Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00165 004776 15203237 na godz. na dobę w sumie
Kazusy cywilne - część ogólna prawo rzeczowe zobowiązania i spadki. Wydanie 3 - ebook/pdf
Kazusy cywilne - część ogólna prawo rzeczowe zobowiązania i spadki. Wydanie 3 - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 317
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-674-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Kazusy z prawa cywilnego zostały przewidziane jako podręcznik dla aplikantów i studentów, z którego – opierając się na opisanych przypadkach (o różnym stopniu trudności) – mogą oni nabyć i utrwalić wiedzę z tej dziedziny prawa.

Prawo cywilne w zbiorze obejmuje przede wszystkim regulację przewidzianą w Kodeksie cywilnym. W przypadku niektórych kazusów zawarte jest odwołanie do nieobowiązującego już stanu prawnego (gdy jest on istotny dla przedstawianej sytuacji), a także regulacji znajdującej się w ustawach szczególnych.

Opracowane kazusy zawierają bogate orzecznictwo Sądu Najwyższego (w tym liczne niepublikowane orzeczenia); część z nich została sformułowana w oparciu o niektóre z tych rozstrzygnięć. Takie przedstawienie problematyki pozwoli Czytelnikom na pogłębienie i utrwalenie przepisów prawa materialnego, jak również zapoznanie się z najistotniejszym dorobkiem judykatury powstałym na tle wykładni i stosowania tych przepisów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Część ogólna KAZUS 1. Ochrona dóbr osobistych Stan faktyczny Patryk P. został skazany prawomocnym wyrokiem na 8 lat pozbawienia wolności. Osadzony został w przeludnionej celi zakładu karnego, w której powierzchnia na jedne- go osadzonego wynosi 2,19 m2 oraz brak jest ciep łej wody, a także oddzielnego sanitariatu. Problem Czy umieszczenie skazanego w przeludnionej celi zakładu karnego, w której powierzchnia na jed- nego osadzonego wynosi 2,19 m2 oraz brak jest ciepłej wody, a także oddzielnego sanitariatu może być uznane za naruszenie dóbr osobistych osadzonego? Odpowiedź Zgodnie z art. 23 KC dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wol- ność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica ko- respondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony prze- widzianej w innych przepisach. W myśl natomiast art. 110 KKW skazanego osadza się w celi mieszkalnej wielooso- bowej lub jednoosobowej, w której powierzchnia przypadająca na skazanego wynosi nie mniej niż 3 m2. Cele wyposaża się w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy zapewnia- jący skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostatecz- ny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę, według norm okre- ślonych dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. Dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić skazanego na czas określony, nie dłuższy niż 90 dni, w celi mieszkalnej, w której po- wierzchnia przypadająca na skazanego wynosi poniżej 3 m2, jednak nie mniej niż 2 m2, w razie: 1) wprowadzenia stanu wojennego, wyjątkowego lub klęski żywiołowej lub w czasie ich obowiązywania; 2) ogłoszenia na terenie położenia zakładu karnego lub aresztu śledczego stanu zagro- żenia epidemiologicznego lub stanu epidemii albo wystąpienia w zakładzie karnym lub areszcie śledczym stanu zagrożenia epidemiologicznego lub stanu epidemii – uwzględniając stopień zagrożenia dla życia i zdrowia; 3) konieczności zapobieżenia wystąpieniu innego zdarzenia stanowiącego bezpośred- nie zagrożenie dla bezpieczeństwa skazanego albo bezpieczeństwa zakładu karnego lub aresztu śledczego albo zapobieżenia skutkom takiego zdarzenia. Dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może ponadto umieścić skazanego na czas określony, nie dłuższy niż 14 dni, w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przy- 1 padająca na skazanego wynosi poniżej 3 m2, jednak nie mniej niż 2 m2, jeżeli zachodzi ko- nieczność natychmiastowego umieszczenia w zakładzie karnym lub areszcie śledczym nieposiadającym wolnych miejsc w celach mieszkalnych, m.in. skazanego na karę pozba- wienia wolności przekraczającą 2 lata czy skazanego, który samowolnie uwolnił się od odbywania kary pozbawienia wolności. Zauważyć należy, że osoba pozbawiona wolności przez sam fakt uwięzienia nie tra- ci podstawowych praw gwarantowanych przez Konstytucję RP i akty prawa międzyna- rodowego. Poszanowanie i ochrona jej godności jest obowiązkiem władzy publicznej, wypełniającej zadania represyjne państwa. Realizacja pozbawienia wolności wiąże się z ustaleniem poziomu, na którym warunki uwięzienia są „odpowiednie” i nie narusza- ją przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka. Wyjściowe założenie dla określenia wymaganego poziomu jest takie, by traktowanie człowieka pozbawionego wolności nie było poniżające i niehumanitarne, a ograniczenia i dolegliwości, które musi on znosić, nie przekraczały koniecznego rozmiaru wynikającego z zadań ochronnych i celu zasto- sowanego środka oraz nie przewyższały ciężaru nieuniknionego cierpienia, nieodłącznie związanego z samym faktem uwięzienia. Na konkretne warunki uwięzienia składają się różne parametry, które stanowią m.in.: powierzchnia pomieszczenia przypadająca na jedną osobę, dostęp światła i po- wietrza, infrastruktura sanitarna, warunki spania i jedzenia lub możliwość przebywania poza celą. W niektórych wypadkach ocena odpowiednich warunków wymaga uwzględ- nienia indywidualnych cech osadzonego, takich jak wiek lub stan zdrowia. Istotnym ele- mentem oceny jest również czas trwania nieodpowiedniego traktowania. Zważywszy, że oznaczenie powierzchni pomieszczenia mieszkalnego na osobę jako granicznej jest równoznaczne z ustaleniem standardu na najniższym możliwym poziomie, naruszenie takiego minimum z reguły stanowi istotną przesłankę stwierdzenia naruszenia godności pozbawionego wolności. Naruszenie to może przybierać postać poniżającego i nie- humanitarnego traktowania, będącego następstwem przebywania w celi o drastycznie ogra- niczonej przestrzeni życiowej. Zamknięcie i ograniczenie tej przestrzeni jest konieczną i nie- odłączną konsekwencją zgodnego z prawem uwięzienia człowieka, jednak jego rozmiar nie powinien przekraczać „poziomu nieuniknionego cierpienia”. Z tego względu rozważana sy- tuacja w każdym przypadku stanowi poważny sygnał, że doszło do niehumanitarnego trak- towania osoby pozbawionej wolności, prowadzącego do naruszenia jej godności. Przebywanie osadzonego w celi o powierzchni poniżej 3 m2 na osobę może więc sta- nowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych. Podsumowanie Umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m2 może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia na- ruszenia jej dóbr osobistych. Orzecznictwo 1. [Brak naruszenia godności skazanego (1)] Nie narusza godności skazanego pobyt przez kilka miesięcy w celach o niskim stan- dardzie estetycznym i użytkowym, jednak zapewniających wszystkie elementarne po- trzeby bytowe przy uwzględnieniu szczególnej sytuacji osoby niepełnosprawnej. Wyrok SA w Łodzi z 11.12.2014 r. (I ACa 649/13, Legalis). 2 Rozdział I. Część ogólna Kazus 2. Pozorność oświadczenia woli 2. [Brak naruszenia godności skazanego (2)] Godność skazanego przebywającego w zakładzie karnym nie jest naruszona, jeżeli odpowiada uznanym normom poszanowania człowieczeństwa. Wyrok SA w Warszawie z 26.3.2014 r. (I ACa 1249/13, Legalis). 3. [Brak naruszenia godności skazanego (3)] Nie narusza godności skazanego przebywanie przez okres 3 miesięcy w celi zagrzy- bionej, wymagającej remontu i nieodpowiadającej standardom estetycznym i użytko- wym, wynikające z ogólnej trudnej sytuacji materialnej zakładu karnego, obejmujące wie- le osób odbywających karę pozbawienia wolności. Wyrok SN z 10.5.2012 r. (IV CSK 473/11, Biul. SN 2012, Nr 7). Literatura P. Księżak, Komentarz do art. 23 kodeksu cywilnego, [w:] M. Pyziak-Szafnicka (red.), Ko- deks cywilny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2009. T. Sokołowski, Komentarz do art. 23 kodeksu cywilnego, [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cy- wilny. Komentarz, t. I, Część ogólna, Warszawa 2012. M. Wujczyk, Prawo pracownika do ochrony prywatności, Warszawa 2012. KAZUS 2. Pozorność oświadczenia woli Stan faktyczny Powódka Nina S. zawarła z pozwanymi Jerzym S. i Mirosławą S. w formie aktu no- tarialnego umowę sprzedaży nieruchomości za kwotę 30 000 zł, którą kupujący mieli za- płacić powódce w dniu podpisania umowy. Jednocześnie kupujący oświadczyli, że oddają sprzedającej w bezpłatne dożywotnie użyczenie dom mieszkalny, stanowiący część składo- wą nabywanej nieruchomości. Strony nie miały jednak zamiaru zawrzeć umowy sprzeda- ży, nie przewidywały bowiem odpłatności za nieruchomość. Rzeczywistym ich celem było zawarcie umowy o dożywocie. W tym czasie powódka była chora i potrzebowała opieki, którą pozwani zobowiązali się jej zapewnić. Powódka wytoczyła powództwo o stwierdzenie nieważności umowy sprzedaży i zo- bowiązanie pozwanych do złożenia oświadczenia woli o zwrotnym przeniesieniu wła- sności nieruchomości, podnosząc, że była to czynność pozorna. Sąd okręgowy oddalił powództwo, przyjmując, że pod pozorną umową sprzedaży ukryta była umowa o dożywocie, ważna ze względu na dochowanie, zastrzeżonej pod rygorem nieważności, formy aktu notarialnego dla czynności pozornej. Problem Czy pozorna umowa sprzedaży nieruchomości zawarta w formie aktu notarialnego może być uzna- na, na podstawie art. 83 § 1 zd. 2 KC, za innego rodzaju ważną umowę przenoszącą własność nie- ruchomości (umowę o dożywocie)? Odpowiedź Pozorność oświadczenia woli polega na świadomym złożeniu przez strony czyn- ności prawnej, a przynajmniej jedną z nich, oświadczenia woli, co do którego strony tej 3 czynności uzgodniły, że nie wywoła ono skutków prawnych, lecz będzie jedynie stwa- rzało fikcję skutecznego dokonania wynikającej z niego czynności. Tradycyjnie pozor- ność określana jest jako założona przez strony niezgodność między aktem woli a jej prze- jawem na zewnątrz. Konstrukcja i konsekwencje prawne symulowanego oświadczenia woli uregulowane zostały w Kodeksie cywilnym wśród przepisów odnoszących się do wad oświadczeń woli. Według art. 83 § 1 KC pozorna czynność prawna wymaga łączne- go wystąpienia następujących elementów: oświadczenie woli musi być złożone drugiej stronie tylko dla pozoru, a adresat oświadczenia musi zgadzać się na jedynie pozorne do- konanie czynności prawnej. Omawiany przepis normuje dwie sytuacje. Pierwszą jest pozorność określana jako bez- względna lub zwykła, która ma miejsce wtedy, gdy strony nie miały zamiaru wywołać żadnych skutków prawnych. Drugą jest pozorność nazywana względną lub kwalifikowa- ną. W tym przypadku strony pod czynnością pozorną ukrywają inne, rzeczywiste oświad- czenie woli. Pozorności czynności nie wyklucza dokonanie jej w formie aktu notarialnego. O kwalifikowanej pozorności czynności prawnej można mówić jedynie wtedy, gdy zgodną wolą stron jest wyrażenie na zewnątrz innej jej treści niż ta, która kształtuje umo- wę ukrytą. Nie jest zatem pozorna umowa, w której strony złożyły oświadczenia nie- oddające należycie ich zgodnego zamiaru. W tym przypadku nie zachodzi dwuwar- stwowość uzgodnień stron, a ustalenie właściwego znaczenia oświadczeń woli wymaga jedynie przeprowadzenia ich wykładni. Odpowiadającym woli stron skutkiem pozornego oświadczenia woli jest jego nie- ważność (art. 83 § 1 zd. 1 KC), natomiast czynność ukryta pod pozornym oświadczeniem woli może być ważna, jeżeli spełnione zostaną wymagania stawiane w art. 83 § 1 zd. 2 KC, a zatem jeżeli wynika to z właściwości tej czynności. W nauce i orzecznictwie art. 83 § 1 zd. 2 KC wykładany jest w rozbieżny sposób. Wątpliwości rozpoczynają się od oceny, czy przepis ten zakłada istnienie dwóch czynno- ści prawnych (pozornej i ukrytej), czy też stanowi o jednej, połączonej czynności, w której nieważna jest tylko część oświadczenia woli, zastąpionego przez oświadczenie nieujaw- nione. Zwolennicy koncepcji dwóch czynności upatrują argumentów wspierających ich pogląd w wyróżnieniu w omawianym przepisie czynności pozornej i ukrytej. Przeciwni- cy zaś zwracają uwagę, że przepis nie stanowi o dwóch czynnościach, lecz o oświadcze- niu woli (pozornym) i czynności prawnej (ukrytej), a spojrzenie na praktykę składania oświadczeń pozornych potwierdza wspólność elementów czynności pozorowanej i utaj- nianej. Czynności te najczęściej dotyczą tego samego przedmiotu, różnice odnoszą się na- tomiast do ukształtowania treści stosunku prawnego. W doktrynie i orzecznictwie panuje zgoda co do tego, że ocena czynności ukrytej pod kątem zgodności z „właściwością” czynności obejmuje również badanie, czy czyn- ność ta została dokonana w przewidzianej przez prawo formie, co – w przypadku czyn- ności obejmujących zobowiązanie do przeniesienia własności nieruchomości i przeniesie- nie jej własności – oznacza formę aktu notarialnego. Zauważyć należy, że art. 83 § 1 zd. 2 KC normuje dwie warstwy stosunków praw- nych, z których każdy zachowuje odrębność. Pozorne oświadczenie woli określa treść czynności, która z woli stron ma charakter fikcyjny i z tego powodu jest bezwzględnie nieważne w całości. Taki wniosek płynie z zestawienia zd. 1 ze zd. 2 tego przepisu. Po- zorne oświadczenie woli ma „udawać”, że kreuje rzeczywisty stosunek prawny, ocenia- ne z zewnątrz buduje więc kompletną czynność prawną. Jeżeli jednak oświadczenie takie zostało złożone dla ukrycia innej czynności, to ważność oświadczenia ocenia się według właściwości tej czynności. Ocena ta nie dotyczy jednak oświadczenia pozornego, które- go los wyznacza wola stron i art. 83 § 1 zd. 1 KC, lecz oświadczenia tajnego, stanowią- cego składnik utajnionej czynności prawnej. Niewątpliwie pomiędzy tymi czynnościami 4 Rozdział I. Część ogólna Kazus 2. Pozorność oświadczenia woli zawsze występuje więź podmiotowa (tożsamość stron) i w praktyce też w zasadzie za- wsze dotyczą one tego samego przedmiotu. Nie jest przy tym przekonywający argument, że bez elementów podmiotowych i przedmiotowych zaczerpniętych z czynności pozor- nej czynność ukryta byłaby niekompletna, elementy te bowiem są objęte porozumieniem tajnym i są oczywiste dla jego stron. Konsekwencją przyjętego stanowiska jest wniosek, że czynność ukryta jako odrębna nie może korzystać z formy prawnej w jakiej dokonano czynności pozornej. Dopuszczenie takiej możliwości wymagałoby ustanowienia stosow- nej podstawy prawnej. Także przyjęcie za podstawę rozważań koncepcji jednej połączonej czynności praw- nej nie prowadzi do odmiennych wniosków. Ocena zachowania wymaganej w art. 158 KC formy aktu notarialnego dla czynności ukrytej w sytuacji, w której to w tej formie dopełniona została czynność pozorna, nadal wypada negatywnie. Pomijając trudność związaną z uzasadnieniem jednoczesnej nieważności oświadczeń złożonych jako pozor- ne i ich ważności jako składników czynności ukrytej, pozostaje do rozwiązania problem nieobjęcia formą aktu notarialnego oświadczeń decydujących o odmiennym kształcie czynności ukrytej w stosunku do czynności pozornej. W akcie notarialnym znajduje od- bicie treść czynności, która z woli stron nie ma uzyskać skuteczności prawnej, brak na- tomiast tych elementów, które mają pozostać ukrytym porozumieniem stron. Tymcza- sem do zachowania formy czynności prawnej konieczne jest, aby w tej formie złożone zostały oświadczenia obejmujące przynajmniej elementy przedmiotowo istotne danego typu czynności. Forma aktu notarialnego jest formą zastrzeżoną pod rygorem nieważ- ności (art. 73 § 2 KC), przewidzianą przez ustawodawcę dla czynności prawnych mają- cych istotne znaczenie dla obrotu, ponieważ – ze względu na sporządzenie dokumentu przez notariusza – zapewnia wysoki stopień pewności wywołania zamierzonych skut- ków prawnych. Akt notarialny, zgodnie z art. 2 § 2 PrNot, ma charakter dokumentu urzę- dowego i korzysta z domniemania autentyczności oraz zgodności z prawdą zawartych w nim oświadczeń (art. 244 § 1 KPC). Zgodnie z art. 92 § 1 pkt 5 i art. 92 § 3 PrNot akt notarialny powinien zawierać złożo- ne przed notariuszem oświadczenia stron, z powołaniem się w razie potrzeby na okaza- ne przy akcie dokumenty, przy czym jeśli akt dotyczy czynności prawnej, powinien za- wierać treści istotne dla tej czynności. Z kolei art. 94 § 1 PrNot zobowiązuje notariusza nie tylko do dopilnowania, aby przed podpisaniem akt został odczytany stronom, ale także ustalenia, że osoby biorące udział w czynności rozumieją treść oraz znaczenie aktu, a akt jest zgodny z ich wolą. Jeżeli strony czynności nie złożyły oświadczeń woli notariuszowi, nie została zachowana forma aktu notarialnego. Koncepcje zakładające, że oświadczenia ujawnione są zewnętrznym przejawem rzeczywistej, ukrytej woli stron, a art. 83 § 1 zd. 2 KC stanowi nieznaczny wyłom w od- działywaniu art. 158 KC, czy też że zastosowanie znaleźć może przewidziana w art. 58 § 1 KC możliwość zastąpienia nieważnych postanowień czynności przepisami ustawy, który – w powiązaniu z art. 83 § 1 zd. 2 KC – umożliwia włączenie do umowy elementu utajnionego, budzą poważne zastrzeżenia. Treść art. 83 § 1 zd. 2 KC nakazującego oce- niać ważność czynności ukrytej według jej właściwości nie zawiera żadnej wzmianki pozwalającej wnioskować, że zezwala on na rozluźnienie wymagań formalnych w od- niesieniu do takiej czynności. Trudno przy tym wskazać wartości przemawiające za szczególną ochroną czynności ukrywanej przez strony. Powoływana w dawniejszym orzecznictwie jako argument dążność do ratowania pewności obrotu nie jest przeko- nująca, jeżeli miałaby prowadzić do sankcjonowania czynności o niejasnej treści, czę- sto podejmowanych tajnie dlatego, by uniknąć obciążeń fiskalnych. Celem postawienia najwyżej sformalizowanych wymagań czynnościom obejmującym obrót nieruchomo- ściami jest zapewnienie pewności tego obrotu. Do tych założeń nie przystaje wykład- 5 nia popierająca ważność czynności podejmowanych w ukryciu i bez dochowania odpo- wiedniej formy. Należy stwierdzić, że nie może budzić wątpliwości, iż sprzedaż nieruchomości i umowa dożywocia to dwie różne umowy. Elementem przedmiotowo istotnym sprze- daży jest zobowiązanie się sprzedawcy do przeniesienia na kupującego własności rzeczy i jej wydania oraz zobowiązanie kupującego do zapłaty ceny. Z kolei umowa dożywocia wymaga zobowiązania się właściciela nieruchomości do przeniesienia jej własności na nabywcę, który zobowiązuje się zapewnić zbywcy lub osobie bliskiej dożywotnie utrzy- manie. W sytuacji, w której istotne postanowienia umowy dożywocia nie są objęte for- mą zastrzeżoną ad solemnitatem, gdyż w formie aktu notarialnego strony złożyły pozorne, a więc nieważne, oświadczenia odpowiadające treści umowy sprzedaży, umowa taka nie może być uznana za ważną umowę dożywocia. Podsumowanie Umowa o dożywocie ukryta pod pozorną umową sprzedaży nieruchomości zawar- tą w formie aktu notarialnego jest nieważna, jeżeli istotne postanowienia umowy o doży- wocie nie zostały objęte tą formą szczególną. Orzecznictwo 1. [Pozorność umowy o pracę] Do warunków wynikających z art. 83 § 1 KC świadczących o pozorności umowy o pracę należą: złożenie oświadczenie woli tylko dla pozoru, złożenie oświadczenia woli drugiej stronie oraz zgoda adresata na dokonanie czynności prawnej dla pozoru. Speł- nienie tych warunków oznacza, że osoba składająca oświadczenie nie chce, aby powsta- ły skutki prawne, jakie zwykle prawo łączy ze składanym przez nią oświadczeniem. W przypadku pozorności umowy o pracę zamiarem stron nie jest więc faktyczne nawią- zane stosunku pracy i realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy przewidzianych w art. 22 § 1 KP. Wyrok SA w Lublinie z 9.6.2016 r. (III AUa 139/16, Legalis) 2. [Pozorność czynności prawnej] 1. Nadanie czynności pozornej formy wymaganej przez ustawę dla ważności umowy nie usuwa (nie konwaliduje) wady oświadczenia woli. 2. Norma art. 247 KPC zakazuje prowadzenia dowodu z zeznań świadków lub prze- słuchania stron czynności prawnej, którego przedmiotem byłaby treść tej tylko czynności, która została objęta dokumentem. Nie obejmuje on zakazu dowodzenia innych oświad- czeń (związanych jedynie z tą czynnością). 3. Ograniczenia dowodowe określone normą art. 247 KPC nie mogą dotyczyć kwe- stii objętych normą art. 83 § 1 KC. W przypadku okoliczności świadczących o pozorności przedmiotem dowodu nie jest bowiem treść oświadczeń złożonych przy zachowaniu for- my aktu notarialnego (treść ta nie jest bowiem sporna) lecz kwestie towarzyszące złoże- niu tych oświadczeń (a więc zgodnie z art. 83 § 1 KC) – brak zamiaru wywołania skutków prawnych oraz świadomość tego faktu i zgoda strony przeciwnej na przyjęcie pozornego oświadczenia. Okoliczności te nie są objęte treścią oświadczenia pozornego i jako takie nie podlegają ograniczeniom dowodowym z art. 247 KPC. Wyrok SA w Szczecinie z 12.5.2016 r. (I ACa 1178/15, Legalis). 6 Rozdział I. Część ogólna Kazus 2. Pozorność oświadczenia woli 3. [Pozorność umowy] Umowa jest zawarta dla pozoru, jeżeli zamiarem stron zawierających umowę jest niewywołanie skutków prawnych odpowiadających jej treści i przy składaniu oświad- czeń woli obie strony z góry zakładają, że nie będą realizowały swoich praw i obowiąz- ków wynikających z łączącej ich umowy. Nie można zatem przyjąć pozorności oświad- czeń woli o zawarciu umowy dzierżawy, jeżeli była ona wykonywana. Wyrok SA w Warszawie z 23.10.2015 r. (VI ACa 1663/14, Legalis). 4. [Obejście przepisów obowiązującego prawa] 1. Czynności mające na celu obejście ustawy (in fraudem legis) zawierają jedynie pozór zgodności z ustawą. Czynność prawna mająca na celu obejście ustawy polega na takim ukształtowaniu jej treści, która z punktu widzenia formalnego (pozornie) nie sprzeciwia się ustawie, ale w rzeczywistości (w znaczeniu materialnym) zmierza do zrealizowania celu, którego osiągnięcie jest przez nią zakazane. Chodzi tu zatem o wywołanie skutku sprzecznego z prawem. 2. Jako obejścia ustawy nie można potraktować samego ustalenia przez strony umo- wy o pracę wysokiego wynagrodzenia. Ustalenie wysokiego wynagrodzenia, nawet gdy już na pierwszy rzut oka jest ono nadmierne, nie jest w ogóle sprzeczne z prawem, poza szczególnymi przypadkami, gdy jego wysokość jest limitowana przez przepisy. 3. Strony zawierające umowę – także umowę o pracę – mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) tego stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego (art. 3531 KC w zw. z art. 300 KP). Cel zawarcia umowy o pracę w postaci osiągnięcia świadczeń z ubezpieczenia spo- łecznego nie jest sprzeczny z ustawą, ale nie może to oznaczać akceptacji dla nagannych i nieobojętnych społecznie zachowań oraz korzystania ze świadczeń z ubezpieczeń spo- łecznych, przy zawarciu umowy o pracę na krótki okres przed zajściem zdarzenia rodzą- cego uprawnienie do świadczenia i ustaleniu wysokiego wynagrodzenia w celu uzyskania świadczeń obliczonych od tej podstawy. Taka umowa o pracę jest nieważna – w części usta- lającej wygórowane, nieusprawiedliwione rzeczywistymi warunkami świadczenia pracy wynagrodzenie – jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Wyrok SN z 12.2.2009 r. (III UK 70/08, Legalis). 5. [Pozorność czynności prawnej (1)] 1. W zd. 1 art. 83 § 1 KC została uregulowana tzw. pozorność zwykła (albo inaczej: czysta lub bezwzględna), tj. taka, gdy strony zawierają czynność prawną dla pozoru i nie mają zamiaru wywołania jakichkolwiek skutków prawnych, natomiast w zd. 2 tego prze- pisu jest mowa o tzw. pozorności kwalifikowanej, która występuje wtedy, gdy strony za- wierają czynność prawną pozorną dla ukrycia innej, rzeczywiście zamierzonej przez nie i dokonanej czynności. Dążą zatem do wywołania innych skutków niż te, które wynika- łyby z treści oświadczeń składanych przez strony na zewnątrz. 2. Nie można przyjąć pozorności oświadczeń woli o zawarciu umowy o pracę, gdy pracownik podjął pracę i ją wykonywał, a pracodawca świadczenie to przyjmował. 3. Brak stwierdzenia pozorności umowy o pracę nie wyklucza rozważenia, czy w konkretnym przypadku zawarcie umowy zmierzało do obejścia prawa. Wyrok SN z 18.1.2007 r. (II UK 110/06, Legalis). 7 6. [Pozorność umowy] Pozorność umowy o pracę (art. 83 KC w zw. z art. 300 KP) ma miejsce nie tylko wów- czas, gdy mimo jej zawarcia praca w ogóle nie jest świadczona, ale również wtedy, gdy jest faktycznie świadczona, lecz na innej podstawie niż umowa o pracę. Wyrok SN z 6.10.2006 r. (I UK 120/06, MoPr 2008, Nr 1, s. 40). 7. [Pozorność czynności prawnej (2)] 1. Obejście ustawy to zachowanie podmiotu prawa, który – napotykając prawny za- kaz dokonania określonej czynności prawnej – obchodzi go w ten sposób, że dokonuje innej niezakazanej formalnie czynności prawnej w celu osiągnięcia skutku związanego z czynnością zakazaną, a tym samym sprzecznego z prawem. 2. Nieważność umowy o pracę nie wywołuje bezpośredniego skutku w sferze pra- wa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, w których prawną doniosłość ma jedynie taka „pozorność” zawarcia umowy o pracę, która nie wiąże się z wykonywaniem umowy i gdy zgłoszenie do ubezpieczenia następuje tylko pod pozorem istnienia tytułu ubezpie- czenia w postaci zatrudnienia. Wyrok SN z 13.6.2006 r. (II UK 202/05, Legalis). 8. [Pozorność a obejście ustawy] Ta sama czynność prawna nie może być równocześnie kwalifikowana jako pozorna (art. 83 § 1 KC) i mająca na celu obejście ustawy (art. 58 § 1 KC). Wyrok SN z 29.3.2006 r. (II PK 163/05, OSNAPiUS 2007, Nr 5–6, poz. 71). 9. [Nieważność czynności prawnej] 1. Oceny w świetle art. 58 § 2 KC można dokonywać wyłącznie w odniesieniu do umowy rzeczywistej, a nie pozornej, przy czym nieważność z powodu okoliczności wy- mienionych w art. 58 § 2 KC nie obejmuje pozorności. Dla tej ostatniej okoliczności, jako przyczyny nieważności, przewidziane jest odrębne uregulowanie w art. 83 § 1 KC. 2. W sytuacji gdy obydwie strony są świadome wady prawnej rzeczy, o pokrzywdze- niu kupującego nie może być mowy, co skutkuje niemożnością skorzystania przez niego z instytucji rękojmi (art. 557 § 1 KC). Wyrok SN z 9.11.2004 r. (IV CK 194/04, Legalis). Literatura A. Janiak, Komentarz do art. 58 kodeksu cywilnego, [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, Część ogólna, Warszawa 2012. P. Księżak, Komentarz do art. 58 kodeksu cywilnego, [w:] M. Pyziak-Szafnicka (red.), Ko- deks cywilny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2009. KAZUS 3. Bezprawność czynności Stan faktyczny Postanowieniem z 23.11.2005 r. Sąd Dyscyplinarny Izby Notarialnej w K. – na podsta- wie art. 68 § 1 PrNot – zawiesił w czynnościach zawodowych notariusza Janusza S., prowa- dzącego kancelarię notarialną w C., przeciwko któremu wszczęto postępowanie dyscypli- 8 Rozdział I. Część ogólna Kazus 3. Bezprawność czynności narne. Postanowienie to, natychmiast wykonalne na podstawie art. 462 KPK w zw. z art. 69 PrNot, zostało doręczone notariuszowi 26.11.2005 r., a mimo to 28.11.2005 r. – w obecności stron, tj. powoda Kazimierza F. i pozwanego Tadeusza S. – sporządził on w formie aktu no- tarialnego umowę przenoszącą własność nieruchomości rolnej położonej w O. Wniosek kupującego Kazimierza F. o wpis do księgi wieczystej prawa własności tej nieruchomości został postanowieniem sądu rejonowego, wydział ksiąg wieczystych, pra- womocnie oddalony, gdyż – zdaniem sądu – skoro umowa została sporządzona przez notariusza zawieszonego w czynnościach zawodowych, to dokonanie wpisu nie jest możliwe. W tej sytuacji nabywca Kazimierz F. w pozwie skierowanym przeciwko zbywcy Ta- deuszowi S. wniósł o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem praw- nym w ten sposób, aby w odpowiedniej księdze wieczystej wpisać go jako właściciela przedmiotowej nieruchomości w miejsce pozwanego. Wyrokiem z 6.6.2008 r. sąd rejono- wy oddalił powództwo, uznał bowiem, że umowa przeniesienia własności, sporządzona przez notariusza niemającego uprawnień do sporządzania aktów notarialnych, jest nie- ważna z powodu braku formy wymaganej ad solemnitatem. Problem Czy zachodzi nieważność czynności prawnej, dla której ustawa zastrzega formę aktu notarialnego (art. 158 w zw. z art. 73 § 2 KC) w sytuacji, gdy akt notarialny dokumentujący tę czynność został spo- rządzony przez notariusza zawieszonego w czynnościach zawodowych na podstawie art. 68 § 1 PrNot? Odpowiedź Odpowiedzialność dyscyplinarna, łącznie z tzw. pracowniczą odpowiedzialnością porządkową (art. 108 i n. KP), obejmuje czyny naruszające szeroko rozumiane obowiąz- ki służbowe, zawodowe, korporacyjne lub grupowe. W wielu wypadkach obejmuje ona osoby pozostające w stosunkach publicznoprawnego podporządkowania. Z tego właśnie względu osoby te podlegają szczególnym rygorom dyscypliny i powinny reprezentować najwyższe standardy zawodowe i etyczne, determinowane specyfiką wykonywanych działań publicznych. Ze zrozumiałych względów nie istnieje jednolity wzorzec odpowie- dzialności dyscyplinarnej, jakkolwiek poszczególne unormowania – rozproszone w sta- nie normatywnym – są do siebie zbliżone, zarówno co do metody określania przewinień (deliktów) dyscyplinarnych, jak i zaczerpniętych z procesu karnego zasad postępowania. Podobne są także katalogi kar dyscyplinarnych, spełniających przede wszystkim funkcje poprawcze oraz oczyszczające, tj. uwalniające grupę (korporację, służbę, samorząd) od jednostek niepożądanych, niespełniających stawianych wymagań lub sprzeniewierzają- cych się przyjętym standardom. Instytucją znaną niemal wszystkim postępowaniom dyscyplinarnym jest zawiesze- nie w czynnościach (służbowych, zawodowych), będące swoistym środkiem zapobie- gawczym, znanym zresztą także w postępowaniu karnym w postaci zawieszenia w czyn- nościach służbowych, w wykonywaniu zawodu albo w nakazaniu powstrzymania się od określonej działalności (art. 276 KPK). Celem tego środka jest – dyktowane zazwyczaj po- ważnymi powodami – czasowe odsunięcie osoby (obwinionego, podejrzanego) od peł- nienia służby, wykonywania zawodu lub świadczenia pracy. Zawieszenie w czynnościach jest przewidziane także w przepisach ustawy – Prawo o notariacie. Zgodnie z art. 68 § 1 PrNot sąd dyscyplinarny może zawiesić w czynno- ściach zawodowych notariusza, przeciwko któremu wszczęto postępowanie karne, dys- cyplinarne lub o ubezwłasnowolnienie. 9 Przyczyny zawieszenia notariusza w czynnościach zawodowych mają dwojaki cha- rakter. Ich źródłem może być czyn notariusza – przestępstwo lub delikt dyscyplinarny – który stał się podstawą wszczęcia przeciwko niemu postępowania karnego lub dyscypli- narnego, albo też sytuacja osobista (zdrowotna) notariusza, będąca przyczyną wszczęcia postępowania o ubezwłasnowolnienie go. Są to więc przyczyny subiektywne i obiektyw- ne, ale w każdym wypadku chodzi o czasowe – z ważnych przyczyn – odsunięcie nota- riusza od wykonywania czynności zawodowych. W pierwszym przypadku występuje uzasadnione podejrzenie, że notariusz w sposób zawiniony sprzeniewierzył się złożone- mu ślubowaniu i w związku z tym wątpliwe stały się jego walory moralne do pełnienia funkcji publicznej (utrata zaufania publicznego), natomiast w drugim pod znakiem zapy- tania pozostają zdolności intelektualne notariusza do wykonywania czynności zawodo- wych. W starszych opracowaniach podkreślano, że zawieszenie w czynnościach polega na czasowym wyobcowaniu ze społeczności notariuszy i czasowym pozbawieniu praw związanych z przynależnością do stanu, przy zachowaniu zasadniczych obowiązków korporacyjnych. Oczywiście „wyobcowanie” notariusza ma także na celu ochronę osób korzystających z usług notariuszy oraz osób trzecich, wobec których czynności podejmo- wane przez notariusza wywierają skutki prawne. W tej sytuacji, skoro sporządzanie aktów notarialnych stanowi czynność zawodową notariusza (art. 79 pkt 1 PrNot), jest jasne, że w okresie zawieszenia notariusz nie może jej dokonywać. Podjęta przez niego czynność dotknięta jest nieusuwalną wadą braku usta- wowej kompetencji. Na marginesie należy zauważyć, że w Prawie o notariacie przewi- dywane jest także zawieszenie prawa notariusza do prowadzenia kancelarii notarialnej w szczególnie uzasadnionych wypadkach na wniosek notariusza, albo na czas zatrud- nienia notariusza w Ministerstwie Sprawiedliwości, sądzie apelacyjnym lub sądzie okrę- gowym (art. 43 § 3 i 4 PrNot). Nie może być wątpliwości, że także w tych wypadkach notariusz jest pozbawiony prawa dokonywania czynności zawodowych przewidzianych w Prawie o notariacie. Za bezwzględnym odjęciem notariuszowi zawieszonemu w czynnościach zawodo- wych kompetencji do ich dokonywania przemawia także wykładnia art. 21 i 22 PrNot. Z art. 21 § 1 wynika, że jeżeli notariusz nie może pełnić swoich obowiązków z innych przyczyn niż określone w art. 22 § 1, a więc właśnie z powodu zawieszenia w czynno- ściach zawodowych, wyznacza na ten czas swego zastępcę, a jeżeli tego nie uczyni, za- stępcę wyznacza prezes właściwej izby notarialnej. Użycie w art. 21 imperatywnego sfor- mułowania „wyznacza zastępcę” świadczy o tym, że wyznaczenie to w okolicznościach przez ten przepis przewidzianych jest obligatoryjne, a zastępowany notariusz nie może dokonywać jakichkolwiek czynności zawodowych. W piśmiennictwie trafnie podnosi się przy tym, że jednoczesne działanie notariusza i jego zastępcy powinno być traktowane jako rażące naruszenie przepisów Prawa o notariacie. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że „akt notarialny” sporządzony przez notariu- sza zawieszonego w czynnościach zawodowych nie jest aktem notarialnym w rozumie- niu Prawa o notariacie oraz przepisów prawa materialnego normujących formę czyn- ności prawnych, zatem umowa przenosząca własność w celu wykonania zobowiązania do przeniesienia własności nieruchomości (art. 158 KC), zawarta w opisanych okolicz- nościach, jest umową dokonaną bez zachowania zastrzeżonej formy i z tego powodu jest nieważna (art. 73 § 1 KC w zw. z art. 91 PrNot). Innego stanowiska nie da się obronić – choć takie próby są podejmowane w piśmien- nictwie korporacyjnym – nawet przy położeniu nacisku na ochronę interesu stron czyn- ności prawnej oraz osób trzecich dotkniętych jej skutkami. Ochrona ta byłaby zresztą ilu- zoryczna, wzrastałoby natomiast poważnie zagrożenie dla legalności i pewności obrotu prawnego. 10 Rozdział I. Część ogólna Kazus 3. Bezprawność czynności Podsumowanie Umowa przenosząca własność w celu wykonania zobowiązania do przeniesienia własności nieruchomości (art. 158 KC), zawarta w formie aktu notarialnego sporządzone- go przez notariusza zawieszonego w czynnościach zawodowych (art. 68 § 1 PrNot), jest nieważna. Orzecznictwo 1. [Domniemanie autentyczności] 1. Akt notarialny korzysta z domniemania autentyczności i zgodności z prawdą za- wartych w nim oświadczeń. Wiąże się to z charakterem tego dokumentu jako dokumen- tu urzędowego, sporządzonego przez notariusza, występującego w roli osoby zaufania publicznego. Związane jest to z koniecznością zapewnienia bezpieczeństwa i pewności obrotu nieruchomościami. Skoro zatem przy dokonaniu czynności prawnej uczestniczy notariusz, będący gwarantem rzetelności tej czynności, to późniejsze kwestionowanie jej ważności przez stronę musi mieć szczególnie uzasadnione i wykazane podstawy. 2. W wypadku wskazania w umowie innej ceny niż rzeczywiście zapłacona, docho- dzi do zatajenia tylko części wzajemnego świadczenia, sama zaś czynność prawna (umo- wa sprzedaży) pozostaje ta sama. Trudno więc uznać, że zaniżenie ceny przedmiotu sprzedaży stanowi taką wadę umowy, która powoduje jej nieważność. Wyrok SA w Białymstoku z 9.3.2016 r. (I ACa 965/15, Legalis). 2. [Ukryta umowa] Ukryta pod pozorną darowizną umowa sprzedaży nieruchomości nie czyni zadość wymaganiu formy aktu notarialnego (art. 158 zd. 1 KC) dla umowy sprzedaży także wte- dy, gdy w formie tej nastąpiła pozorna darowizna. Umowa taka jest zawsze nieważna (art. 73 § 2 zd. 1 KC). Wyrok SA w Krakowie z 21.5.2014 r. (I ACa 374/14, Legalis). 3. [Wady umów] 1. Zarówno umowa mająca być źródłem zobowiązania wekslowego, jak i umowa mająca rodzić stosunek podstawowy, mogą być dotknięte różnego rodzaju wadami, w szczególności powodującymi ich nieważność lub uzasadniającymi ich unieważnie- nie (wzruszenie) przez uchylenie się od skutków prawnych wadliwego oświadcze- nia woli. W okolicznościach konkretnego przypadku wadliwością mogą być dotknię- te obie umowy, tylko umowa mająca być źródłem zobowiązania wekslowego lub też tylko umowa mająca rodzić stosunek podstawowy. Wykazanie nieważności lub unie- ważnienie umowy będącej źródłem zobowiązania wekslowego jest jednoznaczne ze stwierdzeniem nieistnienia tego zobowiązania i czyni zbytecznym zajmowanie się umową mającą rodzić stosunek podstawowy. Dowiedzenie nieważności lub unieważ- nienie umowy mającej rodzić stosunek podstawowy pozwala dłużnikowi wekslowe- mu skutecznie bronić się przed dochodzeniem roszczenia z weksla zarzutem niena- leżnego świadczenia. 2. Obiektywnie niekorzystna dla jednej strony treść umowy zasługuje na negatyw- ną ocenę moralną, a w konsekwencji prowadzi do jej uznania za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego w sytuacji, gdy do takiego ukształtowania stosunków umow- nych, który jest dla niej w sposób widoczny krzywdzący, doszło przy – świadomym lub tylko spowodowanym niedbalstwem – wykorzystaniu przez drugą stronę swojej silniej- szej pozycji. Umowa zawarta przez stronę działającą pod presją faktycznej przewagi kon- 11 trahenta nie może być bowiem uznana za wyraz w pełni swobodnej i rozważnie podjętej przez nią decyzji. Dominująca pozycja jednej ze stron umowy w stosunku do kontrahenta może być zarówno następstwem istniejącego między nimi stosunku zależności o charak- terze ekonomicznym, czy też mieć źródło w stosunkach rodzinnych, jak i szczególnych okolicznościach dotyczących osoby słabszego partnera, związanych np. z jego chorobą, w przebiegu której następuje upośledzenie sfery motywacyjnej i decyzyjnej. Wyrok SN z 2.3.2012 r. (II CSK 351/11, Legalis). 4. [Nieważne postanowienia umowne] Określony w art. 119 KC zakaz umawiania się co do innego okresu przedawnienia, niż wynika to z ustawy, obejmuje także zakaz umawiania się co do wymagalności rosz- czenia z terminowego zobowiązania o zapłatę, po tym jak stało się ono wymagalne. Takie postanowienie umowy, jako sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym przepisem, jest nieważne. Wyrok SN z 26.10.2011 r. (I CSK 762/10, Legalis). Literatura A. Janiak, Komentarz do art. 58 kodeksu cywilnego, [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, Część ogólna, Warszawa 2012. P. Księżak, Komentarz do art. 58 kodeksu cywilnego, [w:] M. Pyziak-Szafnicka (red.), Ko- deks cywilny, Część ogólna, Komentarz, Warszawa 2009. KAZUS 4. Pełnomocnictwo Stan faktyczny Marek P. jest członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Na mocy postanowień umowy spółki jest on uprawniony do reprezentowania spółki łącznie z dru- gim członkiem zarządu. Jednak uchwałą zarządu został on ustanowiony pełnomocni- kiem spółki do dokonywania poszczególnych czynności. Problem Czy osoba będąca członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, uprawniona na mocy postanowień umowy spółki do reprezentowania spółki łącznie z drugim członkiem zarządu, może zostać ustanowiona pełnomocnikiem do poszczególnych czynności przez zarząd tej spółki? Odpowiedź Zauważyć należy, że punktem wyjścia dla rozstrzygnięcia przedstawionego proble- mu powinno stać się założenie, że przepisy Kodeksu cywilnego znajdują zastosowanie tak- że w odniesieniu do czynności prawnych z zakresu prawa handlowego, jeżeli nic innego nie wynika z przepisów ustawy. Obowiązywanie takiej zasady uzasadnia w pierwszej kolejno- ści art. 2 KSH, stanowiący – w związku z art. 1 § 1 KSH – że w sprawach tworzenia, organiza- cji, funkcjonowania, rozwiązywania, łączenia, podziału i przekształcania spółek handlowych, w braku uregulowań zawartych w tym Kodeksie, stosuje się przepisy prawa cywilnego. Jeżeli wymaga tego właściwość stosunku prawnego spółki handlowej, przepisy Kodeksu cywilnego 12 Rozdział I. Część ogólna Kazus 4. Pełnomocnictwo stosuje się odpowiednio. Zastosowanie przepisów KC w odniesieniu do czynności prawnych z zakresu prawa handlowego może zostać wyłączone tylko wyraźnym przepisem ustawy. Wychodząc z tego założenia należy zwrócić uwagę, że dopuszczalność ustanowie- nia pełnomocnikiem spółki członka jej zarządu nie została ustawowo wyłączona. Po- nadto obowiązują uregulowania ustawowe pozwalające na przyjęcie, że system praw- ny dopuszcza możliwość udzielenia pełnomocnictwa członkowi zarządu osoby prawnej, a więc także spółki kapitałowej. Wskazać należy art. 55 § 1 ustawy z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1285 ze zm.), dopuszczający wyraźnie możliwość udzielenia jednemu z członków zarządu pełnomocnictwa do dokonywania czynności prawnych związanych z kierowaniem bieżącą działalnością gospodarczą spółdzielni lub jej wyodrębnionej organizacyjnie i gospodarczo jednostki, a także pełnomocnictwa do dokonywania czynności określonego rodzaju lub czynności szczególnych. Do podobnych wniosków prowadzą uregulowania zawarte w art. 57 ust. 1 ustawy z 5.6.1998 r. o samo- rządzie województwa (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 913 ze zm.) i art. 50 ustawy z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2152 ze zm.). Odwołać się także należy do uregulowań zawartych w Kodeksie spółek handlowych: do art. 205 § 3, z którego wynika możliwość udzielenia prokury także członkowi zarządu, oraz do art. 214 i 243 § 3, wskazujących, że zakazy pełnienia przez członków zarządu spółki okre- ślonych funkcji czy podejmowania określonych działań zostały w ustawie wyraźnie prze- widziane. Dopuszczenie możliwości udzielania pełnomocnictwa jednemu z członków zarządu spółki nie prowadzi do obejścia prawa. Zdaniem przeciwników tej możliwości dopusz- czenie do udzielenia pełnomocnictwa jednemu z członków zarządu spowodowałoby w rezultacie wyłączenie ustawowych lub umownych zasad reprezentacji spółki. W celu obejścia wymogów reprezentacji łącznej członkowie zarządu działaliby jako pełnomocni- cy, co prowadziłoby do faktycznego zastąpienia organu osoby prawnej pełnomocnikiem. Nastąpiłaby faktyczna zmiana zasad reprezentowania spółki, skoro zmianę taką mogą wprowadzić jedynie wspólnicy i to działając w określonym trybie. Zauważyć należy, że organ osoby prawnej oraz jej pełnomocnik to dwie odrębne in- stytucje prawne i nie należy ich utożsamiać. Kompetencja członka zarządu do działania samodzielnie lub wspólnie z innym członkiem zarządu wynika z ustawy i umowy spół- ki, a działania takiego podmiotu są działaniami samej osoby prawnej (zob. art. 38 KC). Kompetencja pełnomocnika wynika z umocowania, a więc czynności prawnej dokonanej przez osobę prawną. Pełnomocnik działa w imieniu i na rzecz innej osoby, w rozważanej sytuacji w imieniu i na rzecz spółki, a także w granicach umocowania. Ewentualne bra- ki w zakresie reprezentacji spółki są oceniane na podstawie art. 39 KC, natomiast działa- nie przez daną osobę przy braku umocowania lub z przekroczeniem jego granic podlega ocenie na podstawie art. 103–105 KC. Należy również zauważyć, że ustanowienie człon- ka zarządu spółki jej pełnomocnikiem nie powoduje ustania lub ograniczenia jego funk- cji jako piastuna organu osoby prawnej, a samo udzielenie pełnomocnictwa pozostaje bez wpływu na zasady reprezentacji spółki przez jej zarząd. Udzielenie pełnomocnictwa członkowi zarządu spółki nie zagraża też bezpieczeń- stwu i pewności obrotu. Każdy, kto dokonuje czynności prawnej z drugą osobą, powinien określić, w jakim charakterze działa. Pełnomocnik nie może zataić, że działa w imieniu i na rzecz innej osoby (mocodawcy), a jego kontrahent powinien ustalić, czy rzeczywiście ma do czynienia z pełnomocnikiem spółki. Obrót, w jakim uczestniczą spółki, ma zwykle charakter profesjonalny, a zatem podmiot występujący jako pełnomocnik powinien wy- raźnie określić swój status, natomiast jego kontrahent powinien dążyć do zweryfikowa- nia uzyskanych informacji. Trudno więc uznać, że występowanie członka zarządu w cha- rakterze pełnomocnika zagraża bezpieczeństwu obrotu i godzi w interesy kontrahenta. 13 Nie przekonuje też odwoływanie się do zakazu dokonywania czynności prawnych „z samym sobą”. Po pierwsze, jest wysoce dyskusyjne, czy w analizowanej sytuacji moż- na odwołać się do analogicznego stosowania art. 108 KC, który znajduje zastosowanie, gdy pełnomocnik ma być drugą stroną czynności dokonywanej w imieniu mocodawcy. Powsta- je zatem wątpliwość, czy może on znaleźć w ogóle zastosowanie do czynności prawnych jednostronnych. Po drugie, z treści tego przepisu wynika zakaz dokonywania czynności prawnych, gdy członek zarządu występuje jako kontrahent spółki. Nie sposób tej sytu- acji zrównać z taką, w której członek zarządu zostaje umocowany do działania w imieniu i na rzecz osoby prawnej. Po trzecie, pełnomocnictwa udziela spółka działająca, zgodnie z art. 38 KC, przez swoje organy. Przy reprezentacji łącznej pełnomocnictwo jest udziela- ne przez co najmniej dwóch członków zarządu, trudno zatem mówić o udzieleniu pełno- mocnictwa „samemu sobie”. Taka sytuacja mogłaby wystąpić, gdyby reprezentacja spółki była reprezentacją jednoosobową, jednak udzielenie w takim przypadku pełnomocnictwa członkowi jednoosobowego zarządu należy ocenić jako działanie skrajnie nieracjonalne. Niezbędne jest podkreślenie, że za dopuszczalnością udzielenia pełnomocnictwa członkowi zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością umocowanemu do repre- zentowania tej spółki przemawiają względy praktyczne. Zdarzają się sytuacje, w których potrzeba dokonania określonej czynności prawnej występuje w okresie, gdy z jakichkol- wiek przyczyn jest niemożliwe lub znacznie utrudnione wspólne działanie członków za- rządu uprawnionych do łącznego reprezentowania spółki. W takiej sytuacji zostaje udzie- lone pełnomocnictwo do dokonania czynności i jeden z członków zarządu uprawnionych do łącznej reprezentacji spółki jest osobą właściwszą niż osoba trzecia, choćby z racji lep- szego rozeznania w sprawach spółki. Zakaz udzielania pełnomocnictwa członkowi zarzą- du mógłby prowadzić do komplikacji i utrudnień w funkcjonowaniu takiej osoby prawnej. Podsumowanie Członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, uprawniony umową spółki do jej reprezentowania łącznie z drugim członkiem zarządu, może być ustanowio- ny pełnomocnikiem do poszczególnych czynności. Orzecznictwo 1. [Pełnomocnictwo dorozumiane] Pełnomocnictwo może być udzielone przez mocodawcę również w sposób dorozu- miany, w tym przez brak sprzeciwu wobec jego ustanowienia (przy reprezentacji łącznej) czy milczące akceptowanie czynności pełnomocnika. Wyrok SA w Poznaniu z 4.11.2014 r. (I ACa 409/14, Legalis). 2. [Pełnomocnik do poszczególnych czynności] Członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, uprawniony umową spółki do jej reprezentowania łącznie z drugim członkiem zarządu, może być ustanowio- ny pełnomocnikiem do poszczególnych czynności. Uchwała SN z 23.8.2006 r. (III CZP 68/06, Biul. SN 2006, Nr 8, poz. 11). 3. [Ochrona interesu spółki] 1. Celem przepisu art. 210 § 1 KSH jest ochrona interesów spółki z ograniczoną od- powiedzialnością, a pośrednio także jej wspólników i wierzycieli, na wypadek konfliktu interesów, który może się ujawnić w sytuacji, gdy członek zarządu zawiera umowę „z sa- mym sobą”, a więc w sytuacji, gdy po obu stronach umowy występują te same osoby. 14 Rozdział I. Część ogólna Kazus 4. Pełnomocnictwo Możliwa w takim wypadku kolizja interesów została przez ustawodawcę rozstrzygnięta na korzyść spółki. Przejawem prymatu ochrony interesu spółki nad prywatnym intere- sem członka jej zarządu jest także art. 209 KSH, nakazujący członkowi zarządu wstrzy- manie się od udziału w rozstrzyganiu spraw w przypadku sprzeczności interesów spółki z jego interesami lub z interesami osób mu bliskich. Natomiast art. 210 § 1 KSH ograni- cza prawo reprezentacji spółki przez zarząd w razie zawierania umowy między spółką a członkiem zarządu oraz w sporze z nim. Przepis ten nie różnicuje czynności prawnych, wobec czego dotyczy wszystkich umów między spółką a członkiem zarządu, bez wzglę- du na to, czy mają związek z funkcją pełnioną przez niego w zarządzie spółki. Ochro- na polega w tym wypadku na wyeliminowaniu możliwości działania członka zarządu w podwójnej roli: reprezentanta interesów spółki i reprezentanta interesów własnych, dzięki czemu zapobiega nadużyciom do jakich mogłoby dojść w związku z kierowaniem się przez członka zarządu interesem własnym, pozostającym w sprzeczności z interesem spółki. Nie jest przy tym konieczne, aby sprzeczność interesów rzeczywiście występowa- ła; wystarczy potencjalna ich kolizja. 2. Pomimo różnic konstrukcyjnych między działaniem organu osoby prawnej (art. 38 KC) a działaniem pełnomocnika takiej osoby (art. 95 i 96 KC) istotną wspólną cechą obu in- stytucji jest to, że zarówno skutki prawne działania osoby pełniącej funkcję organu, jak i skut- ki działania pełnomocnika przypisywane są reprezentowanej osobie prawnej; innymi słowy, zarówno osoba pełniąca funkcję organu osoby prawnej, jak i pełnomocnik takiej osoby, dzia- łają w imieniu osoby prawnej. Konkludując, trzeba przyjąć, że przepisy art. 103 § 1 i 2 KC sto- suje się w drodze analogii także wtedy, gdy zawierający umowę w imieniu osoby prawnej jako jej organ nie jest nim albo przekracza zakres umocowania takiego organu. Postanowienie SN z 11.3.2010 r. (IV CSK 413/09, Legalis). 4. [Udzielenie pełnomocnictwa] Właściwie reprezentowana spółka może udzielić pełnomocnictwa do dokonania czynności prawnej osobie, która pełni funkcję prezesa zarządu. Wyrok SN z 4.2.2010 r. (IV CSK 416/09, Legalis). 5. [Działania członka organu osoby prawnej] 1. Działania osoby będącej członkiem organu osoby prawnej uprawnionego do jej re- prezentacji odnoszą skutek prawny bez względu na okoliczność istnienia bądź braku ad- notacji o funkcji pełnionej przez tę osobę. 2. Osoba występująca w charakterze członka organu osoby prawnej (członka zarzą- du spółki z o.o.) nie jest jej przedstawicielem i odwrotnie – osoba działająca jako przed- stawiciel nie jest członkiem organu osoby prawnej uprawnionym do reprezentacji tejże osoby prawnej. 3. W postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości sąd nie ma podstaw do badania istnienia po stronie wnioskodawcy wierzytelności przysługującej mu wobec uczestnika postępowania, bowiem przepisy upoważniają sąd wyłącznie do ustalenia, czy wierzyciel uprawdopodobnił swoją wierzytelność. Postanowienie SN z 18.10.2002 r. (V CKN 111/01, Legalis). 6. [Przedstawicielstwo ustawowe] W myśl przyjętej w polskim prawie tzw. teorii organów, oświadczenie woli składane przez piastuna organu jest oświadczeniem samej osoby prawnej. Natomiast przedstawi- ciel działa w imieniu reprezentowanego, z bezpośrednim skutkiem dla niego. Przedsta- wicielstwo ustawowe wynika każdorazowo ze szczególnego unormowania dopuszczają- 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kazusy cywilne - część ogólna prawo rzeczowe zobowiązania i spadki. Wydanie 3
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: