Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00911 013306 17003510 na godz. na dobę w sumie
Karuzela z mężczyznami - ebook/pdf
Karuzela z mężczyznami - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 307
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-678-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Studia nad społeczno-kulturowymi fenomenami męskości stanowią trzecią odsłonę naukowej refleksji dotyczącej zjawisk społecznych, w których pierwszoplanową rolę odgrywa płeć społeczno-kulturowa, innymi słowy: gender.

Pojawienie się w dyskursie akademickim tego typu problematyki badawczej było swoistą odpowiedzią na tendencję charakterystyczną dla współczesnej humanistyki: włączania tematyki genderowej w powszechny dyskurs naukowy. Studia nad męskością stanowiły tym samym dopełnienie powstałych już wcześniej zarówno studiów kobiecych (women’s studies), które z czasem częściowo ewoluowały w bardziej ogólne gender studies, jak i studiów gejowsko-lesbijskich (gay & lesbian studies), z których w późniejszym okresie wyodrębniły się queer studies.

[…] publikacja zbiorowa przygotowana przez Katarzynę Wojnicką i Ewelinę Ciaputę jest jedną z nielicznych dotąd prac na gruncie polskim dotykających problematyki związanej z męskością. Tego typu refleksja naukowa, obecna od dawna na zachodnich uniwersytetach, stanowi wciąż jeszcze świeży i nieodkryty temat w polskich naukach społeczno-humanistycznych. Sama problematyka została wprowadzona na grunt polski stosunkowo niedawno. […] Tym samym zrodziła się potrzeba stworzenia odpowiedniej literatury, która dostarczyłaby wiedzy na temat polskich uwarunkowań związanych z kwestią męskości. To właśnie oczekiwanie doskonale spełnia niniejsza publikacja. Książka stanowi bowiem zbiór tekstów, przygotowanych przez zespół młodych badaczy […], w których zmagają się oni z analizą i znaczeniem problematyki męskości, sytuacji mężczyzn i ich kondycji w odniesieniu do takich kwestii, jak: rodzina, media, zdrowie czy szeroko pojęta polityka. Teksty te są niezwykle bogate, w zdecydowanej większości oparte na nowatorskich badaniach własnych młodych adeptów nauki, co czyni całą publikację bardzo wartościową i zdecydowanie wartą uwagi.

Z recenzji prof. dr hab. Krystyny Slany

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011 Recenzentki: prof. dr hab. Krystyna Slany dr hab. Małgorzata Radkiewicz Redakcja wydawnicza: Iwona Baturo Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Opracowanie typografi czne: Anna Bugaj-Janczarska Publikacja dofi nansowana przez Instytut Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Towarzystwo Doktorantów Uniwersytetu Jagiellońskiego ISBN 978-83-7587-678-9 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2011 K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Spis treści Katarzyna Wojnicka, Ewelina Ciaputa Wprowadzenie: refl eksja naukowa nad społeczno-kulturowymi fenomenami męskości ................................................................................. 7 Część 1 Męskość w dyskursie medialnym Katarzyna Wojnicka, Seweryn Rudnicki, Justyna Stypińska Mężczyźni, męskość, ciała – zarys problematyki ......................................... 25 Krzysztof Arcimowicz Nowe wizerunki mężczyzn w polskich przekazach telewizyjnych ............... 41 Urszula Kluczyńska Męska dominacja i piłka nożna. Analizy medialnych prezentacji ................ 65 Karolina Stefaniak, Edyta Zierkiewicz „Zadbaj o swojego mężczyznę”. Reprodukcja i medykalizacja hegemonicznej męskości w czasopismach dla kobiet ................................... 91 Krystyna Dzwonkowska-Godula Publiczny dyskurs o współczesnym ojcostwie w Polsce ............................... 113 Część 2 Męskości (nie)normatywne Marcin Śmietana „Matczyni” ojcowie? Męskość i kobiecość w hiszpańskich rodzinach ojców gejów ........................................................ 139 K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 6 Spis treści Bartłomiej Lis „Bardzo hetero gej” – męskość normatywna: przykład strategii tożsamościowej homoseksualnych mężczyzn .................. 161 Katarzyna Wojnicka, Agata Młodawska „Polish boyfriend” ........................................................................................ 181 Łukasz Kupiec Między słowami drugiej płci. O mężczyznach i męskościach w Drugiej płci Simone de Beauvoir .............................................................. 203 Część 3 Męskość a sfera publiczna Magdalena Dąbrowska Męskość, aborcja i ekonomiczne przemiany okresu transformacji ............... 237 Katarzyna Wojnicka, Justyna Struzik Mężczyźni w działaniu. Problematyka męskich ruchów społecznych w Polsce ........................................................ 257 Marianna Borowska Fenomen męskiego striptizu w Polsce – analiza zjawiska ............................ 279 Łukasz Kielban Performatywna moc obrazy. Obrona honoru a budowanie tożsamości płciowej ofi cerów II Rzeczypospolitej .......................................................... 297 Ewelina Ciaputa, Katarzyna Wojnicka Zakończenie ................................................................................................ 313 Noty o autorach i autorkach ........................................................................ 317 K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Katarzyna Wojnicka Uniwersytet Jagiello(cid:375)ski katarzyna.wojnicka@uj.edu.pl Ewelina Ciaputa Uniwersytet Jagiello(cid:375)ski ewelinaciaputa@gmail.com Wprowadzenie: refl eksja naukowa nad społeczno-kulturowymi fenomenami męskości Studia nad społeczno-kulturowymi fenomenami męskości stanowią trzecią odsłonę naukowej refl eksji dotyczącej zjawisk społecznych, w których pierwszoplanową rolę odgrywa płeć społeczno-kulturowa, innymi słowy: gender. Pojawienie się w dyskursie akademickim tego typu problematyki badawczej było swoistą odpowiedzią na tendencję charakterystyczną dla współczesnej humani- styki: włączania tematyki genderowej w powszechny dyskurs naukowy. Studia nad męskością stanowiły tym samym dopełnienie powstałych już wcześniej za- równo studiów kobiecych (women’s studies), które z czasem częściowo ewolu- owały w bardziej ogólne gender studies, jak i studiów gejowsko-lesbijskich (gay lesbian studies), z których w późniejszym okresie wyodrębniły się queer studies. Od men’s studies do male studies Narodziny studiów nad męskością jako odrębnej dyscypliny naukowej datuje się na lata 70. ubiegłego wieku. Problematyka związana z analizą tego typu fenomenów po raz pierwszy pojawiła się na amerykańskich uniwersytetach, bę- dąc kontynuacją refl eksji nad szeroko pojętą kategorią płci kulturowo-społecznej. Pierwszym ośrodkiem naukowym podejmującym tematykę męskości i samych mężczyzn jako odrębnej zbiorowości społecznej był uniwersytet w Berkeley, gdzie stworzono pionierskie Centre of Masculinity Studies, w ramach którego prowadzono specjalistyczne zajęcia dydaktyczne oraz badania naukowe poświę- cone męskości. Z czasem tego typu programy wprowadzono na innych amery- kańskich uniwersytetach, a studia nad męskością stały się pełnoprawną częścią K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 8 K. Wojnicka, E. Ciaputa. Wprowadzenie: refl eksja naukowa... tamtejszej akademii. Początkowo pomysł tworzenia odrębnych kursów poświę- conych de facto mężczyznom budził sprzeciw – zarówno ze strony „tradycyjnych” naukowców, jak też części feministycznych akademiczek. Ci pierwsi nie widzieli potrzeby pogłębiania wiedzy na tematy związane z analizą płci kulturowej w ra- mach kolejnej subdyscypliny naukowej, w momencie gdy funkcjonują już za- awansowane studia genderowe. Kwestionowano ponadto potrzebę oddzielnej refl eksji nad męskością w sytuacji, kiedy cały dotychczasowy dorobek naukowy – zwłaszcza w przypadku nauk humanistycznych i społecznych – skupiony był w zasadzie na mężczyznach. Mężczyźni to kreatorzy większości analizowanych zdarzeń historycznych, myśl fi lozofi czna to myśl męska, mężczyźni stanowili punkt odniesienia większości badań psychologicznych, a do momentu pojawienia się studiów kobiecych również w socjologii dominowały analizy typowo męskich zbiorowości i grup społecznych. W odpowiedzi na tego typu zarzuty twórcy nowej dyscypliny podkreślali, że jakkolwiek mężczyźni jako grupa dominująca w spo- łeczeństwie w istocie stanowili zbiorowego bohatera w dotychczasowej refl eksji naukowej, to specyfi ka ich genderu, decydującego o położeniu społecznym, nig- dy wcześniej nie była tematem analizy naukowej i w zasadzie była niewidzialna. Potwierdza to przykład podawany niezmiennie przez Michaela Kimmela, jedne- go z czołowych przedstawicieli współczesnych studiów nad męskością: Ta niewidzialność jest polityczna. Po raz pierwszy zauwa(cid:258)yłem to na początku lat osiemdziesiątych, uczestnicząc w małej feministycznej gru- pie dyskusyjnej. Biała kobieta i czarna kobieta dyskutowały na temat tego, czy wszystkie kobiety z defi nicji są „siostrami” – z racji tych samych esencjal- nych doświadczeń (cid:258)yciowych oraz faktu, i(cid:258) wszystkie kobiety zmagają się z powszechną męską opresją. Biała kobieta dowodziła, i(cid:258) fakt bycia kobieta- mi łączy je pomimo ró(cid:258)nic rasowych. Czarna kobieta miała odmienną opinię: „Kiedy budzisz się rano i spoglądasz w lustro, co widzisz?” – zapytała. „Widzę kobietę” – odpowiedziała biała kobieta. „I to właśnie stanowi problem” – odpowiedziała czarna kobieta. „Ja widzę czarną kobietę. Dla mnie rasa jest widoczna ka(cid:258)dego dnia, bo to ona jest powodem mojej nieuprzywilejowa- nej pozycji w naszej kulturze. Dla ciebie rasa jest niewidoczna, bo powodu- je twoje uprzywilejowanie. To dlatego ró(cid:258)nice w naszych doświadczeniach zawsze będą obecne”. [...] Jako jedyny mę(cid:258)czyzna na sali, zostałem zapytany o swoją reakcję na dialog. „Có(cid:258)” – powiedziałem – „kiedy patrzę w lustro, widzę istotę ludzką. Jestem powszechnie uogólniony. Jako biały mę(cid:258)czyzna z klasy średniej nie mam klasy, rasy i genderu. Jestem ogólnie osobą”. Czasami lubię myśleć, (cid:258)e był to ten dzień, kiedy stałem się białym mę(cid:258)czyzną z klasy średniej. Oczywiście, byłem nim wcześniej, ale nie znaczyło to dla mnie wiele. Cieszyłem się przywilejem niewidzialności (Kimmel, Messner 1998: 9). Gros naukowczyń związanych ze studiami kobiecymi zarzucało z kolei twórcom studiów nad męskością chęć przechwycenia dyskursu genderowego i ponowne zagarnięcie tego typu problematyki przez androcentryczną, męską K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 K. Wojnicka, E. Ciaputa. Wprowadzenie: refl eksja naukowa... 9 część środowiska naukowego. Te zarzuty bardzo szybko zostały odparte przez założycieli studiów męskich, którzy od początku uważali się za kontynuatorów myśli feministycznej, przyznając feminizmowi prymat nad uprawianą przez nich nauką. Harry Brod – kolejny „ojciec-założyciel” studiów nad męskością – pisał, że studia te: „[...] nie są zwrócone przeciwko kobietom. Ich zadaniem jest pogłębianie i uzupełnianie wiedzy o mężczyznach, również tej uzyskanej dzięki feminizmowi” (cyt. za Arcimowicz 2008: 23). Co więcej, jego zdaniem: Studia nad męskością rozpoczęły się od akceptacji uzasadnionej krytyki fe- ministycznej odnośnie tradycyjnej nauki i jej androcentrycznej skłonności do generalizowania mę(cid:258)czyzn jako typowych istot ludzkich. Ten obszar badaw- czy dodaje perspektywę, w której owa skłonność nie tylko wyłącza kobiety i/lub określa je jako „niedostateczne”, ale równie(cid:258) ignoruje to, co mo(cid:258)e być specyfi czne dla mę(cid:258)czyzn jako mę(cid:258)czyzn, zamiast ogólnie ludzi (Brod, cyt. za Kimmel, Mosmiller 1992: 396). Mimo zdecydowanych deklaracji studia nad męskością, z założenia profe- ministyczne, z czasem rozgałęziły się i pewna ich część ewoluowała w stronę rozważań naukowych skoncentrowanych głównie na analizie kosztów spo- łecznych i psychologicznych, na jakie narażeni są mężczyźni pragnący speł- niać wymagania swojej roli genderowej. Tego typu podejście związane jest także z mniej lub bardziej krytycznym stosunkiem do osiągnięć feminizmu – zarówno na gruncie naukowym, jak i jako ruchu społecznego. Jak zauważa Krzysztof Arcimowicz: „[...] w późniejszym okresie [funkcjonowania studiów – K.W., E.C.] stosunek do feminizmu wyznaczał kilka różnych perspektyw w stu- diach nad męskością: profeministyczną, gejowską konserwatywną, mityczno- -poetycką, skoncentrowaną na prawach mężczyzn”1 (Arcimowicz 2008: 24). Zrodziło to potrzebę stworzenia przejrzystej terminologii, która ułatwiałaby orientację w poszczególnych podejściach teoretycznych – studia nad męsko- ścią stały się bowiem kategorią zbyt pojemną, co niejednokrotnie generowało liczne nieporozumienia odnośnie intencji konkretnych ich reprezentantów. Co więcej, zdaniem Jeff a Hearna men’s studies jest pojęciem, które współcześnie nie oddaje początkowego, feministycznego charakteru refl eksji nad męskością: Rozwinął się tak(cid:258)e zbiór studiów nad mę(cid:258)czyznami zazwyczaj zbyt wygod- nie określany men’s studies. Studiowanie mę(cid:258)czyzn w ramach men’s studies jest bardzo ograniczone [...]. Men’s studies, w myśl pewnych ich wersji, nie są studiami prokobiecymi. Mówienie o men’s studies mo(cid:258)e być w najlepszym 1 Tego rodzaju typologia stworzona została przez Kennetha Clatterbaugha, głównie w od- niesieniu do typów męskich ruchów społecznych, jakie stanowiły przedmiot jego badań naukowych. Autor wyodrębnił osiem rodzajów podejść: konserwatywne, profeministycz- ne, podejście odwołujące się do praw mężczyzn, mitopoetyckie, socjalistyczne, gejowskie, podejście charakterystyczne dla Afroamerykanów oraz odwołujące się do ewangelickiego ruchu amerykańskich mężczyzn (Clatterbaugh 1997). K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 10 K. Wojnicka, E. Ciaputa. Wprowadzenie: refl eksja naukowa... wypadku niejasne: czy są to studia o mę(cid:258)czyznach, czy uprawiane przez mę(cid:258)- czyzn? Sugeruje ponadto fałszywe porównanie do women’s studies. W najgor- szym wypadku oznacza antyfeminizm (Hearn 2004: 49–50). Z tego względu część pro- i feministycznie zorientowanych badaczy propo- nuje zastąpienie zbyt ogólnych studiów nad męskością/men’s studies terminem ściślejszym: krytycznymi studiami nad mężczyznami/critical studies on men. Jak pisze cytowany już Hearn: Critical studies on men (CSM) powstają na skutek wielu rodzajów krytyki – przede wszystkim feministycznej, ale tak(cid:258)e ze strony przedstawicieli nauko- wej perspektywy gejowsko-lesbijskiej, oraz jako odpowied(cid:256) samych mę(cid:258)czyzn, zwłaszcza mę(cid:258)czyzn profeministów, na feminizm i debaty dotyczące relacji genderowych. Tak więc CSM odnoszą się do gamy studiów, w ramach których odbywa się krytyczny zwrot ku rozpatrywaniu kwestii mę(cid:258)czyzn w kontek- ście relacji władzy (Hearn 2004: 49–50). Podobna intencja stała się także udziałem akademików zorientowanym w przeciwnym kierunku badawczym. Odcinając się od feminizmu, krytycznych studiów nad męskością oraz studiów genderowych w ogóle zaproponowali oni w 2009 roku termin „studia męskie/male studies” – jako perspektywę, w ramach której rozpatruje się kwestię męskości, bazując na tradycyjnym podejściu do te- matu łączącym przedstawicieli nauk medycznych, przyrodniczych, politycznych i socjologicznych (http://www.malestudies.org/mission.html). Współcześnie studia nad męskością w wydaniu krytycznym, do którego odnosi się dalszy ciąg artykułu oraz cała niniejsza publikacja2 – zwłaszcza w odniesieniu do amerykańskiego i zachodnioeuropejskiego świata nauki – stanowią pełno- prawną część dyskursu akademickiego. Badacze i teoretyczki związane z oma- wianą perspektywą zajmują się analizą fenomenu męskości przede wszystkim w odniesieniu do innych kategorii określających umiejscowienie w strukturach społecznych, takich jak rasa, klasa, seksualność, wiek, (nie)pełnosprawność czy narodowość. Jak piszą twórcy International encyclopedia of men and masculinities: Badają konstrukty męskości, obecne w niezliczonej liczbie ich odsłon i dyskursów – od popularnych fi lmów do tekstów historycznych, dyscyplin naukowych i środowisk naukowych, oraz zgłębiają kluczowe aspekty najwa(cid:258)- niejszych męskich praktyk, tak(cid:258)e tych związanych z nierównościami gende- 2 Na potrzeby tej książki zdecydowałyśmy się używać ogólnego terminu „studia nad męskoś- cią” bądź „studia nad mężczyznami”, mając na myśli ich krytyczną perspektywę. Krok taki podyktowany jest tym, iż tego typu perspektywa badawcza dopiero rozwija się w Polsce, a tym samym wyodrębnianie poszczególnych jej podkategorii byłoby za wczesne. Ponadto większość autorek i autorów publikacji posługuje się właśnie terminem „studia nad męskoś- cią”, mając na myśli ich krytyczną odmianę. Tym samych zachowanie podobnej terminolo- gii wydaje się całkowicie na miejscu. K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 K. Wojnicka, E. Ciaputa. Wprowadzenie: refl eksja naukowa... 11 rowymi. Sięgają i anga(cid:258)ują się w tworzenie teorii w obrębie feministycznych, queerowych, krytyczno-rasowych i innych dziedzin nauki (Flood i in. 2007: IX). W odniesieniu do europejskiego dyskursu męskościowego warto zaznaczyć, iż tego typu perspektywa najbardziej widoczna jest w niemieckiej, brytyjskiej i skandynawskiej akademii. Jeff Hearn i Keath Pringle podkreślają, iż: Studia w poszczególnych krajach działają w oparciu o odmienne poli- tyczne i akademickie tradycje studiowania mę(cid:258)czyzn, podobnie jak w opar- ciu o ró(cid:258)ne historyczne uwarunkowania w odniesieniu do (cid:258)ycia mę(cid:258)czyzn. W niektórych wypadkach istotne są zmiany społeczne, na przykład proces zjednoczenia Niemiec, postsocjalistyczna transformacja w Bułgarii, Czechach, Estonii, Łotwie i w Polsce czy gwałtowna zmiana społeczna w Irlandii polega- jąca na przejściu ze społeczeństwa typowo wiejskiego do „ekonomicznego boomu”, jak równie(cid:258) konfl ikty polityczne, wyzwania i zmiany w Północnej Ir- landii (Hearn, Pringle 2006: 27). Kategorie męskości w refl eksji socjologicznej Socjologia jest jedną z dyscyplin naukowych, w której perspektywa związana ze studiami nad męskością reprezentowana jest stosunkowo silnie, a tematy eksploracji naukowej wymienione wcześniej znajdują zastosowanie tak- że w przypadku badań socjologicznych. Jak podają Stephen Whitehead i Frank Barrett, w latach 90. ubiegłego wieku, uważanych za okres najbardziej dyna- micznego rozwoju studiów nad męskością, na rynku wydawniczym było ponad 500 publikacji z zakresu socjologii męskości, a około 50 uniwersytetów miało w ofercie dydaktycznej tego typu kursy. W początkowym okresie funkcjonowania omawianej perspektywy badawczo- -teoretycznej socjologiczna refl eksja stanowiła głównie część interdyscyplinar- nych projektów mających za zadanie pogłębianie wiedzy na temat społeczno- kulturowego fenomenu męskości. Jedną z pierwszych publikacji tego typu był wydany w 1976 roku zbiór tekstów h e Forty-Nine Percent Majority: h e Male Sex Role pod redakcją Deborah S. David i Roberta Brannona. Zbiór, jak zaznaczali redaktorzy, powstał z myślą o zapewnieniu akademikom zajmującym się męsko- ścią podstawowych materiałów niezbędnych do nauczania. Tym samym jedną z najważniejszych dla studiów nad męskością publikacji stworzyli wspólnie poli- tolodzy, socjolożki, prawnicy i psycholożki. Sytuacja, w której w socjologicznym dyskursie o męskości wykorzystywano w dużej mierze dorobek innych dyscy- plin z zakresu nauk społecznych i humanistycznych trwała bardzo długo. Jeden z najważniejszych badaczy z zakresu studiów nad męskością, psycholog Joseph Pleck, autor kilkudziesięciu prac na temat mężczyzn (m.in. h e Myth of Mascu- linity, Men and Masculinity), stanowi przykład autora, którego dzieła wywarły K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 12 K. Wojnicka, E. Ciaputa. Wprowadzenie: refl eksja naukowa... (i wciąż wywierają) ogromny wpływ na rozwój myśli socjologicznej. Z czasem socjologowie wypracowali specyfi czną dla swojej dyscypliny metodologię, dopro- wadzając do tego, że liczba publikacji naukowych z zakresu socjologii mężczyzn i męskości pozwalała na swobodne prowadzenie badań bez konieczności nie- ustannego odwoływania się do opracowań z zakresu innych nauk. W związku z tym można dziś mówić o grupie badaczek i teoretyków, którzy na stałe zapisali się w annałach omawianej subdyscypliny socjologicznej. Należy do nich bez wąt- pienia Reawyn Connell – australijska akademiczka, której praca Masculinities z 1995 roku stanowi klasyczną już dziś pozycję. Na jej kartach Connell przed- stawiła koncepcję męskości hegemonicznej3, która wywarła ogromny wpływ na późniejsze analizy naukowe w obrębie subdyscypliny. Jej zdaniem nie istnieje je- den model męskości oparty na szeregu elementów ją konstytuujących. Zamiast tego mówić można o wielości konstruktów męskości, których charakterystyki różnią się w zależności od kontekstu historycznego, geografi cznego, kulturowego czy społecznego. Co więcej, zdaniem Connell można mówić o „wielości męsko- ści” także w obrębie jednej kultury czy społeczeństwa lub nawet jednej instytucji. W toku tych rozważań wyłania się wspomniana wcześniej koncepcja męskości hegemonicznej. Zakłada ona istnienie trzech rodzajów męskości, które znajdują się w stosunku do siebie w specyfi cznej relacji władzy. Pierwszy rodzaj to męskość hegemoniczna (hegemonic masculinity), która stanowi kulturowo dominujący ide- ał męskości, skoncentrowany na autorytecie, fi zycznej tężyźnie i sile, heterosek- sualności i płatnej pracy. Głównym komponentem tego typu męskości jest po- siadanie władzy i zajmowanie dominującej pozycji w konkretnej społeczności lub instytucji, gdzie podporządkowuje ona sobie nie tylko wszystkie inne odmiany męskości, ale także kobiecości i innych konstrukcji genderowych. Jako przykład tego rodzaju konstruktu podaje się przedstawiciela grupy WASP (White Anglo- -Saxon Protestants). Connell podkreśla, iż kategoria ta stanowi w dużym stopniu typ idealny, któremu zdecydowana większość mężczyzn nie jest w stanie spro- stać, ale do którego bezustannie aspiruje. Grupa tych mężczyzn wpisuje się tak naprawdę w kolejną kategorię defi niowaną przez autorkę. Mowa tu o męskości współuczestniczącej (complicit masculinity), która jest charakterystyczna dla osób, które nie są w stanie zinternalizować wszystkich atrybutów związanych z mę- skością hegemoniczną przy jednoczesnej ich akceptacji. Męskość współuczest- nicząca „korzysta” z przywilejów i profi tów jakie wiążą się z funkcjonowaniem modelu hegemonicznego, ale relacje z innymi rodzajami męskości i kobiecości są tu stale negocjowane i niejednoznaczne, co stanowi o kolejnej różnicy odno- 3 Publikacja Connell nie została do tej pory przełożona na język polski, poszczególni auto- rzy stosują więc różne tłumaczenia pojęcia hegemonic masculinity. Dla przykładu, Moni- ka Szczepaniak tłumaczy je jako „męskość hegemonialna” (Szczepaniak 2010), a Marcin Śmietana, podobnie jak autorki tego omówienia, jako „męskość hegemoniczna” (Śmietana 2006). K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 K. Wojnicka, E. Ciaputa. Wprowadzenie: refl eksja naukowa... 13 śnie konstruktu dominującego. Ostatnim typem wyodrębnionym przez Connell jest męskość, a raczej męskości, podporządkowane (subordinate masculinities). Obejmują one wszystkich mężczyzn, którzy nie potrafi ą, nie chcą lub nie mogą sprostać wymogom charakterystycznym dla męskości hegemonicznej i współ- uczestniczącej. Męskości podporządkowane obejmują tym samym zakres zacho- wań, które nie wpisują się w ideał kojarzony z postawą mężczyzny dominującego nad resztą kategorii genderowych. Ten typ męskości silnie wiąże się z etniczno- ścią i seksualnością – obejmuje bowiem zarówno mężczyzn homoseksualnych, jak i przedstawicieli licznych grup etnicznych (w tym przypadku Connell często posługuje się podkategorią męskości zmarginalizowanej). Jego przedstawicie- le stanowią grupę podporządkowaną w stosunku do męskości hegemonicznej, podlegającą silnej, choć zróżnicowanej opresji (innej w stosunku do mężczyzn nie-heteroseksualnych, innej w stosunku do mężczyzn nie-białych). Koncepcja Connell jest dziś najważniejszą i najczęściej używaną teorią, za pomocą której dokonuje się analiz wielorakich faktów społecznych, których podstawę stano- wią relacje między mężczyznami. Jej swoisty uniwersalizm i wielofunkcyjność pozwala na dokonywanie analiz socjologicznych w bardzo różnych wymiarach i obszarach życia społecznego. Do teorii Connell odwołują się badacze męsko- ści zarówno z kręgów kultury australijskiej i zbliżonych do niej amerykańskiej i europejskiej, jak i naukowcy azjatyccy, latynoscy i południowoamerykańscy, co świadczy o jej doniosłości w obliczu globalnej refl eksji socjologicznej. Po- dobna sytuacja ma miejsce także w polskiej refl eksji naukowej, gdzie koncepcja Connell stanowi podstawę większości analiz dotyczących fenomenów męskości. Dowód stanowić może niniejsza publikacja, w której narzędzie teoretyczne wy- pracowane przez australijską badaczkę stanowi podstawę artykułów odnoszących się zarówno do analiz sportów grupowych (Urszula Kluczyńska), jak i do relacji rodzinnych (Bartłomiej Lis, Marcin Śmietana), dyskursu medialnego (Karolina Stefaniak, Edyta Zierkiewicz) czy wybranych elementów polskiego dyskursu po- litycznego (Magdalena Dąbrowska). Poza teorią męskości hegemonicznej Reawyn Connell jest także autorką in- nych koncepcji, równie kluczowych dla socjologii męskości, choćby koncepcji światowego porządku płci, coraz częściej stosowanej zamiast koncepcji patriar- chatu. Connell defi niuje ją jako system wzorów i praktyk ideologicznych i ma- terialnych, za pomocą których tworzone są relacje władzy między mężczyznami a kobietami. Idea ta opiera się na założeniu, że każde społeczeństwo rozróżnia mężczyzn i kobiety, jednak nie musi ich rozróżniać w sposób hierarchiczny, nie- równy. Relacje te tworzone są z kolei przez trzy podstawowe struktury – pracy, władzy i relacji seksualno-emocjonalnych. Kolejnym niezwykle ważnym badaczem dla socjologii męskości jest Michael Kimmel, autor kilkudziesięciu prac z zakresu studiów nad męskością, w któ- rych odnosi się do kwestii zarówno społeczno-kulturowych, jak i historycznych i geografi cznych. Kimmel jest autorem opracowań dotyczących męskich ruchów K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 14 K. Wojnicka, E. Ciaputa. Wprowadzenie: refl eksja naukowa... społecznych, kryzysów męskości w kontekstach historycznych, analizy porno- grafi i z użyciem metodologii wypracowanej w ramach omawianego podejścia naukowego, a także redaktorem licznych publikacji zbiorowych z tego zakresu, redaktorem naczelnym najważniejszego dla studiów nad męskością czasopisma naukowego „Men and Masculinities” oraz aktywnym działaczem ruchu profemi- nistycznego. Jego dorobek naukowy widać w artykułach zawartych w niniejszej publikacji w odniesieniu do problematyki związanej z męskimi ruchami społecz- nymi (Katarzyna Wojnicka i Justyna Struzik) oraz medialnymi wizerunkami mę- skości (Krzysztof Arcimowicz). Podobną pozycję naukową ma również amerykański socjolog Michael Mess- ner – autor kilkudziesięciu opracowań na temat relacji męskości i sportu, ciała i męskich ruchów społecznych, współautor wielu readerów poświęconych stu- diom nad męskością (m.in. Men’s lives, Power of Play: Sports and the problem of masculinity czy Politics of masculinities. Men in Movements). Jego idee reprezen- tują w przedstawionym tomie analizy dotyczące sportów grupowych (Urszula Kluczyńska), męskiego ciała (Katarzyna Wojnicka, Seweryn Rudnicki i Justy- na Stypińska) oraz męskich ruchów społecznych (Katarzyna Wojnicka, Justyna Struzik). W kontekście socjologii męskości wspomnieć należy o badaczach: Australij- czyku Michaelu Floodzie zajmującym się kwestiami męskiej seksualności oraz re- lacjami rodzinnymi, do którego dorobku odwołuje się jedna z autorek publikacji – Krystyna Godula-Dzwonkowska; Harrym Brodzie, autorze takich publikacji, jak h e making of masculinities i h eorizing masculinities, czy Jeffi e Hearnie – so- cjologu związanym niegdyś z niezwykle opiniotwórczym popularnonaukowym periodykiem „Achilles Heel”, w którym propagowano kwestie związane z profe- ministyczną ideologią. W odniesieniu do europejskiej socjologii poruszającej kwestie związane z mę- skością na uwagę zasługuję niewątpliwie Pierre Bourdieu, autor szeroko ko- mentowanej Męskiej dominacji, której główne idee przytacza artykuł Marianny Borowskiej. Wybitny francuski badacz i teoretyk, jakkolwiek niezwiązany sil- nie z socjologią gender, napisał pracę, której głównym założeniem jest uzna- nie męskiej dominacji za fakt tak głęboko usytuowany w ludzkiej podświadomo- ści, iż nie poddaje się on racjonalnym analizom, a samo istnienie tej dominacji umyka uwadze, stając się zjawiskiem niemal niedostrzegalnym. Jego zdaniem swoisty „porządek społeczny” to machina symboliczna, która tworzy, a następ- nie legitymizuje męską dominację, będącą jednocześnie dla owego porządku oparciem. Jak pisze: Podziały, które konstytuują porządek społeczny, a precyzyjniej – społecz- ne stosunki dominacji i eksploatacji ustanawiane między rodzajami, podlegają wpisaniu w dwie klasy ró(cid:258)niących się habitusów. Innymi słowy, stają się prze- ciwstawnymi i komplementarnymi helix oraz zasadami widzenia i podziałów, K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 K. Wojnicka, E. Ciaputa. Wprowadzenie: refl eksja naukowa... 15 które rządzą klasyfi kacją rzeczy i działań zgodnie z dystynkcjami zredukowa- nymi do opozycji tego, co męskie, i tego, co kobiece. Do sfery męskiej aktyw- ności, umiejscowionej po stronie tego, co zewnętrzne, ofi cjalne, publiczne, prawe, suche, wysokie, nale(cid:258)y spełnianie czynów szybkich, niebezpiecznych i spektakularnych (jak poder(cid:258)nięcie gardła bykowi, orka i (cid:258)niwa, nie mówiąc ju(cid:258) o zabijaniu i wojnie), naznaczonych odstępstwem od zwyczajowego, co- dziennego biegu (cid:258)ycia. Kobietom, przeciwnie, z powodów „mitycznych”, sytuujących je po stronie wewnętrznego, mokrego, niskiego, nieprawego, powierzane są prace domowe, prace ze sfery prywatnej – „niewidzialne, za- kryte, nie przynoszące zaszczytu, jak opieka nad dziećmi i zwierzętami, wszyst- kie prace mające związek z wodą, sianem, trawą, zielenią (zwózka siana, praca w ogrodzie), drzewami, mlekiem, prace monotonne, „brudne” i upokarzające (Bourdieu 2004: 41–42). Mę(cid:258)czy(cid:256)ni i męskość w polskich badaniach społecznych Za początek refl eksji nad społeczno-kulturowym fenomenem męskości w Polsce uznać można pierwsze lata XXI wieku, kiedy na rodzimym rynku wy- dawniczym pojawiła się pierwsza socjologiczna pozycja w sposób jednoznaczny odwołująca się do metodologii wypracowanej w obrębie studiów nad męskością. Jakkolwiek narodziny tej perspektywy badawczej datuje się na lata 70. ubiegłego wieku, w Polsce pojawiła się ona stosunkowo późno, a zdaniem wspomnianych Hearna i Pringle’a, analizujących rozwój studiów nam męskością w krajach euro- pejskich, nie budzi jeszcze u nas zadowalającego zainteresowania: Pomimo faktu, i(cid:258) w Polsce w ostatnich latach obserwować mo(cid:258)na umiar- kowany rozwój badań nad męskością, stosunkowo silnie skoncentrowany jest on jednak na kwestiach bezrobocia, zdrowia i problemie samobójstw. Gene- ralna konkluzja wypływająca z przeglądu literatury – zwłaszcza tej traktującej o społecznym wykluczeniu, jest taka, i(cid:258) męskość jako niezale(cid:258)ny temat ba- dawczy cieszy się niewielką popularnością wśród polskich naukowców (He- arn, Pringle 2006: 39). Opinię tę podziela Urszula Kluczyńska, zauważając, iż zainteresowanie pro- blematyką typową dla studiów nad męskością wciąż jest niewielkie i sprowadza się głównie do badań prowadzonych przez naukowczynie-feministki: Zmiana roli i to(cid:258)samości mę(cid:258)czyzn wymaga analiz i zrozumienia nowych sytuacji. Słuszność i potrzeba badań nad kobietami była oczywista – kobiety skorzystały z tej szansy. Ale jak słusznie zauwa(cid:258)a I. Kowalczyk – to one dziś chętniej mówią o swojej to(cid:258)samości i seksualności. Z jakiś względów mę(cid:258)czy(cid:256)- ni niechętnie korzystają z tej mo(cid:258)liwości, a analizy dotyczące męskiej to(cid:258)samo- ści są najczęściej autorstwa kobiet – zwykle feministek. Większość rozwa(cid:258)ań w obrębie studiów nad mę(cid:258)czyznami bazuje na badaniach i analizach amery- K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 16 K. Wojnicka, E. Ciaputa. Wprowadzenie: refl eksja naukowa... kańskich, francuskich i brytyjskich – w polskiej myśli akademickiej problema- tyka męskiej to(cid:258)samości zdaje się być niedostrzegana. Niewielu mę(cid:258)czyzn na- ukowców podjęło ten wątek i być mo(cid:258)e słuszne jest, jak uwa(cid:258)a I. Kowalczyk, i(cid:258) „ten temat wcią(cid:258) nie uchodzi za adekwatny przedmiot badań (Kluczyńska 2009: 7–8). W Polsce tego typu perspektywa zaczęła zaznaczać swoją obecność w latach 90. ubiegłego wieku i rzeczywiście w początkowym okresie odwoływała się do badań i analiz kolportowanych z zagranicy. Jako pierwszą opublikowano pracę Elizabeth Badinter XY – Tożsamość mężczyzny, która od tej pory znajduje się w czołówce prac cytowanych w większości opracowań dotykających problematyki męskości w Polsce. W ciągu kilku następnych lat na rynku wydawniczym pojawiły się kolejne tłumaczenia prac oscylujących wokół społecznych znaczeń męskości – polscy czytelnicy i czytelniczki mieli okazję zapoznać się zarówno ze wspomnia- nym dziełem Pierre’a Bourdieu Męska dominacja czy pracą Herba Goldberga Wrażliwy macho: Mężczyzna 2000, jak i z publikacjami nie do końca naukowy- mi, choć oscylującymi wokół opisywanej tematyki, które błędnie uznawane są za pozycje z zakresu studiów nad męskością i niejednokrotnie cytowane w polskich publikacjach naukowych. Należą do niech przede wszystkim Żelazny Jan Rober- ta Bly’a i Męskość Stephena Biddulpha. Za początek typowo polskiej naukowej refl eksji nad fenomenami męskości uznać należy publikacje, których autorzy jednoznacznie odnoszą się do klasycz- nej już literatury z tego zakresu. Pierwszą z nich jest książka Zbyszko Melosika Kryzys męskości w kulturze współczesnej wydana w roku 2002. Kolejną stanowi praca Krzysztofa Arcimowicza Obraz mężczyzny w polskich mediach. Prawda, fałsz, stereotyp wydana rok później i będąca pokłosiem szeroko zakrojonych ba- dań jej autora. Obie publikacje koncentrują się przede wszystkim na opisie zmie- niających się modeli i wzorców męskości we współczesnym świecie. Obok dzieł Melosika i Arcimowicza na polskim rynku wydawniczym odnaleźć można kilka innych, ważnych pozycji naukowych, które wpisują się w debatę na temat męż- czyzn i męskości w Polsce. Jedną z nich, będącą rezultatem niezwykle ciekawych i nowatorskich badań oscylujących wokół omawianej problematyki, jest praca zbiorowa pod redakcją Małgorzaty Fuszary Nowi mężczyźni? Zmieniające się mo- dele męskości we współczesnej Polsce, w której odnaleźć można niezwykle cieka- we analizy dotyczące między innymi kształtowania modeli męskości w odniesie- niu do sfery publicznej. Kolejne to publikacja Urszuli Kluczyńskiej Metamorfozy tożsamości mężczyzn w kulturze współczesnej oraz praca zbiorowa Mężczyźni na rzecz zmiany, której redaktorką jest Anna Lipowska-Teutsch, a poszczególne ar- tykuły stanowią w dużej mierze reprezentację ważniejszych wątków obecnych w międzynarodowej refl eksji męskościowej. Nie powinno się także zapominać o wydawnictwach interdyscyplinarnych, w których tematyka męskości analizo- wana jest w odniesieniu do wielu dyscyplin z zakresu nauk humanistycznych i społecznych, oraz o licznych, wieloautorskich opracowaniach naukowych po- K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 K. Wojnicka, E. Ciaputa. Wprowadzenie: refl eksja naukowa... 17 święconych bardziej ogólnym studiom genderowym. Nie sposób pominąć tu pracy Jolanty Brach-Czainy Od kobiety do mężczyzny i z powrotem. Rozważa- nia o płci w kulturze oraz kilkutomowego cyklu Gender pod redakcją Małgorzaty Radkiewicz, które jako pierwsze dostrzegły i zrealizowały potrzebę włączenia problematyki męskości w polski dyskurs akademicki. W kontekście badań realizowanych w ramach polskich studiów nad męskoś- cią do najbardziej popularnych tematów zaliczyć można wieloaspektowe anali- zy medialnych konstruktów męskości oraz ich obecności w kulturze popularnej i sztuce. Do najważniejszych badaczy należą tu Krzysztof Arcimowicz, Zbyszko Melosik oraz Małgorzata Radkiewicz i Edyta Zierkiewicz. Innym, nie mniej istotnym tematem podejmowanym przez rodzimych badaczy są zmiany tożsa- mości polskich mężczyzn, nierzadko połączone z analizą tożsamości nienor- matywnych oraz problematyką popularnego w zachodnim dyskursie kryzysu męskości – warto tu wymienić badania Bartłomieja Lisa, Urszuli Kluczyńskiej czy znów Zbyszko Melosika. Ważnym tematem jest także ojcostwo i przemiany jakie zachodzą w roli ojca we współczesnej Polsce. Stanowi to tematykę badań Małgorzaty Fuszary, Joanny Krajewskiej, Katarzyny Władyki czy Marcina Śmie- tany. Pozostałe obszary zainteresowań badaczy z zakresu studiów nad męskością w Polsce dotyczą między innymi analizy fenomenu męskości w kontekście ciała – głównie w odniesieniu do sportu i zdrowia (Urszula Kluczyńska, Zbyszko Melo- sik), oraz zmieniającej się pozycji mężczyzn w sferze publicznej – w odniesieniu do rynku pracy oraz przestrzeni władzy (Krzysztof Arcimowicz, Małgorzata Fu- szara). W ramach rodzimych studiów nad męskością podejmuje się także tematy związane z męską seksualnością, religijnością, przemocą, a także odmiennością męskiego doświadczenia starzenia się i problematyką związaną z męskimi ru- chami społecznymi (Slany i in. 2011). Wspomnieć należy także o realizowanych licznych międzynarodowych inicjatywach badawczych, w których analizie pod- lega także specyfi ka sytuacji społecznej polskich mężczyzn. Jednym z takich pro- jektów był koordynowany przez Keitha Pringle’a h e Social Problem And Societal Problematisation Of Men And Masculinities (CROME), w ramach którego bada- niem objęto 11 krajów europejskich, w tym Polskę. Naszą specyfi kę przeanalizo- wała Elżbieta Oleksy. Mężczyźni i męskość stanowią także element wielu kursów poświęconych tematyce genderowej przygotowywanych dla studentów socjologii (i nie tylko) w licznych polskich ośrodkach akademickich (m.in. na uniwersytetach: War- szawskim, Jagiellońskim i Wrocławskim). Jednocześnie męskość jako osobna kategoria analityczna stanowi główny temat czterech (do tej pory) odrębnych kursów akademickich. Po raz pierwszy przedmiot Socjologia męskości pojawił się w ofercie dydaktycznej w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w 2006 roku, w ramach specjalizacji Społeczno-kulturowa tożsamość płci. Podczas kursu studentki zapoznawały się z przekrojem dotychczasowych zainteresowań socjologicznych (i nie tylko) obecnych w naukowym dyskursie męskościowym. K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 18 K. Wojnicka, E. Ciaputa. Wprowadzenie: refl eksja naukowa... Poznawały specyfi kę studiów nad męskością – ich genealogię oraz najważniej- sze tematy badawcze podejmowane w tym obszarze, analizowały społeczno- -demografi czne cechy mężczyzn w Polsce oraz rozpatrywały męskość w takich odsłonach, jak dzieciństwo (relacje z ojcem, socjalizacja chłopców, rytuały przej- ścia), sfera prywatna (mężczyzna w rodzinie, związki, ojcostwo, męskie przy- jaźnie), sfera publiczna (role zawodowe mężczyzn, męskość i władza, męskość i dominacja) i seksualność (prawdy i mity, zmiany w postrzeganiu męskiej seksu- alności). Ponadto podejmowano tematykę zmian modelów męskości w powiąza- niu z fenomenem ich kryzysu, omawiano relacje między współczesnymi wzorcami męskości a charakterem aktualnego społecznego porządku płci, co z kolei wiązało się z koncepcjami teoretycznymi Reawyn Connell. W trakcie kursu analizowano również męskość w kontekście ciała, sportu i zdrowia, jej reprezentacje w mediach oraz popkulturze oraz problematykę męskich ruchów społecznych, ich relacji z feminizmem czy innymi ruchami genderowymi. Poznawano także podstawowe wyznaczniki metodologii badań nad męskością. Podobną problematykę zawierają programy pozostałych kursów z zakresu so- cjologii męskości oferowane na polskich uczelniach: fakultet Społeczna konstrukcja męskości prowadzony przez Bartłomieja Lisa w Instytucie Socjologii Uniwersyte- tu Wrocławskiego, Socjologia męskości prowadzona w Instytucie Socjologii Uni- wersytetu Warszawskiego przez Katarzynę Wasilewską oraz interdyscyplinarne- go kursu działającego w ramach Pracowni Pytań Granicznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, którego autorką jest Monika Bobako. W ra- mach tego ostatniego przedmiotu stosowana jest perspektywa interdyscyplinar- na uwzględniająca socjologiczną. Męskość analizowana jest tu w odniesieniu do takich kwestii, jak społeczne i ekonomiczne uwarunkowania struktur rodzinnych w nowoczesności i późnej nowoczesności, globalizacja, polityka, hierarchie raso- we i seksualność oraz ciało, przemoc, honor i relacje homospołeczne. O strukturze ksią(cid:258)ki Niniejszą publikację podzielono na trzy części. Ich kolejność odzwier- ciedla obserwowaną od kilku lat w polskiej akademii popularność poszczegól- nych tematów związanych z męskością. Pierwsza część – Męskości w dyskursie me- dialnym – prezentuje, zgodnie z nazwą, najciekawsze wątki medialnego dyskursu poświęconego męskości. Tego typu podejście zaprezentowali pionierzy polskich studiów nad męskością – zarówno prace Krzysztofa Arcimowicza, jak i Zbyszko Melosika oscylowały wokół medialnych wizerunków męskości – a do dziś tema- tyka ta stanowi niezwykle popularny przedmiot analiz w badaniach społecznych. Tę część książki otwiera artykuł Katarzyny Wojnickiej, Seweryna Rudnickiego i Justyny Stypińskiej: Mężczyźni, męskość, ciała – zarys problematyki. Stanowi on syntezę najważniejszych podejść do zagadnień ciała w obrębie studiów nad mę- K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 K. Wojnicka, E. Ciaputa. Wprowadzenie: refl eksja naukowa... 19 skością. Wynika to z faktu, iż gros tematów związanych z medialnymi reprezen- tacjami męskości dotyka problematyki cielesności. Nawiązuje do tego – w kon- tekście analizy wyglądu mężczyzn – kolejny tekst: Nowe wizerunki mężczyzn w polskich przekazach telewizyjnych, w którym Krzysztof Arcimowicz przedsta- wia najbardziej aktualny materiał badawczy. Następny artykuł, autorstwa Ur- szuli Kluczyńskiej, Męska dominacja i piłka nożna. Analizy medialnych prezenta- cji, wykorzystuje omawianą wcześniej koncepcję Reawyn Connell, interpretując medialne przedstawienia sportów grupowych w Polsce pod kątem (re)produko- wania hegemonicznych modeli męskości. W obrębie medialnych analiz pozosta- ją również dwa kolejne teksty. Pierwszy, autorstwa Karoliny Stefaniak i Edyty Zierkiewicz, stanowi analizę treści czasopism dla kobiet pod kątem występo- wania w nich wzorców męskości hegemonicznej związanych z procesem medy- kalizacji. Drugi, a zarazem ostatni w tej części, tekst Krystyny Dzwonkowskiej- -Goduli Publiczny dyskurs o współczesnym ojcostwie w Polsce, analizuje dyskurs medialny pod kątem występowania w nim różnorodnych modeli ojcostwa. Kontynuację problematyki związanej z pełnieniem ról rodzicielskich, a jedno- cześnie sygnalizację tematyki kolejnej części książki – Męskości (nie)normatywne, stanowi artykuł Marcina Śmietany: „Matczyni” ojcowie? Męskość i kobiecość w hi- szpańskich rodzinach gejów, będąca częścią dysertacji napisanej przez autora na Uniwersytecie Barcelońskim. To nowatorska analiza interpretacji ról gende- rowych występujących w parach jednopłciowych. W kręgu tożsamości nienor- matywnych pozostaje także tekst Bartłomieja Lisa: „Bardzo hetero gej” – męskość normatywna: przykład strategii tożsamościowej homoseksualnych mężczyzn, oparty na jakościowych badaniach własnych dotyczących (nie)normatywnych modeli męskości w Polsce. Metodę badania jakościowego wykorzystały także autorki kolejnego artykułu. „Polish boyfriend” autorstwa Katarzyny Wojnickiej i Agaty Młodawskiej stanowi analizę najpopularniejszych egzemplifi kacji męskości występujących wśród młodych Polaków, przedstawionych przez pryzmat opi- nii ich rówieśniczek. Tekstem zamykającym drugą część zbioru jest fi lozofi czny esej Łukasza Kupca poświęcony nowatorskiemu spojrzeniu na Drugą płeć Simo- ne de Beauvoir, w ramach którego to nie kobiecość, a męskość – w tym przypad- ku ze wszech miar normatywna – stanowi główny przedmiot analizy. Ostatnią część książki, Męskości a sfera publiczna, otwiera artykuł Magdaleny Dąbrowskiej: Męskość, aborcja i ekonomiczne przemiany okresu transformacji, w któ- rym analizie poddany został dyskurs polityczny dotyczący (de)legalizacji aborcji oraz jego wpływ na podtrzymywanie tradycyjnego paradygmatu męskości w Pol- sce okresu transformacji społeczno-ustrojowej. Kontekst polityczny widać także w kolejnym artykule, którego autorki – Katarzyna Wojnicka i Justyna Struzik – prezentują spektrum fenomenów społecznych określanych jako polskie odpo- wiedniki męskich ruchów społecznych. Artykuł autorstwa Marianny Borowskiej oscyluje natomiast wokół problematyki rynku pracy. Fenomen męskiego striptizu w Polsce – analiza zjawiska stanowi pokłosie badań, które autorka przeprowadziła K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 20 K. Wojnicka, E. Ciaputa. Wprowadzenie: refl eksja naukowa... na przedstawicielach tej nietypowej branży rynku rozrywkowego w Polsce. Zgoła odmienny charakter ma ostatni z prezentowanych tekstów – Performatywna moc obrazy. Obrona honoru a budowanie tożsamości płciowej ofi cerów II Rzeczypospolitej. Łukasz Kielban, posługując się aparaturą pojęciową zaczerpniętą z teorii Joh- na Austina i Judith Butler, kreśli w nim historyczny obraz specyfi cznej męskiej zbiorowości społecznej wraz z regułami konstytuującymi jej istnienie, wśród któ- rych nieodzowne znaczenie miała kategoria honoru. Powstanie niniejszego tomu było możliwe przede wszystkim dzięki autorom i autorkom, którzy poświęcili swój czas i energię, by napisać prace, które w sposób nowatorski, a jednocześnie zgodny z aktualnymi trendami panującymi we współ- czesnych studiach nad męskością, przedstawiają najciekawsze zjawiska społecz- ne związane z prezentowaną perspektywą badawczą. Warto podkreślić, iż gros akademiczek i akademików, którzy zdecydowali się wziąć udział w niniejszym projekcie, to awangarda polskich naukowców zajmujących się studiami nad mę- skością. Większość z nich poświęciła lub poświęca prace doktorskie szeroko poj- mowanej problematyce męskości, co czyni z nich ekspertów w kontekście oma- wianej problematyki. Nazwiska autorów tekstów są rozpoznawalne nie tylko w rodzimym, ale także międzynarodowym dyskursie naukowym związanym ze studiami nad męskością. Ich obecność w Karuzeli z mężczyznami gwarantuje, że książka będzie niezwykle wartościową pozycją na polskim rynku wydawniczym. Niniejsza praca nie powstałaby także bez wsparcia fi nansowego udzielonego przez Towarzystwo Doktorantów Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Dyrektora Instytut Socjologii UJ, profesora Marka Kuci, któremu serdecznie dziękujemy. Jedna z redaktorek chciałaby także podziękować w tym miejscu rodzicom za sze- roko pojęte wsparcie udzielane od lat. Dzięki nim jej zainteresowania nauko- we ujrzały światło dzienne i mogą wciąż się rozwijać. Bibliografi a Arcimowicz Krzysztof, 2003, Obraz mężczyzn w polskich mediach. Prawda, fałsz, stereotyp. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Arcimowicz Krzysztof, 2008, Przemiany męskości w kulturze współczesnej. W: Fuszara Małgorzata (red.), Nowi mężczyźni? Zmieniające się modele męskości we współczesnej Polsce. Warszawa: Trio. Badinter Elisabeth, 1993, XY – Tożsamość mężczyzny, tłum. Przewłocki Grzegorz. War- Biddulph Stephen, 2004, Męskość, tłum. Jacewicz Agnieszka. Poznań: Wydawnictwo szawa: Wydawnictwo W.A.B. Rebis. K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 K. Wojnicka, E. Ciaputa. Wprowadzenie: refl eksja naukowa... 21 Bly Robert, 2004, Żelazny Jan. Rzecz o mężczyznach, tłum. Tittenbrun Jacek. Warszawa: Wydawnictwo Zysk i S-ka. Naukowa. Bourdieu Pierre, 2004, Męska dominacja, tłum. Kopciewicz Lucyna. Warszawa: Ofi cyna Brach-Czaina Jolanta, 1997, Od kobiety do mężczyzny i z powrotem. Rozważania o płci w kulturze. Białystok: Trans Humana. Brod Harry, 1987, h e making of masculinities. Boston: Allen Unwin. Brod Harry, 1995, h eorizing masculinities. h ousant Oaks: Sage Publications. Clatterbauch Kenneth, 1997, Contemporary perspectives on masculinity. Men, women and politics in modern society. Boulder: Westview Press. Connell Reawyn W., 1995, Masculinities. Cambridge: Polity Press. Connell Reawyn W., 2001, h e social organization of masculinity. W: Whitehead Stephen M., Barrett Frank J. (red.), h e masculinities reader. Cambridge: Polity Press. David Deborah S., Brannon Robert, 1976, h e Forty-Nine Percent Majority: h e Male Sex Role. MA: Addison-Wesley. Routledge. Flood Michael i in., 2007, International encyclopedia of men and masculinities. New York: Fuszara Małgorzata (red.), 2008, Nowi mężczyźni? Zmieniające się modele męskości Goldberg Herb, 2000, Wrażliwy macho: Mężczyzna 2000, tłum. Kołyszko Piotr. War- we współczesnej Polsce. Warszawa: Trio. szawa: Wydawnictwo Diogenes. Hearn Jeff , 2004, From hegemonic masculinity to the hegemony of men. „Feminist h eory”, vol. 5 (1): 49–72. Hearn Jeff , Pringle Keith, 2006, Studying Men in Europe. W: Hearn Jeff , Pringle Keith (red.), European Perspectives on Men and Masculinities. National and Transnational Approaches. New York: Palgrave Macmillan. Kimmel Michael S., 1987, Changing Men: New Directions in Research on Men and Mascu- linity. Newbury Park: Sage Publications. Kimmel Michael S., Mosmiller h omas E., 1992, Against the tide. Profeminist men in the United States, 1776–1990: A documentary history. Boston: Beacon Press. Kimmel Michael S., Messner Michael A., 1998, Men’s Lives. New York: McMillan. Kluczyńska Urszula, 2009, Metamorfozy tożsamości mężczyzn w kulturze współczesnej. To- ruń: Wydawnictwo Adam Marszałek. Lipowska-Teutsch Anna (red.), 2006, Mężczyźni na rzecz zmiany. Kraków: Wydawnic- Melosik Zbyszko, 2006, Kryzys męskości w kulturze współczesnej. Kraków: Ofi cyna Wy- Messner Michael, 1995, Power at Play: Sports and the problem of masculinity. Boston: Messner Michael, 1997, Politics of masculinities. Men in movements. h ousand Oaks: two Dąb. dawnicza „Impuls”. Beacon Press. Sage Publications. Pleck Joseph, 1974, Men and masculinity. Englewood Cliff s: Prentice-Hall. Pleck Joseph, 1981, h e Myth of Masculinity. Boston: h e MIT Press. Radomski Andrzej, Truchlińska Bogumiła, 2008, Męskość w kulturze współczesnej. Lu- blin: Wydawnictwo UMCS. K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 22 K. Wojnicka, E. Ciaputa. Wprowadzenie: refl eksja naukowa... Slany Krystyna i in., 2011, Rozwój refl eksji genderowej i studiów nad społeczno-kulturową tożsamością płci w Polsce. W: Slany Krystyna i in. (red.), Gender w społeczeństwie pol- skim. Kraków: Nomos. Szczepaniak Monika, 2010, Libido dominandi. Męski habitus w świetle teorii socjologicz- nych. Nowa Krytyka – Czasopismo Filozofi czne [online; dostęp: 15 maja 2010]. Do- stępne w internecie: http://www.nowakrytyka.pl/spip.php?article328. Śmietana Marcin, 2006, Ruchy społeczne mężczyzn na tle studiów nad męskością. W: Lipowska-Teutsch Anna (red.), Mężczyźni na rzecz zmiany. Kraków: Wydawnictwo Dąb. Whitehead Stephen M., Barrett Frank J., 2001, h e masculinities reader. Cambridge: Po- lity Press. Strony internetowe http://www.malestudies.org/mission.html K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Część 1 Męskość w dyskursie medialnym K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Katarzyna Wojnicka Uniwersytet Jagiello(cid:375)ski katarzyna.wojnicka@uj.edu.pl Seweryn Rudnicki Wy(cid:463)sza Szko(cid:371)a Europejska, Uniwersytet Jagiello(cid:375)ski srudnicki@wse.krakow.pl Justyna Stypińska Uniwersytet Jagiello(cid:375)ski justyna.stypinska@uj.edu.pl Mę(cid:258)czy(cid:256)ni, męskość, ciała – zarys problematyki Wprowadzenie: socjologia i ciało W kontekście charakterystyki głównych wątków socjologicznej refl ek- sji nad męskim ciałem – przed przejściem do zasadniczej tematyki artykułu – warto skrótowo nakreślić ogólniejszy problem, jakim jest miejsce ciała i cielesno- ści w ramach tej dyscypliny naukowej. Zdaniem wielu badaczy, w tym Arthura Franka, ciało jako kategoria pojęciowa wciąż stanowi „[...] skandal i aporię teorii społecznej” (Frank 1991: 90). Socjologia ciała i cielesności, której instytucjonalizacja przypadła na lata 80. ubiegłego wieku, opierała się na spostrzeżeniu, że podział istoty ludzkiej doko- nany między naukami przyrodniczymi, zajmującymi się ciałem, a humanistycz- nymi, zainteresowanymi duszą, jest nieuzasadnionym reliktem Kartezjańskiego dualizmu. Zgodny z nim był jednak rozwój socjologii, której klasyczne koncep- cje traktowały człowieka jako istotę niemal odcieleśnioną. Zarówno jako aktorka życia społecznego, jak i jako obiekt społecznego oddziaływania jednostka „skła- dała się” głównie z psychicznych dyspozycji, wartości, interesów, stanów men- talnych czy poznawczych. Wprawdzie można mówić o „ukrytej historii” (Turner 1991: 12) czy „nieobecnej obecności” (absent presence) (Shilling 1993: 18) tematu – problematyka ciała obecna była bowiem w klasycznych koncepcjach socjologicz- K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 26 Część 1. Męskość w dyskursie medialnym nych (choćby w homo duplex Durkheima czy w opisie eksploatacji ciał robotni- ków przez kapitalizm dokonanym przez Marksa) – jednak były to raczej peryferia socjologicznego dyskursu. Dyscyplina ta co najmniej do połowy XX wieku trak- towała ciało najwyżej jako milczące tło lub mało istotny, choć oczywisty, substrat życia społecznego. Rozwój socjologii ciała – która zresztą dała się wyprzedzić zarówno fi lozo- fi cznej (np. Maurice Merleau-Ponty), jak i antropologicznej (np. Mary Douglas) refl eksji nad cielesnością – często bywa wiązany z odpowiedzią na przemiany społeczno-kulturowe zachodzące w rozwiniętych społeczeństwach kapitalistycz- nych. W szczególności wymienia się tu: zmiany demografi czne, zwłaszcza sta- rzenie się społeczeństw, wzrost znaczenia konsumpcji (a w tym kontekście, ciała jako jej podmiotu i przedmiotu), rozwój technologii, także w obszarze medycyny (transplantacje, chirurgia plastyczna, genetyka), przemian obyczajowych związa- nych z tożsamością płciową i seksualną oraz szeroko pojętym stylem życia (zob. Turner 1991; Shilling 1993: 31–38). Mówi się o powstaniu „społeczeństwa so- matycznego” (somatic society), w którym ciało „[...] jest podstawowym obszarem politycznej i kulturowej aktywności” (Turner 1992: 12). W tego typu refl eksję wpisuje się także niniejszy artykuł pokazujący obszary, w których męskość i cie- lesność splatają się jako kategorie badawcze nośne dla opisu współczesności. Warto podkreślić, że włączenie pojęcia ciała do dyskursu socjologicznego miało istotne konsekwencje dla rozwoju teorii społecznej. Rozwój tej dyscypliny polegał, jak pisze John Urry (2009: 11–37), na ustanowieniu tego, co społeczne, jako autonomicznego obszaru badań – w istotnej mierze w opozycji do tego, co materialne lub czym mogły się zajmować nauki przyrodnicze. Tym samym dostrzeżenie społecznego wymiaru ciała musiało być istotną interwencją w socjo- logiczną koncepcję jednostki czy działania społecznego. Bowiem do bodaj naj- ważniejszego w socjologii sporu o pierwszeństwo między indywidualną a struk- turalną determinacją działania (agency – structure) doszedł istotny czynnik – ciało, zarówno jako przedmiot społecznych i jednostkowych wpływów, jak i czynnik wnoszący swój własny porządek do praktyki i teorii społecznej. Teoria społeczna nie potrafi ła zresztą, jak się wydaje, do końca zrealizować zadania konceptualiza- cji społecznego wymiaru ciała i integracji z innymi swoimi podstawowymi kate- goriami. Bodaj najlepiej świadczą o tym problemy, jakie napotkały w tym zakre- sie dwie najważniejszych teorie strukturacji – autorstwa Anthony’ego Giddensa (zob. Shilling 1997) i Pierre’a Bourdieu (zob. Howson, Inglis 2001). Również socjologia ciała pozostała rozdarta między koncepcją ciała, jako biernego obiek- tu oddziaływania sił społecznych lub tekstu kultury (body object), a cielesnością, jako podmiotu i sfery subiektywnego przeżywania (live body). Sygnalizując jedy- nie problem, który często zmusza do przyjęcia potocznego, zdroworozsądkowe- go rozumienia ciała, przejdźmy do analizy sposobów, w jaki męskość i ciało są razem przedmiotami analizy socjologicznej. K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 K. Wojnicka, S. Rudnicki, J. Stypińska. Mę(cid:258)czy(cid:256)ni, męskość, ciała – zarys problematyki 27 Męskość w kontekście zdrowia Jednym z najistotniejszych tematów podejmowanych w kontekście mę- skiej cielesności jest kwestia zdrowia mężczyzn. Powodem takiego stanu rzeczy jest przede wszystkim to, iż w zdecydowanej większości współczesnych społe- czeństw stan zdrowia tej grupy społecznej jest gorszy, a często znacznie gorszy niż ogólny stan zdrowia kobiet1, czego najbardziej wyrazistym wskaźnikiem jest krótsza średnia oczekiwana długość życia mężczyzn. Przyjmuje się, że im bardziej cywilizacyjnie rozwinięte państwo, tym różnica w średniej oczekiwanej długości życia dla kobiet i mężczyzn jest mniejsza, przy czym wciąż niemożliwością jest wskazanie takiego społeczeństwa, gdzie obie zbiorowości byłyby pod tym wzglę- dem równe2. Najmniejsza różnica w średniej oczekiwanej długości życia kobiet i mężczyzn występuje na Islandii i wynosi 3 lata, największa przepaść z kolei za- uważalna jest w krajach postsowieckich, przykładowo na Białorusi, gdzie różnica dochodzi do 12 lat. Według najnowszych danych Głównego Urzędu Statystycz- nego, w Polsce średnia życia mężczyzn w 2009 roku wynosiła 71,5 lat, kobiet – 80,1 lat, co oznacza, że mężczyźni żyją krócej o 8 lat niż ich matki, partnerki, siostry i córki. Sama tematyka dotycząca zdrowia mężczyzn przez wiele lat stanowiła białą plamę w dyskursie akademickim, zwłaszcza tym odbywającym się na płaszczyź- nie nauk społeczno-humanistycznych. Jak pisze Rob White: Powa(cid:258)ne podejście do kwestii męskiego zdrowia jest stosunkowo nową ideą, tak na poziomie publicznej dyskusji, jak w kontekście formułowania po- lityki społecznej [...]. W skali mikro wielu mę(cid:258)czyzn od dawna troszczyło się o swoje zdrowie i samopoczucie, jednak wcią(cid:258) istotnym pytaniem w socjo- logii pozostają przyczyny i metody owej troski. Dla wielu mę(cid:258)czyzn powa(cid:258)- ne podejście do własnego zdrowia nie stanowiło istotnej kwestii. Zarówno w sferze (cid:258)ycia prywatnego, jak i w publicznym dyskursie zdrowie nie było problemem (White 2002: 268). 1 Wartym podkreślenia wydaje się, że większość poruszanych kwestii związana jest z po- równywaniem stanu zdrowia mężczyzn i kobiet. Ma to związek z tym, iż: „Dane epide- miologiczne jasno przedstawiają znaczące różnice (i, co istotne, podobieństwa) między mężczyznami a kobietami w kwestiach powiązanych ze zdrowiem. Budzi to pytanie, czy owe różnice mogą być wyjaśniane w kategoriach biologicznych (związanych z podstawo- wymi różnicami fi zjologicznymi między mężczyznami a kobietami), czy w kategoriach spo- łeczno-kulturowych (związanych z odmiennymi sposobami socjalizacji i innymi sytuacjami życiowymi), czy też stanowią kombinację ich obu” (White 2002: 270). 2 Wyjątki stanowią kraje afrykańskie (np. Zambia, Angola, Lesoto, Suazi), w których średnia przewidywalna długość życia kobiet i mężczyzn jest bardzo zbliżona (choć wciąż nieznacz- nie dłuższa dla kobiet) i wynosi niespełna 40 lat – głównie za sprawą śmiertelności związanej z zakażeniami wirusem HIV. Tak krótka średnia życia uniemożliwia jednak rozstrzygnię- cie kwestii związanej z różnicami w średniej oczekiwanej długości życia dla poszczególnych płci w takich kategoriach, w jakich ma to miejsce w pozostałych krajach. K. Wojnicka, E. Caputa, Karuzela z m(cid:266)(cid:298)czyznami, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-678-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 28 Część 1. Męskość w dyskursie medialnym Od kilku lat obserwuje się jednak wzmożone zainteresowanie problematyką męskiego zdrowia – zarówno w kontekście naukowym, jak również
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Karuzela z mężczyznami
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: