregulowanej przez art. 34–36 k.k., od razu na początku trzeba zaznaczyć, że istnieje także k.o.w. orzekana w stosunku do żołnierzy, k.o.w. orzekana na podstawie k.k.s. i orzekana na podstawie k.w. Te trzy wymienione kary ograniczenia wolności określane są w pracy jako szczególne odmiany k.o.w. Autor zdaje sobie sprawę z możliwych teoretycz- nych wątpliwości, czy są to odmiany tej samej kary, czy też kary orzekane 13 Wprowadzenie na podstawie k.k.s. i k.w. są rodzajowo odmienne. O przedstawionym ujęciu zadecydował jednak fakt jednolitego traktowania przez k.k.w. wszystkich kar ograniczenia wolności, bez względu na podstawy prawne ich orzekania. Podstawowe różnice między szczególnymi odmianami k.o.w. a k.o.w., o której mowa w art. 34–36 k.k., zostaną zasygnalizowane w przedostatnim rozdziale. W pozostałych rozdziałach, ilekroć będzie mowa o k.o.w., należy mieć na uwadze wyłącznie podstawowy typ tej kary, ujęty we wspomnia- nych artykułach k.k., chyba że co innego wyraźnie będzie wynikać z treści. W ostatnim rozdziale pracy zostaną natomiast przedstawione odpo- wiednie wnioski de lege ferenda, odnoszące się przede wszystkim do mate- rialnoprawnej regulacji k.o.w. Opracowanie uwzględnia stan prawny na dzień 31 grudnia 2006 r., a w odniesieniu do k.k. również zmiany wchodzące w życie w dniu 12 marca 2007 r. (Dz. U. z 2006 r. Nr 226, poz. 1648). 14 Rozdział 1 Kara ograniczenia wolności w aspekcie historycznym i prawnomiędzynarodowym 1.1. Geneza kary ograniczenia wolności W polskiej literaturze prawniczej genezę k.o.w. wiąże się przede wszyst- kim z przejętą z ustawodawstwa radzieckiego karą pracy poprawczej1. Część przedstawicieli doktryny k.o.w. wywodzi jednak od złagodzonych reżimów wykonania kary pozbawienia wolności2. Spotkać można też i taki pogląd, że k.o.w. pochodzi jednocześnie od kary pracy poprawczej i od kary aresztu domowego, którą przewidywały m.in. k.k. wojskowy z 1932 r. i k.k. WP z 1944 r.3 Ostatni pogląd wymaga pewnego uściślenia, a mianowicie, że wyraź- ny wpływ konstrukcji kary aresztu domowego widoczny jest wyłącznie w uregulowaniach szczególnej odmiany k.o.w., jaką jest ta kara orzekana 1 Z. Sienkiewicz, Od kary pracy poprawczej do kary ograniczenia wolności, ActaUWr. Prawo 1972, nr 36, s. 74; I. Andrejew, Polskie prawo karne w zarysie, wyd. 9, Warszawa 1989, s. 278; J. Bafia, Polskie prawo karne, Warszawa 1989, s. 236 (autor nie wypowiada się co prawda wprost na temat rodowodu k.o.w., jednak rozważania na temat tej kary rozpoczyna od ogólnego omówienia kary pracy poprawczej); K. Buchała, Prawo karne materialne, wyd. 2, Warszawa 1989, s. 483; A. Marek, Komentarz do kodeksu karnego. Część ogólna, Warszawa 1999, s. 102; J. Szumski (w:) M. Kalitowski, Z. Sienkiewicz, J. Szumski, T. Tyszkiewicz, A. Wąsek, Kodeks karny. Komentarz, t. II, Gdańsk 1999, s. 22; J. Wojciechowska (w:) E. Bieńkowska, B. Kunicka–Michalska, G. Rejman, J. Wojciechowska, Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 1999, s. 854; J. Zagórski, Orzekanie i wykonywanie kary ograniczenia wolności oraz pracy społecznie użytecznej w Polsce w świetle analizy przepisów i wyników badań, Warszawa 2003, s. 44–45; J. Warylewski, Prawo karne. Część ogólna, Warszawa 2004, s. 359. 2 M. Rudnik, Penitencjarne aspekty kary ograniczenia wolności, KSP 1972, s. 115; J. Śliwowski, Kara ogra- niczenia wolności. Studium penalistyczne, Warszawa 1973, s. 27–28; A. Tobis, Kara ograniczenia wolności za przestępstwa przeciwko rodzinie, Warszawa 1987, s. 28–29. J. Śliwowski, Kara ograniczenia wolności..., s. 10–13; C. Łukaszewicz, B. Nizieński, W. Wychowski, Orzekanie i wykonywanie kary ograniczenia wolności, Warszawa 1980, s. 12; A. Grześkowiak (w:) Prawo karne. Zagadnienia teorii i praktyki, red. A. Marek, Warszawa 1986, s. 118. 3 1 Kara ograniczenia wolności w aspekcie historycznym i prawnomiędzynarodowym w stosunku do żołnierzy. Trudno natomiast dostrzec taki wpływ na regulację k.o.w. w powszechnym prawie karnym. Niesłuszne jest zatem twierdzenie, że źródłem k.o.w. jako takiej była kara aresztu domowego. O karze aresztu domowego jako źródle k.o.w. można bowiem mówić tylko na gruncie wojsko- wego prawa karnego4, a że rozważania w niniejszej pracy koncentrują się na „powszechnej” k.o.w., pogląd ostatni, z dokonanym powyżej zastrzeżeniem co do jego słuszności, zostanie w tym miejscu pominięty. Przeanalizowane zostaną zaś dwa pozostałe poglądy. Socjalistyczną karę pracy poprawczej ustanowiła po raz pierwszy in- strukcja rosyjskiego Ludowego Komisariatu Sprawiedliwości z 19 grudnia 1917 r., zatytułowana „O trybunale rewolucyjnym, jego składzie, sprawach podlegających jego rozpoznaniu i o prowadzeniu jego posiedzeń”. Karę tę przejął następnie dekret o sądzie nr 3 z 20 lipca 1918 r., który w art. 11 naka- zywał stosować ją zamiast krótkoterminowej kary pozbawienia wolności. Warto w tym miejscu podkreślić, że kara pracy poprawczej w chwili swych narodzin była silnie powiązana z ideą odstępowania od krótkotrwałego po- zbawienia wolności na rzecz środków wolnościowych. Godne podkreślenia jest także założone wychowawcze oddziaływanie tej kary, co przejawiało się nawet w samej jej nazwie. W ślad za porewolucyjną Rosją, a następnie ZSRR, karę pracy popraw- czej wprowadziła do ustawodawstwa karnego większość państw socjalistycz- nych. W Polsce pierwszy raz karę tę przewidziała ustawa z 19 kwietnia 1950 r. o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy (Dz. U. Nr 20, poz. 168). Większe znaczenie miała jednak ustawa z 15 grudnia 1951 r. o orzecznictwie karno–administracyjnym (Dz. U. Nr 66, poz. 454), po wejściu w życie której uchwalono jeszcze szereg ustaw szczególnych przewidujących karę pracy poprawczej za wykroczenia. Kara pracy poprawczej, o której była mowa w ustawie z 15 grudnia 1951 r., ze względu na swój wyraźny charakter wy- chowawczy miała zastępować karę aresztu, polegającą na krótkotrwałym pozbawieniu wolności. Tak więc recepcja kary pracy poprawczej z ustawo- dawstwa radzieckiego do prawa polskiego nastąpiła razem z wymienionymi wcześniej towarzyszącymi jej założeniami polityki kryminalnej. Kara pracy poprawczej w kształcie określonym przez ustawę o orzecz- nictwie karno–administracyjnym orzekana była w wymiarze do 3 miesięcy i mogła przybrać trzy formy: 4 J. Skupiński, recenzja książki J. Śliwowskiego pt. Kara ograniczenia wolności. Studium penalistyczne, Warszawa 1973, PiP 1974, z. 2, s. 115; tegoż, Kara ograniczenia wolności w prawie karnym powszechnym — jej istota, geneza i prawnomiędzynarodowe uwarunkowania, SP 1988, nr 4, s. 63.  W.F. Dąbrowski, Orzecznictwo karno–administracyjne w PRL, Poznań 1967, s. 87. 16 Geneza kary ograniczenia wolności 1) wykonywania pracy w dotychczasowym miejscu zatrudnienia z potrą- ceniem 20 wynagrodzenia na rzecz państwa, 2) wykonywania pracy w miejscu wskazanym przez odpowiednie prezy- dium rady narodowej z takim samym potrąceniem z wynagrodzenia jak w punkcie 1), 3) wykonywania pracy bez wynagrodzenia, wyznaczonej przez prezydium rady narodowej zamiast pracy określonej w punkcie 2) przy przeliczeniu 3–5 dni wynagradzanej pracy poprawczej na 1 dzień pracy bez wyna- grodzenia (art. 10). Podobnie k.k. z 1969 r. uregulował 3 formy obowiązku pracy wchodzą- cego w zakres k.o.w., co potwierdza tezę o wywodzeniu się k.o.w. z kary pracy poprawczej. Wykonywanie kary pracy poprawczej napotykało jednak w praktyce olbrzymie trudności, a oczekiwania co do tej kary, związane z jej wychowaw- czym oddziaływaniem, w ówczesnych warunkach ustrojowych po prostu się nie sprawdziły (szczególnie w przypadkach orzekania tej kary za naruszenie socjalistycznej dyscypliny pracy). Głównie te względy spowodowały, że ustawą z 10 września 1956 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 187) uchylono ustawę o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy, a ustawą z 2 grudnia 1958 r. (Dz. U. Nr 77, poz. 396) wprowadzono poprawkę do ustawy o orzecznictwie karno–admi- nistracyjnym, znoszącą karę pracy poprawczej za wykroczenia. Karę pracy poprawczej przewidywały także trzy pierwsze projekty no- wego kodeksu karnego: z roku 19516, 1954–55 i 1956. Projekty z lat 1959 i 1963 nie uwzględniały już kary pracy poprawczej, co niewątpliwie było związane ze wspomnianymi zmianami w polskim ustawodawstwie, polegającymi na odstąpieniu od omawianej kary, ale też z teoretyczną krytyką tej kary w uję- ciu projektów k.k. (karze pracy poprawczej zarzucano m.in., że nie jest karą powszechną, bo może być stosowana tylko w stosunku do pracowników najemnych, że jest w rzeczywistości grzywną rozłożoną na raty, a obniżenie zarobku skazanego może go zniechęcać do pracy, i że skierowanie do pracy poza miejscem zatrudnienia nie zawsze byłoby w praktyce wykonalne)7. 6 Zgodnie z tym projektem karę tę skazany miał odbywać w swoim dotychczasowym miejscu pracy lub w innym miejscu pracy. Kara miała trwać od 1 miesiąca do dwóch lat. W czasie jej odbywania miano potrącać skazanemu od 10 do 20 z jego uposażenia, a czas ten nie miał być wliczany do wysługi lat. 7 E.S. Rappaport, Czyż to nie jest ukryta grzywna?, NP 1951, nr 11–12, s. 117; M. Szerer, Po wstępnych badaniach nad kodeksem karnym, NP 1957, nr 7–8, s. 96; I. Andrejew, Nowy kodeks karny. Z rozważań nad Projektem, Warszawa 1963, s. 41–43. 17 Kara ograniczenia wolności w aspekcie historycznym i prawnomiędzynarodowym Do koncepcji tej kary, aczkolwiek zmienionej i poszerzonej, wracały nato- miast projekty k.k. z 1966 i 1968 r. (w tym ostatnim była już mowa o k.o.w.). Znamienne jest przy tym, że rezygnacja z kary pracy poprawczej skutko- wała automatycznie obniżeniem dolnej granicy wymiaru kary pozbawienia wolności (projekt z 1959 r. obniżył ją z proponowanego wcześniej miesiąca do tygodnia)8, przywrócenie kary pracy poprawczej (ostatecznie w postaci k.o.w.) skutkowało z kolei podwyższeniem ustawowego minimum kary po- zbawienia wolności (do 3 miesięcy w ostatniej redakcji projektu k.k.). Pozwala to na wyciągniecie wniosku, że powrót do kary pracy poprawczej w pro- jektach nowego k.k. wynikał z potrzeby istnienia kary alternatywnej wobec nieefektywnego krótkoterminowego pozbawienia wolności, która może być orzekana w stosunku do sprawców drobniejszych przestępstw9. Słuszność tego wniosku potwierdza treść art. 56 proj. k.k. z 1966 r. i art. 55 proj. k.k. z 1968 r. (późniejszy art. 54 k.k. z 1969 r.), zgodnie z którą, jeśli za dany czyn ustawa przewiduje stosunkowo łagodną karę pozbawienia wolności i sąd wymierzyłby tę karę w wysokości nieprzekraczającej 6 miesięcy, a skazanie na tę karę nie byłoby celowe, zamiast niej możliwe jest orzeczenie kary pracy poprawczej (k.o.w. w proj. k.k. z 1968 r.). Potrzebne było też wzbogacenie ubogiego systemu kar, w którym istniała tylko jedna kara nieizolacyjna — grzywna10, co m.in. ograniczało możliwości indywidualizacji i racjonalizacji odpowiedzialności karnej11. Pozostaje jednak pytanie, dlaczego ustawodaw- ca sięgnął ponownie właśnie do koncepcji kary pracy poprawczej, która to koncepcja nie sprawdziła się w praktyce. Odpowiedzi na to pytanie może udzielić teoria wywodząca k.o.w. ze złagodzonych reżimów wykonywania kary pozbawienia wolności. Na początku lat 60. ubiegłego wieku toczyły się dość intensywne prace nad projektem ustawy o wykonaniu kary pozbawienia wolności i tymczaso- wego aresztowania (w 1961 r. opracowano pierwszy projekt tej ustawy, ko- lejne 2 projekty w 1962 i wreszcie czwarty w 1963 r.). Projektowana ustawa12 przewidywała wolnościowy środek mający zastępować karę pozbawienia wolności a polegający na wykonywaniu pod nadzorem zakładu karnego pracy w uspołecznionym zakładzie pracy. Taka praca na wolności miała być 9 J. Śliwowski, Kara ograniczenia wolności..., s. 25–26. Ibidem, s. 25–26; J. Skupiński, Kara ograniczenia wolności w prawie karnym..., s. 65; J. Szumski (w:) M. Ka- litowski, Z. Sienkiewicz, J. Szumski, L. Tyszkiewicz, A. Wąsek, Kodeks karny. Komentarz..., s. 23. 10 J. Bafia, System kar zasadniczych w świetle Kodeksu karnego z 1969 r., Prz. Pen. 1969, nr 2, s. 12. 11 S. Pawela, Formy resocjalizacji skazanych bez pozbawienia wolności, Prz. Pen. 1970, nr 2, s. 32. 12 Teksty projektów nie były publikowane. Przytacza je częściowo J. Śliwowski, Wykonanie kary w wa- runkach ograniczonej wolności, Toruń 1964, karta nienumerowana między s. 164 a 165. 8 18 Geneza kary ograniczenia wolności uznawana za sposób wykonywania kary pozbawienia wolności w odnie- sieniu do osób skazanych na ową karę w wymiarze nieprzekraczającym 6 miesięcy (wspomniany art. 54 k.k. z 1969 r. też mówi o 6 miesiącach!) oraz w odniesieniu do skazanych na karę dłuższą, którym pozostało do odbycia nie więcej niż 6 miesięcy tej kary, a za takim sposobem jej wykonywania przemawiają względy wychowawcze. Po 1963 r. zaniechano dalszych prac nad projektem wspomnianej ustawy do czasu opracowania nowej redakcji projektu k.k., z którym należało go zharmonizować. Powołana w 1966 r. komisja, której zadaniem była kodyfikacja prawa karnego wykonawczego, nie rozpatrywała już jednak koncepcji wolnościowego wykonywania kary pozbawienia wolności, prawdopodobnie dlatego, że projekt k.k. z 1966 r. uwzględniał ponownie karę pracy poprawczej jako alternatywę dla krótko- terminowego pozbawienia wolności. Chyba więc we wspomnianych roz- wiązaniach, zawartych w projektach ustawy o wykonaniu kary pozbawienia wolności, należy upatrywać inspiracji dla ustawodawcy do przywrócenia w projekcie k.k. kary pracy poprawczej13 (śladem tej inspiracji był — jak się wydaje — zaskakujący zapis w art. 115 k.k.w. z 1969 r. o „penitencjarnych celach” k.o.w., który trzeba uznać za ewidentne niedopatrzenie ustawodaw- cy14). Ostatecznie, pamiętając zapewne o krytyce tejże kary, rozbudowano jej koncepcję, dodając do obowiązku pracy kilka dalszych obligatoryjnych i fakultatywnych obowiązków, tworząc tym samym w pewnej mierze nowy środek reakcji karnej, nazwany karą ograniczenia wolności (więcej na ten temat zob. rozdz. 1.2.). Wydaje się, że o pochodzeniu k.o.w. od wolnościowych sposobów wy- konywania kary pozbawienia wolności można mówić tylko w kategoriach przedstawionej powyżej inspiracji dla ustawodawcy. Kara ograniczenia wol- ności jest bowiem środkiem wolnościowym „i wszelka próba choćby tylko teoretycznego powiązania jej z pozbawieniem wolności byłaby sprzeczna z jej istotą i stanowiłaby wypaczenie jej idei”1. Reasumując, k.o.w. wywodzi się od kary pracy poprawczej, która została recypowana do prawa polskiego z ustawodawstwa radzieckiego. O peniten- cjarnej genezie k.o.w. można z kolei mówić tylko w tym znaczeniu, że rozwa- żane przez penitencjarystów na początku lat 60. konstrukcje najprawdopodob- niej miały wpływ na decyzję ustawodawcy o przywróceniu polskiemu prawu zarzuconej w poprzednim dziesięcioleciu kary pracy poprawczej. 13 Np. J. Śliwowski, Kara ograniczenia wolności..., s. 28. 14 J. Skupiński, Kara ograniczenia wolności w prawie karnym..., s. 67–68. 1 Ibidem, s. 67. O penitencjarnym charakterze k.o.w. pisali natomiast m.in. M. Rudnik, Penitencjarne aspekty... i J. Śliwowski, Kara ograniczenia wolności..., s. 27–31 i 123–124. 19 1.2. Regulacja kary ograniczenia wolności w kodeksie karnym z 1969 r. Artykuł 33 § 1 k.k. z 1969 r. ustalał czas trwania k.o.w. na okres od 3 miesięcy do 2 lat. Na treść tej kary składały się 4 obligatoryjne elementy (art. 33 § 2): – zakaz zmiany bez zgody sądu miejsca stałego pobytu, – obowiązek wykonywania wskazanej przez sąd pracy (obowiązek ten nawiązywał do omawianej kary pracy poprawczej), – pozbawienie prawa sprawowania funkcji w organizacjach społecz- nych, – obowiązek udzielania wyjaśnień dotyczących przebiegu odbywania kary. Wysuwający się na plan pierwszy, najbardziej dolegliwy i rozbudo- wany obowiązek, jakim był obowiązek pracy, mógł przybrać jedną z trzech następujących postaci (art. 34): 1) wykonywanie nieodpłatnej, dozorowanej pracy na cele publiczne w wy- miarze od 20 do 50 godzin w stosunku miesięcznym (ta postać obowiązku pracy mogła być orzekana zarówno w stosunku do osób pracujących, jak i niepracujących); 2) wykonywanie pracy dotychczasowej z potrąceniem od 10 do 25 wy- nagrodzenia za pracę na rzecz Skarbu Państwa albo na cel społeczny wskazany przez sąd (ów cel społeczny to novum w stosunku do kary pracy poprawczej), połączone z zakazem rozwiązania przez skazanego stosunku pracy bez zgody sądu oraz zakazami przyznania skazanemu wyższego wynagrodzenia i przeniesienia go na wyższe stanowisko (ta postać omawianego obowiązku pracy mogła dotyczyć wyłącznie osób zatrudnionych w uspołecznionym zakładzie pracy); 3) wykonywanie pracy w odpowiednim uspołecznionym zakładzie pracy z zastosowaniem rygorów określonych w punkcie 2 (tę postać obowiązku pracy można było orzekać wobec osób niezatrudnionych, jeżeli przema- wiały za tym względy wychowawcze). W roku 1988 ustawodawca, chcąc zwiększyć znaczenie k.o.w., dokonał nowelizacji przywołanego art. 34 k.k.16 W miejsce dotychczasowych potrą- ceń z wynagrodzenia za pracę skazanego skierowanego do odpowiedniego 16 Zob. ustawa z 17 czerwca 1988 r. o zmianie niektórych przepisów prawa karnego i prawa o wykro- czeniach (Dz. U. Nr 20, poz. 135). 20
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kara ograniczenia wolności w polskim prawie karnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: