Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00200 033591 17284901 na godz. na dobę w sumie
Karol Kremer i krakowski urząd budownictwa w latach 1837-1860 - ebook/pdf
Karol Kremer i krakowski urząd budownictwa w latach 1837-1860 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 780
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1474-7 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka przybliża postać Karola Kremera - jednego z najważniejszych architektów I połowy XIX wieku, zasłużonego w dziedzinie konserwacji zabytków i badań nad dziejami polskiej sztuki. Autorce udało się dookreślić oeuvre Kremera, weryfikując narosłe wokół niego mity, zdefiniować specyfikę twórczości architekta, a także pokazać jego wkład - jako wieloletniego zwierzchnika lokalnych służb budowlanych - w kształtowanie nowego języka formalnego współczesnej mu generacji. W ksiązce podjęto ponadto próbę scharakteryzowania architektury powstałej w kręgu oddziaływania krakowskiego urzędu budownictwa. W tym zakresie praca odsłoniła mechanizmy funkcjonowania lokalnego środowiska architektonicznego, przyniosła analizę najważniejszych realizacji budowlanych i konserwatorskich, pokazała drogi przenikania do Krakowa zachodnioeuropejskich wpływów oraz stopień i charakter ich recepcji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

URSZULA BĘCZKOWSKA KAROL KREMER I KRAKOWSKI URZĄD BUDOWNICTWA W LATACH 1837-1860 universitas ARS VETUS ET NOVA KAROL KREMER I KRAKOWSKI URZĄD BUDOWNICTWA W LATACH 1837-1860 INSTYTUT HISTORII SZTUKI UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO ARS VETUS ET NOVA REDAKTOR SERII Wojciech Bałus TOM XXXI URSZULA BĘCZKOWSKA KAROL KREMER I KRAKOWSKI URZĄD BUDOWNICTWA W LATACH 1837-1860 Kraków © Copyright by Urszula Bęczkowska and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2010 ISBN 97883-242-1474-7 TAiWPN UNIVERSITAS Opracowanie redakcyjne WANDA LOHMAN Projekt okładki STUDIO U Na okładce Collegium Maius, fragment elewacji wschodniej po kremerowskiej restauracji (fot. I. Krieger). Oryg. MUJ, nr 07 dr. Publikacja dofinansowana przez WYDZIAŁ HISTORYCZNY UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO Publikacja dofinansowana przez MINISTRA NAUKI I SZKOLNICTWA WYŻSZEGO Projekt zrealizowano przy udziale finansowym GMINY MIEJSKIEJ KRAKÓW SPIS TREŚCI WSTĘP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 Rozdział I. ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ KAROLA KREMERA . . . . . . . . . . . . . . . . 125 1. LATA EDUKACJI I PODRÓŻY STUDYJNYCH PO EUROPIE . . . . . . . . . . . . . 125 2. POCZĄTKI PRACY ZAWODOWEJ ARCHITEKTA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 3. ZWIERZCHNICTWO KAROLA KREMERA NAD KRAKOWSKIM URZĘDEM BUDOWNICTWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 4. DZIAŁALNOŚĆ ARCHITEKTA W OSTATNICH LATACH ŻYCIA . . . . . . . . . 173 Rozdział II. KRAKOWSKI URZĄD BUDOWNICTWA W LATACH 1815–1860 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 1. POCZĄTKI INSTYTUCJONALNEGO NADZORU NAD BUDOWNICTWEM KRAKOWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 2. KRAKOWSKA ADMINISTRACJA BUDOWLANA W LATACH 1819–1841: URZĄD BUDOWNICZY WOLNEGO MIASTA KRAKOWA . . . . . . . . . . . . . . . 190 3. KRAKOWSKIE SŁUŻBY BUDOWLANE POD ZARZĄDEM KAROLA KREMERA: 1842–1846 – ODDZIAŁ BUDOWNICTWA; 1848–1854 – C.K. BUDOWNICTWO KRAJOWE (KRAKOWSKI URZĄD BUDOWNICTWA) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 4. RZĄDOWA ADMINISTRACJA BUDOWLANA W OKRESIE PANOWANIA AUSTRIACKIEGO: 1854–1860 – C.K. DYREKCJA BUDOWNICTWA KRAJOWEGO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 6 SPIS TREŚCI Rozdział III. DZIAŁALNOŚĆ KAROLA KREMERA W TOWARZYSTWIE NAUKOWYM KRAKOWSKIM (prace naukowo-badawcze oraz wkład w stworzenie instytucjonalnych podstaw opieki nad zabytkami) . . . . . . . . . . . . . . 145 1. UDZIAŁ KREMERA W PRACACH TNK W LATACH 1848–1852 . . . . . . . . . . . 145 2. DZIAŁALNOŚĆ ARCHITEKTA W TNK W LATACH 1856–1860 . . . . . . . . . . . . 177 3. PUBLIKACJE KAROLA KREMERA NA ŁAMACH „ROCZNIKA TOWARZYSTWA NAUKOWEGO KRAKOWSKIEGO” . . . . . . . . 194 Rozdział IV. PRZEGLĄD DZIEŁ KAROLA KREMERA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 1. UWAGI OGÓLNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 2. PRACE Z ZAKRESU RESTAURACJI ZABYTKÓW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 A. RESTAURACJA ZABYTKÓW ŚWIECKICH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 Kolegium Jagiellońskie (Collegium Maius) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 Barbakan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 Pałac Wielopolskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 Sukiennice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310 B. RESTAURACJA ZABYTKÓW SAKRALNYCH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 Kościół Franciszkanów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 Kościół Dominikanów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 358 Kościół Św. Katarzyny (Augustianów) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380 Ołtarz Wita Stwosza i witraże w kościele Mariackim . . . . . . . . . . . . . . . . . . 391 PODSUMOWANIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402 3. PRACE ARCHITEKTONICZNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 404 Klinika uniwersytecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 404 Teatr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 419 Kościół w Mukarowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 447 PODSUMOWANIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455 4. PRACE NIESŁUSZNIE PRZYPISANE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 456 Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 456 Rozplanowanie Cmentarza Rakowickiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 463 Sienie, klatka schodowa oraz wyposażenie gabinetu mineralogicznego w Collegium Physicum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 470 Restauracja Bramy Floriańskiej i budowa przylegającej do niej kordegardy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 484 SPIS TREŚCI 7 Rozdział V. KAROL KREMER A ARCHITEKTURA KRAKOWA I LOKALNE ŚRODOWISKO ARCHITEKTONICZNE OKOŁO POŁOWY XIX WIEKU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 488 1. ARCHITEKTURA URZĘDOWA LAT 40. XIX WIEKU – „LABORATORIUM” NOWYCH FORM STYLOWYCH . . . . . . . . . . . . . . . . . 490 2. BUDOWNICTWO PRYWATNE DO KOŃCA LAT 40. XIX WIEKU . . . . . . . . 508 3. ARCHITEKTURA KRAKOWA PO ROKU 1850 – OSTATECZNE PRZEJŚCIE KU HISTORYZMOWI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 515 ZAKOŃCZENIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 537 Aneksy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 539 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 555 Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 599 Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 617 Indeks topograficzno-rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 639 Zusammenfassung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 652 WSTĘP Z każdą niemal czynnością tyczącą się zabytków przeszłości, […] przez całe ubiegłe ćwierć wieku, wiązało się w Krakowie jego zasłużone imię – pisał o Karolu Kremerze przyjaciel Józef Łepkowski1. Był to człowiek, który strzegł i podpierał mury starego Krakowa, wtórował Łepkowskiemu dziennikarz „Kuriera Wileńskiego”2, a Józef Mączyński dodawał, że Kremer z tej pięknej powinności wywiązał się krajowi [...] z niepospolitą znajomością rzeczy i gorli- wością3. Tak apologetyczne oceny dorobku zawodowego architekta formu- łowane przez jego współczesnych4, wkrótce zastąpione zostały krytycznymi cenzurkami, wystawionymi przez następne pokolenie: zdeklarowanych pozytywistów, zwolenników konserwatorskiej doktryny Viollet-le-Duca 1 J. Łepkowski, Wspomnienie o św. p. Karolu Kremerze – budowniczym krakowskim, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, nr 263, s. 374. 2 „Kurier Wileński” 1860, nr 10 z 2 II, s. 81. 3 J. Mączyński, Pamiątka z Krakowa. Opis tego miasta i jego okolic, Kraków 1845, cz. III, s. 113–114. 4 Zob. też inne opinie z epoki: „Czas” 1860, nr 25, z 1 II, s. 3; „Gazeta Warszaw- ska” 1860, nr 41 z 13 II, s. 1; „Dziennik Literacki” 1860, nr 12 z 10 II, s. 96; „Kółko Rodzinne” 1860, nr 1 z 6 III, s. 16; Ostatnia mowa F. Wężyka na posiedzeniu publicznym C.K. Towarzystwa Naukowego Krakowskiego wygłoszona, „Rocznik Towarzystwa Nauko- wego Krakowskiego” 1860, t. 27, s. 10–11; F.M. Sobieszczański, Kremer (Karol), „En- cyklopedia Powszechna Orgelbranda” t. 16, Warszawa 1864, s. 45–46; „Biblioteka Ossolińskich. Pismo historii, literaturze, umiejętnościom i rzeczom narodowym poświę- cone”, poczet nowy, t. IV, 1864, s. 372 [wzmianki o zmarłych mężach zasłużonych na polu literatury narodowej]; Karol Kremer, w: C. v. Wurzbach, Biographisches Lexikon des Kaiserthums Österreich enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche 1750 bis 1850 im Kaiserstaate und in seinen Kronländern gelebt haben, t. 13, Wien 1865, s. 195–196; L.T. Rycharski, Literatura polska w historyczno-krytycznym zarysie. Podług gruntownych badań, T. 2 (Dzieje literatury od czasów Stanisława Konarskiego do naszych dni), Kraków 1868, s. 321. 10 WSTĘP i rozwiązań formalnych właściwych dojrzałemu historyzmowi. Władysław Łuszczkiewicz na przykład, o ile jeszcze w swych pierwszych publikacjach wyrażał pogląd, że Karol Kremer rozpoczyna w Krakowie rozumny kierunek restauracji gmachów, a efekty prac architekta świadczą o szczególnej jego zna- jomości średniowiecznych stylów i talencie wtajemniczenia się w myśl pierwot- ną budowy5, o tyle parę lat później, wraz z ewolucją własnych poglądów, badacz zaliczał już Kremera do „starej szkoły” konserwatorskiej, działającej na oślep, bez zrozumienia właściwości stylu restaurować się mającego budynku […], sprowadzającej w jedno dzieło różnorodne motywa, zapożyczone z tysiąca zagranicznych pomników gotycyzmu6. W podobnie krytycznym tonie Jan Kac- per Wdowiszewski wypowiadał się o twórczości architektonicznej Kremera, dyskredytując wraz z artystą całą współczesną mu generację: owi maluczcy budowniczowie nie rościli sobie pretensji do miary architektów, a i owszem od- znaczali się ewangeliczną skromnością wobec wyższych zadań prawdziwej sztu- ki7. Przełom wieków, ze swoimi neoromantycznymi sentymentami, estetyką malowniczości, ewolucyjnym traktowaniem historii i akceptacją obecności sztuki współczesnej w procesie restauracji zabytków, na chwilę zrehabili- tował Kremera. Konstanty Maria Górski przekonywał, że nazwisko archi- tekta będzie na zawsze złączone z dziejami umysłowego odświeżenia Krakowa, z dziejami pierwszego powiewu zachodniej kultury na martwe wówczas miasto8, a według Stanisława Tomkowicza Kremer nie tylko był fachowo wykształcony i biegły w sprawach stylów architektonicznych, ale miał osobny zmysł i znawstwo konserwatorskie, a był zamiłowanym w zabytkach naszej przeszłości9. Kolejną zmianę w ocenie działalności Kremera przyniósł modernizm, ze swoją nie- chęcią do historyzmu i dziewiętnastowiecznych „niszczycielskich” praktyk restauratorskich. Z tych pozycji realizacje architektoniczne Kremera uznano za pozbawione artystycznej wartości, natomiast jego prace w zakresie ochro- ny zabytków stały się wyrazem „wandalizmu” godnego najwyższego potępie- nia. Szczególnie ostro osądził Kremera Karol Estreicher, pisząc, że ze swym operowym uwielbieniem średniowiecza [...] nie był [on] wybitną indywidual- 5 W. Łuszczkiewicz, Zabytki sztuk pięknych Krakowa, cz. I: Pomniki architektury od XI do XVII wieku ze stanowiska historii sztuki, Kraków 1872, s. 94. 6 Tenże, Restauracja kościoła katedralnego na Wawelu, Kraków 1888, s. 13. 7 Katylina [J.K. Wdowiszewski], Dlaczego Kraków nie ma architektury?, „Sztuka” 1, 1887/1888, nr 6, s. 8. 8 K.M. Górski, Architektura XIX wieku, „Rocznik Krakowski” t. 6, 1904, s. 146. 9 S. Tomkowicz, Gmach Biblioteki Jagiellońskiej. Historya i opis, „Rocznik Krakowski” t. 4, 1900, s. 157. Zob. też podobne opinie Stryjeńskiego, Archiwum PAN w Warszawie, Archiwum Tadeusza Stryjeńskiego (dalej: APANwW, ATS), sygn. III–135, Vol. 5, fol. 6, s. 2. WSTĘP 11 nością na polu architektury [...], należąc do [tych], którzy przebudowę uważają za konserwację, tzn. że w praktyce po prostu burzą rzekomo zniszczone budow- le, nazywając je bezstylowymi10. Począwszy od końca lat 70. XX stulecia, na fali nowego podejścia do sztuki dziewiętnastego wieku, reputacja Kremera została ponownie oczyszczona. Tym razem odkryto w nim prekursora no- woczesnego myślenia konserwatorskiego, zwrócono uwagę na szersze wyko- rzystanie przezeń inspiracji rodzimą architekturą, dostrzeżono związki jego dzieł z wybitnymi, współczesnymi mu realizacjami architektonicznymi11. Jak widać ewaluacja dzieł Kremera pozostawała w wyraźnej zależności od orientacji estetycznej autorów wygłaszających swoje sądy, a przeobraże- nia, którym podlegała, stanowiły bezpośrednie odzwierciedlenie przemian zachodzących w sposobie widzenia architektury wczesnego historyzmu. Dlatego odwołując się do źródeł i literatury przedmiotu nie można zapomi- nać o kontekście, w jakim formułowano opinie o oeuvre Kremera. Co jed- nak istotne, mimo zmieniającej się oceny aktywności artystycznej budow- niczego, zawsze był on uznawany za najważniejszą postać krakowskiego ośrodka architektonicznego połowy XIX wieku, w pełni reprezentatywną tak dla swojego „matecznika”, jak i czasów, w których tworzył. W dotychczasowej literaturze przedmiotu dość dużo uwagi poświęco- no badaniom biograficznym nad Kremerem oraz próbom skonstruowania pełnego katalogu jego dzieł. Spośród not biograficznych najważniejsze zna- czenie mają hasła słownikowe autorstwa Stanisława Łozy oraz Celiny Bąk- -Koczarskiej12, które, choć niekompletne, stały się podstawą dla wszystkich 10 K. Estreicher, Collegium Maius. Dzieje Gmachu, „Zeszyty Naukowe UJ. Prace z Historii Sztuki” CLXX, z. 6, Kraków 1968, s. 213; tenże, Odnowienie Collegium Ma- ius, „Ochrona Zabytków” 6, 1953, nr 1, s. 9–29; tenże, Dziennik wypadków, t. 2 (1946– 1960), Kraków 2001, s. 52, 170, 185, 187–188, 195, 201, 237–238, 277, 279, 326, 594, 687. Zob. też T. Szydłowski, O Wita Stwosza Ołtarzu Mariackim i jego pierwotnym wyglądzie, „Prace Komisji Historii Sztuki” t. II, 1922, s. 5, 10–12; M. Abramowicz, Ka- rol Kremer. Jego stosunek do starożytnictwa i udział w zakresie restauracji zabytków (praca mag.), Toruń 1957, s. 43–44, 76. 11 J. Frycz, Restauracja i konserwacja zabytków architektury w Polsce w latach 1795– 1918, Warszawa 1975, s. 93–105; P. Krakowski, Styl arkadowy w architekturze dziewięt- nastowiecznego Krakowa, w: Symbolae Historiae Artium, Warszawa 1986, s. 460–461; Z.J. Białkiewicz, Przemiany architektury krakowskiej w połowie XIX wieku, Kraków 1994, s. 69–72; T. Jakimowicz, Konserwatorstwo i konserwatorzy w Wielkopolsce w la- tach 1793–1918, w: Dzieje historii sztuki w Polsce. Kształtowanie się instytucji naukowych w XIX i XX w., red. A. Labuda, Poznań 1996, s. 111; K. Stefański, Architektura XIX wieku na ziemiach polskich, Warszawa 2005, s. 99–101. 12 S. Łoza, Architekci i Budowniczowie w Polsce, Warszawa 1954, s. 159; C. Bąk-Ko- czarska, Karol Roman Kremer, w: PSB, t. XV/2, Ossolineum 1970, s. 270–272. Zob. też 12 WSTĘP późniejszych publikacji: zarówno opracowań syntetycznych dotyczących życia i twórczości architekta, jak i szczegółowych studiów nad różnymi aspektami jego działalności. W tekstach tych przede wszystkim akcento- wano zaangażowanie Kremera w inicjatywy Towarzystwa Naukowego Kra- kowskiego podejmowane na rzecz ochrony zabytków13 oraz eksponowano największe przedsięwzięcia architektoniczne i konserwatorskie budowni- czego (jak wzniesienie teatru przy placu Szczepańskim, czy odnowa Col- legium Maius, Barbakanu i krakowskich kościołów dotkniętych pożarem 1850 roku)14. Niemal zupełnie nie uwzględniano natomiast najistotniejszej, jak się wydaje, perspektywy spojrzenia na architekta, tj. przez pryzmat jego pracy w krakowskich służbach budowlanych15, choć do przyjęcia takiej op- inne biogramy, np. F.M. Sobieszczański, Kremer (Karol), w: Encyklopedia…, s. 45–46; Karol Kremer, w: C. v. Würzbach, Biographisches Lexikon…, s. 195–196; J. Heppen, Kremer Karol Roman, w: Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana, seria I, t. 40, Warszawa 1905, s. 858; Kremer Karol Roman, w: Ilustrowana encyklopedia Trzaski, Everta i Michalskiego, t. 2, Warszawa 1929, szp. 1126; R. Wagner-Rieger, Kremer Karol Ro- man, w: Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950, t. 4, Wien–Köln–Graz 1969, s. 254–255. 13 Zob. np. M. Abramowicz, Karol Kremer...., s. 52–75; J. Dużyk, A. Treiderowa, Zagadnienie opieki nad zabytkami w działalności Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, „Rocznik Biblioteki PAN” 3, 1957, s. 201–273; W. Ślesiński, Starożytnictwo małopol- skie w latach 1800–1863, „Sztuka i Krytyka. Materiały do studiów i dyskusji z zakresu teorii i historii sztuki krytyki artystycznej oraz badań nad sztuką”, R. 7: 1956, nr 1–2, s. 268–281. 14 Zob. m.in. M. Borowiejska-Birkenmajerowa, J. Demel, Działalność urbanistyczna i architektoniczna Senatu Wolnego Miasta Krakowa w latach 1815–1846, Warszawa 1963 (=Studia i Materiały do Teorii i Historii Architektury i Urbanistyki, t. 4), s. 112–113, 120–121, 125–127, 134; W. Ślesiński, Problemy konserwatorskie Krakowa w pierwszej połowie XIX wieku, „Ochrona Zabytków”, R. 16: 1963, nr 1, s. 6, 8, 12; K. Estreicher, Collegium Maius..., s. 208–249; K. Nowacki, Architektura Teatru Starego w Krakowie w XIX wieku, „Pamiętnik Teatralny” 1967, z. 1, s. 109–130; M. Borowiejska-Birkenma- jerowa, Barbakan Krakowski, Kraków 1979, s. 120–121; ta, Odbudowa kościołów Św. Trójcy i Św. Franciszka w Krakowie w drugiej połowie w. XIX – koncepcje i realizacja, „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 12, 1985, s. 26, 32–36; Z.J. Białkiewicz, Przemiany architektury..., s. 54–55, 57, 69–70, 73–75; W. Bałus, Architektura sakralna w Krakowie i Podgórzu, w: W. Bałus, E. Mikołajska, ks. J. Urban, J. Wolańska, Sztuka sakralna Krakowa w wieku XIX, cz. I, Kraków 2004, s. 102– 112; Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Kraków, Warszawa 2007, s. 443. 15 Wyjątek w tym względzie stanowi passus, jaki Izabela Röskau-Rydel skreśliła na temat architekta w artykule dotyczącym rodziny Kremerów, zawartym w księdze jubi- leuszowej poświęconej Józefowi Kremerowi. Röskau-Rydel, bazując na moim nieopub- likowanym jeszcze tekście (który w bardzo skróconej formie znalazł się w tym samym tomie, w przypisie do krytycznego wydania autobiografii Józefa Kremera), uwzględniła WSTĘP 13 tyki prowokował zarówno opublikowany przez Jacka Purchlę rękopis An- toniego Stacherskiego (1861), w którym wyraźnie podkreślono wspomnia- ny aspekt działalności Kremera16, jak i szereg innych wzmianek z epoki17. A przecież w przypadku architekta, który jak Kremer całe swoje zawodowe życie związał z urzędem budownictwa i kierował nim przez kilkanaście lat, dopiero takie poszerzenie pola badawczego może dostarczyć klucza do trafnego i w miarę pełnego rozpoznania twórczości. Badania nad urzędniczą karierą Kremera stanowią wstępny warunek nie tylko dla uporządkowania oeuvre budowniczego (poprzez oddzielenie projektów „własnych” architek- ta, od przygotowanych pod jego kierunkiem i nadzorem przez pracowni- ków urzędu), ale także dla ukazania pozaartystycznych uwarunkowań jego pracy twórczej i trafnego usytuowania stworzonych przezeń dzieł na tle zja- wisk znamiennych dla lokalnego budownictwa tamtych czasów. Podjęcie wspomnianego zagadnienia wymaga szerszych studiów nad organizacją i sposobem funkcjonowania krakowskiego urzędu budowni- ctwa w I połowie XIX wieku. Wobec niewielkiej ilości zachowanych źródeł, które bezpośrednio dokumentowałyby pracę tego urzędu, analizie poddać należy przede wszystkim regulacje normatywne definiujące jego kształt prawny. Dotychczas pozostawały one na marginesie zainteresowań bada- czy, tak prawników, historyków, jak i historyków sztuki, którzy w kontek- ście architektury zajmowali się głównie przepisami budowlanymi (m.in. ich wpływem na zmianę skali i form przestrzennych budynków, kompozycję elewacji, układ zabudowy miejskiej etc.)18. Krótkie wzmianki na temat za- całokształt osiągnięć budowniczego. I. Röskau-Rydel nie powołała się jednak na moje badania, jako na źródło swoich informacji, lecz zamiast tego przytoczyła w przypisie starszą literaturę, w której nie sposób znaleźć części wprowadzonych przez nią danych biograficznych, jak choćby sprostowań dotyczących edukacji Karola Kremera, czy szcze- gółów odnoszących się do studiów jego syna Jana. Zob. I. Röskau-Rydel, Rodzina Kreme- rów, w: Józef Kremer (1806–1875), red. J. Maj, Kraków 2007, s. 25–26. Por. J. Kremer, Autobiografia (oprac. U. Bęczkowska, J. Maj, P. Plichta), w: Józef Kremer..., s. 4, przyp. 7. Zob. też rozdz. I niniejszej książki (gdzie odsyłam do źródeł stanowiących podstawę informacji biograficznych zamieszczonych przez Röskau-Rydel). 16 A Stacherski, Nowocześni budowniczowie krakowscy i postawione przez nich budow- le, w: J. Purchla, O architekturze krakowskiej połowy XIX wieku, „Rocznik Krakowski” 53, 1987, s. 124, 130. 17 Zob. np. J. Łepkowski, Wspomnienie..., s. 373–374. 18 Zob. przede wszystkim Cz. Krawczak, Prawo budowlane na ziemiach polskich od połowy XVIII wieku do 1939 roku, Poznań 1975, s. 86–99. Ponadto problematykę tę odnośnie do Krakowa analizowali Białkiewicz, (tenże, Przemiany architektury..., s. 20– 22) oraz Demel i Borowiejska-Birkenmajerowa (ci sami, Działalność urbanistyczna..., s. 101–105), a dla okresu nieco późniejszego Purchla (tenże, Jan Zawiejski. Architekt 14 WSTĘP sad działania miejscowych służb budowlanych, ale ograniczone wyłącznie do pierwszych lat istnienia Wolnego Miasta Krakowa, zamieścili w swych publikacjach Szczęsny Wachholz19 i Wojciech Bartel20. Większe aspiracje wykazali Juliusz Demel i Maria Borowiejska-Birkenmajerowa21, Tadeusz Żychiewicz22 oraz Zbigniew Dyrdoń23, którzy próbowali szerzej scharakte- ryzować politykę budowlaną krakowskiego urzędu budownictwa w czasach Wolnego Miasta Krakowa. Przyjmując jednak, że ustrój tej instytucji pozo- stał niezmieniony przez cały czas jej funkcjonowania, jak również wyprowa- dzając wnioski, nie tyle w oparciu o akty normatywne, co o własną interpre- tację projektów architektonicznych i wybiórczo zachowanych dokumentów pozostałych po urzędzie, dopuścili się oni wielu błędów i uproszczeń. Po- dobny bilans pozostawił Jan Zbigniew Białkiewicz dokonując opisu admi- nistracji budowlanej okresu przedautonomicznego24. W związku z niezadowalającym poziomem refleksji nad organizacją miejscowych służb budowlanych dotychczas nie wykorzystano perspektyw, jakie dogłębne rozpoznanie tego problemu stwarza dla badań nad biogra- fiami poszczególnych budowniczych krakowskich (m.in. jako szansa na doprecyzowanie ich oeuvre), a przede wszystkim dla zrozumienia proce- połowy XIX i XX wieku, Warszawa 1986, s. 350–351). Jeśli chodzi o inne środki ar- chitektoniczne, wagę problemu podnosili np. M. Rudowska, Warszawskie konkursy architektoniczne w latach 1864–1898, Warszawa 1972 (=Studia i Materiały do Teorii i Historii Architektury i Urbanistyki, t. 10), s. 13; J. Roguska, Wpływ przepisów budow- lanych na kształtowanie zabudowy Warszawy w drugiej połowie XIX wieku, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 25, 1980, s. 275–298; J. Żywicki, Architektura neogotycka na Lubelszczyźnie, Lublin 1998, s. 23–31; A. Tomaszewicz, Wpływ przepisów budowlanych na sposób kształtowania wielorodzinnej zabudowy mieszkaniowej w dziewiętnastowiecznym Wrocławiu, „Architectus” 2000, nr 2 (8), s. 32–42. 19 S. Wachholz, Rzeczpospolita Krakowska (okres od 1815 do 1830), Warszawa 1957, 20 W. Bartel, Ustrój i prawo Wolnego Miasta Krakowa 1815–1846, Kraków 1976, BK 21 M. Borowiejska-Birkenmajerowa, J. Demel, Działalność urbanistyczna..., s. 46–48, s. 279–285. 116, s. 65–66. 51, 80, 89–91. 22 T. Żychiewicz, Architektura klasycystyczna Kazimierza i Stradomia w Krakowie, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1, 1956, s. 302–309. 23 Z. Dyrdoń, Działalność kartograficzna krakowskich władz miejskich w okresie zabo- rów, „Teki Krakowskie” X, 1999, 23–24. Por. też tenże, Przegląd planów architektonicz- nych i dokumentacji technicznej w zespołach i zbiorach Oddziału Dokumentacji Technicznej i Materiałów Kartograficznych Archiwum Państwowego w Krakowie, „Teki Krakowskie” XIII, 2001, s. 71–79. 24 Z.J. Białkiewicz, Przemiany architektury..., s. 22–27. WSTĘP 15 sów zachodzących w architekturze Krakowa około roku 185025. Studia nad strukturami ówczesnej administracji budowlanej okazują się mieć bowiem w tym zakresie niebagatelne znaczenie, co łatwo sobie uświadomić, jeśli weźmiemy pod uwagę, że większość krakowskich architektów połowy XIX wieku była pracownikami urzędu budownictwa, a pozostali, chcąc uzyskać pełnię uprawnień zawodowych, musieli odbyć w nim kilkuletnią aplika- cję. W tym kontekście badania nad urzędem pozwalają zrekonstruować ramy prawne, w jakich funkcjonowali lokalni twórcy, w dalszej zaś kolejno- ści otwierają możliwość spojrzenia na krąg budowniczych zatrudnionych w urzędzie, jako na środowisko architektoniczne26. Przy tym „środowisko” rozumiane jest tu nie tylko w sposób topograficzny27, ale przede wszystkim artystyczny28. W tym znaczeniu o „środowisku” można mówić wtedy, gdy w dziełach twórców aktywnych w danym czasie na określonym obszarze, ponad właściwościami ich indywidualnego języka, wyróżnia się pewien zespół cech specyficznych dla całego ośrodka (czasem widoczny dopiero w zestawieniu ze sztuką innych rejonów)29. O odrębności tak pojętego „środowiska” stanowić mogą nie tylko samodzielnie wypracowane w nim, „twórcze” rozwiązania stylowe (gdyż na takie potrafią się zdobyć jedynie 25 Jedynie Wojciech Bałus zasygnalizował rolę krakowskiego urzędu budownictwa, pojętego jako funkcjonalna całość, w procesie powstawania projektów sakralnych w cza- sach Wolnego Miasta Krakowa. Zob. tenże, Architektura sakralna..., s. 100–101. 26 O tym, że wyznaczony kierunek naukowej refleksji przynieść może ciekawe re- zultaty, przekonują zwłaszcza doświadczenia badaczy niemieckich. Zob. np. A. Kübler, Chronik Bau und Raum. Geschichte und Vorgeschichte des Bundesamtes für Bauwesen und Raumordnung, Berlin 2007; Ch. Löser, Karl Friedrich Schinkel bei der Oberbaudeputa- tion. Zur Bauverwaltung unter Friedrich Wilhelm III, Berlin 2002; R. Strecke, Anfänge und Innovation der preußischen Bauverwaltung. Von David Gilly zu Karl Friedrich Schin- kel, Köln–Weimar–Wien 2000. Por. E. Börsch-Supan, Berliner Baukunst nach Schinkel 1840–1870, München 1977, s. 12–19. 27 Ów topograficzny sposób pojmowania „środowiska”, jako grupy artystów two- rzących na danym terytorium, wyróżnionym w oparciu o kryteria pozaartystyczne (geo- graficzne, polityczne etc.) dominuje w polskiej literaturze, zob. np. A. Wallis, Artyści plastycy. Zawód i środowisko, Warszawa 1964; J. Roguska, Środowisko architektoniczne Warszawy na przełomie XIX i XX wieku (1890–1914), „Kwartalnik Architektury i Urba- nistyki” 19, 1974, z. 3, s. 219–228; T. Kostyrko, Problemy środowisk artystycznych, w: Kultura polska w dekadzie przemian, red. T. Kostyrko, Warszawa 1999. 28 Zob. A.S. Labuda, Środowisko artystyczne i artysta w badaniach nad sztuką późno- średniowieczną – spostrzeżenia i refleksje, w: Tessera. Sztuka jako przedmiot badań, Kraków 1981, s. 125–141. 29 Tamże, s. 126–127. Zob. też cenny artykuł J.S. Kębłowskiego, Kilka uwag na temat badań tzw. geografii sztuki, w: Sztuka Pograniczy Rzeczpospolitej w okresie nowożytnym od XVI do XVIII wieku, Warszawa 1998, s. 25–41 (tam bogata literatura problemu). 16 WSTĘP najsilniejsze ośrodki), ale i wspólna skłonność do przejmowania, bądź od- rzucania określonych impulsów czy wzorów obcych, a także specyficzny sposób ich rozumienia i interpretacji. Elementami „środowiskotwórczymi” bywają najczęściej wybitne indywidualności, wokół których krystalizuje grupa artystów, choć nie bez znaczenia dla tego procesu pozostają także społeczne, polityczne i gospodarcze uwarunkowania pracy twórczej, wspól- na płaszczyzna wymiany poglądów i doświadczeń zawodowych, system kształcenia, lokalna tradycja, wpływ zleceniodawców etc30. W dotychcza- sowych badaniach nad krakowskimi architektami I połowy XIX wieku jeśli nawet posługiwano się terminem „środowisko”, to pojmowano go w kate- goriach wyłącznie topograficznych31. Odmawiano więc lokalnemu ośrod- kowi odrębności artystycznej, powołując się na jego słabość i zależność od rozwiązań zachodnioeuropejskich. Początki formowania się w Krakowie środowiska architektonicznego w znaczeniu artystycznym dostrzegano do- piero w latach 50. XIX wieku (łącząc je z odbudową po wielkim pożarze)32, lub 60. i 70. (ich przyczyn upatrując w zmianie ogólnej sytuacji i stosunku rządu austriackiego do spraw miasta)33, a nawet na przełomie lat 70. i 80. tego stulecia (odczytując je jako następstwo rozwoju ekonomicznego i rosną- cej koniunktury budowlanej oraz pojawienia się w Krakowie wykształconych na zachodzie architektów nowego typu, posiadających solidne wykształcenie techniczne i artystyczne)34. Tymczasem, mimo niewielkiej ilości zachowanych materiałów źródłowych (tak pisanych, jak i ikonograficznych), już wstępne studia nad urzędem budownictwa przekonują, że zindywidualizowane śro- dowisko, operujące „własnym” językiem formalnym, wyodrębniło się w mie- ście w latach 40. XIX stulecia, a stworzone zostało wokół Karola Kremera właśnie przez pracowników i aplikantów lokalnych służb budowlanych. W nawiązaniu do zarysowanego powyżej stanu badań, jako cel książ- ki obrano całościowe przedstawienie działalności architektonicznej i kon- serwatorskiej Karola Kremera, w tym zwłaszcza uchwycenie specyfiki jego twórczości, określenie rodowodu artystycznego, uwypuklenie roli w po- pularyzowaniu na gruncie krakowskim współczesnej mu, zachodnioeuro- 30 Tamże, s. 27–29. 31 J. Purchla, O architekturze..., s. 98–100; tenże, Formowanie się środowiska architek- tów krakowskich w drugiej połowie XIX wieku, „Rocznik Krakowski” t. 54, 1988, s. 117– 136; Z.J. Białkiewicz, Przemiany architektury..., s. 34–39; W. Komorowski, Pałace miejskie Krakowa pierwszej połowy XIX w., „Teki Krakowskie” XII, 2001, s. 105; W. Bałus, Archi- tektura sakralna..., s. 112, 114. 32 W. Bałus, Architektura sakralna..., s. 102, 108–113. 33 Z.J. Białkiewicz, Przemiany architektury..., s. 34, 39. 34 J. Purchla, Formowanie się środowiska..., s. 117–118. WSTĘP 17 pejskiej myśli teoretycznej, pokazanie wpływu architekta na kształtowanie postaw twórczych jego długoletnich współpracowników, wreszcie ukazanie jego wkładu w konsolidację i aktywizację środowiska skupionego wokół miejscowego urzędu budownictwa. Realizacji tak sformułowanego zadania podporządkowano konstruk- cję książki. Podzielona ona została na pięć rozdziałów. Rozdział pierwszy poświęcono prezentacji biografii Karola Kremera (1812–1860), wskazując przede wszystkim na charakter jego edukacji, kształtowanie się i rozwój zainteresowań artystycznych, okoliczności związane z awansem na kolejne szczeble kariery urzędniczej, wreszcie przenikanie się i uzupełnianie róż- nych pól jego zawodowej aktywności. Krótko zasygnalizowano tu także działalność naukową i społeczną architekta, wymieniono wszystkie jego dzieła oraz nakreślono obraz jego najbliższych relacji: rodzinnych, towa- rzyskich i zawodowych. Przedmiotem rozważań w rozdziale drugim stał się kształt administracji budowlanej funkcjonującej w czasach Wolnego Miasta Krakowa oraz w okresie przedautonomicznym. Zarysowano proces formo- wania się jej struktur, odtworzono zakres kompetencji oraz obowiązujące w jej ramach zasady wewnętrznego podziału pracy, pokazano wzajemne re- lacje zawodowe zatrudnionych w niej architektów, a także pozaartystyczne uwarunkowania ich działalności. Przede wszystkim jednak rozpoznano rolę dyrektora krakowskiego urzędu budownictwa, dookreślono jego uprawnie- nia i obowiązki oraz przybliżono jego udział w procedurze powstawania projektów przygotowywanych w kierowanej przezeń jednostce. W rozdzia- le trzecim znalazła się analiza publikacji Kremera z dziedziny szeroko ro- zumianej historii sztuki oraz prezentacja wkładu budowniczego w prace prowadzone przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie na rzecz opieki nad zabytkami. Przedstawiono tu m.in. sformułowany przez architekta program konserwacji dzieł sztuki dawnej, jego zaangażowanie w działalność Komisji Restauracji Pomników Pogorzałych, jak również podjęte przez niego ini- cjatywy zmierzające do powołania Muzeum Starożytności Krajowych oraz objęcia rodzimych zabytków akcją inwentaryzacyjną i systematycznymi ba- daniami. W rozdziale czwartym szczegółowo omówiono te dzieła „własne” Kremera, którym przysługuje walor kreacji artystycznych i które można było poddać analizie formalnej, dzięki zadowalającemu stanowi zachowa- nia lub dostępności źródeł pozwalających na rekonstrukcję ich pierwotnego kształtu35. Wyróżniono pomiędzy nimi prace architektoniczne (do których zaliczono także gruntowne przebudowy gmachów XVIII- i XIX-wiecznych, 35 Odnośnie do pozostałych prac ograniczono się do wzmianek zamieszczonych w rozdz. I. 18 WSTĘP nie definiowanych przez Kremera jako zabytki, lecz traktowanych czysto utylitarnie) oraz prace konserwatorskie. Te ostatnie podzielono z kolei na świeckie i sakralne, z uwagi na odrębności zaznaczające się w podejściu bu- downiczego do ich restauracji. W ramach każdej z wydzielonych kategorii dzieł dokonano ich przeglądu w porządku chronologicznym. W rozdziale tym przedstawiono stan badań nad poszczególnymi obiektami i zarysowa- no historyczny kontekst ich powstania, weryfikując szereg błędnych danych faktograficznych wprowadzonych do literatury przez wcześniejszych bada- czy36. Ponadto pokazano źródła pomysłów architekta, określając stopień ich zależności od miejscowej tradycji budowlanej i eksponując związki z poszczególnymi nurtami zachodnioeuropejskiej myśli architektonicz- nej i konserwatorskiej. Zasygnalizowano też korelację między artystyczną formą kremerowskich realizacji, a wynikami badań prowadzonych przez budowniczego nad dziejami rodzimej sztuki. Jednocześnie podjęto tu pró- bę odczytania programów ikonograficznych zapisanych w strukturze i de- koracji budowli wzniesionych przez Kremera, a także wydobycia zespołu cech stanowiących o specyfice twórczości architekta. W rozdziale ostatnim usiłowano określić wpływ Kremera na obraz architektury Krakowa około roku 1850. Przedstawiono tu najważniejsze koncepcje projektowe opra- cowane w kierowanym przez budowniczego urzędzie, by w odwołaniu do wniosków wynikających z wcześniejszych rozdziałów, pokazać artystyczną relację pomiędzy tymi przedsięwzięciami, a dziełami „własnymi” Kremera. Konsekwencją zrekonstruowanych uprzednio zasad funkcjonowania lokal- nych służb budowlanych stało się również sprostowanie dotychczasowych ustaleń dotyczących autorstwa niektórych planów powstałych w urzędzie oraz spojrzenie na część z nich, jako na element szerszej, wspólnie przygo- towanej koncepcji, nie zaś jak na indywidualne, oderwane od siebie kreacje poszczególnych architektów. Dla podkreślenia dostrzegalnej od lat 40. XIX wieku zmiany form architektury urzędowej Krakowa, w rozdziale tym skró- towo zarysowano jej ewolucję, widzianą w perspektywie całej I połowy stu- lecia. Ponadto prześledzono tu recepcję rozwiązań wypracowanych w ra- mach działania urzędu, jaka dokonała się w omawianym czasie na gruncie architektury prywatnej. Stosunkowo niewiele miejsca poświęcono w książce urbanistyce Kra- kowa, gdyż w czasie, kiedy podlegała ona urzędowi kierowanemu przez 36 Rozważania historyczne zajmują dużo miejsca w strukturze tekstu, gdyż w przy- padku większości prac Kremera rekonstrukcja okoliczności ich powstania nie została dotąd przeprowadzona, lub dokonano jej nierzetelnie. Tymczasem bez poprawnych ustaleń faktograficznych niemożliwe było prawidłowe odczytanie i interpretacja dzieł. WSTĘP 19 Kremera (1842–1848) nie zainicjowano żadnych znaczących rozwiązań regulacyjnych (z wyjątkiem niezrealizowanego, znanego jedynie z opisów, projektu upięknienia Kazimierza)37. Najbardziej „zapalne” problemy urba- nistyczne miasta rozstrzygnięto wcześniej, w latach 20. i 30. XIX wieku, przede wszystkim w Ogólnym planie upięknienia, uchwalonym przez Senat w roku 1833, a także w opracowanych na jego podstawie planach szcze- gółowych. Gdy zaś po roku 1848, na skutek zmiany kontekstu geopoli- tycznego, przyszło modyfikować wspomniane wizje przestrzenne Krakowa, kompetencje w zakresie kształtowania jego urbanistyki nie należały już do Kremera. Przekazane zostały nowo utworzonym miejskim służbom budow- lanym, podczas gdy Kremer związał się z pionem służb rządowych. Ramy chronologiczne wyznaczone z tytule książki odpowiadają okresowi zatrudnienia Kremera w strukturach administracji budowlanej i wyznaczają zasadnicze pole badawcze pracy. Zostały one rozszerzone w części dotyczą- cej organizacji krakowskich służb budowlanych, dla całościowego ukazania pewnego etapu ich rozwoju, zamkniętego datami 1815–1860. Kilkukrotne zmiany nazwy urzędu zatrudniającego Kremera sprawiły, że w tytule zrezyg- nowano z użycia którejkolwiek z nich (Urząd Budowniczy WMK, Oddział Budownictwa WMK, Krakowski Urząd Budownictwa, Dyrekcja Budowni- ctwa Krakowskiego, C.K. Budownictwo Krajowe, C.K. Dyrekcja Budowni- ctwa Krajowego) na rzecz określenia ogólnego, wskazującego na charakter tej instytucji i terytorialno-przedmiotowy zakres jej działania. Wyjaśnienia wymaga jeszcze kilka kwestii terminologicznych. W pra- cy nie przeprowadzono rozróżnienia pomiędzy „budowniczym” i „archi- tektem”. Dystynkcja ta, jakkolwiek doczekała się szerokiego omówienia w zachodniej literaturze przedmiotu38, nie wydaje się być użytecznym na- 37 Plan został zatwierdzony przez Senat 17 II 1845 roku, jednak upadek Rzeczpo- spolitej Krakowskiej wstrzymał jego urzeczywistnienie. W roku 1846 okazało się z ko- lei, że akta dokumentujące prace komisji przygotowującej wytyczne projektu chwilowo zaginęły. Po roku 1848, gdy Kremer nie miał już bezpośredniego wpływu na urbanisty- kę Krakowa, ale pozostawał wciąż zainteresowany uregulowaniem sytuacji Kazimierza, apelował do Rady Administracyjnej, by ta zawezwała Radę Miejską do przeprowadzenia upięknienia dzielnicy według planu wypracowanego w czasach Wolnego Miasta Krakowa. Zob. więcej na ten temat APKr, WMK V – 76a, s. 451–457, s. 467–478, 487, 495–96. 38 The Architekt. Chapters in the History of the Professions, red. S. Kostoff, New York 1977; H. Ricken, Der Architekt. Geschichte eines Berufs, Berlin 1977; Architekt und In- genieur. Baumeister in Krieg und Frieden, Wolfenbüttel 1984; A. Jacques, La Carrière de l’architecte au XIXe siècle (kat. wystawy), Paris 1986; E.E. Bolenz, Vom Baubeamten zum freiberuflichen Architekten. Technische Berufe im Bauwesen (Preußen/Deutschland, 1799–1931), Frankfurt 1991; In urbe architectus: modelli, disegni, misure. La professione dell’architetto a Roma 1680–1750, red. B. Contardi, G. Curcio, Roma 1991. 20 WSTĘP rzędziem badawczo-klasyfikującym w przypadku studiów nad architekturą Krakowa I połowy XIX wieku. W tym czasie w lokalnej nomenklaturze dość dowolnie bowiem używano obu określeń, nie wiążąc z nimi precy- zyjnie zdefiniowanych uprawnień i zobowiązań. Pojęcia te same w sobie niewiele mówiły też o rzeczywistym poziomie umiejętności zawodowych osób, wobec których je stosowano39. Okresowo pojawiały się wprawdzie inicjatywy zmierzające do uporządkowania terminologii w tym zakresie i ujednolicenia zasad dopuszczania do praktykowania w zawodzie40, ale w związku z częstymi zmianami sytuacji politycznej i prawnej Krakowa, miały one charakter efemeryczny. Jeśliby więc chcieć posługiwać się oboma pojęciami w sposób uwzględniający różnicę między ich desygnatami, nale- żałoby za każdym razem, gdy odnajdziemy w źródłach termin „architekt” lub „budowniczy”, podejmować próbę ustalenia ich rzeczywistego, aktual- nego w danym przypadku, pola semantycznego, co nie tylko naznaczone byłoby niebezpieczeństwem błędnej interpretacji, ale i mijałoby się z celem, nie przybliżając nas do opisu badanych zjawisk. W książce tej określenia „architekt” i „budowniczy” stosowano zatem wymiennie, a tam, gdzie uży- to ich jako składnika nazwy odnoszącej się do stanowiska urzędniczego funkcjonującego w ramach struktur administracji budowlanej (a więc gdzie 39 Problem ten w odniesieniu do środowiska dziewiętnastowiecznej Warszawy omó- wiła M. Omilanowska (taż, O wykształceniu i organizacji pracy warszawskich architektów w XIX wieku. Kilka uwag, w: Architekt, budowniczy, murator. Materiały z sesji nauko- wej Instytutu Sztuki PAN, Warszawa 24–25 listopada 2004 roku, red. H. Faryna-Pasz- kiewicz, M. Omilanowska, J. Sito, Warszawa 2007, s. 93–100). O swobodnym, często wręcz wymiennym stosowania terminów: „architekt” i „budowniczy” (a także „mura- tor”, „inżynier”, „geometra” etc.) w szesnastowiecznych źródłach z terenu Polski pisał R.M. Kunkel (tenże, Zawód architekta w Polsce XVI wieku. Na marginesie przygotowywa- nego „Słownika architektów polskich i w Polsce działających”, w: Architekt – Budowniczy – Mistrz Murarski…, s. 18), na temat trudności związanych z precyzyjnym określeniem zakresu kompetencji zawodowych architekta i budowniczego w wiekach XVII i XVIII zob. Z. Bania, Od fundatora do wykonawcy. Twórcy architektury XVII–XVIII wieku w Polsce, w: Architekt – Budowniczy – Mistrz Murarski…, s. 53. 40 Por. zawarte w rozdz. II rozważania na temat obowiązujących w latach 1841–1853 warunków uzyskania tytułu budowniczego prywatnego. Zob. też Archiwum Uniwersy- tetu Jagiellońskiego (dalej: AUJ), S I 607, Urządzenie w jakiej formie ma być odbywany egzamin ściślejszy dla uczniów którzy Instytut Techniczny ukończyli, a chcą być architektami egzaminowanymi i inżynierami egzaminowanymi, oraz jak swego rodzaju świadectwa wyda- wane być powinny (11 IV 1842), czy Obwieszczenie C.K. Komisji Gubernialnej tyczące się urządzenia rzemiosł budów dotyczących z marca 1854 roku („Dodatek” do „Czasu” 1854, nr 99 z 30 IV, s. 6), w którym czytamy m.in.: Architekci należą do kategorii wyzwolonych artystów i jako tacy prawa do prowadzenia budów nie mają. WSTĘP 21 przywiązano do nich konkretne znaczenia), zapisano je wielką literą (np. Budowniczy Akademicki). W książce nie dochowano także wierności specjalistycznej terminolo- gii stosowanej obecnie na określenie działań z zakresu szeroko rozumianej ochrony zabytków. Nomenklatura ta (poza bardzo pojemnym pojęciem „restauracja”) pozostaje bowiem nieadekwatna do przedsięwzięć prze- prowadzanych w Krakowie w czasach objętych chronologicznymi ramami dysertacji. Zrealizowane wówczas prace najczęściej łączyły w sobie różne rodzaje czynności, dziś precyzyjnie oddzielanych i grupowanych w ramach definicji poszczególnych terminów. W niniejszej książce działania podjęte przez Kremera i jego współczesnych na rzecz zachowania zabytków dawnej sztuki, z konieczności charakteryzowano więc w sposób opisowy, a wyrażeń takich jak „konserwacja”, „restauracja”, „odnowa”, „renowacja”, „repera- cja”, czy „naprawa” używano jako synonimów, bez uwzględnienia zasadni- czych różnic, które akcentuje się pomiędzy nimi w literaturze poświęconej zagadnieniom konserwatorskim41. Warsztat naukowy wykorzystany w trakcie studiów nad tematem, od- zwierciedlając podwójne wykształcenie autorki, łączył tradycyjne metody badawcze stosowane w historii sztuki (analiza stylistyczno-porównawcza oraz ikonograficzna projektów i realizacji architektonicznych, poparta krytyczną lekturą źródeł pisanych) z metodologią nauk prawnych (analiza i interpretacja tekstów normatywnych). Niniejszą pracę oparto przede wszystkim na materiałach źródłowych, które skonfrontowano z polską i zachodnioeuropejską literaturą przed- miotu. Przeprowadzono kwerendy w archiwach, muzeach i bibliotekach (krajowych oraz zagranicznych), wykorzystano materiały rozproszone po zbiorach rodzin krakowskich, sięgnięto do korespondencji, pamiętników oraz zapisków osób związanych z Kremerem i jego środowiskiem, przestu- diowano dziewiętnastowieczne ustawodawstwo administracyjno-budowla- ne42, wreszcie prześledzono prasę z epoki – codzienną i fachową43. Źródła pisane okazały się przy tym niemal tak ważne, jak ikonograficzne. Poza dostarczeniem wiadomości faktograficznych, stały się one punktem wyj- ścia dla zrekonstruowania panujących w dziewiętnastowiecznym Krakowie 41 Stosowne definicje, wraz z kontrowersjami, jakie budzą w literaturze przedmiotu, omówił P. Dettloff, Odbudowa i restauracja zabytków architektury w Polsce 1918–1939. Teoria i praktyka, Kraków 2006, s. 10–13. 42 Tytuły dziewiętnastowiecznych publikatorów ustaw podano w ich literalnym brzmieniu. A więc nawet w sytuacji, gdy na przestrzeni kilku lat następowała wielokrot- na zmiana nazwy publikatora, podążano za rytmem tych zmian. 43 Spis wykorzystanych źródeł zamieszczony został na końcu książki. 22 WSTĘP poglądów na temat stylów dawnych (ich periodyzacji, genezy, cech charak- terystycznych, wartości semantycznych etc.) i opinii o nurtach współczes- nej architektury. Ponadto pozwoliły na odtworzenie ówczesnych sposobów rozumienia podstawowych kategorii estetycznych określających dzieło ar- chitektury44. Uwzględnienie tej „dziewiętnastowiecznej” optyki wydawało się niezwykle istotne dla właściwego odczytania kremerowskich realizacji i zrozumienia stojącej za nimi formacji kulturowej, zwłaszcza, że w wielu przypadkach formułowane w tamtej epoce sądy (będące podstawą podej- mowanych wówczas decyzji artystycznych) odbiegają od ustaleń dzisiejszej historii sztuki. Dzięki tak szerokiemu odwołaniu do źródeł możliwe sta- ło się zweryfikowanie wielu powtarzanych od lat przekonań, znajdujących oparcie raczej w „sile tradycji” niż w faktach i logicznej argumentacji. *** W tym miejscu chciałabym wyrazić wdzięczność wszystkim osobom i in- stytucjom, które przyczyniły się do powstania niniejszej książki. W pierw- szej kolejności podziękowania należą się Panu Prof. dr. hab. Wojciechowi Bałusowi za inspirację do podjęcia tematu, cenne uwagi przekazywane na wszystkich etapach prowadzonych badań i w czasie pracy nad tekstem, a także za zaangażowanie w publikację książki. Istotne dla jej ostateczne- go kształtu były też opinie pierwszych czytelników: Pani Prof. Małgorza- ty Omilanowskiej, Pani Prof. Agnieszki Zabłockiej-Kos, Pana Prof. Jacka Purchli i Pana Prof. Marka Zgórniaka. Ponadto za wszelkie wskazówki i sugestie oraz za koleżeńską pomoc okazaną w trakcie gromadzenia róż- nego rodzaju informacji i materiałów wdzięczna jestem Dr. Tomkowi Szy- bistemu, Dr. hab. Wojciechowi Krawczukowi, Magdalenie Sokołowskiej, Dr. Rafałowi Quirini-Popławskiemu, Dr Kamili Podniesińskiej, Karolinie Białek, Joli Kozubek, Tadeuszowi Zatorskiemu, Rafałowi Ochęduszce, Jo- annie Dziewulskiej (Brzózce), Sylvii Kulish, Prof. Markowi Walczakowi, Dr. Wojciechowi Walanusowi, Adamowi Czerwieniowi, a zwłaszcza Mariu- szowi Bęczkowskiemu, Michałowi Gaikowi i Zofii Starzyk. 44 W tym zakresie szczególną pomocą służyły monumentalne syntezy dziejów sztuki autorstwa brata Karola Kremera – Józefa. O tym, że wspomniane publikacje można trak- tować jako wykładnik stanu świadomości krakowskiego środowiska architektonicznego połowy XIX stulecia szerzej U. Bęczkowska, Karol Kremer a Józef Kremer: o obecności koncepcji estetycznych autora »Listów z Krakowa« w praktyce architektonicznej i konserwa- torskiej krakowskich budowniczych połowy XIX wieku, w: Józef Kremer..., s. 321–342. WSTĘP 23 Życzliwości i pomocy doświadczyłam również ze strony pracowników Archiwum Państwowego w Krakowie, Pracowni Ikonografii Krakowa, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie. Zasadnicze znaczenie dla badań, których wyniki znalazły się w niniejszej książce, miało stypendium doktoranckie w Instytucie Historii Sztuki UJ, grant promotorski Komitetu Badań Naukowych oraz stypendia: Fundacji Lanckorońskich, Fundacji im. Florentyny Kogutowskiej, Gybson Sykora Foundation i The Tokio Foundation (Ryoichi Sasakawa Young Leaders Fel- lowship Fund). Umożliwiły mi one zgromadzenie niezbędnych materiałów rozproszonych po archiwach i bibliotekach zarówno w Polsce, jak i w Au- strii, Czechach, Niemczech, Francji, Wielkiej Brytanii i na Ukrainie. Książkę tę dedykuję moim Rodzicom, z podziękowaniami za nieustające wsparcie. ROZDZIAŁ I ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ KAROLA KREMERA 1. LATA EDUKACJI I PODRÓŻY STUDYJNYCH PO EUROPIE Karol Roman Kremer urodził się w Krakowie 22 stycznia 1812 roku1, w spolonizowanej rodzinie kupieckiej niemieckiego pochodzenia. Jego ojciec, Józef Kremer (1769–1848), był krawcem przybyłym do Krakowa z Opawy w 1796 roku2. Z biegiem lat zasymilował się całkowicie i doro- bił pokaźnego majątku, czego wyrazem stało się nabycie dwóch kamienic w mieście3 oraz domu z ogrodem przy ulicy Łobzowskiej4. Spośród jego 1 Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej: APKr), Akta urodzin. Parafia NMP 2 I. Röskau-Rydel, Rodzina Kremerów, w: Józef Kremer (1806–1875), red. J. Maj, w Krakowie, 1809–1812, s. 132. Kraków 2007, s. 17–19. 3 Należały do niego dwa sąsiadujące ze sobą domy: przy Rynku 41 i narożny przy ul. św. Jana 2/4. Zob. W. Komorowski, A. Sudacka, Rynek Główny w Krakowie, Ossolineum 2008, s. 333. Por. J. Louis, Przechadzka kronikarza po Rynku Krakowskim, Kraków 1890, s. 181–182. 4 W ogrodzie, przeznaczonym przez Kremerów do użytku publicznego, znajdował się staw z łódkami oraz letni domek z salą bilardową, restauracją i pokojami gościnnymi na piętrze. Ogród ten odgrywał ważną rolę w życiu kulturalnym ówczesnego Krakowa, stając się miejscem wystawiania sztuk teatralnych, organizowania bali, koncertów i po- 26 ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ KAROLA KREMERA dwanaściorga dzieci, kilkoro umarło we wczesnym dzieciństwie5, czworo zaś odegrało ważną rolę w ówczesnym życiu naukowym i artystycznym Krakowa. Poza Karolem należeli do nich: Józef – wybitny estetyk, filozof, pierwszy nauczyciel historii sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim i w kra- kowskiej Szkole Sztuk Pięknych6, Aleksander – chirurg, założyciel krakow- skiego Towarzystwa Lekarskiego7 oraz Teresa – matka znanego rzeźbiarza i konserwatora zabytków Edwarda Stehlika8. Intelektualny profil zainte- resowań rodzeństwa Kremerów określiła matka – Anna z Erbów (1769– 1828), pochodząca z zamożnej, karlsbadzkiej rodziny mieszczańskiej. Była ona osobą dobrze wykształconą, posiadającą bogatą bibliotekę i chociaż sama nie mówiła po polsku9, wraz z mężem dbała o wszechstronną eduka- cję językową swoich dzieci oraz wychowanie ich w duchu polskości10. Karol Kremer pierwsze nauki pobierał pod kierunkiem prywatnych gu- wernerów oraz starszego brata Józefa11. Po tym wstępnym etapie kształcenia, kontynuował je w Liceum Św. Anny, gdzie uczęszczał w latach 1822/23– 1827/2812. Obowiązujący wówczas program obejmował język polski, niemie- kazów sztucznych ogni. K. Bąkowski, Kronika Krakowska 1796–1848, cz. II, BK nr 30, Kraków 1906, s. 143; cz. III, BK nr 42, Kraków 1910, s. 17. Zob. też W. Bałus, Krakau zwischen Traditionen und Wegen in die Moderne, Stuttgart 2003, s. 84–86; I. Röskau-Ry- del, Rodzina Kremerów..., s. 19; U. Bęczkowska, Architektura klasztoru ss. karmelitanek bosych przy ulicy Łobzowskiej w Krakowie, „Modus. Prace z Historii Sztuki” V, 2004, s. 63, przyp. 16. 5 I. Röskau-Rydel, Rodzina Kremerów..., s. 18. 6 W 1844 roku Kremerowie spowinowacili się z Mączyńskimi, poprzez ślub Józe- fa Kremera z Marią Mączyńską. W 1858 roku bratanica Marii Mączyńskiej, Ludwika, poślubiła jednego z najzdolniejszych krakowskich architektów młodej generacji, Filipa Pokutyńskiego. Warto także zauważyć, że zięciem Józefa Kremera był wybitny historyk Stanisław Smolka, wnukiem zaś poeta Lucjan Rydel. Zob. J. Dużyk, Józef Kremer, w: Polski Słownik Biograficzny (dalej: PSB), t. XV/2, 1970, s. 269; Z.J. Białkiewicz, Filip Pokutyński, w: PSB, t. XXVII/2, 1982, s. 251. 7 J. Skowrońska, Aleksander Kremer, w: PSB, t. XV/2, 1970, s. 265–267. 8 R. Róg, Edward Stehlik, w: PSB, t. XLIII/2, 2005, s. 279. 9 I. Röskau-Rydel, Rodzina Kremerów..., s. 18. 10 A. Grabowski, „Goliat”: Wspomnienia z ostatnich lat mojego życia i wypadki, które w tym czasie w Krakowie zaszły od r. 1832 do r. 1854 (dalej: Goliat), Biblioteka Zakła- du Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (dalej: Oss.) rkps 12156, s. 602–605, 1145; J. Skowrońska, Aleksander Kremer…, s. 265. Inaczej I. Röskau-Rydel, Rodzina Kremerów..., s. 18. 11 J. Łepkowski, Wspomnienie o św. p. Karolu Kremerze – budowniczym krakowskim, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, nr 263, s. 373. 12 Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego (dalej: AUJ), S I 657, Spisy uczniów Li- ceum Św. Anny, 1822/23, poz. 41; AUJ, S I 664, Lista uczniów klasy szóstej Liceum Św. 1. LATA EDUKACJI I PODRÓŻY STUDYJNYCH PO EUROPIE 27 27 cki, francuski, grekę, łacinę, historię powszechną i historię Polski, arytme- tykę, geometrię, fizykę, historię naturalną, geografię, religię oraz kaligrafię i rysunek13. Ten ostatni przedmiot, prowadzony przez Antoniego Gizińskie- go, chociaż dawał jedynie ogólne podstawy edukacji plastycznej, okazał się dla Kremera bardzo istotny z punktu widzenia jego przyszłego wykształcenia zawodowego. Antoni Giziński, udzielając lekcji w wymiarze trzech godzin tygodniowo zimą i sześciu latem, w trzech niższych klasach [...] wprawiał ucz- niów do rysowania od ręki, tj. bez pomocy linii i cyrkla, różnych figur bryło- watych, jako to: sześcianów, walców, ostrosłupów, ostrokręgów, wież okrągłych w kształcie cylindra, graniastych itd. Uczył ich cieniować figury takowe stosow- nie do ich kształtu, położenia, z objaśnieniami, z której strony światło pada, co jest cień, półcień i odbicie światła. Początkującym dawał do rysowania części głowy, postępującym całe głowy w konturach podług podziału na części teorią sztuki wskazanych. Dawał też do rysowania początki landszaftów tj. pojedyncze drzewa, zamki, kościoły, domy itd. W wyższych trzech klasach wprawiał uczniów do rysowania w różnej proporcji głów cieniowanych i figur nagich lub w odzie- ży, w różnych charakterach i postawach. Z prospektów dawał rozmaite widoki okolic miejskich i wiejskich, przyczem objaśniał uczniom prawidła perspektywy linearnej w skracaniu się linij widzianych przedmiotów w miarę ich odległości i perspektywy powietrznej w stopniowaniu światła i cieniów. Z topografii uczył rysować sytuacje tj. okolice Saxonii podług dzieła Lehmana. Z architektury da- wał do rysowania plany domów podług podziałki na cale i łokcie wymierzonej14. Anny stawiających się na popis w dn. 22 lipca 1828 roku, poz. 25. Wpisywany jako Krämer lub Kroemer. 13 Więcej na temat programu nauki i obowiązujących podręczników zob. AUJ, S I 652, Programy nauki w Liceum Św. Anny i Św. Barbary, 1818–1848. Nauczycielami Ka- rola Kremera byli: Franciszek Słoniński, Teodor Orłowski, Tomasz Wysocki, Ludwik Kosicki, Augustyn Frączkiewicz, Michał Łuszczkiewicz, Andrzej Merle, Franciszek Bogucki, Piotr Wyszkowski i Antoni Giziński. Zob. J. Leniek, Książka pamiątkowa za- łożenia Gimnazjum Św. Anny, Kraków 1888, s. CCLXXIII–CCLXXIV; AUJ, S I 655, Profesorowie liceum Św. Anny, 1826–1833. Bardzo barwnego i dowcipnego opisu szkoły oraz pracujących w niej profesorów dostarcza pamiętnik Józefa Dropsego, przyjaciela Aleksandra Kremera. Zob. J. Dropsy, Wspomnienia z czasów Rzeczypospolitej Krakow- skiej, Warszawa 1914, s. 9–12. 14 AUJ, S I 664, Program przedmiotów naukowych wykładanych w Liceum Krakow- skim Św. Anny w r. s. 1821/22. Więcej na temat Antoniego Gizińskiego zob. K. Piwocki, Rozwój badań nad sztuką narodową i zagadnienie starożytnictwa, w: Materiały Dyskusyjne Komisji Naukowej Obchodu Roku Mickiewicza PAN, Sekcja Historia Sztuki, Warszawa 1955, s. 15. W późniejszych latach miejsce Gizińskiego zajął Jan Nepomucen Głowacki (1828–40), a następnie Leon Nowacki (1844–55) i Aleksander Płonczyński (1847–58). Dopiero ten ostatni rozszerzył program nauki rysunków w sposób, który uczynił prowa- dzony przez niego kurs etapem szerszego przygotowania do dalszej edukacji architekto- 28 ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ KAROLA KREMERA W szkicu biograficznym poświęconym Karolowi Kremerowi, jego brat Józef wspominał po latach także prof. Augustyna Frączkiewicza jako osobę, któ- ra zdecydowała o ukształtowaniu zainteresowań przyszłego budowniczego. Wpływowi, jaki ten znakomity nauczyciel wywierał zwykle na najzdolniejszych uczniów swoich – pisał Józef Kremer – przypisać należy wczesną skłonność Karola do umiejętności matematycznych i do nauk z nią w związku będących. Karol jeszcze nie był ukończył gimnazjum, a już sam ze sobą był w zgodzie, co do przyszłego powołania swojego. Bo owe upodobanie w umiejętnościach matema- tycznych połączone (co jest rzadkością!) z fantazją a usposobieniem artystycznym, było powodem iż Karol wybrał sobie architekturę za zawód życia swojego15. O ile zachowane materiały archiwalne poświadczają, że Karol Kremer jako licea- lista był uczniem dobrym, ale niewybijającym się16, o tyle tradycja rodzinna przechowała bardziej wyidealizowany obraz: w szóstej klasie chłopiec miał być laureatem nagrody przewidzianej dla szkolnych prymusów, a egzamin dojrzałości zdać miał, w roku 1828, z postępkiem celującym17. Gdy po maturze Karol Kremer wstąpił na Uniwersytet Jagielloński, zmierzając w jednym, ściśle oznaczonym kierunku18, wybrał dla dalszych stu- diów Oddział Matematyczno-Fizyczny na Wydziale Filozoficznym19. Tam poznał swojego późniejszego, długoletniego współpracownika Tomasza Majewskiego i prawdopodobnie już wówczas nawiązał z nim serdeczną przyjaźń20. Sposobiąc się do przyszłego zawodu [Karol] bynajmniej nie zanie- dbywał ogólnego kształcenia21. W ciągu dwóch pierwszych lat nauki był słu- nicznej. W planie na rok 1848/49 pisał m.in.: celem obeznania uczniów [...] z rysunkiem graficznym i sposobem lawowania nauczyciel przedstawiać im będzie wzory wszelkich ozdób architektonicznych i wprawiać w umiejętność wykonania tego rodzaju rysunków, nader roz- legły użytek i zastosowanie mających. AUJ, S I 652, Programma Nauk Wykładanych w C.K. Liceum Krakowskim Św. Anny w r.s. 1848/49. Zob. też AUJ, S I 652, Programmata Nauk Wykładanych w Liceum Św. Anny w 1-szym i 2-gim półroczu r. 1839/40. 15 J. Kremer, Szczegóły do żywota Karola Romana Kremera, Biblioteka Jagiellońska w Krakowie (dalej: BJ), rkps 9979, poszyt 8: Papiery drobne Józefa Kremera, s. 148. 16 AUJ, S I 664. 17 J. Kremer, Szczegóły do żywota…, s. 147. 18 Tamże, s. 149. 19 AUJ, WF I 60, 1828/29 poz. 27, s. 2; 1829/30 poz. 34, s. 12; 1830/31 poz. 4, s. 18; 1831/32 poz. 9, s. 24. Zob. też. WF I 57, 1828/29 poz. 18, s. 76. Wszędzie wpisany był jako Karol Krämer. Więcej na temat organizacji nauczania w tym czasie na Uniwersy- tecie, oraz podziale Wydziału Filozoficznego na dwa oddziały: matematyczno-fizyczny i filozoficzno-literacki zob. Dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1364–1850, red. K. Opałka, t. II, Kraków 1965, s. 150–187. 20 J. Kremer, Szczegóły do żywota…, s. 149, 163. 21 Tamże, s. 149. 1. LATA EDUKACJI I PODRÓŻY STUDYJNYCH PO EUROPIE 29 29 chaczem przedmiotów o profilu wyłącznie matematyczno-fizycznym: mate- matyki niższej (prof. Franciszek Szopowicz) i wyższej (prof. Karol Hube), geometrii wykreślnej i mechaniki (prof. Franciszek Sapalski) oraz fizyki (dr Roman Markiewicz). W każdej z tych dziedzin uzyskiwał bardzo wysokie noty, ale wyjątkowe zdolności wykazywał w zakresie fizyki. Dość powie- dzieć, że surowy zazwyczaj dr Markiewicz oceniał jego postępy jako „celu- jące”, a „władze umysłowe” określał jako „wyborne”, podczas gdy podobny- mi wynikami mogło się pochwalić zaledwie czterech spośród pięćdziesięciu ośmiu uczniów uczęszczających w 1829 roku na jego zajęcia. W kolejnych latach Kremer zgłębiał dodatkowo astronomię (prof. Maksymilian Weisse), mineralogię i chemię (prof. Ludwik Zeischner) oraz zoologię i botanikę (prof. Alojzy Estreicher)22. Dopiero na ostatnim roku studiów, w 1832 roku, rozpoczął Kremer kurs architektury cywilnej oraz budownictwa hydraulicznego. Prowadzący ten przedmiot Feliks Radwański23 opierał swój program przede wszystkim na klasycznej teorii architektury (m.in. Witruwiusz, Serlio, Vignola, Mili- zia, Blondel, Sierakowski), usiłując jednak wzbogacić ją elementami nowo- czesnej myśli francuskiej (Durand, Rondelet)24. Osią, wokół której budo- wał wywód, były trzy witruwiańskie kategorie: piękna, wygody i trwałości, stanowiące dla niego podstawę dobrej architektury. Tropem Witruwiusza podążał także definiując piękno i uznając dekorację za jego immanentny składnik. Jako zdeklarowany zwolennik estetyki klasycznej, Radwański szczegółowo analizował pięć porządków architektonicznych, prezentował wzory budownictwa antycznego oraz najwybitniejsze przykłady adaptacji 22 AUJ, WF I 68, 1828/29: raport dziekana poz. 40, matematyka niższa poz. 18, fizyka poz. 22; 1829/30: raport dziekana poz. 48, matematyka wyższa poz. 4; 1830/31: raport dziekana poz. 21, astronomia poz.1, geometria wykreślna poz. 3, mineralogia poz. 4, chemia poz. 6; 1831/32: raport dziekana poz. 58, mechanika poz. 1, zoologia poz. 34, botanika poz. 1. 23 Feliks
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Karol Kremer i krakowski urząd budownictwa w latach 1837-1860
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: