Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00444 007170 13461265 na godz. na dobę w sumie
Karl Dedecius - ebook/pdf
Karl Dedecius - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 352
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8448-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Karl Dedecius - najwybitniejszy tłumacz literatury polskiej w historii - przez ponad pół wieku był symbolem niemiecko-polskiego porozumienia. Książka cenionego znawcy życia i twórczości Czarodzieja z Darmstadt to interesujący, pogłębiony zapis jego wieloletnich dokonań translatorskich i eseistycznych. Przynosi nie tylko analizę warsztatu literackiego Karla Dedeciusa, lecz także omawia jego twórcze kontakty z wieloma pisarzami oraz ludźmi nauki w Niemczech i Polsce. Publikacja jest ważnym dokumentem niemiecko-polskiego pogranicza kulturowego XX i XXI wieku.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Katedra Badań Niemcoznawczych Krzysztof A. Kuczyński – Uniwersytet Łódzki 90-131 Łódź, ul. Narutowicza 59a RECENZENT Katarzyna Grzywka-Kolago REDAKTOR INICJUJĄCY Agnieszka Kałowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Aleksandra Urzędowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcia wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/grandeduc oraz w gabinecie Karla Dedeciusa we Frankfurcie n. Menem (2012) – foto.: Norbert Kuczyński © Copyright by Krzysztof A. Kuczyński, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07667.16.0.M Ark. wyd. 18,2; ark. druk. 22,0 ISBN 978-83-8088-447-2 e-ISBN 978-83-8088-448-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp Część I. W kręgu „Czarodzieja z Darmstadt” 1. Architekt polsko-niemieckich pomostów literackich 2. Początki działalności Karla Dedeciusa jako tłumacza litera- tury polskiej (1963–1964) w świetle dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej 3. Deutsches Polen-Institut w Darmstadt w roli ambasady kultury polskiej w latach 1979–1998 4. Nad fenomenem przekładu literackiego Karla Dedeciusa 5. Karl Dedecius i Henryk Bereska. Podobieństwa i różnice w warsztacie translatorskim 6. Tomik poezji stał się legendą… 7. „Myślę o kronice leczącej narodowe kompleksy…”. Wokół tomu esejów Polska i Niemcy. Posłannictwo książek Karla Dedeciusa. Rozważania nad recepcją 8. Aneks Część II. Z korespondencji Karla Dedeciusa 1. Wśród pisarzy i uczonych. Korespondencja Karla Dedeciu- sa – próba rekonesansu 2. Kontakty Karla Dedeciusa z profesorem Kazimierzem Wyką w świetle wspomnień i korespondencji 3. W kręgu wydawcy „Mickiewicz–Blätter”. Z korespondencji Karla Dedeciusa z Hermannem Buddensiegiem 9 11 13 20 50 57 68 76 83 95 127 129 140 160 5 Spis treści 4. „Drogi Panie Karolu!” – z listów Egona Naganowskiego do Karla Dedeciusa 5. Z korespondencji Karla Dedeciusa do Horsta Bienka. Wstęp do zagadnienia 6. Aneks Część III. Po odejściu z Darmstadt 1. „Pałeczkę sztafety przekazuję dalej…”. Odejście Karla De- deciusa ze stanowiska dyrektora Deutsches Polen-Institut w Darmstadt w 1998 roku w świetle prasy niemieckiej 2. Deutscher Nationalpreis 2010 dla Karla Dedeciusa, Ham- burg, 23 czerwca 2010 r. 3. Wystawa „Karl Dedecius i Łódź”. Archiwum Karla Dedeciu- sa przy Collegium Polonicum, Słubice 17 czerwca 2010 r. 4. Łódzkie uroczystości 90-lecia prof. dra h.c. mult. Karla De- deciusa (19–26 maja 2011 r.) 5. Jubileusz 90-lecia oraz honorowy doktorat Europejskiego Uniwersytetu „Viadrina” dla prof. dra h.c. mult. Karla Dede- ciusa. Słubice–Frankfurt/O, 16–17 czerwca 2011 r. 6. Fundacja Karla Dedeciusa przy Europejskim Uniwersytecie „Viadrina” we Frankfurcie/O (28 listopada 2013 r.) 7. Aneks Część IV. Z wizytą w pracowni Karla Dedeciusa 1. „W kontaktach międzyludzkich ważna jest szczerość…” Z wizytą u Karla Dedeciusa (2007) 2. Z wizytą u Karla Dedeciusa (2008) 3. „Współpracowałem z ludźmi o różnych poglądach…” Z wi- zytą u profesora Karla Dedeciusa (2012) Część V. Wywiady z Karlem Dedeciusem 1. Ponad granicami i barierami (1987) 2. Nigdy nie jestem z siebie zadowolony (1999) 3. Uczcie się języków i używajcie ich z fantazją… (2011) 4. Bazowałem na korzeniach Renesansu… (2015) 6 179 194 198 203 205 215 228 232 239 247 250 269 271 274 278 283 285 293 297 302 Część VI. Wywiady z autorem książki nt. Karla Dedeciusa 1. Łodzianin z Darmstadt (1999) 2. Spłacamy nasz dług… (2008) 3. Największy tłumacz wszechczasów (2016) Część VII. Miscellanea 1. [Rec.] Karl Dedecius, O Polsce, Europie, literaturze. Dialog przyjaźni (1996) 2. [Rec.] Karl Dedecius, Europejczyk z Łodzi. Wspomnienia (2008) 3. [Rec.] Karl Dedecius, Szkiełko tłumacza i oko poety. Eseje (2013) 4. [Rec.] Julian Tuwim/Karl Dedecius, Nasz 20. wiek/Unser 20. Jahrhundert (2013) Część VIII. Pożegnanie Karla Dedeciusa 1. Moje spotkania z Karlem Dedeciusem 2. Pożegnanie Karla Dedeciusa Bibliografia Spis treści 309 311 315 319 327 329 331 333 335 339 341 347 351 Foto: Norbert Kuczyński (2012) Niniejsza publikacja była przygotowywana z myślą o jubileuszu 95-lecia uro- dzin prof. dr h.c. mult. Karla Dedeciusa w maju 2016 r., jednak odejście wiel- kiego tłumacza w dniu 26 lutego 2016 r. spowodowało, że tom in honorem przeistoczył się, niestety, w tom in memoriam. Wstęp Biografia i twórczość Karla Dedeciusa nieprzerwanie od lat skupiają na so- bie zainteresowanie wielu osób, zwłaszcza wielbicieli literatury oraz tych, dla których ważne jest porozumienie niemiecko-polskie, egzemplifikowane w przypadku wielkiego humanisty w postaci olbrzymiej liczby esejów i tłu- maczeń z literatury polskiej, które od półwiecza pozwalają czytelnikom kra- jów niemieckiego obszaru językowego zapoznać się z czołowymi utworami polskich pisarzy współczesnej doby. Wraz z odejściem Karla Dedeciusa w dniu 26 lutego 2016 roku skończyła się, niestety, ta niezwykle ważna epoka w niemiecko-polskich relacjach kul- turalnych. Wielki tłumacz i znawca polskiego piśmiennictwa uczynił z literatury po- most zbliżający dwa sąsiadujące ze sobą narody. Dzięki swej wielkiej, ponad półwiecznej pracy, zdołał nie tylko przyswoić kulturze niemieckiej ogromną liczbę polskich dzieł, ale i zainteresować nimi wielu Niemców. Polska książka nad Renem i Szprewą przestała być „literaturą nieznaną”. Chociaż o działalności Karla Dedeciusa powstało w przeszłości wiele prac analizujących jego znakomity dorobek przekładowy i eseistyczny, to z pew- nością kolejne książki i artykuły o nim naświetlą w lepszy, bardziej wnikliwy sposób jego twórczą pracę. Uchwycić w pogłębionej, syntetycznej analizie niezwykle obfity plon jego jakże pracowitego życia nie będzie sprawą prostą. Jak to powiedział kiedyś Karl Dedecius: „Praca jest moją pasją”. Nie były to puste słowa, świadczą o tym dwie setki (!) książek sygnowanych jego nazwi- skiem i tysiące pomniejszych pozycji, rozsianych po wielkiej liczbie almana- chów, czasopism i gazet. Ciągła aktywność intelektualna pomagała Karlowi Dedeciusowi niewątpliwie utrzymać młodość charakteru i siły witalne. W początkach 2006 roku ukazała się kolejna książka Karla Dedeciusa, tym razem oczekiwana szczególnie niecierpliwie – jego autobiografia pt. Europäer aus Lodz. Erinnerungen. Ten obszerny tom to spowiedź łódzkiego Niemca z dziejów jego życia, młodości, okresu wojny i długich lat niewoli, 9 a także niełatwych, ale jakże ważnych dziesięcioleci w Republice Federalnej Niemiec, kiedy rozsławiał imię kultury polskiej. Jest to jednocześnie swoisty przewodnik po życiu, twórczych kontaktach z wieloma przedstawicielami polskiej kultury, a także działalności translator- skiej i eseistycznej wielkiego tłumacza. Autor niniejszych słów od ponad 40 lat towarzyszył piórem krytyka i bada- cza wielkim dokonaniom Karla Dedeciusa. Były to książki, rozprawy, artykuły, recenzje i wywiady, przeprowadzone z „Czarodziejem z Darmstadt”, jak przez szereg lat był nazywany twórca i wieloletni dyrektor Deutsches Polen-Institut. W chwili, kiedy dzieło życia Karla Dedeciusa zostało niestety na zawsze zamknięte, wydaje się pożądane, aby zainteresowanemu czytelnikowi przed- łożyć wybór studiów o wielkim tłumaczu. Z pewnością nie dotyczą one wszystkich aspektów wieloletniej pracy Karla Dedeciusa, ale wypada żywić nadzieję, że choć w części przypomną one niektóre z ważnych trendów jego twórczej działalności. Zadania opracowania obszernej, pogłębionej monografii o życiu i twór- czości Karla Dedeciusa będzie można podjąć się zapewne w niedalekiej pe- spektywie czasowej, kiedy oswoimy się z myślą (o ile będzie to możliwe), że „Mędrzec z Frankfurtu/M.” zakończył już swoją doniosłą misję „budowni- czego mostów”. Wielkie dzieło, które pozostawił po sobie, nie pozwoli o nim zapomnieć. Niezwykła energia emanująca z jego książek, tych tłumaczonych z wielkim talentem na język niemiecki, a także własnych, eseistycznych, bę- dzie z pewnością przez długie lata towarzyszyć badaniom nad meandrami kultury niemiecko-polskiego pogranicza. Niniejszy tom grupujący rozprawy i inne materiały przynosi – w nie- zmienionej w zasadzie formie – niektóre teksty opublikowane przez autora w minionych latach. Jest to zabieg świadomy, mający na celu odtworzenie wieloletnich fascynacji postacią i dorobkiem wielkiego tłumacza. W niektórych rozdziałach zawarte są cytaty w języku niemieckim, pozo- stawia się je bez zmian, m.in. z tego powodu, że poszczególne teksty są trak- towane jako materiały źródłowe. W takich przypadkach oryginalna wersja językowa wydaje się pożądana. Niechże więc rozprawy i pomniejsze pozycje zaprezentowane w tomie będą skromnym przyczynkiem do naszej wiedzy o Karlu Dedeciusie. Ze strony autora jest to jednocześnie hołd składany największemu tłumaczowi polskiej literatury w dziejach, a także podziękowanie za wiele lat życzliwej, jakże ważnej, przyjaźni. Łódź, październik 2016 r. Krzysztof A. Kuczyński 10 Wstęp Część I W kręgu „Czarodzieja z Darmstadt” 1. Architekt polsko-niemieckich pomostów literackich Wśród licznych określeń starających się wyartykułować niepowtarzalną rolę Karla Dedeciusa w obustronnych niemiecko-polskich kontaktach kultural- nych, spotykamy takie jak np. „Czarodziej z Darmstadt”, „jeden z fundamen- tów powojennych relacji bilateralnych Niemcy – Polska” czy „największa po- stać w historii literatury polskiej w krajach niemieckiego obszaru językowego”. W maju 2016 roku Karl Dedecius obchodziłby uroczysty jubileusz swo- ich 95. urodzin, zgodnie uważany za najwybitniejszego tłumacza w dziejach niemiecko-polskich powinowactw literackich, a także znakomitego znawcę polskiej literatury współczesnej i teoretyka przekładu. Jest wydarzeniem bez precedensu, że tłumacz – przeważnie anonimowy dla czytelnika – staje się osobistością równą niemal autorowi, którego dzieła przekłada, a czasem nawet przerasta go blaskiem swojego nazwiska. Ta nie- codzienna sytuacja była nieraz udziałem Karla Dedeciusa. Złożone powojenne kontakty zachodnioniemiecko-polskie przez długie lata były zdominowane przez zimnowojenne nastroje między Bonn a Europą Wschodnią i dopiero w epoce kanclerstwa Willy’ego Brandta nastąpiły od- czuwalne zmiany polityczne, które m.in. umożliwiły żywy „krwiobieg” kul- tury między Renem a Wisłą. Literatura naszego kraju nie powstaje w języku należącym do szerzej zna- nych, dlatego poprzez przekłady na języki obce, m.in. na niemiecki, ma szansę znaleźć zainteresowanego odbiorcę na rynku światowym. Tak więc rola ludzi mogących podjąć się niełatwej roli translatora dzieł literackich jest tutaj nie- oceniona, stają się oni autentycznymi propagatorami piśmiennictwa naszego kraju. Każdy tłumacz musi wykazywać predyspozycje niecodzienne, jak do- głębna znajomość kultury, obyczajowości, a przede wszystkim języka, z któ- rego dokonuje przekładu. Musi także dysponować uzdolnieniami literackimi. Nic dziwnego, że z rzeszy tłumaczy tylko bardzo nieliczni znaleźli się w gro- nie tych wybitnych, którzy potrafili pokonać wszelkie „zasadzki” językowe i na wysokim poziomie przyswoić obce dzieła kulturze swojego kraju. Na czele tej elitarnej grupy translatorów stoi od końca lat 50. XX wieku bezdyskusyjnie Karl Dedecius, o którym jakże słusznie napisał wybitny kry- tyk Jerzy Kwiatkowski, iż 13 mało jest współcześnie cudzoziemców, których zasługi dla polskiej literatury można by porównać z zasługami Karla Dedeciusa. Wielki talent translatorski połączył się tu z żarliwym poczuciem posłannictwa, niezwykły słuch poetycki – z rozległą wiedzą, niestrudzona pracowitość pisarza – z energią i rzutkością prelegenta, wykładowcy i organizatora. Przez ponad pół wieku swojej ogromnej pracy tłumacza i propagatora piśmiennictwa polskiego Karl Dedecius przyswoił językowi niemieckiemu utwory ponad trzystu polskich twórców, wydał ponad dwieście pozycji książ- kowych (obszernych antologii zbiorowych, tomów twórców indywidualnych, a także własnych książek o sztuce przekładu i eseistycznych na temat współ- czesnej literatury polskiej oraz powinowactw niemiecko-polskich), założył bezprecedensowy Niemiecki Instytut Kultury Polskiej w Darmstadt i przez wiele lat wraz z grupą swoich współpracowników promował naszą kulturę, głównie współczesną literaturę polską. Jego nazwisko stało się synonimem kontaktów niemiecko-polskich, jest on jednocześnie jednym z głównych fila- rów obustronnego poznania i zrozumienia. Swój „most” niemiecko-polskiego porozumienia z wielkim sukcesem buduje tłumacz z materiału, którym ope- ruje po mistrzowsku – z najcenniejszych utworów polskiej literatury, głównie współczesnej. Jego ulubioną dziedziną jest powojenna poezja i aforystyka pol- ska, m.in. takich autorów jak Zbigniew Herbert, Tadeusz Różewicz, Wisława Szymborska, Czesław Miłosz, Julian Przyboś oraz Stanisław Jerzy Lec. Droga do pozycji wielkiego znawcy polskiego piśmiennictwa i jego wybitnego tłu- macza nie była łatwa, świadczą o tym jego pogmatwane przez historię losy. Karl Dedecius urodził się w Łodzi 20 maja 1921 roku w spolonizowanej po części rodzinie niemieckiej, wywodzącej się ze strony ojca z czeskich Sude- tów, ze strony matki ze Szwabii. Jego przodkowie, podobnie jak wielu innych Niemców, przywędrowali na ziemie polskie w pierwszej połowie XIX wieku. Ojciec Karla Dedeciusa, Gustav, pracował w okresie międzywojennym jako kancelista w urzędzie policji obyczajowej. W domu mówiono po nie- miecku (matka Marta, z d. Reich, miała kłopoty z językiem polskim), a także po polsku. Karl został wysłany do szkoły polskiej, maturę uzyskał w 1939 roku w Gimnazjum im. S. Żeromskiego przy ul. Ewangelickiej. Planowano, aby wykazujący duże uzdolnienia muzyczne Karl studiował w Państwowym In- stytucie Sztuki Teatralnej w Warszawie. Rok 1939 przyniósł jednakże wybuch wojny i przyszłość młodego człowieka, podobnie jak w przypadku innych młodych ludzi w Niemczech i Polsce, podporządkowana została nieubłaga- nym prawom toczących się wydarzeń. Jako Niemiec trafia z początkiem 1941 roku do służby wojskowej we Frankfurcie nad Odrą, skąd latem 1942 zostaje odkomenderowany pod 14 Część I. W kręgu „Czarodzieja z Darmstadt” Stalingrad. Tragiczną dla Niemców bitwę przeżywa jako jedyny ze swojego 8 pułku 3 dywizji. W niewoli, nieraz ciężko chory, przebywa w radzieckich łagrach aż do końca grudnia 1949 roku. Do Łodzi nie ma po co wracać, matka zmarła na raka jeszcze podczas wojny, ojciec ginie w 1945 roku w swoim domu w niewyjaśnionych okolicz- nościach. Jedynym znanym mu adresem jest jego narzeczona Elvira Roth, przebywająca po wyjeździe z Łodzi w Kranichfeld koło Weimaru. Tam też udaje się Karl Dedecius. Jego sytuacja nie jest łatwa: zdrowie po latach nie- wolniczej pracy w Rosji szwankuje, oprócz matury nie ma innego wykształ- cenia, nie ma pracy. Wreszcie uzyskuje zatrudnienie w Instytucie Teatralnym w Weimarze, gdzie ma za zadanie zajmować się m.in. zagadnieniami teatru radzieckiego. Wówczas to Karl Dedecius sięga do swojej dawnej pasji jesz- cze z czasów łódzkiego gimnazjum i zaczyna tłumaczyć literaturę piękną, w 1952 roku wychodzi w jego przekładzie Kordian i cham Leona Kruczkow- skiego. Publikuje też w prasie i periodykach fachowych. Ale życie polityczne kraju ulega coraz większemu naciskowi ideologicznemu i Karl Dedecius po- dejmuje niełatwą decyzję – w międzyczasie w 1951 roku urodziła się córka Oktawia, a w chwili emigracji (grudzień 1952) żona jest ponownie w ciąży – wyjazdu do Republiki Federalnej Niemiec. I znowu poszukiwanie pracy, tym trudniejsze, że ma na utrzymaniu ro- dzinę. Po przejściowych zatrudnieniach, np. w „Pfälzer Tageblatt” w Landau, od 1957 roku uzyskuje stałą pracę w jednym z dużych towarzystw ubezpie- czeniowych we Frankfurcie nad Menem. Powoli uzyskuje stabilizację finan- sową i może myśleć o swojej fascynacji polskim piśmiennictwem i sprawami przekładu. Jednak początki nie były zachęcające… Propozycja współpracy z Peterem Suhrkampem, jednym z największych wydawców w Niemczech Zachod- nich, zostaje odrzucona z uwagą, że kultura słowiańska jeszcze przez wiele lat nie znajdzie zainteresowanych nią odbiorców nad Renem. Ale wytrawny wydawca tym razem się pomylił… W 1959 roku Karl Dedecius wydaje w Heidelbergu i Monachium dwie niewielkie antologie Płonące groby (oryg. Leuchtende Gräber) oraz Lekcja ciszy (oryg. Lektion der Stille). Zwłaszcza druga z nich, przynosząca wybór wierszy młodej polskiej poezji, zrobiła furorę. Pojawiła się ogromna liczba recenzji, krytycy dostrzegli w tych nieznanych dotychczas w Niemczech utworach nowe wartości artystyczne, niebanalne formy wyrazu. Od tej chwi- li hermetyczny rynek zachodnioniemiecki zaczął zauważać literaturę polską, zaś Karl Dedecius „poszedł za ciosem” i kolejne tomy w jego przekładzie nie kazały na siebie długo czekać. 15 1. Architekt polsko-niemieckich pomostów literackich Pojawiają się antologie i tomiki poszczególnych autorów, jak np. Polnische Poesie des 20. Jahrhunderts (1964), Nach der Sintflut (1968) czy Polnische Ly- rik der Gegenwart (1973). Czytelnicy otrzymują wybory utworów Zbigniewa Bieńkowskiego, Juliana Przybosia, Zbigniewa Herberta, Wisławy Szymborskiej, Karola Wojtyły, Tadeusza Różewicza, Stanisława Jerzego Leca i wielu innych. Wiele polskich wierszy i aforyzmów drukują gazety i czasopisma, a nawet kalendarze; Karl Dedecius coraz lepiej poznaje prawa zachodniego rynku i jego ofensywa trwa nieprzerwanie. A to daje efekty, literatura polska powoli przestaje być w Niemczech „literaturą nieznaną” – jak nasze piśmiennictwo byli przyzwyczajeni nazywać sąsiedzi zza zachodniej miedzy. Początkowo, jak wiemy, Karl Dedecius preferował popularyzację poetów swojego pokolenia. Lepiej rozumiał ich mentalność, ich problemy były mu bliskie, a to pomagało w tłumaczeniu. Z czasem skala przekładanych na nie- miecki polskich twórców poszerzała się zarówno o poetów starszych (Adam Mickiewicz, Adam Asnyk i in.), jak i młodszych o kilka generacji, zwłaszcza o twórców debiutujących w kraju w latach 50., Szymborską, Herberta czy Różewicza. Dla niemieckiego tłumacza jedynym i najważniejszym kryterium doboru autorów była jakość artystyczna ich utworów. W jego skali wartości nigdy nie było miejsca na politykę. Taka postawa tłumacza i wydawcy – co możemy stwierdzić z perspektywy lat – w pełni się sprawdziła, ale nieraz wywoływała kontrowersje. Miał Karl Dedecius nieporozumienia zarówno z emigracją, jak i ze stroną polską – chodzi tutaj o czasy przed przełomem 1989/90 roku, kie- dy „przebojem” zdobył poczesne miejsce dla piśmiennictwa polskiego u za- chodniego czytelnika. Wydawcy w Polsce mieli mu np. za złe, że tłumaczy „zdrajcę” Miłosza, zaś emigracja źle widziała fakt, iż zajmuje się przekładem „komunisty” Kruczkowskiego. Niezwykle ważnym elementem w strategii tłumaczeniowej Karla Dede- ciusa była zawsze niezależność, a więc – jak mówił: [stan], by się nie dać powodować takim czy innym przejściowym układom i naciskom […] niezależność wyboru i decyzji. I bezinteresowność w realiza- cji własnych zainteresowań. To mi się w życiu udało osiągnąć. Dzięki temu, że utrzymywałem się z dobrze płatnej pracy w instytucji nie mającej nic wspólne- go z literaturą mogłem zawsze tłumaczyć co chciałem, jak i kiedy, niezależny od wydawców, autorów, opinii, a także wielu innych czynników, związanych z moją działalnością translatorską. Tłumacz musi być wolny […]1. 1 T. Kijonka, Tłumacz musi być wolny, „Tak i Nie. Śląsk” 1986, nr 2. 16 Część I. W kręgu „Czarodzieja z Darmstadt” Oprócz uwarunkowań politycznych czy wydawniczo-komercyjnych, każdy tłumacz ma swoje „przygody” z autorami. Sam Karl Dedecius mówił o tym m.in.: Nie wszystkie kontakty są jednak łatwe. Poeci, jak wszyscy artyści, lubią być so- listami i na pewno niejeden ma mi za złe, że tłumaczę także innych, jego kon- kurentów. Ja tego rodzaju uprzedzeń nie podzielam. Jestem tłumaczem, który działa w imię porozumienia, godzenia przeciwieństw, a nie tworzenia podziałów. A poza tym – lubię lasy mieszane2. Ale te wszystkie czynniki, chociaż ważne, nie są tak istotne, jak element podstawowy – umiejętność kongenialnego przekładu. A jest to dar niebywa- le rzadki, zwłaszcza w odniesieniu do materii tak ulotnej, jaką jest poezja. Wielki tłumacz wielokrotnie mówił, że w tłumaczeniu wiersza tzw. do- słowność zewnętrzna nie jest najistotniejsza, gdyż jeśli chcemy, by poezja funkcjonowała w nowym języku, to musi ona pozostać po- ezją, a nie suchym tekstem, opowiadaniem o treści bez poetyckiego artyzmu […]3. Zarówno w swoich tekstach teoretycznych o sztuce literackiego przekła- du, np. w Notatniku tłumacza, jak i w praktyce Karl Dedecius przekazywał, iż należy nie słowa tłumaczyć, a sens i poezję. Więc jeśli ktoś będzie u mnie szukał do- słowności, linijka po linijce, to tego nie znajdzie. Ale jeśli będzie szukał ducha polskiej poezji, to myślę, mam nadzieję, że coś niecoś w tych moich tłumacze- niach znajdzie […]4. Nieraz znawcy literatury polskiej (m.in. Konrad Górski, Jerzy Kwiat- kowski) wyrażali pogląd, że czytając niemieckie przekłady wierszy polskich w wykonaniu Karla Dedeciusa, mieli wrażenie, że „słyszą” w tych niemiec- kich strofach polszczyznę. A nawet wyrażano przekonanie, że czasem nie- mieckie wersy Dedeciusa brzmią lepiej niż w oryginale. Trudno o większy komplement pod adresem translatora! W czym tkwi tajemnica znakomitej jakości przekładów Karla Dedeciusa? Pytanie niełatwe, ale można pokusić się o diagnozę, że jest to do perfekcji 2 Tamże. 3 4 J. Jackiewicz, Mówi Karl Dedecius, „Przegląd Artystyczno-Literacki” 1995, nr 1–2. R. Żelazny, Wywiad z Karlem Dedeciusem, „Przegląd Polski” (Nowy Jork) 1988, nr 8. 17 1. Architekt polsko-niemieckich pomostów literackich opanowany kod językowy i kulturowy, a także ogromna wrażliwość na sło- wo, owa niezwykle rzadka umiejętność wyczucia melodii wiersza, swoisty słuch poetycki. A sam mistrz przekładu mówi jeszcze, że prawdziwa znajo- mość języka zaczyna się tam, gdzie kończy się słownik. Niezwykłe sukcesy translatorskie i popularyzacyjne literatury polskiej od lat idą w parze z umiejętnościami organizacyjno-managerskimi Karla Dedeciusa. Będąc już uznanym tłumaczem i mając na swoim koncie liczne wydania polskiej literatury (poezji, aforyzmów, krótkiej prozy), w latach 70. zaczyna myśleć o nadaniu swojej działalności form instytucjonalnych, a więc o powołaniu do życia placówki zajmującej się rozpowszechnianiem polskiej literatury. Wspomniana już, nienajlepsza aura polityczna stosunków bilate- ralnych RFN – PRL tamtej epoki mocno utrudnia te plany, jednak 11 mar- ca 1980 roku następuje uroczyste otwarcie Niemieckiego Instytutu Kultury Polskiej (Deutsches Polen-Institut) w Darmstadt z Karlem Dedeciusem jako dyrektorem. Okres 1979–1997, kiedy wielki tłumacz kierował placówką, należy zali- czyć nie tylko do bardzo owocnego czasu polonofilskiej działalności Kar- la Dedeciusa, ale i niezwykle dobrego dla obecności polskiej literatury nad Renem czy szerzej – w krajach niemieckiego obszaru językowego. Niemiec- ki Instytut Kultury Polskiej na niemal 20 lat zogniskował w swoich murach najcenniejsze inicjatywy promocyjne odnośnie naszego piśmiennictwa, aby wspomnieć szeroko zakrojony program wydawniczy (m.in. liczne serie, jak 50-tomowa Polnische Bibliothek czy monumentalna Panorama der polnischen Literatur des 20. Jahrhunderts), utworzenie bogatej z czasem biblioteki polo- nistycznej, organizowanie spotkań tłumaczy literatury pięknej, liczne wysta- wy na temat polskiej kultury, odczyty i prelekcje w telewizji, radio i podczas bezpośrednich spotkań z czytelnikami z okazji promocji polskich książek, współorganizację cenionej nagrody dla tłumaczy itp. Karl Dedecius stał się niezmiernie ważną „instytucją” odnośnie spraw kultury polskiej, działalność jego i pracowników Instytutu była niezwykle cenną, wieloletnią akcją promocyjną naszej literatury. Była to działalność tym bardziej ważna, że uniwersytecka polonistyka w Republice Federalnej Niemiec, podobnie jak w wielu innych krajach zachodnich, była „przytłu- miona” popularnością filologii rosyjskiej. Nic dziwnego, że niezwykle intensywna działalność Karla Dedeciusa spo- tkała się z żywą reakcją w Niemczech i w Polsce, w minionych latach stał się on niewątpliwie jednym z najobficiej nagradzanych ludzi kultury. A są to dowody uznania wielorakie, aby wymienić tylko niektóre, jak przyznanie najważniejszych odznaczeń państwowych: Orderu Orła Białego, Wielkiego 18 Część I. W kręgu „Czarodzieja z Darmstadt” Federalnego Krzyża Zasługi na Wstędze, Nagrody Pokojowej Niemieckich Księgarzy, Niemieckiej Nagrody Narodowej. Oprócz tytułu honorowego profesora nadanego przez rząd Badenii – Wirtembergii, jest wielki tłumacz doktorem honoris causa pięciu polskich i dwóch niemieckich uniwersytetów, jego imieniem nazwano jedno z łódzkich gimnazjów, a także wysoko cenio- na nagroda dla tłumaczy utworzona przez Fundację Roberta Boscha nosi od kilku lat jego imię. Są też inne „pomniki chwały”, jak utworzenie w ramach Panteonu Wielkich Łodzian w Muzeum Miasta Łodzi Gabinetu Karla Dede- ciusa czy zorganizowanie przy Collegium Polonicum w Słubicach Archiwum Karla Dedeciusa. Warto też przypomnieć, że Karl Dedecius jest honorowym obywatelem kilku polskich miast. Na jego cześć było zorganizowane między- narodowe sympozjum omawiające jego dorobek translatorski i eseistyczny na Uniwersytecie Łódzkim (1999), a także powołany został do życia „Rocz- nik Karla Dedeciusa” (tom IX ukazał się w 2016 roku). Opublikowano kilka książek analizujących dzieło jego życia, kilkanaście prac doktorskich, a także kilkaset artykułów i szkiców. Nakręcono o nim liczne filmy dokumentalne. Dowodów uznania i wdzięczności jest jeszcze bardzo wiele, a przecież Karl Dedecius był ciągle czynny, wydał m.in. obszerną antologię Meine polnische Bibliothek (2011) oraz patronował łódzkiemu wyborowi wierszy Juliana Tu- wima w swoich przekładach. Oprócz ośrodka łódzkiego, który od wielu lat poświęca wiele uwagi swo- jemu wielkiemu tłumaczowi, także Wrocław, Słubice i Frankfurt nad Odrą nie szczędzą wysiłku, aby otoczyć należytą opieką jego dorobek translatorski oraz archiwum. Tam właśnie powołana została do życia Fundacja Archiwum Literackie Karla Dedeciusa, która będąc zespołem kompetentnych osób – ar- chiwistów, bibliotekarzy, filologów – dba o stronę prawną i finansową odno- śnie zabezpieczenia bezcennych zbiorów „Czarodzieja z Darmstadt”. A Karl Dedecius? W swoim zacisznym domu, w eleganckiej dzielnicy Frankfurtu nad Menem, porządkował rękopisy, listy, fotografie, wycinki prasowe, z których ułożył olbrzymi pamiętnik – album Vita aktiva – vita contemplativa, dokumentujący nie tylko przebogate życie na styku dwóch kultur, ale i stanowiący bezcenny przyczynek do coraz lepszych kontaktów Niemiec i Polski, w których to Karl Dedecius od ponad pół wieku odgrywa jedną z czołowych ról. Kultura polska uzyskała w osobie Karla Dedeciusa wielkiego przyjaciela o niespotykanym talencie poetyckim i translatorskim. Jak to przed laty po- wiedziała wielka dziennikarka niemiecka, wydawczyni miarodajnego tygo- dnika „Die Zeit”, Marion hrabina Dönhoff: „Nikt w Niemczech nie zrobił więcej dla Polski niż Karl Dedecius”. 19 1. Architekt polsko-niemieckich pomostów literackich 2. Początki działalności Karla Dedeciusa jako tłumacza literatury polskiej (1963–1964) w świetle dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej W swojej książce wspomnieniowej Europejczyk z Łodzi Karl Dedecius, pisząc o pierwszych przyjazdach studyjnych do Polski w celu poznania pisarzy, wy- dawców, a także zorientowania się w interesujących nowościach literackich oraz zebrania materiałów do swoich antologii poetyckich, przytacza mało wówczas przychylną aurę otaczającą – po części – jego działalność: Żelazna kurtyna, antypatia do Niemców, brak odpowiedzi na moje prośby, nieufność wobec mojej ciekawości, podejrzliwość niemieckich i polskich oficje- li. Dlaczego on to robi? Co się za tym kryje? W jakim celu? Wacław Piątkow- ski, polski ambasador w Bonn, a później człowiek odpowiedzialny w Komitecie Centralnym w Warszawie za sprawy niemieckie, udzielił w swoich wspomnie- niach odpowiedzi na te pytania: „Uważać na Dedeciusa. Prawdopodobnie stoją za nim amerykańskie służby wywiadowcze”. W czasach zimnej wojny wydawało się, że co innego nie może wchodzić w rachubę. Polacy zasadniczo nie utrzymy- wali kontaktów zagranicznych. A ja ich szukałem. Poza tym w swojej antologii nie przemilczałem istnienia emigrantów, zaprezentowałem ich równoprawnie obok autorów żyjących w Polsce. W kraju zatajano ich obecność lub gardzono nimi jako zdrajcami5. Pierwsza połowa lat 60. XX wieku, w której rozgrywają się wydarzenia opisane w rozdziale, to okres „zimnej wojny”, a więc lata bardzo nieprzychyl- nego stanowiska PRL wobec Niemiec Zachodnich. I vice versa: w ramach obowiązującej wówczas doktryny Hallsteina także RFN nie utrzymywała ofi- cjalnych stosunków politycznych (dyplomatycznych) z Polską. Oczywiście nurt życia gospodarczego czy kulturalnego płynął swoim torem, tym niemniej działo się to pod uważną kontrolą czynników politycznych i służb specjalnych. Obywatele Niemiec Zachodnich, którzy w latach 60. coraz częściej odwiedzali nasz kraj, znajdowali się więc pod czujną „opieką” Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Inwigilacja dotyczyła oczywiście wszelkich gości z zagra- nicy, w tym zwłaszcza z krajów zachodnich. A że swoiste „pierwszeństwo” da- wano tutaj obywatelom Zachodnich Niemiec i USA, nie ulega wątpliwości. Nazwisko Karla Dedeciusa, w końcu lat 50. XX wieku początkującego do- piero tłumacza naszej literatury, zaczęło być znane nieco szerzej w pierwszej 5 K. Dedecius, Europejczyk z Łodzi. Wspomnienia, Kraków 2008, s. 215–216. 20 Część I. W kręgu „Czarodzieja z Darmstadt”
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Karl Dedecius
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: