Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00069 006362 11244798 na godz. na dobę w sumie
Karnoprawna ochrona dziecka przed wykorzystaniem seksualnym - ebook/pdf
Karnoprawna ochrona dziecka przed wykorzystaniem seksualnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-4668-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Monografia przedstawia analizę instrumentów ochrony praw małoletnich pokrzywdzonych na tle seksualnym. Prezentuje karne i procesowe środki uwzględniające potrzebę poszanowania praw dziecka. Celem pracy jest także ocena dotychczasowych rozwiązań prawnych. Książka zawiera m.in. omówienie:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

KARNOPRAWNA ZASADA DOMNIEMANIA OCHRONA DZIECKA NIEWINNOŚCI PRZED W POLSKIM PROCESIE WYKORZYSTYWANIEM KARNYM SEKSUALNYM Anna Tęcza-Paciorek Joanna Mierzwińska-Lorencka Warszawa 2012 Stan prawny na 1 stycznia 2012 r. Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne Agnieszka Bąk Łamanie Zakład Usługowy PRIM Układ typografi czny Marta Baranowska © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2012 ISBN 978-83-264-0728-4 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Mężowi i Synkowi Ignasiowi w podziękowaniu za wsparcie i uśmiech   Spis treści Wykaz skrótów / 11 Wstęp / 15 Rozdział I Prawnokarna ochrona dziecka przed nadużyciem seksualnym / 25 1. Wprowadzenie / 25 2. Ustalenia terminologiczne / 32 3. Typizacja przestępstw seksualnych na szkodę dzieci w polskim prawie karnym / 38 3.1. Seksualne wykorzystanie małoletniego / 43 3.2. Kazirodztwo / 56 3.3. Prezentowanie, produkcja, rozpowszechnianie oraz posiadanie treści pornograficznych z udziałem małoletniego poniżej lat 15 / 63 3.4. Seksualne nadużycie stosunku zależności lub wykorzystanie krytycznego położenia / 76 4. „Nowe” typy przestępstw seksualnych na szkodę dzieci jako wypełnianie zobowiązań międzynarodowych / 83 4.1. Nawiązanie kontaktu z małoletnim za pośrednictwem systemu teleinformacyjnego lub sieci telekomunikacyjnej / 83 4.2. Publiczne propagowanie zachowań o charakterze pedofilskim / 90 Rozdział II Pozycja procesowa małoletniego świadka (pokrzywdzonego) jako uczestnika postępowania karnego / 94 1. Pojęcie dziecka świadka i dziecka pokrzywdzonego / 101  Spis treści 2. Uprawnienia małoletniego świadka (pokrzywdzonego) w procesie karnym / 116 2.1. Prawo małoletniego świadka do odmowy zeznań / 125 2.2. Prawo małoletniego świadka do uchylenia się od odpowiedzi na pytanie / 133 2.3. Prawo małoletniego do odmowy zeznań lub odpowiedzi na pytania w sytuacji „szczególnie bliskiego stosunku” z oskarżonym (art. 185 k.p.k.) / 137 3. Obowiązki małoletniego świadka / 138 3.1. Obowiązek stawiennictwa małoletniego świadka oraz pozostawania do dyspozycji organu procesowego / 138 3.2. Obowiązek zeznawania i powinność mówienia prawdy / 142 Rozdział III Przesłuchanie osoby małoletniej w trybie art. 185a oraz 185b k.p.k. / 146 1. Organ uprawniony do przesłuchania małoletniego w trybie art. 185a oraz 185b k.p.k. / 152 2. Podmioty uczestniczące w przesłuchaniu małoletniego w trybie art. 185a oraz 185b k.p.k. / 157 2.1. Rola biegłego psychologa w przesłuchaniu małoletniego / 158 2.2. Udział przedstawiciela ustawowego / 168 3. Utrwalenie czynności przesłuchania – protokół, rejestracja obrazu i dźwięku, stenogram / 173 4. Taktyka przesłuchania małoletniego świadka / 186 5. Powtórzenie czynności przesłuchania – poglądy doktryny i orzecznictwo Sądu Najwyższego / 194 Rozdział IV Międzynarodowe standardy ochrony małoletnich ofiar przestępstw / 207 1. Standardy Rady Europy i Unii Europejskiej / 207 1.1. Europejska konwencja o kompensacji dla ofiar przestępstw popełnionych z użyciem przemocy z 1983 r. / 208 1.2. Zalecenie Rady Europy w sprawie pozycji ofiary w procesie karnym / 209  Spis treści 1.3. Zalecenie Rady Europy w sprawie zapobiegania wiktymizacji i pomocy dla ofiar przestępstw / 210 1.4. Deklaracja Organizacji Narodów Zjednoczonych o podstawowych zasadach sprawiedliwości dla ofiar przestępstw i nadużyć władzy / 211 1.5. Prawa ofiary przestępstwa w świetle przepisów decyzji ramowej Rady Unii Europejskiej o pozycji ofiary w postępowaniu karnym / 211 1.6. Konwencja Rady Europy z Lanzarote o ochronie dzieci przed seksualnym wykorzystywaniem i niegodziwym traktowaniem w celach seksualnych / 214 1.7. Europejska konwencja o wykonywaniu praw dzieci / 215 1.8. Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności / 216 2. Prawa i obowiązki małoletnich świadków w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka / 217 2.1. Sprawa W.S. przeciwko Polsce / 218 2.2. Sprawa S.N. przeciwko Szwecji / 223 2.3. Sprawa Bocos-Cuesta przeciwko Holandii / 227 2.4. Sprawa P.S. przeciwko Niemcom / 228 2.5. Sprawa Accardi i inni przeciwko Włochom / 229 3. Linia orzecznicza Sądu Najwyższego w kontekście standardów wyznaczanych przez organy międzynarodowe / 231 4. Procedura prejudycjalna III filara Unii Europejskiej – wyrok w sprawie M. Pupino / 233 Rozdział V Przesłuchanie małoletniego pokrzywdzonego w trybie art. 185a k.p.k. na tle badań aktowych / 241 1. Wprowadzenie – cel badań / 241 2. Metoda przeprowadzonych badań / 249 3. Charakterystyka narzędzia badawczego / 257 4. Sposób opracowania materiału / 258 5. Charakterystyka spraw rozpoznawanych przez sądy / 259 5.1. Zgłoszenie wykorzystania seksualnego dziecka i reakcje organów ścigania / 264 5.2. Charakterystyka sprawców i pokrzywdzonych małoletnich / 267 6. Dane dotyczące przesłuchań / 275  Spis treści 6.1. Liczba i forma przesłuchań / 275 6.2. Powody powtórnych przesłuchań w trybie art. 185a k.p.k. / 284 7. Podmioty uczestniczące w czynności przesłuchania / 291 7.1. Udział biegłego psychologa / 293 7.2. Udział i rola przedstawiciela ustawowego / 308 7.3. Udział obrońcy podejrzanego (oskarżonego) w czynności przesłuchania / 311 8. Czas przesłuchania / 313 9. Miejsce przesłuchania / 317 10. Dokumentowanie czynności przesłuchania – protokoły, nagrania audiowizualne / 322 11. Sposób pouczenia o prawach i obowiązkach / 336 12. Wnioski z przeprowadzonych badań aktowych / 344 Zakończenie / 351 Aneks. Wzór ankiety do badań aktowych / 357 Wykaz tabel / 371 Wykaz wykresów / 373 Wykaz orzeczeń / 375 Wykaz aktów prawnych / 379 Wykaz źródeł online / 383 Bibliografia / 385 10 Wykaz skrótów Akty prawne europejska Konwencja o ochronie praw czło­ wieka i podstawowych wolności sporządzo­ na w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 13, poz. 94 z późn. zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospoli­ tej Polskiej z dnia 11 lipca 1932 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 60, poz. 571 z późn. zm.) ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 111, poz. 765 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) 11 EKPC k.c. k.k. k.k. z 1969 r. k.k. z 1932 r. k.k.s. k.k.w. Konstytucja RP k.p.c. Wykaz skrótów k.p.k. k.p.k. z 1969 r. k.p.k. z 1928 r. k.p.w. k.r.o. k.w. TUE TWE u.p.n. u.p.p.r. ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks po­ stępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 13, poz. 96 z późn. zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospoli­ tej Polskiej z dnia 19 marca 1928 r. – Kodeks postępowania karnego (tekst jedn.: Dz. U. z 1950 r. Nr 40, poz. 364 z późn. zm.) ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 133, poz. 848 z późn. zm.) ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks ro­ dzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wy­ kroczeń (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 46, poz. 275 z późn. zm.) Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsolido­ wana: Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 13) Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (wesja skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 321E z 29.12.2006, s. 37) ustawa z dnia 26 października 1982 r. o postę­ powaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 33, poz. 178 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdzia­ łaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493 z późn. zm.) Periodyki, publikatory urzędowe, zbiory orzecznictwa Arch. Kryminal. Arch. Kryminol. Archiwum Kryminalistyki Archiwum Kryminologii 12 Biul. PK Biul. RPO Biul. SN Cz.PKiNP Dziecko Krzywdzone Wykaz skrótów Dz. U. Dz. Urz. UE Dz. Urz. WE Biuletyn Prawa Karnego Biuletyn Rzecznika Praw Obywatelskich Biuletyn Sądu Najwyższego Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penal­ nych Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, prak­ tyka Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej Dziennik Urzędowy Wspólnot Europej­ skich Edukacja Prawnicza Gazeta Policyjna Gazeta Prawna Głos Sądownictwa Gazeta Sądowa Gazeta Sądowa i Penitencjarna Gdańskie Studia Prawnicze Gazeta Wyborcza Jurysta Kwartalnik Prawa Prywatnego Krakowskie Zeszyty Sądowe EP Gaz. Pol. Gaz. Praw. Głos Sąd. GS GSiP GSP GW Jur. KPP KZS M.P. Monitor Polski M. Praw. Monitor Prawniczy NP Nowe Prawo ONSA Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administra­ cyjnego OSA Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych OSAB Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej OSN(K) Orzeczenia Sądu Najwyższego (Izba Karna) OSNKW Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Kar­ na i Wojskowa OSNPG Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Wydaw­ nictwo Prokuratury Generalnej OSNwSK Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach OSP Orzecznictwo Sądów Polskich OSPiKA Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Ar­ Karnych bitrażowych 13 Wykaz skrótów OTK Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Pal. PiP PiŻ PPiK PPK Prob. Krym. Prob. Praw. Prok. Prok. i Pr. Prz. Pol. Prz. Sejm. PS RPEiS Palestra Państwo i Prawo Prawo i Życie Przegląd Penitencjarny i Kryminologiczny Przegląd Prawa Karnego Problemy Kryminalistyki Problemy Praworządności Prokurator Prokuratura i Prawo Przegląd Policyjny Przegląd Sejmowy Przegląd Sądowy Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjolo­ giczny Studia Iuridica Studia Prawnicze SI St. Praw. Wok. Wokanda WPP Wojskowy Przegląd Prawniczy Organy orzekające ETPC, Trybunał TSUE Europejski Trybunał Praw Człowieka Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dawniej: ETS – Europejski Trybunał Spra­ wiedliwości) NSA Naczelny Sąd Administracyjny SA SN SN (7) SO TK sąd apelacyjny Sąd Najwyższy Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów sąd okręgowy Trybunał Konstytucyjny 14 Wstęp Dziecko to otwarte, kiełkujące dopiero życie. Czuje ono, postrzega i pyta o coś, co już po chwili uchodzi jego uwagi. Nie troszczy się o swoje chwilowe objawienia i jest zaskoczone, gdy po pewnym czasie dorośli odczytują mu z zapisków, co też takiego mówiło i o co pytało. Karl Theodor Jaspers Mija przeszło ćwierć wieku odkąd M. Filar w publikacji poświęconej przestępstwom seksualnym napisał w słowie wstępnym: „jeśli skonfron­ tujemy ilość opracowań poświęconych w naszym piśmiennictwie praw­ niczym zagadnieniom przestępczości w sferze stosunków seksualnych z opracowaniami w zakresie przestępczości w innych sferach stosunków społecznych, dojść musimy do wniosku, iż badacze nasi, nie szczędząc za­ interesowania tym drugim, pierwsze traktują zdecydowanie «po macosze­ mu», zapominając przy tym jak gdyby, iż bez nich wszystkie inne byłyby po prostu niemożliwe. Czyżby więc była to tematyka «podszyta» do tego stopnia sensacyjnością, iż może kompromitować chcącego uchodzić za poważnego badacza? Czy brak zainteresowania tą dziedziną spowodowa­ ny jest stosunkowo niewielką liczbą skazań za te przestępstwa? Czy może po prostu dają tu o sobie znać stare uprzedzenia i zahamowania?”1. Lata doświadczeń, zmiany kodyfikacji karnych i procesowych, w tym wielokrotne nowelizacje, a przede wszystkim postęp cywilizacji i zacho­ dzące zmiany społeczne wymusiły podjęcie tej trudnej tematyki nie tyl­ 1 M. Filar, Przestępstwa seksualne w polskim prawie karnym, Toruń 1985, s. 5. 1 Wstęp ko od strony praktycznej, ale także dogmatycznej i badawczej. Obecnie poza niekwestionowanym specjalistą w tej dziedzinie, jakim jest niewąt­ pliwie M. Filar, wymienić można co najmniej kilkunastu innych przedsta­ wicieli nauki, którzy podejmują problematykę przestępczości tzw. seksu­ alnej w pracach badawczych i opracowaniach teoretycznoprawnych. Czy oznacza to zatem, że ten obszar naukowy został nasycony, a problem od strony dogmatycznej jest rozwiązany? Odpowiedź na to pytanie nie jest jednoznaczna. Z jednej strony można z całą stanowczością stwierdzić, że o problematyce przestępczości seksualnej pisze się i to ze stale rosnącą siłą. Z drugiej natomiast można odnieść wrażenie, że im więcej napisa­ no, im szerszy zakres problemów uregulowano, tym więcej wątpliwości rodzi się w praktycznym funkcjonowaniu tych przepisów. Jak w tym kontekście kształtuje się zatem systematyka prac badaw­ czych i pozycji naukowych w odniesieniu do małoletnich pokrzywdzo­ nych czynami na tle seksualnym? Przestępstwa takie jak chociażby wy­ korzystywanie seksualne małoletniego czy kazirodztwo nie są przecież kodeksowym novum. Tak jak obecnie, tak i w latach 80., kiedy M. Filar konstatował w opisany powyżej sposób, zachowania te były penalizowane, co oznacza, że do ich popełniania (z mniejszą lub większą częstotliwością) dochodzić musiało. Pojawia się zatem kolejne pytanie: czy w ostatnich la­ tach wzrosła liczba przypadków znęcania się nad dziećmi i krzywdzenia ich na tle seksualnym, czy może społeczeństwo stało się bardziej świado­ me tego zjawiska i przestało je tolerować, co równocześnie spowodowało zwiększenie liczby zgłaszanych przypadków? Oczywista i prawdziwa jest ta druga hipoteza. Niemniej nie sposób nie zauważyć, że jednocześnie społeczeństwo rozszerzyło zakres zachowań uznawanych za niedopusz­ czalne. To, że „całowanie córki w pępek” czy „kąpanie własnego dziecka przez rodzica płci przeciwnej” było jeszcze przez poprzednie pokolenie uznawane za wyraz miłości rodzicielskiej, troski i opieki, nie oznacza, że dziś nie zostanie odebrane jako „molestowanie dziecka”. Obecna rzeczywistość sprawia, że codziennie w mediach pojawia­ ją się informacje o licznych przypadkach molestowania seksualnego dzieci czy też zaniedbań w opiece nad nimi. Konkretne i bulwersujące przypadki seryjnego wykorzystywania dzieci na tle seksualnym obu­ rzają opinię publiczną2. 2 Wystarczy przypomnieć szeroko opisywane w prasie sprawy Michaela Jacksona, Andrzeja Samsona, dyrygenta chóru „Polskie Słowiki” – Wojciecha Krollopa czy też bel­ gijskiego przestępcy Marca Dutroux, zwanego „potworem z Charleroi”. 1 Wstęp Jednym z ważnych następstw wzrostu liczby zgłaszanych przypadków krzywdzenia i zaniedbywania dzieci jest coraz większa uwaga poświęcana dzieciom występującym w roli świadków w procesach karnych i cywilnych oraz w sprawach toczących się z powództwa służb ochrony dziecka. W ciągu ostatniego ćwierćwiecza idea ochrony praw dzieci, w tym świadków przesłuchiwanych w ramach procedur prawnych z racji tego, że doświadczyły przemocy lub wykorzystywania, zaowocowała wielo­ ma programami wsparcia dzieci – ofiar przestępstw, fachową literaturą, kodeksami etycznymi i reformami prawa. Coraz częściej dostrzega się fakt, że udział małoletniego w postępowaniu przygotowawczym i pro­ cesach sądowych jest dla niego kolejnym źródłem cierpienia i poczucia zagubienia. Wskazuje się na wtórną wiktymizację dziecka wynikającą z wielokrotnych przesłuchań, długotrwałych, często ciągnących się wie­ le lat procedur, braku pomocy i wsparcia, braku profesjonalizmu osób przesłuchujących, złych regulacji postępowania karnego. Konieczne stało się dokonanie szczegółowej analizy przepisów pra­ wa karnego w zakresie typizacji przestępstw na tle seksualnym popeł­ nianych na szkodę dzieci oraz regulacji karnoprocesowych i udziele­ nie odpowiedzi na pytanie, jakie są instrumenty chroniące małoletnie­ go pokrzywdzonego w procesie karnym, a przede wszystkim – jaka jest ich skuteczność. Niniejsza monografia stanowi próbę kompleksowej analizy instru­ mentów ochrony praw małoletnich pokrzywdzonych na tle seksualnym. Generalnym założeniem jest zaprezentowanie karnych i procesowych środków uwzględniających potrzebę poszanowania praw dziecka na tle normatywnym, dogmatycznym, statystycznym i pragmatycznym. Ce­ lem jest także ocena modelu normatywnego. Analiza podjętego zagad­ nienia ma umożliwić teoretyczne usystematyzowanie kwestii związa­ nych z omawianymi instytucjami materialno­procesowymi. Z punktu widzenia metodologicznego zawarta w publikacji analiza poszczególnych instytucji prawnych, zwłaszcza w odniesieniu do ma­ terialnoprawnych zagadnień, została ograniczona jedynie do wskaza­ nia podstawowych reguł kształtujących dany instrument i jego wpływu na skuteczność ochrony praw małoletniego pokrzywdzonego. Szczegó­ łowe rozważania o charakterze dogmatycznym wychodziłyby bowiem poza ramy niniejszej pracy, tym bardziej że część z omawianych insty­ tucji zasługuje na odrębną monografię. Rozważania podjęte w niniejszej pracy nie skupiają się na zagadnie­ niach o charakterze historyczno­ewolucyjnym, lecz dotyczą aktualnych 1 Wstęp problemów, wraz ze wskazaniem ich etiologii. Niemniej niekiedy właś­ ciwe przedstawienie zagadnienia wymagało posiłkowania się informa­ cjami o charakterze ewolucyjno­historycznym, w szczególności zabieg taki został zastosowany celem przedstawienia ewolucji poglądów na te­ mat penalizacji czynów o charakterze seksualnym, jak również definio­ wania samego zjawiska wykorzystywania seksualnego dzieci. Z uwagi na fakt, że obowiązujące obecnie instytucje karnoproce­ sowe dotyczące przesłuchiwania małoletnich pokrzywdzonych budzą liczne wątpliwości interpretacyjne, niezależnie od analizy teoretycz­ noprawnej, założeniem badawczym będzie także uzyskanie odpowie­ dzi na pytanie, jakiego rodzaju dylematy rozwiązywane są w orzeczni­ ctwie. Rozważania te będą następnie stanowić kanwę do sformułowa­ nia wniosków de lege lata i de lege ferenda. W celu realizacji powyższych założeń posłużono się przede wszyst­ kim analizą dogmatyczną przepisów prawa karnego materialnego oraz prawa karnego procesowego. Główny nacisk w tym względzie położono na kwestie związane z obowiązywaniem norm prawa, definicji i usta­ leniem pojęć, analizą praktyki stosowania prawa i jego doskonalenia, wreszcie – interpretacją prawa. Metoda przyjęta w pracy polega na interdyscyplinarnej analizie dostępnej literatury tematu oraz kazuistyki. Dla jak najpełniejszego za­ prezentowania problemu w monografii wielokrotnie cytowane są prace znawców tematu, zarówno w kraju, jak i za granicą. W założeniu przyjęto, że dla zrealizowania powyższych celów ana­ liza dogmatyczna jest niewystarczająca. Indukcji poddano także orzecz­ nictwo Sądu Najwyższego, sądów apelacyjnych oraz Europejskiego Try­ bunału Praw Człowieka i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W odniesieniu do kwestii wykorzystania instrumentów ochrony mało­ letnich pokrzywdzonych w procesie przeanalizowano sposoby korzysta­ nia z dostępnych środków karnoprocesowych na etapie postępowania przygotowawczego oraz w toku procedowania przez sądy rejonowe. W tym ostatnim zakresie podstawowym narzędziem badawczym były badania aktowe. Analizie poddano prawomocnie zakończone postę­ powania w sprawach kwalifikowanych z art. 200 oraz 201 k.k., w których małoletni pokrzywdzeni zostali przesłuchani w trybie art. 185a k.p.k., a przesłuchanie nastąpiło po 29 sierpnia 2005 r.3 Analizie poddano łącz­ 3 Szczegółowa analiza przyczyn wyboru do badań aktowych poszczególnych sądów, jak również charakterystyka metody losowania próby znajduje się w rozdziale V. 1 Wstęp nie 107 spraw, w których przesłuchano 142 dzieci. Dobór próby miał charakter celowy. Uzyskane wyniki badań stanowią jedynie pilotażową egzemplifikację rozważań teoretycznoprawnych. Z tego powodu mają charakter jedynie wstępny (przyczynkarski), niemniej obrazują w pew­ nym sensie, w jaki sposób korzysta się w polskim prawie karnym – pro­ cesowym z dostępnych instrumentów ochrony małoletnich pokrzyw­ dzonych (świadków). Przeprowadzone prace badawcze ograniczyły się do kwestii związa­ nych z organizacją i przebiegiem czynności przesłuchania pokrzywdzo­ nych w warunkach określonych w art. 185a k.p.k. W trakcie badań szcze­ gólną uwagę zwrócono między innymi na takie zagadnienia, jak: ogólna charakterystyka sprawców i pokrzywdzonych, liczba przeprowadzonych przesłuchań, z podziałem na czynności prowadzone w trybie „ochron­ nym” (art. 185a k.p.k.) oraz w tzw. trybie zwykłym (na zasadach ogólnych, ewentualnie z udziałem biegłego psychologa – art. 171 § 3 k.p.k.), udział specjalistów w przesłuchaniu małoletniego, ze szczególnym naciskiem na rolę i aktywność biegłego psychologa oraz sposób pouczenia o prawach i obowiązkach małoletnich świadków. W ramach analizy zwrócono tak­ że uwagę na sposób formułowania pytań w postanowieniach o powoła­ niu biegłego psychologa oraz uzasadnienia wniosków prokuratorskich do sądów o przeprowadzenie czynności przesłuchania na zasadach określo­ nych w art. 185a k.p.k. Uwzględniono także dane socjodemograficzne do­ tyczące podejrzanych (oskarżonych) oraz małoletnich pokrzywdzonych, tj. wiek, płeć, stan rodzinny, stan zdrowia, uprzednią karalność. Praktykę i sposób korzystania z dostępnych instrumentów ochro­ ny praw małoletnich, zarówno na etapie postępowania przygotowaw­ czego, jak i sądowego, zweryfikowano także w ramach introspekcji po­ zyskanych w pracy zawodowej. W tym celu wykorzystano doświad­ czenia nabyte podczas pracy w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie oraz w Sądzie Najwyższym. W monografii posłużono się również analizą statystyczną. Synte­ za przedmiotowej materii jest co prawda zagadnieniem szczególnym i trudno jest ujmować ją w formie „liczbowej masy”, niemniej jednak pewne jej aspekty dają się mierzyć wprost w postaci uilościowienia da­ nych. Większość danych statystycznych wykorzystanych w pracy uzy­ skano z Wydziału Statystyki Ministerstwa Sprawiedliwości oraz Ko­ mendy Głównej Policji. Zasadniczym przedmiotem pracy jest analiza rodzimych rozwią­ zań prawnych. Rozważania na tle prawnoporównawczym ograniczono 1 Wstęp natomiast do wskazania ustawodawstw prawa zagranicznego w ramach przykładów oraz orzecznictwa trybunałów. Monografia składa się niejako z dwóch części, przy czym podział ten ma charakter umowny i wiąże się z poruszaną w nich tematyką. Część pierwsza przedstawia problematykę wykorzystywania seksualne­ go małoletnich w sensie definicyjnym, w odniesieniu do regulacji pra­ wa karnego materialnego. Druga natomiast skupia się na problematy­ ce karnoprocesowej. Stanowi ona problemowe ujęcie zagadnień zwią­ zanych z prawami i obowiązkami małoletnich ofiar oraz przedstawia instrumenty zapewniające poszanowanie tych praw. Praca poza wstępem i wnioskami końcowymi zawiera 5 rozdziałów merytorycznych. Ich struktura jest wynikiem przyjętego toku rozwa­ żań. Na początku poruszono kwestie ogólne z zakresu prawa karnego materialnego, w tym poczyniono ustalenia terminologiczne. Następnie odniesiono się do zagadnień szczegółowych związanych z procesowy­ mi aspektami ochrony praw małoletnich pokrzywdzonych. W części końcowej omówiono stosowane w praktyce sposoby korzystania z do­ stępnych instrumentów ochrony dzieci uczestniczących w procedu­ rach karnych. Rozdział I ma charakter wprowadzający do problematyki karno­ prawnej ochrony dzieci i obejmuje rozważania dotyczące ogólnej cha­ rakterystyki penalizacji czynów przeciwko wolności seksualnej i oby­ czajności małoletnich. Dokonano w nim głównie analizy poszczegól­ nych przestępstw z uwzględnieniem różnych poglądów doktryny oraz praktyki orzeczniczej. Mając na uwadze zachodzące zmiany w zakresie wykorzystania i rozwoju nowoczesnych technologii, omówiono nowo wprowadzone do ustawy karnej czyny w postaci zakazanego nawiązy­ wania kontaktu z małoletnim za pośrednictwem systemu teleinforma­ tycznego i sieci telekomunikacyjnej oraz publicznego propagowania zachowań o charakterze pedofilskim, będące wyrazem dostosowywa­ nia prawa polskiego do Konwencji Rady Europy z Lanzarote o ochro­ nie dzieci przed seksualnym wykorzystywaniem i niegodziwym trak­ towaniem w celach seksualnych, podpisanej przez Polskę 25 paździer­ nika 2007 r. W rozdziale II, przechodząc do omówienia kwestii procesowych, przeanalizowano pojęcie dziecka jako świadka i jako pokrzywdzone­ go w ujęciu ustawy karnoprocesowej. W ramach problematyki udziału dziecka w procedurach karnych omówiono przysługujące świadkom uprawnienia związane z prawem do odmowy składania zeznań, pra­ 20 Wstęp wem uchylenia się od odpowiedzi na poszczególne pytania oraz prawem do odmowy składania zeznań lub odpowiedzi na poszczególne pytania w sytuacji tzw. bliskiego stosunku z oskarżonym. W dalszej części roz­ działu II odniesiono się do problematyki obowiązków nałożonych na małoletnich świadków, wynikających z pełnionej w procesie roli świad­ ka. Omówiono między innymi obowiązek stawiennictwa na wezwanie organu procesowego, obowiązek zeznawania oraz obowiązek mówie­ nia prawdy. Rozważania te oparto na opracowaniach naukowych oraz przykładach z praktyki orzeczniczej. Rozdział III został poświęcony analizie sposobu przesłuchania ma­ łoletniego w określonej kategorii wiekowej i pokrzywdzonego jednym z wymienionych w przepisie przestępstw. W rozważaniach omówiono genezę i ewolucję instytucji z art. 185a k.p.k. Skoncentrowano się tak­ że na podstawach zastosowania szczególnego trybu przesłuchania i roli podmiotów upoważnionych do udziału w czynności. Omówiono rolę biegłego psychologa jako podmiotu występującego jako aktywny uczest­ nik przesłuchania oraz przedstawiciela ustawowego jako biernego ob­ serwatora. Wskazano przy tym charakterystyczne kierunki zmian legis­ lacyjnych i ustosunkowano się do motywów ustawodawczych. Rozdział IV dotyczy międzynarodowych standardów ochrony ma­ łoletnich ofiar przestępstw. Jako normy sankcjonujące wymienione zo­ stały dokumenty Rady Europy i Unii Europejskiej, w tym najważniej­ sze konwencje, decyzje ramowe oraz zalecenia Komitetu Ministrów. Na przykładzie wybranych orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Czło­ wieka oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej omówione zo­ stały prawa i obowiązki małoletnich świadków w kontekście zasad rze­ telnego procesu i prawa do obrony oskarżonego. W tym zakresie odnie­ siono się także do linii orzeczniczej Sądu Najwyższego. W rozdziale V przedstawiono sposoby praktycznego wykorzystania instytucji z art. 185a k.p.k., omawiając poszczególne jej fazy na podsta­ wie danych pozyskanych w toku przeprowadzonych badań aktowych. Na wstępie przedstawiono powody wyboru określonej kategorii spraw, opisano metodę badawczą, narzędzie użyte do analizy oraz sposób opra­ cowania materiału. W odniesieniu do pozyskanych danych scharakte­ ryzowano badaną próbę, z podziałem na szczegółowe dane dotyczą­ ce pokrzywdzonych (m.in. z uwzględnieniem płci i wieku na różnych etapach postępowania – tempore criminis, w toku pierwszego przesłu­ chania oraz w trakcie ewentualnych kolejnych czynności). Odrębnego ustosunkowania się wymagała kwestia zgłoszenia zawiadomienia o po­ 21 Wstęp pełnieniu przestępstwa oraz wstępne czynności podejmowane z udzia­ łem małoletnich. W ramach analizy odnoszącej się stricte do czynno­ ści przesłuchania uwzględniono takie elementy, jak ilość i forma prze­ słuchań oraz powody powtórnych przesłuchań. Następnie badaniom poddano rolę i aktywność podmiotów uczestniczących w czynnościach przesłuchań dzieci. Charakterystyce poddano także czas, miejsce pro­ wadzonych czynności oraz sposób utrwalania prowadzonych czynno­ ści. W związku z omawianiem sposobów utrwalania prowadzonych czynności dokonano podziału na przypadki, w których czynność zo­ stała utrwalona za pomocą protokołu oraz te, w których przesłuchanie zostało nagrane za pomocą urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk. Mając na uwadze, że prowadzone przesłuchania jako czynności dowo­ dowe przyznają świadkom pewne uprawnienia oraz nakładają na nich pewne obowiązki, zagadnienie to poddano odrębnej analizie, ustosun­ kowując się do takich kwestii, jak sposoby pouczania małoletnich o pra­ wach, ewentualne ograniczenia tych praw oraz praktyczne aspekty prze­ kazywania informacji o obowiązkach. *** Niniejsza monografia stanowi zmodyfikowaną wersję rozprawy doktorskiej przygotowanej i obronionej na Wydziale Prawa i Admini­ stracji Uniwersytetu Warszawskiego w dniu 9 listopada 2010 r. Pragnę serdecznie podziękować wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tej pracy. Wyrazy wdzięczności należą się przede wszyst­ kim mojej Promotor w przewodzie doktorskim Pani Profesor Eleonorze Zielińskiej, która służyła nieocenioną pomocą merytoryczną i ogrom­ ną życzliwością w trakcie powstawania rozprawy. Za cenne i inspirujące uwagi, które wpłynęły na ostateczny kształt publikacji, dziękuję Recenzentom rozprawy doktorskiej: dr hab. Marii Rogackiej­Rzewnickiej, prof. nadzw. Uniwersytetu Warszawskiego oraz dr hab. Violetcie Konarskiej­Wrzosek, prof. nadzw. Uniwersytetu Mi­ kołaja Kopernika w Toruniu. Ponadto dziękuję osobom, które wsparły mnie w przeprowadzeniu badań aktowych: Panu dr. hab. Lechowi K. Paprzyckiemu, prof. nadzw. Akademii Leona Koźmińskiego, Prezesowi Izby Karnej Sądu Najwyż­ szego oraz Panu dr. hab. Krzysztofowi Ślebzakowi, Dyrektorowi Biura Studiów i Analiz Sądu Najwyższego za ułatwienie dostępu do akt postę­ powań karnych objętych badaniami, a także Pani dr hab. Beacie Grusz­ czyńskiej, prof. nadzw. Uniwersytetu Warszawskiego, która podzieliła 22 Wstęp się ze mną swoją bogatą wiedzą w zakresie prowadzenia badań nauko­ wych. Możliwość skonfrontowania własnych przemyśleń z poglądami Pani Profesor stanowiła dla mnie nieocenioną pomoc w opracowaniu kwestionariusza, a następnie przeprowadzeniu badań. Odrębne podziękowania należą się także Moim Rodzicom i przyja­ ciołom. Szczególnie dziękuję dwóm bliskim mi osobom – Mężowi Ma­ riuszowi i Siostrze Emilii – za wsparcie, nieustającą wiarę, cierpliwość i pomoc w przeprowadzeniu badań aktowych. W pracy uwzględniono stan prawodawstwa, orzecznictwa i dorob­ ku doktryny na dzień 1 stycznia 2012 r. 23 24 Rozdział I Prawnokarna ochrona dziecka przed nadużyciem seksualnym 1. Wprowadzenie Nadużycia w postaci złego traktowania dzieci przejawiają się w róż­ nych postaciach i formach. Zalicza się do nich między innymi krzyw­ dzenie poprzez zaburzanie prawidłowego rozwoju dziecka, naruszenia w sferze opiekuńczo­wychowawczej, godzenie w życie i zdrowie dzie­ ci oraz włączanie małoletnich do aktywności w sferze seksualnej4. Te ostatnie zachowania określane są mianem wykorzystywania seksual­ nego dzieci. Zjawisko to od kilku lat jest przedmiotem szczególnego zainteresowania praktyków, teoretyków i opinii społecznej. Ten rodzaj krzywdy jest dla dziecka nie tylko wysoce traumatyczny, ale także nie­ sie ze sobą poważne konsekwencje w dorosłym życiu emocjonalnym, seksualnym oraz społecznym. W dyskursie publicznym zjawisko wykorzystywania seksualne­ go istnieje stosunkowo krótko. Z tego powodu specjaliści (prawnicy – praktycy, teoretycy, psychologowie i seksuolodzy) pracują nad upo­ rządkowaniem terminologii, opisu i diagnozy. Skala zjawiska wykorzystywania seksualnego dzieci jest trudna do określenia i zależy od sposobu nazewnictwa oraz stosowanych metod pomiaru. Należy bowiem zauważyć, że zjawisko szeroko rozumiane­ go wykorzystywania seksualnego jest pojęciem z kręgu zarówno norm obyczajowych, jak i norm prawnych. Granice definicyjne tych obsza­ rów różnią się jednak w sposób zasadniczy. 4 Szerzej na temat przestępstw przeciwko dzieciom i ochrony poszczególnych dóbr V. Konarska­Wrzosek, Ochrona dziecka w polskim prawie karnym, Toruń 1999. 2 Rozdział I. Prawnokarna ochrona dziecka przed nadużyciem seksualnym M. Sajkowska podkreśla, że trudności w określeniu skali zjawiska mają dwojakiego rodzaju przyczyny. Pierwszą z nich jest fakt, że bra­ kuje baz danych, które umożliwiłyby dokonanie szacunków jego roz­ miarów. Drugą natomiast jest drażliwość problemu zarówno dla ofiar, jak i dla sprawców, co sprawia, że każdy sposób jego rejestracji lub re­ trospektywnej diagnozy napotyka barierę wstydu, wyparcia z pamięci, strachu czy obawy o brak społecznej akceptacji5. W latach 80. twierdzono, że seksualne wykorzystywanie dzieci nie dotyczy społeczności polskiej6. Obecnie o skali tego zjawiska mówi się jako o „epidemii końca XX wieku”7. Dane statystyczne dotyczące przestępstw pedofilii i pornografii dziecięcej z ostatnich lat wskazują, że określenie to jest jak najbardziej adekwatne. Tabela 1. Informacja statystyczna na temat postępowań o czyn z art. 200 § 1 k.k. w Polsce w latach 2004–2009 Lp. Postępo- wania wszczęte Postępo- wania zakoń- czone 2036 2071 2084 2361 2229 2015 Źródło: dane statystyczne Policji. 1884 1884 1993 2029 1944 1906 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Przes- tępstwa stwier- dzone 1904 1697 1687 1882 1683 1657 Przes- tępstwa wykryte 1766 1572 1573 1730 1528 1542 Wskaźnik wykry- walności ( ) 92,5 92,1 92,9 91,2 90,6 92,4 Wnioski o objęcie aktem oskarżenia 1472 1194 1213 1196 1144 1014 5 M. Sajkowska, Wykorzystywanie seksualne dzieci – ustalenia terminologiczne, sza- cowanie skali zjawiska, oblicza problemu społecznego (w:) Wykorzystywanie seksualne dzie- ci. Teoria, badania, praktyka, pod red. M. Sajkowskiej, Warszawa 2004, s. 5–6. 6 Z. Lew­Starowicz, Seks nietypowy, Warszawa 1988, s. 143. 7 V. Konarska­Wrzosek, Ochrona dziecka w polskim prawie..., s. 65. 2 Tabela 2. Informacja statystyczna na temat postępowań o czyn z art. 202 § 1 k.k. w Polsce w latach 2004–2009 1. Wprowadzenie Lp. Postępo- wania wszczęte Postępo- wania zakoń- czone Przes- tępstwa stwier- dzone Przes- tępstwa wykryte 2004 2005 2006 2007 2008 2009 40 67 61 76 98 100 Źródło: dane statystyczne Policji. 37 62 63 66 87 93 20 25 31 46 48 67 17 16 16 28 34 48 Wskaźnik wykry- walności ( ) 85,0 64,0 51,6 60,9 69,4 76,1 Wnioski o objęcie aktem oskarżenia 10 11 10 7 12 20 Na potrzebę przeciwdziałania zjawisku wykorzystywania seksu­ alnego dzieci zwracają uwagę politycy i przedstawiciele różnych orga­ nizacji społecznych. Kontakty seksualne dzieci z dorosłymi burzą bo­ wiem nie tylko porządek prawny, ale przede wszystkim naruszają sferę norm obyczajowych – chroniących dzieciństwo. W moralności chrześcijańskiej są one zaliczane do tzw. wewnętrz­ nie złych czynów, co oznacza, że niezależnie od intencji osoby, która się ich dopuszcza, czy od okoliczności, w jakich do nich dochodzi, uchodzą za złe i niemoralne. Kościół i prawa świeckie od wieków określały wiek graniczny pomiędzy dzieciństwem a dorosłością, który był także wie­ kiem dopuszczalnej inicjacji seksualnej8. Bezwzględny zakaz kazirodz­ twa podtrzymują przepisy wszystkich religii i wszystkie ustawodawstwa, przewidując surowe sankcje za ich złamanie. W XIX w. w Szkocji za ka­ zirodztwo groziła kara śmierci, a w systemie anglosaskim w latach 60. ubiegłego wieku znajdowało się uregulowanie przewidujące karę do­ żywotniego pozbawienia wolności za obcowanie płciowe ojca z córką poniżej 13 roku życia9. 8 M. Hallberg, M. Rigne, Child Sexual Abuse – a Study of Controversy and Constru- ction, Acta Sociologica 1994, no. 37, s. 141–163. 9 A. Smith, Ciało, Warszawa 1971. Co ciekawe, pomimo tych zakazów i braku spo­ łecznej akceptacji dla tego rodzaju zachowań, w XVIII­wiecznym Londynie wielu wie­ rzyło, że współżycie seksualne z dzieckiem pozwala pozbyć się choroby wenerycznej, a akta sądowe spraw z tego okresu dowodzą, że 25 ówczesnych skazań za zgwałcenia 2 Rozdział I. Prawnokarna ochrona dziecka przed nadużyciem seksualnym Papież Jan Paweł II w jednym ze swoich orędzi przypomniał, że dzieci narażone są współcześnie na różnorakie krzywdy: „nie brak nie­ letnich głęboko zranionych przez przemoc dorosłych: nadużycia sek­ sualne, przymuszanie do prostytucji, wciąganie w sprzedaż i zażywanie narkotyków; dzieci zmuszane są do pracy lub rekrutowane do wojska; na całe życie pozostają urazy niewinnych z rodzin rozbitych; nie oszczę­ dza maluczkich haniebny handel organami i ludźmi”10. Skutki wykorzystywania seksualnego dziecka obejmują: depresję, zespół stresu pourazowego, zaburzenia lękowe, skłonność do wykorzy­ stywania dzieci w wieku dorosłym, naruszenie prawidłowego rozwoju seksualnego, a także fizyczne uszkodzenia ciała dziecka11. Na podstawie badań przeprowadzonych na grupie osób, które były w dzieciństwie ofiarami wykorzystania seksualnego, Z. Lew­Starowicz wyróżnił trzy grupy przypadków, rozróżnianych na podstawie kryte­ rium możliwych konsekwencji doznanego w dzieciństwie urazu sek­ sualnego. Do grupy pierwszej zaliczył przypadki, u których wystąpiły konsekwencje zdecydowanie negatywne: fobie, obsesje, nerwice, cho­ roby psychosomatyczne i inne trwałe następstwa (np. obniżenie sa­ mooceny, poczucia własnej wartości itp.). Następstwa tych zaburzeń przybierają postaci najdotkliwsze dla ofiary i jej otoczenia, np. kształ­ towanie się orientacji homoseksualnej, skłonności do prostytuowania się, stosowania przemocy seksualnej. Grupa druga charakteryzowała się brakiem wyraźnie zaznaczonych następstw lub brakiem jakichkol­ wiek efektów (negatywnych lub pozytywnych) doznanego w dzieciń­ stwie urazu. Trzecia grupa to przypadki, u których ocena konsekwencji jest niejednoznaczna. Autor zwraca uwagę, że w ostatniej grupie para­ doksalnie mogą znaleźć się przypadki przejawiające aspekt pozytywny wykorzystania seksualnego w dzieciństwie. Jako przykłady mieszanej dotyczyło ofiar poniżej 10 roku życia. Z kolei we Francji w drugiej połowie XIX w. trzy czwarte oskarżeń o zgwałcenia dotyczyło dzieci. Liczne dochodzenia w tym przedmiocie prowadzono także w w Stanach Zjednoczonych w okresie mniej więcej od 1874 r. – zob. E. Olafson, D. Corwin, Modern History of Child Sexual Abuse Awareness: Cycles of Disco- very and Suppression, Child Abuse and Neglect 1993, vol. 17, s. 7–24. 10 Orędzie Jana Pawła II wygłoszone podczas Wielkiego Postu w 2004 r. 11 Szczególnie dotkliwe i długoterminowe urazy psychiczne dotykają dzieci – ofiar kazirodztwa rodzicielskiego. Szerzej na ten temat: M. Beisert, Kazirodztwo: rodzice w roli sprawców, Warszawa 2008; M. Olszewska, Matka i kochanka – przestępstwa seksualne ko- biet, Opieka – Terapia – Wychowanie 2003, nr 4, s. 14–16; B. Pietkiewicz, Tata się tylko tak wygłupia, Polityka 2008, nr 19, s. 112–114; K. Pospiszyl, Rola matki w kazirodczych kontaktach ojca z córką, Małżeństwo i Rodzina 2005, nr 1–2, s. 48–51. 2 1. Wprowadzenie formy wymieniono: dobór starszych wiekiem partnerów, występowa­ nie rozbudowanych fantazji erotycznych, wcześniejszą inicjację seksu­ alną oraz urozmaicone ars amandi12. Problem wykorzystywania seksualnego w Polsce został dostrzeżony na początku lat 90. Następujące po 1989 r. przemiany zaczęły stwarzać przestrzeń do upominania się o swoje prawa przez kolejne upośledzo­ ne kategorie społeczne. Zainteresowanie tym problemem ujawniło się poniekąd jako konsekwencja „ruchu wyzwoleńczego skoncentrowane­ go wokół idei praw dziecka”13. Za istotne uznano nie tylko problemy maltretowania i innych form krzywdzenia fizycznego i psychicznego, ale również krzywdzenie na tle seksualnym. Definiowanie wykorzystywania dzieci przez ekspertów, media oraz opinię publiczną trwało przez długi okres i choć pewne inicjatywy po­ dejmowano, to reakcja organów władzy nie była w tym zakresie zadowa­ lająca. Do pewnego czasu głównymi animatorami przecidziałania tym problemom były bowiem instytucje i organizacje pozarządowe. Polska pomimo podjętych zobowiązań nie wywiązała się z przyjętego przez rząd w 1996 r. na Światowym Kongresie w Sztokholmie zobowiązania opracowania narodowego planu zapobiegania eksploatacji seksualnej dzieci. Seminarium, które odbyło się w 2001 r. z inicjatywy Europej­ skiego Biura UNICEF i Fundacji „Dzieci Niczyje”, wykazało natomiast, że żaden z potencjalnie zainteresowanych resortów nie opracował na­ wet częściowej koncepcji rozwiązywania problemu wykorzystywania seksualnego dzieci. Zasadniczych zmian nie przyniosło także powo­ łanie urzędu Rzecznika Praw Dziecka, jak również jego obecność na II Kongresie w Jokohamie, poświęconym przeciwdziałaniu seksualnej eksploatacji dzieci. Zmiany w tym zakresie zaobserwowano dopiero po 2003 r. M. Saj­ kowska wskazuje, że przyczyn tego dyskursu można dopatrywać się w różnych źródłach. Jak podkreśla, z jednej strony wpłynęło na to zwiększenie świadomości społecznej o istniejącym problemie, real­ nym zagrożeniu, a w konsekwencji tego – społeczne naciski na polity­ ków, od których domagano się podjęcia konkretnych działań. Z drugiej strony na wzmożone społeczne zainteresowanie problemem wpłynęło medialne nagłośnienie konkretnych, bulwersujących opinię publiczną 12 Z. Lew­Starowicz, Seksuologia sądowa, Warszawa 2000, s. 240 i n. 13 M. Jacyno, A. Szulżycka, Dzieciństwo: doświadczenie bez świata, Warszawa 1999. 2 Rozdział I. Prawnokarna ochrona dziecka przed nadużyciem seksualnym przypadków wykorzystania seksualnego dzieci. Wstrząs wywołany tego rodzaju informacjami sprawił, że środowiska polityczne uaktywniły się w poszukiwaniu instytucjonalnych rozwiązań problemu krzywdzenia dzieci na tle seksualnym14. Obecne zainteresowanie skalą problemu wykorzystywania seksu­ alnego dzieci i wdrażaniem nowych form pomocy ofiarom tych prze­ stępstw, jak również strategii karania sprawców jest przedmiotem wie­ lu dyskusji oraz opracowań prawniczych i psychologicznych15. Coraz bogatszy w tym względzie jest także dorobek judykatury, a w szczegól­ ności Sądu Najwyższego. Omawiając problematykę wykorzystywania seksualnego jako zjawi­ ska społecznego, nie sposób nie dostrzec, że w niektórych środowiskach obserwuje się rozwój organizacji kwestionujących zasadność penaliza­ cji kontaktów seksualnych z osobami małoletnimi. Ich przedstawiciele uważają, że nie każdy kontakt seksualny z dorosłym jest dla małoletnich szkodliwy, a czasem jest nawet przyjemny (tzw. dobra pedofilia). Swoje przekonania prezentują m.in. na tworzonych przez siebie witrynach in­ ternetowych, na których próbują usprawiedliwiać zachowania pedofil­ skie, twierdząc, że nie są one krzywdzące dla dzieci, a nawet sprawiają im przyjemność. Grupy „dobrych pedofilów” działają szczególnie ak­ tywnie w internecie, gdzie publikują rzekome dowody skłonności pe­ dofilskich Janusza Korczaka, Kornela Makuszyńskiego czy też liberal­ ny stosunek do pedofilii antycznych Greków. Zdaniem „pozytywnych pedofilów” dziecko posiada swoją seksualność i potrzeby jej wyrażania, a ich działania mają pomóc im w ich rozwinięciu16. 14 M. Sajkowska, Wykorzystywanie seksualne dzieci – ustalenia terminologiczne, sza- cowanie skali zjawiska, oblicza problemu społecznego (w:) Wykorzystywanie seksualne dzie- ci..., pod red. M. Sajkowskiej, s. 28–29. 15 J. Warylewski, Przestępstwa seksualne, Gdańsk 2001; tenże, Karnoprawna ochrona małoletnich przed wykorzystaniem seksualnym, PS 2000, nr 2; M. Filar, Seksualne wykorzy- stanie dzieci w świetle polskiego kodeksu karnego (ujęcie prawnoporównawcze) (w:) Wyko- rzystywanie seksualne dzieci..., pod red. M. Sajkowskiej, s. 35–54; tenże, Druga nowelizacja kodeksu karnego dotycząca tzw. przestępstw seksualnych, PiP 2003, z. 3, s. 39–55; B. Kuni­ cka­Michalska, Wybrane problemy przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajno- ści popełnianych za pośrednictwem systemu informatycznego, PPK 2003, nr 22. 16 W Holandii od 2006 r. istnieje Partia na rzecz Miłości Bliźniego, Wolności i Róż­ norodności (PNVD), która postuluje obniżenie z 16 do 12 lat granicy wieku małolet­ nich, od której współżycie seksualne byłoby dozwolone. W USA działa stowarzyszenie North American Man/Boy Love Association (NAMBLA) zrzeszające osoby dążące do legalizacji związków między chłopcami a mężczyznami. W Niemczech działa organiza­ cja Arbeitsgemeinschaft Humane Sexualität mająca na celu zalegalizowanie stosunków seksualnych z małoletnimi. 30 1. Wprowadzenie Treści propagowane na stronach internetowych mówiących o „po­ zytywnej pedofilii” dają do zrozumienia, że jeśli dziecko jest szczęśliwe, zadowolone i nie ma poczucia krzywdy, to takie działania są dla niego dobre, wspomagają jego rozwój. „Pozytywna pedofilia” ma być przeci­ wieństwem „złej pedofilii”, utożsamianej wielokrotnie wyłącznie z ini­ cjowaniem i podejmowaniem kontaktów seksualnych z dziećmi. Tym­ czasem, jak twierdzi seksuolog Zbigniew Izdebski, nie ma pedofilii dobrej dla rozwoju dziecka17. Każde zachowanie osoby dorosłej, star­ szej wobec dziecka, które służy podniecaniu się i zaspakajaniu popę­ du seksualnego, jest przemocą seksualną wobec tego dziecka. Seksual­ na aktywność pomiędzy osobą dorosłą a dzieckiem zawsze opiera się na wykorzystywaniu władzy, przewagi dorosłego nad dzieckiem, dlate­ go traktowana jest jako wykorzystanie seksualne dziecka. Nie ma więc możliwości wyodrębnienia, co w pedofilskich stosunkach jest dobre, a co złe; niezależnie od tego, czy źródłem takich zależności jest uczu­ cie, czy strach, ponieważ wszystkie prowadzą do wykorzystania słab­ szej pozycji bezbronnego dziecka. Według doniesień medialnych, opartych na informacjach uzyska­ nych od organów ścigania, osoby wykorzystujące w różnoraki sposób seksualnie małoletnich tworzą tajne struktury, niekiedy międzynaro­ dowe, przez media nazywane „siatkami pedofilskimi” (ang. paedophile rings)18. W rzeczywistości chodzić tu może zarówno o zorganizowane grupy przestępcze (niekoniecznie złożone z pedofilów) zajmujące się profesjonalną produkcją i komercyjnym rozpowszechnianiem porno­ grafii dziecięcej lub czerpiące korzyści z dziecięcej prostytucji, jak też o luźne społeczności internetowe złożone z osób o skłonnościach pe­ dofilnych udostępniających sobie wzajemnie posiadane materiały o tre­ ści pedofilnej (pornograficzne lub nie) lub informacje ułatwiające na­ wiązywanie kontaktu z potencjalnymi ofiarami, tzw. grooming19, czy też wreszcie o grupy pedofilów związane z jakimś konkretnym miej­ 17 M. Kopiński, M. Kącki, Boylover to próba zmiękczania pedofilii, GW z 11 kwiet­ nia 2006 r., tekst artykułu dostępny na stronie: http://www.gazeta.pl. 18 Zob. w GW z 19 czerwca 2007 r.: pit, Brytyjska policja rozbiła międzynarodową siatkę pedofilską, http://wyborcza.pl/1,86762,4234545.html. 19 Działania podejmowane w celu zaprzyjaźnienia się i nawiązania więzi emocjo­ nalnej z dzieckiem, aby zmniejszyć jego opory i później je seksualnie wykorzystać. Jest to także mechanizm używany, by nakłonić dziecko do prostytucji czy udziału w porno­ grafii dziecięcej. Potocznie przez grooming rozumie się uwodzenie dzieci przez internet. Kwestie te zostaną szczegółowo omówione w dalszej części pracy. 31 Rozdział I. Prawnokarna ochrona dziecka przed nadużyciem seksualnym scem20. Być może istnieją też grupy odpowiedzialne za niektóre zagi­ nięcia dzieci (które są konsekwencją uprowadzenia), za przetrzymywa­ nie ich i za handel nimi. 2. Ustalenia terminologiczne Problematyka włączania dzieci do aktywności seksualnej osób do­ rosłych określana jest różnymi terminami, które nie zawsze są ze sobą zgodne. W literaturze przedmiotu obok „przemocy seksualnej wobec dzieci” stosuje się zamiennie takie terminy, jak: „wykorzystywanie sek- sualne”, „krzywdzenie seksualne”, „molestowanie seksualne” czy też „nadużycie seksualne”. Terminy te stosowane są zamiennie, niekiedy zależnie od rodzaju zależności i osób biorących w niej udział. W lite­ raturze anglojęzycznej terminologia zależy od aspektu zainteresowa­ nia autora. W sytuacji gdy przedmiotem badań jest dziecko jako ofiara wykorzystania seksualnego, używa się zwrotu child sexual abuse, nato­ miast w odniesieniu do badań nad sprawcami tych czynów zjawisko występuje pod nazwą child molesting lub pedophilia21. Ustalenia definicyjne dotyczące szeroko pojętego wykorzystywa­ nia seksualnego dzieci ułatwia fakt, że niemal we wszystkich krajach ta forma krzywdzenia dzieci jest penalizowana przez prawo, co w znacz­ nym stopniu pomaga zakreślić zasadnicze ramy definicyjne pojęcia. Treści tych regulacji określają minimalny wiek, powyżej którego dzie­ cko może, bez konsekwencji prawnych, być partnerem seksualnym in­ nej osoby. Niektórzy ustawodawcy precyzją w sposób drobiazgowy nad­ użycia seksualne wobec dzieci, wyliczając czynności z jednoczesnym opisem ich okoliczności22. Większość systemów prawnych odstępu­ je jednak od szczegółowej specyfikacji zachowań seksualnych wobec 20 O tzw. siatce pedofilskiej z Dworca Centralnego opowiada film dokumentalny 21 S. Araji, D. Finkelhor, Abusers: A Review of the Research (w:) Sourcebook on Child S. Latkowskiego pt. Pedofile. Sexual Abuse, Sage 1986. 22 Znamiennym przykładem w tym względzie jest Kodeks karny stanu Kalifornia, który definiuje wykorzystywanie seksualne dziecka jako „każdą penetrację waginy lub odbytu dziecka przez penis, każdy kontakt seksualny genitaliów lub odbytu osoby z ję­ zykiem lub ustami innej osoby, każde wtargnięcie w genitalia lub odbyt przy użyciu róż­ nych obiektów (z wyłączeniem niezbędnych czynności medycznych), intencjonalne do­ tykanie genitaliów lub innych intymnych części ciała (piersi, okolice genitaliów, pachwi­ ny, pośladki) lub ubrania okrywającego te części ciała dziecka lub sprawcy przez dziecko 32 2. Ustalenia terminologiczne dzieci, ograniczając się do wskazania na czynności te jako prawnie za­ kazane. Niezależnie też od występujących różnic należy mieć na uwa­ dze, że pojęcia przyjęte i funkcjonujące w poszczególnych systemach formułowane są na bazie systemu wartości obowiązującego w danym społeczeństwie. Terminologia dotycząca wykorzystywania seksualnego dzieci kon­ struowana jest w różnych celach i przez liczne gremia eksperckie. Po­ trzeba ich ustalania wynika z konieczności zoperacjonalizowania zja­ wiska i nadania mu intersubiektywnego znaczenia. Funkcjonujące definicje – prawne i badawcze – opierają się na dwóch zasadniczych wymiarach: rodzajach aktywności seksualnej, w którą włączane jest dziecko oraz warunków decydujących o tym, że aktywności te uznane zostaną za krzywdzenie dziecka. Autorzy w nazwach tych kładą akcent na różne aspekty krzywdze­ nia seksualnego dziecka, np. na wiek dziecka, rozbieżności między wie­ kiem sprawcy a wiekiem ofiary, normy społeczne lub rozwojowe, zdol­ ności dziecka do wyrażenia zgody na kontakt seksualny, poziom roz­ woju dziecka i sprawcy, więź łączącą dziecko ze sprawcą. Światowa Organizacja Zdrowia proponuje używanie terminu „przemoc seksualna”, przez którą rozumie się wykorzystywanie dzie­ ci dla uzyskiwania przyjemności seksualnej przez osoby dorosłe. Jest to „włączanie dziecka w aktywność seksualną, której nie jest ono w sta­ nie w pełni zrozumieć i udzielić na nią świadomej zgody i/lub na któ­ rą nie jest dojrzałe rozwojowo i nie może zgodzić się w ważny prawnie sposób i/lub która jest niezgodna z normami prawnymi lub obyczajo­ wymi danego społeczeństwa. Z wykorzystywaniem seksualnym mamy do czynienia, gdy taka aktywność wystąpi pomiędzy dorosłym a do­ rosłym lub dzieckiem a innym dzieckiem, jeśli te osoby ze względu na wiek bądź stopień rozwoju pozostają w relacji opieki, zależności i wła­ dzy. Celem takiej aktywności jest zaspokojenie potrzeb innej osoby. Ak­ tywność taka może dotyczyć: – namawiania lub zmuszania dziecka do angażowania się w prawnie zabronione czynności seksualne; – wykorzystywania dziecka do prostytucji lub innych prawnie zaka­ zanych praktyk o charakterze seksualnym; w celu uzyskania seksualnego podniecenia oraz intencjonalną masturbację w obecności dziecka” (Sekcja 11165.1), http://www.leginfo.ca.gov. 33 Rozdział I. Prawnokarna ochrona dziecka przed nadużyciem seksualnym – wykorzystywania dziecka do produkcji materiałów lub przedsta­ wień o charakterze pornograficznym”23. Różne aspekty przemocy seksualnej łączy w sposób wyczerpują­ cy definicja proponowana przez brytyjski Komitet ds. Wykorzysty- wania Seksualnego Dzieci (Standing Committee on Sexually Abused Children). Zgodnie z nią za dziecko wykorzystane seksualnie można uznać każdą jednostkę w wieku bezwzględnej ochrony, jeśli osoba doj­ rzała seksualnie czy to przez świadome działanie, czy też przez zanie­ dbywanie swoich społecznych obowiązków lub obowiązków wynikają­ cych ze specyficznej odpowiedzialności za dziecko dopuszcza do zaan­ gażowania dziecka w jakąkolwiek aktywność natury seksualnej, której intencją jest zaspokojenie osoby dorosłej24. Amerykańska, federalna ustawa na temat profilaktyki i przeciw- działania krzywdzeniu dzieci (Child Abuse Prevention and Treatment Act) za wykorzystywanie seksualne dzieci uznaje: „niewłaściwe zacho­ wania seksualne z udziałem dziecka, takie jak: dotykanie genitaliów dziecka i doprowadzanie do dotykania przez dziecko genitaliów innej osoby, stosunek seksualny z dzieckiem, kazirodztwo, gwałt, sodomia, ekshibicjonizm i komercyjna eksploatacja dziecka. Zachowania takie uznawane są za wykorzystywanie seksualne dziecka jedynie wtedy, gdy sprawcą jest osoba odpowiedzialna za opiekę nad dzieckiem bądź spo­ krewniona z dzieckiem”. Te ogólne definicje koncentrują się głównie na wyliczeniu warun­ ków decydujących o uznaniu pewnej kategorii zachowań za wykorzy­ stanie seksualne dziecka. Różnice dostrzegalne są w treści i liczbie kon­ stytuujących je elementów25. W regulacjach unijnych na uwagę zasługuje definicja współtwo­ rzona przez programy STOP i DAPHNE, które doprowadziły do przy­ jęcia w dniu 29 listopada 1996 r. wspólnego działania ustanawiającego program motywacyjny i wymiany dla osób odpowiedzialnych za zwal­ czanie handlu ludźmi oraz seksualnego wykorzystania dzieci. Ponadto przyjęto w dniu 24 lutego 1997 r. program zwalczania handlu ludźmi oraz seksualnego wykorzystania dzieci. Wspólne działanie zdefiniowa­ ło wykorzystanie seksualne jako: 23 M. Sajkowska, Wykorzystywanie seksualne dzieci – ustalenia terminologiczne, sza- cowanie skali zjawiska, oblicza problemu społecznego (w:) Wykorzystywanie seksualne dzie- ci..., pod red. M. Sajkowskiej, s. 8–9. 24 Tamże, s. 9. 25 Tamże. 34 2. Ustalenia terminologiczne – nakłanianie lub zmuszanie dziecka do uczestniczenia w jakiejkol­ wiek bezprawnej czynności seksualnej; – czerpanie korzyści z udziału dziecka w prostytucji lub innych bez­ prawnych praktykach seksualnych; – czerpanie korzyści z udziału dzieci w pornograficznych prezenta­ cjach lub materiałach, włączając w to produkcję, sprzedaż, rozpo­ wszechnianie lub inne formy handlu takimi materiałami oraz po­ siadanie takich materiałów26. Niekiedy w literaturze pojawiają się definicje, w których podkreśla­ ne są elementy charakterystyki dziecka w postaci niedojrzałości i nie­ zdolności do zrozumienia sytuacji. Tego rodzaju pojęcia nie mają na celu wyróżnienia określonych kategorii dzieci, a jedynie służą podkre­ śleniu negatywnego wydźwięku tego zjawiska. Przykładem tego rodza­ ju ujęcia problematyki może być definicja autorstwa K.C. Fallera, który wskazał, że „wykorzystywanie seksualne to każdy akt pomiędzy osoba­ mi o różnym stopniu rozwoju, którego celem jest seksualna gratyfika­ cja osoby na wyższym stopniu rozwoju”27. W kontekście definicji wykorzystania seksualnego dziecko jako jego podmiot występuje poprzez odwołanie się do kryteriów prawnych. Formułowane kodeksowo pojęcia określają w sposób precyzyjny gra­ nicę wieku, poniżej której kontakty z dziećmi uznawane są za akty wy­ korzystania seksualnego. Jednym słowem z wykorzystywaniem seksu­ alnym mamy do czynienia w sytuacjach, w których osoby znajdują się w wieku bezwzględnej ochrony i nie mogą samodzielnie (prawnie) wy­ razić zgody na tego rodzaju kontakty. Zachowania (aktywności seksualne) nie są na ogół szczegółowo rozbudowywane w definicjach wykorzystywania seksualnego. Niemniej biorąc pod uwagę ich wagę, podkreślić należy, że mają one istotne zna­ czenie dla wyznaczenia ram znaczeniowych pojęcia. Zauważyć trzeba, że negatywnie oceniane zachowania seksualne wobec dzieci odnoszą się do aktywności seksualnej w sensie ogólnym oraz do sfery norm oby­ czajowych i prawnych. Przy pierwszej przesłance mamy do czynienia 26 Wspólne działanie Rady 96/700/WSiSW z dnia 29 listopada 1996 r. ustanawiające program zachęt i wymiany dla osób odpowiedzialnych za zwalczanie handlu ludźmi i sek­ sualnego wykorzystywania dzieci (STOP), Dz. Urz. WE L 322 z 12.12.1996, s. 7; Wspól­ ne działanie Rady 97/154/WSiSW z dnia 24 lutego 1997 r. dotyczące działań mających na celu zwalczanie handlu ludźmi i seksualnego wykorzystywania dzieci, Dz. Urz. WE L 63 z 04.03.1997, s. 2. 27 K.C. Faller, Child Sexual Abuse. An Interdyscyplinary Manual for Diagnosis, Case Management and Treatment, Columbia 1988. 3 Rozdział I. Prawnokarna ochrona dziecka przed nadużyciem seksualnym wyłącznie z kryterium oceny w aspekcie seksualności. Natomiast w od­ niesieniu do sfery obyczajowo­prawnej można mówić o swego rodzaju relatywizmie przy ocenie kontaktów seksualnych z dzieckiem i wyłą­ czenia poza obszar wykorzystania seksualnego tych zachowań, na któ­ re przyzwala obyczaj, a których nie zabrania prawo. W sytuacjach gdy celem odwołania się do definicji jest decyzja, czy w konkretnym przypadku mamy do czynienia z wykorzystaniem sek­ sualnym, ogólna charakterystyka zachowań okazuje się mało przydat­ na. Z kolei przyjęcie ściśle określonej i szczegółowej definicji wykorzy­ stania seksualnego z uwagi na rozmaite przejawy seksualności powo­ dowałoby liczne trudności w praktyce. Większość przyjętych definicji prawnych penalizując zachowania seksualne, charakteryzuje je w spo­ sób ogólny jako: „czynności seksualne”, „czyny nierządne”, „czyny nie­ przyzwoite”, „zachowania o charakterze seksualnym”. Podstawowy podział aktywności o charakterze seksualnym, w któ­ re może być włączane dziecko, to rozróżnienie zachowań połączonych z kontaktem fizycznym pomiędzy dzieckiem a sprawcą oraz zachowań, w których nie dochodzi do kontaktu fizycznego. Znawcy przedmiotu wyróżniają dodatkowo podkategorie zachowań połączonych z kontak­ tem fizycznym. D. Finkelor odnosi pojęcie zachowań seksualnych do takich zachowań, które angażują dziecko do aktywności, których ce­ lem jest stymulacja seksualna. Zachowania takie dzieli na zachowania z kontaktem fizycznym związanym z dotykaniem genitaliów lub/i od­ bytu dziecka lub piersi dziewczynki oraz dotykaniem tych części part­ nera przez dziecko. Wśród nich wyróżnia się dwa typy: – penetracja – gdy wagina, odbyt lub usta dziecka są penetrowane przy użyciu penisa, palca lub przedmiotów, – kontakt bez penetracji – dotykanie intymnych części ciała dziecka, całowanie o charakterze seksualnym oraz dotykanie przez dziecko intymnych części ciała partnera. Drugim typem są zachowania bez kontaktu fizycznego, takie jak: eks­ hibicjonizm, voyeurism (podglądanie, doprowadzenie do eksponowania genitaliów przez dziecko) oraz włączanie dziecka w oglądanie lub produkcję materiałów pornograficznych. Ta forma wykorzystywania zawiera również składanie dziecku propozycji o charakterze seksualnym i werbalne mole­ stowanie dziecka (np. lubieżne komentarze na temat ciała dziecka)28. 28 D. Finkelor, Current Information on the Scope and Nature of Child Sexual Abuse, The Future of Children 1994, vol. 4, no. 2. 3 2. Ustalenia terminologiczne Z uwagi na aspekt prawny ważnym kryterium w definiowaniu zja­ wiska wykorzystywania seksualnego dzieci jest relacja pomiędzy dzie­ ckiem a sprawcą wykorzystania. W tym zakresie można wyróżnić kon­ takty o charakterze wewnątrzrodzinnym oraz wykorzystywanie przez sprawcę spoza rodziny. Szczególną kategorią wykorzystania seksualnego dzieci jest kazi­ rodztwo, definiowane jako współżycie seksualne między spokrewnio­ nymi osobami. Stopień pokrewieństwa określają normy prawne, o czym będzie mowa w dalszej części pracy. Szczególną formą kazirodztwa są zachowania seksualne osób dorosłych, głównie ojców, w stosunku do własnych bądź przysposobionych dzieci. Kazirodztwo wobec dziecka zalicza się do czynów pedofilnych. Z badań wynika, że – ze względu na więź pokrewieństwa – konsekwencje kazirodztwa są dla ofiary o wiele dotkliwsze niż inne czyny o tym charakterze. Zależność dziecka od ro­ dziców sprawia, że ma ono utrudnioną możliwość obrony, ucieczki czy też separacji od sprawcy. Ten, posiadając władzę rodzicielską, dysponuje większą swobodą działania i ma stały i nieograniczony dostęp do swo­ jej ofiary. Wykorzystywanie seksualnie dziecka w rodzinie zazwyczaj powtarza się w sposób systematyczny przez dłuższy czas, rzadziej ma charakter epizodyczny. Ingerencja osób trzecich działających w obronie dziecka jest utrudniona. Dziecko zazwyczaj zmuszone jest do urucho­ mienia długotrwałych strategii zaradczych, pozwalających na pozosta­ nie w rodzinie, która jest zarówno źródłem patologii, jak i oparcia. Od zjawiska wykorzystywania seksualnego dzieci należy wyraźnie odróżnić pojęcie pedofilii, za którą uznaje się każde zachowanie osoby dorosłej wobec dziecka, które służy podnieceniu i zaspokojeniu włas­ nych potrzeb seksualnych. Ważna jest tutaj motywacja podejmowane­ go działania, a nie tylko samo zachowanie. Wykorzystywanie seksual­ ne dzieci nie jest równoznaczne z pedofilią. Najprościej można zdefi­ niować pedofilię jako podejmowanie aktywności seksualnej z dziećmi lub fantazjowanie o tej aktywności przez osobę dorosłą jako stale pre­ ferowany lub wyłączny sposób osiągnięcia podniecenia seksualnego i orgazmu. Wykorzystywania seksualnego mogą się natomiast dopusz­ czać nie tylko pedofile, ale również osoby, które podejmują kontakty seksualne z dziećmi, ponieważ mają trudność (z różnyc
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Karnoprawna ochrona dziecka przed wykorzystaniem seksualnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: