Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00152 003911 12916722 na godz. na dobę w sumie
Kenozoik regionu śląsko-krakowskiego - ebook/pdf
Kenozoik regionu śląsko-krakowskiego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 200
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2099-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> geologia i geografia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Niniejszy podręcznik stanowi kompendium wiedzy na temat regionu śląsko-krakowskiego, obejmującego Wyżynę Śląsko-Krakowską oraz przylegające od zachodu i północy fragmenty Niziny Śląskiej i Niziny Środkowopolskiej, o zróżnicowanej budowie geologicznej i urozmaiconej rzeźbie. Powstawała ona w ciągu ostatnich 65 mln lat, gdy obszar ten stawał się lądem, okresowo tylko i lokalnie zalewanym przez morze mioceńskie. Podczas kenozoiku wielokrotnie zmieniał się tu klimat — od tropikalnego i subtropikalnego w paleogenie i miocenie, przez sawannowy i stepowy w pliocenie, po umiarkowany i subarktyczny w czwartorzędzie. Zmiany te zarejestrowane są w osadach i strukturach geologicznych oraz zróżnicowanych genetycznie formach rzeźby. Szczególnie burzliwe dzieje geologiczne przechodził omawiany region w czwartorzędzie, kiedy to wielokrotnie wkraczał na ten obszar lądolód skandynawski, zostawiając osady i formy glacigeniczne.

Z uwagi na występujące w regionie surowce naturalne (węgiel kamienny i brunatny, rudy metali) formy antropogeniczne (hałdy i wyrobiska oraz zapadliska poeksploatacyjne) wywierają szczególne piętno na krajobraz i przyrodę górnośląską.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

J J J ó ó ó z z z e e e f f f L L L e e e w w w a a a n n n d d d o o o w w w s s s k k k i i i Józef Lewandowski Józef Lewandowski Józef Lewandowski KENOZOIK KENOZOIK KENOZOIK REGIONU ŚLĄSKO-KRAKOWSKIEGO REGIONU ŚLĄSKO-KRAKOWSKIEGO REGIONU ŚLĄSKO-KRAKOWSKIEGO I I I K K K E E E N N N O O O Z Z Z O O O I I I K K K R R R E E E G G G O O O N N N U U U Ś Ś Ś L L L Ą Ą Ą S S S K K K O O O - - - K K K R R R A A A K K K O O O W W W S S S K K K I I I E E E G G G O O O Więcej o książce CENA 70 ZŁ (+ VAT) ISSN 1644-0552 ISBN 978-83-8012-099-0 KATOWICE 2015 Kenozoik regionu śląsko-krakowskiego NR 163 Józef Lewandowski Kenozoik regionu śląsko-krakowskiego Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2015 Redaktor serii: Nauki o Ziemi Andrzej T. Jankowski Recenzenci Leszek Lindner, Tomasz Zieliński 1 Wprowadzenie 1.1. Wstęp Region śląsko-krakowski to obszar o bardzo urozmaiconej rzeźbie, która jest pochodną złożonej budowy geologicznej. W jego skład wchodzą trzy główne jednostki strukturalne piętra alpejskiego: Karpaty Zachodnie na południu, zachodnia część zapadliska przedkarpackiego (ostrawsko-krakow- skiego) w centrum i monoklina śląsko-krakowska na północy. Jednostki te nakładają się na struktury waryscyjskie — centralnie położone zapadlisko gór- nośląskie (GZW), sąsiadujące od północnego zacho- du z masywem czeskim, a od północnego wschodu — z masywem małopolskim (Bukowy, 1974; kotas, 1982). W omawianym regionie można wyróżnić trzy prowincje paleogeograficzne: zapadlisko przedkar- packie na południu, wał metakarpacki w centrum i depresję centralną na północy (tabela 1). Główne elementy geomorfologiczne omawianego regionu powstały w neogenie i czwartorzędzie, tzn. w cią- gu ostatnich 23 mln lat. We wczesnym miocenie na południu powstał orogen karpacki, a na jego przed- polu utworzyło się zapadlisko przedkarpackie, objęte w miocenie środkowym zalewem morskim. Obszar wspomnianego zapadliska pokrywa się z Kotliną Raciborską, zajętą przez Dolinę Górnej Odry, oraz z Kotliną Oświęcimską, zajętą przez Dolinę Gór- nej Wisły i jej dopływy. Obie kotliny oddzielone są od siebie wypiętrzonym tektonicznie obszarem — Płaskowyżem Rybnickim i Garbem Mikołowskim. Dolina Górnej Odry (już na obszarze Moraw) wy- korzystuje zapadlisko tektoniczne, zwane Bramą Morawską, oddzielające masyw sudecki (Jesenik Niski) od łańcucha Karpat Zachodnich. Od zachodu Kotlina Raciborsko-Oświęcimska graniczy z Pła- skowyżem Głubczyckim, a od północy i wschodu — z Wyżyną Śląsko-Krakowską. Na północnym za- chodzie regionu rozciąga się Nizina Śląska, na pół- nocnym wschodzie zaś — Nizina Środkowopolska. Obie pokrywa gruby płaszcz (do 200 m) osadów neo- genu i czwartorzędu (ryc. 1). Era kenozoiczna, której czas trwania ocenia się na 65 mln lat, reprezentowana jest głównie przez osady morskie miocenu środkowego (ok. 5 mln lat). W strefie zapadliska przedkarpackiego ich miąż- Tabela 1. Jednostki geomorfologiczne, strukturalne i paleogeograficzne wchodzące w skład regionu śląsko-krakowskiego (klimaszew- ski, 1972) Mezoregiony geomorfologiczne Jednostki strukturalne Prowincje paleogeograficzne Nizina Południowopolska Nizina Śląska Wyżyna Krakowska Północna Wyżyna Śląska Północna Wyżyna Śląsko-Krakowska Południowa Kotlina Oświęcimska Kotlina Raciborska monoklina przedsudecka — śląsko-krakowska depresja centralna (basen wrocławsko-poznański) wał metakarpacki zapadlisko górnośląskie (Górnośląskie Zagłębie Węglowe) zapadlisko ostrawsko-krakowskie zapadlisko przedkarpackie ~  5  ~ Ryc. 1. Model cyfrowy DEM regionu śląsko-krakowskiego z rozmieszczeniem mezoregionów i jednostek geomorfologicznych (klima- szewski, 1972): R. Ch. — Rów Chrzanowa, R. K. — Rów Krzeszowicki, P. Ch. — Pagóry Chełmskie, K. M. — Kotlina Mysłowicka, K. Ml. — Kotlina Mlecznej szość dochodzi do 2 500 m. Pozostałą część czasu geologicznego obejmują luki sedymentacyjne i ero- zyjne oraz cienkie pokrywy osadów lądowych, głównie genezy krasowej i wietrzeniowej (regolity), oraz bardziej miąższe (do 150 m) glacjalne utwory plejstocenu, a także kopalne i współczesne aluwia oraz młodoplejstoceńskie osady eoliczne. Podczas ery kenozoicznej w niektórych obszarach, głównie w strefach dzisiejszych gór, wyżyn i płaskowyżów, zostało zniszczonych (usuniętych) od kilkuset do kilku tysięcy metrów skał. W strefie wyżyn połu- dniowopolskich grubość luźnych osadów (na ogół wieku czwartorzędowego) zwykle nie przekracza 60 m (liczy kilkadziesiąt—kilkanaście metrów) lub ~  6  ~ nie występują one wcale. W takim przypadku na po- wierzchni odsłaniają się skały starsze (paleozoiczne lub mezozoiczne), nazywane wychodniami starsze- go podłoża. Miąższość ciągłej pokrywy kenozoicz- nej na Niżu Polskim, wykształconej w postaci osa- dów lądowych (jeziornych, rzecznych, glacjalnych i eolicznych), dochodzi do kilkuset metrów. Wśród osadów lądowych występują bardzo liczne luki sedymentacyjne i erozyjne. Uważa się, że osa- dy lądowe reprezentują zaledwie kilka procent czasu geologicznego. Dlatego historię geologiczną lądów odtwarza się za pomocą analizy rzeźby lub form i struktur geologicznych o różnorakiej genezie (kra- sowej, glacjalnej, mrozowej lub eolicznej). Będzie o tym mowa w rozdziale 3. Metody badawcze. Niniejsze opracowanie powstało na podstawie bogatej literatury oraz wieloletnich badań autora, prowadzonych niemal na całym omawianym obsza- rze. Badania te zapoczątkowało opracowanie Mapy geologicznej Polski w skali 1 : 200 000, ark. Kraków (kaziuk, lewandowski, 1980) i ark. Częstochowa (Haisig, lewandowski, wilanowski, 1981). W latach następnych autor brał udział w opracowaniu czte- rech arkuszy Szczegółowej mapy geologicznej Polski w skali 1 : 50 000 (ark.: Częstochowa, Żarki, Kło- buck i Niepołomice) oraz Objaśnień do ark. Rybnik i Rydułtowy. Przedmiotem badań terenowych była przede wszystkim Wyżyna Śląsko-Krakowska (le- wandowski, 1987, 1988a, 1988b, 1993, 1994, 1996; lewandowski, zieliński, 1980a, 1980b, 1988, 1990) oraz Kotlina Raciborsko-Oświęcimska (lewandow- ski, 2001, 2003, 2012a, 2012b). Przeanalizowano ponad 40 profili odsłonięć, w większości opracowa- nych i opublikowanych w drugiej połowie XX w., oraz kilkaset profili wierceń wykonanych głównie na potrzeby dokumentacji surowców naturalnych. Schemat stratygraficzny utworów czwartorzędo- wych regionu śląsko-krakowskiego, w nawiązaniu do schematu ogólnopolskiego (Ber i in., 2007), opar- to na stanowiskach palinologicznych, stanowiskach faunistycznych — głównie genezy krasowej, i stano- wiskach gleb kopalnych w lessach. Piętra glacjalne (gliny zwałowe i towarzyszące im osady limno- i flu- wioglacjalne oraz rzeczne i eoliczne) zostały wyróż- nione na podstawie profili sedymentologicznych na ogół dużych odsłonięć (kopalnie piasków podsadz- kowych w regionie górnośląskim i kopalnia węgla brunatnego w Bełchatowie) oraz kilkunastu wierceń badawczych (opróbowanych i opracowanych granu- lometrycznie i petrograficznie), gdzie można było prześledzić poziomy glin zwałowych i dzielące je osady wodnolodowcowe i/lub rzeczne. 1.2. Położenie obszaru oraz jego podział geomorfologiczny i geologiczny Pojęcie „region śląsko-krakowski” jest okreś- leniem nieformalnym, często jednak używanym w literaturze geologicznej z uwagi na wspólną dla tego obszaru problematykę badawczą. W jego skład wchodzą następujące mezoregiony geomorfologicz- ne: Wyżyna Krakowsko-Wieluńska na wschodzie, Wyżyna Śląska w centrum, Nizina Śląska na za- chodzie oraz Kotlina Raciborsko-Oświęcimska — na południu. Na północnym wschodzie region ten graniczy z Niziną Środkowopolską (klimaszewski, 1972). W skład wymienionych mezoregionów wcho- dzą jednostki niższego rzędu (ryc. 1). Na północy rozciągają się: Wysoczyzna Wieruszowska, Kotlina Szczercowska i Wzgórza Radomszczańskie, wcho- dzące w skład Nizin Południowopolskich. W części centralnej położone są: Wyżyna Wieluńska, Wyżyna Częstochowska i Płaskowyż Ojcowski, a na ich przed- polu — Obniżenie Górnej Warty, Próg Herbski, Ob- niżenie Liswarty, Próg Woźnicki, Obniżenie Małej Panwi i Kotlina Mitręgi. W obrzeżeniu wschodnim regionu, na obszarze niecki włoszczowskiej, usytu- owane są Próg Lelowski oraz Równina Nadpilicka. W południowej części Wyżyny Śląskiej położone są Próg Tarnogórski i Próg Ząbkowicki oraz Płaskowyż Bytomsko-Katowicki. Na ich przedpolu leżą Kotlina Dąbrowska oraz Kotlina Mysłowicka. Na południu regionu rozciąga się Kotlina Oświęcimska, która na wschodzie zwęża się w Bramę Krakowską, wy- korzystywaną przez przełomowy odcinek Doliny Górnej Wisły, a w części zachodniej wznosi się Pła- skowyż Rybnicki. Na zachodzie regionu przebiega Dolina Górnej Odry, położona w obrębie Kotliny Raciborskiej. Na zachód od Doliny Odry wznosi się Płaskowyż Głubczycki (ryc. 2 i 3). Wymienione jednostki geomorfologiczne w du- żym stopniu pokrywają się z jednostkami geologicz- nymi (ryc. 4). Bezpośrednio na północ od Karpat Zachodnich usytuowane jest zapadlisko przedkar- packie, a właściwie jego wschodnia część (zapadli- sko ostrawsko-krakowskie). Dolina Górnej Odry w dużym stopniu pokrywa się z niecką kozielską. Na północy, poczynając od równoleżnika Bytomia, roz- ciąga się monoklina śląsko-krakowska, zbudowana ze skał mezozoicznych. W jej skład wchodzą kolej- no ku północy położone progi strukturalne (kuesty): Próg Środkowotriasowy (Garb Tarnowicki na zacho- dzie i Garb Ząbkowicki na wschodzie), Próg Górno- triasowy (Garb Woźnicki), Próg Środkowo jurajski, najmniej widoczny w rzeźbie, i Próg Górnojurajski (Wyżyna Krakowsko-Wieluńska), najwyższy i naj- bardziej wyeksponowany. Pomiędzy progami wystę- ~  7  ~ Spis rycin Rycina    1.   Model cyfrowy DEM regionu śląsko-krakowskiego z rozmieszczeniem mezoregio- nów i jednostek geomorfologicznych (KlimaszewsKi, 1972) 6 Rycina    2. Szkic geomorfologiczny regionu śląsko-krakowskiego (Mapa geomorfologiczna Polski w skali 1 : 500 000, Mapa geologiczna Polski w skali 1 : 500 000, mapa DEM w skali 1 : 100 000) 8 Rycina    3.  Pochodzenie rzeźby w regionie śląsko-krakowskim (KondracKi, 1973—1978) 9 Rycina    4.   A  —  szkic tektoniczny regionu śląsko-krakowskiego; B — syntetyczny przekrój geologiczny (BuKowy, 1974) 10 Rycina    5. Mapa geologiczna bez utworów czwartorzędowych z nazwami jednostek geologicz- nych (areń i in , 1973—1978) 11 Rycina    6.  Przekrój geologiczny A—B (znosKo, 1973—1978) 12 Rycina    7. Krzywa eustatyczna ery kenozoicznej (Vail i in , 1978) 13 Rycina    8. Cyfrowy model rzeźby (DEM) regionu górnośląskiego z głównymi uskokami mio- ceńskimi reaktywowanymi w czwartorzędzie oraz z czołem nasunięcia karpackiego Rycina    9. Fragment mapy geologicznej Stefana Zaręcznego — ark Chrzanów, wchodzący w skład Atlasu geologicznego Galicji w skali 1 : 75 000 20 Rycina  10.  Profile archiwalne regionu górnośląskiego 23 Rycina  11.  Mapa dokumentacyjna regionu śląsko-krakowskiego 24 Rycina  12.  Przykłady form rzeźby (marcinKiewicz, 1960) 27 Rycina  13.  Schemat powstawania i rozpadu węgla radioaktywnego 14C 29 Rycina  14.   Krzywa izotopów tlenu (piętra tlenowe) w osadach głębokomorskich (schecKleton, 16 opdyK, 1973) i stratygrafia alkenów (Brassell i in , 1986) 30 Rycina  15.  Paleomagnetyzm Ziemi w nawiązaniu do podziałów stratygraficznych 31 Rycina  16. Cykle Milankovicia 31 Rycina  17. Krzywe Milankovicia 31 Rycina  18. Ziemskie i pozaziemskie przyczyny globalnych zmian klimatu (dyliK, 1974) 32 Rycina  19.   Profil mikrosejsmiczny utworów zapadliska przedkarpackiego i ich podłoża (Krzy­ wiec, pietsch, 1996) 32 Rycina  20. Analiza rzeźby regionu górnośląskiego metodą zagęszczonych poziomic (lewan­ dowsKi, 1995) 33 Rycina  21.   Szkic neotektoniczny regionu górnośląskiego i obszarów sąsiednich (lewandowsKi, 1995) 34 Rycina  22.  Schemat gromadzenia się osadów w jaskini (madeysKa, 2009) 36 Rycina  23. Zmiany klimatyczne ery kenozoicznej 38 ~  187  ~ Rycina  24.   Szkic paleogeograficzny regionu śląsko-krakowskiego i obszarów sąsiednich w eocenie i oligocenie (GilewsKa, 1987) 49 Rycina  25.   Syntetyczne przekroje geologiczno-paleogeomorfologiczne regionu śląsko-krakow- skiego na linii Ostrawa — Gliwice — Częstochowa — Radomsko — Bełchetów (lewandowsKi, 1993) 50 Rycina  26. Rzeźba podłoża utworów miocenu w zapadlisku ostrawsko-krakowskim (Jura, 1995) 51 Rycina  27.  Profile caliche w rejonie Krakowa (michaliK i in , 1989) 53 Rycina  28. A — rzeźba stropu utworów karbonu, B — przekrój geologiczny (BoGacz i in , 1984) 54 Rycina  29. Szkic paleogeomorfologiczny ilustrujący rozwój rzeźby w środkowym i późnym miocenie (GilewsKa, 1987) 55 Rycina  30. Schemat litostratygraficzny osadów miocenu zachodniej części zapadliska przed- karpackiego (oszczypKo, 1999, zmieniony) 55 Rycina  31 Utwory miocenu w rowie tektonicznym Zawady oraz profil utworów ewaporacyj- nych karpatu w profilu wiercenia badawczego Woszczyce IG 1 (peryt i in , 2005) 56 Rycina  32. Wybrane profile miocenu górnośląskiego (alexandrowicz, 1963, 1970, zmodyfiko- wane) 57 Rycina  33.  Syntetyczny przekrój geologiczny przez zrąb Chełmu i Kotlinę Raciborską 58 Rycina  34. Osady miocenu (i pliocenu) w rejonie Rybnika — odsłonięcie w Gaszowicach (Bar­ dzińsKi i in , 2003) 59 Rycina  35. Schemat litostratygraficzny osadów na kontakcie Paratetydy i basenu wrocławsko- -poznańskiego (dyJor, sadowsKa, 1984, zmieniony) 60 Rycina  36. Formacja piasków formierskich 61 Rycina  37.  Syntetyczny profil osadów neogeńskich formacji Gozdnicy (dyJor, sadowsKa, 1984) 61 Rycina  38. Syntetyczny profil osadów kenozoicznych rowu tektonicznego Kleszczowa (ciuK, piwocKi, 1980) 64 Rycina  39.   Przekrój geologiczny przez wysad solny k Dębiny w rowie tektonicznym Kleszczo- wa (hałuszczaK, 2004) 64 Rycina  40. Szkic paleogeomorfologiczny regionu śląsko-krakowskiego w pliocenie (lewan­ dowsKi, 1996) 68 Rycina  41. Przekrój geologiczny przez Rów Krzeszowicki i Płaskowyż Ojcowski 70 Rycina  42. A — architektura późnojurajskiej sedymentacji w basenie Wyżyny Krakowsko- -Częstochowskiej (matyszKiewicz, 1997), B — model budowy geologicznej ostań- ców (skałek) jurajskich (KraJewsKi, matyszKiewicz, 2009) 70 Rycina  43. Lej krasowy w rejonie Poraja na Wyżynie Częstochowskiej 72 Rycina  44.   Szkic paleogeomorfologiczny regionu śląsko-krakowskiego w eoplejstocenie (pre- glacjale), (lewandowsKi, 1996) 74 Rycina  45.   Plioceńska sieć dolinna południowej części Wyżyny Krakowskiej (dżułyńsKi i in , 1966) 76 Rycina  46. Strefy akumulacji lodowcowej 78 Rycina  47.  Zasięgi poszczególnych lądolodów w regionie śląsko-krakowskim 78 Rycina  48. Globalne zmiany poziomu morza (glacieustazja) 79 Rycina  49.  Schemat rozwoju Doliny Warty w rejonie Częstochowy 80 Rycina  50.   Stratotypowe diagramy palinologiczne poszczególnych interglacjałów (JanczyK­ ­KopiKowa, 1996) 81 Rycina  51.  Cykle klimatyczne glacjał/interglacjał i towarzyszące im główne procesy 82 Rycina  52.   Przekrój geologiczny przez utwory czwartorzędowe Rowu Kłodnicy (lewandowsKi, 2000) 83 Rycina  53.  Lądolody skandynawskie w Bramie Morawskiej (macoun, 1989) 84 Rycina  54.   Przekroje syntetyczne: A — przez Bramę Morawską i Pogórze Cieszyńskie, B — przez Kotlinę Raciborską i Płaskowyż Rybnicki 84 Rycina  55.   Paleogeografia Wyżyny Śląsko-Krakowskiej podczas zlodowacenia sanu I (lewan­ dowsKi, 2011) 86 ~  188  ~ Rycina  56.   Profile sedymentologiczne osadów plejstoceńskich  w odsłonięciu Niedźwiedzia Góra k Tenczynka (rutKowsKi i in , 1998) 87 Rycina  57.  Profile sedymentologiczne odsłonięcia w Wieszczętach k Skoczowa (salamon, 2001) 88 Rycina  58.   Profil litologiczny odsłonięcia Kończyce (wóJciK i in , 2004) w interpretacji straty- graficznej autora 89 Rycina  59.  Profile sedymentologiczne odsłonięcia Kończyce (salamon, wóJciK, 2010) 89 Rycina  60.   Fragment Glacitektonicznej mapy Polski w skali 1 : 1 000 000 — region śląsko-kra- kowski (lewandowsKi, 2004) 90 Rycina  61.   Przekrój geologiczny przez Dolinę Opawy i hluczińskie moreny spiętrzone (ma­ coun, 1989, w interpretacji autora) 90 Rycina  62.   Korelacja stratygraficzna profili geologicznych Kotliny Raciborsko-Oświęcimskiej oraz Kotliny Ostrawskiej i Opawskiej 91 Rycina  63.  Profil geologiczny przez Rów Kleszczowa (KrzyszKowsKi, 1991) 92 Rycina  64.  Korelacja profili wierceń badawczych regionu górnośląskiego 93 Rycina  65.   Diagram palinologiczny kopalnych osadów jeziornych interglacjału mazowieckiego w Konieczkach na Wyżynie Wieluńskiej (nita, 1999) 96 Rycina  66.   Zmiany układu sieci rzecznej w Kotlinie Raciborsko-Oświęcimskiej w późnym neo- genie i plejstocenie (lewandowsKi, 2003) 97 Rycina  67. Przekrój geologiczny przez Dolinę Odry pod Raciborzem (lewandowsKi, 1994) 97 Rycina  68.   Przekrój geologiczny przez Dolinę Czarnej Przemszy pod Będzinem (lewandowsKi, 1987) 98 Rycina  69.   Systemy jaskiń i schronisk oraz ich wiek w Dolinie Sąspówki na Płaskowyżu Ojcow- skim (madeysKa, 1977) 98 102 Rycina  70.  Formacja Chojny i diagram palinologiczny Buczyna 4 (KrzyszKowsKi, nita, 1994) Rycina  71.   Szkic paleogeomorfologiczny regionu śląsko-krakowskiego w plejstocenie glacjal- nym (lewandowsKi, 1996) 104 Rycina  72.   Mapa geomorfologiczna Kotliny Raciborskiej i obszarów sąsiednich (lewandowsKi, 2003) 105 Rycina  73.   Przekrój geologiczny (A) i profile sedymentologiczne odsłonięcia osadów wodno- lodowcowych w Gardawicach (B), (salomon, wilanowsKi, 2003) 106 Rycina  74.   Lob lodowcowy z rekonstrukcją kierunków strumieni lodowych w Dolinie Górnej Odry podczas maksymalnego zasięgu lądolodu zlodowacenia odry (salamon, 2012) Rycina  75.   Profile sedymentologiczne osadów w odsłonięciu Godów k Jastrzębia-Zdroju (sa­ 107 lamon, 2003) Interpretacja stratygraficzna wg autora 108 Rycina  76.   Przekrój geologiczny przez Dolinę Rudy pod Rybnikiem (A) oraz profil litologiczny odsłonięcia Wielopole (B) 109 Rycina  77.   Odsłonięcie Czerwionka k Mikołowa (salamon, 2003): A — profil sedymentolo- giczny, B — uproszczony obraz ściany, C — diagramy składu petrograficznego glin glacjalnych 109 Rycina  78. Szkic geomorfologiczny Rowu Kłodnicy i jego bezpośredniego sąsiedztwa (lewan­ dowsKi, 2001) 110 Rycina  79.  Przekrój geologiczny przez Dolinę Małej Panwi (lewandowsKi, 1987) 110 Rycina  80.   A — szkic paleogeomorfologiczny okolic Siewierza podczas maksymalnego zasię- gu lądolodu zlodowa cenia odry; B — syntetyczny przekrój odsłonięcia (lewandow­ sKi, 1988) 111 Rycina  81.  Przekrój geologiczny przez Dolinę Warty pod Częstochową (lewandowsKi, 1987) 111 Rycina  82.  Przekrój geologiczny (A) i profile Maczki-Bór (B), (lewandowsKi, zielińsKi, 1988) 112 Rycina  83. Przekrój geologiczny przez Dolinę Pankówki w rejonie Kłobucka (BednareK i in , 1999) 112 Rycina  84.   A — przekrój geologiczny przez kopalną Dolinę Białej Przemszy k Bolesławca (le­ wandowsKi, zielińsKi, 1990); B — profile sedymentologiczne odsłonięcia w Szcza- kowej (zielińsKi, lewandowsKi, 1990) 113 Rycina  85.  Kopalna Dolina Białej Przemszy 114 ~  189  ~ Rycina    86. Paleogeomorfologia Wyżyny Wieluńskiej i jej sąsiedztwa podczas maksymalnego zasięgu lądolodu zlodowacenia warty (lindner, marKs, 1995) 116 Rycina    87.  Rozwój i zanik lobu Widawki (BaraniecKa, sarnacKa, 1971, za moJsKim, 2005) 116 Rycina    88.   Przekrój przez osady zbiornika jeziornego w odsłonięciu KWB „Bełchatów” (GruszKa i in , 2004) 117 Rycina    89.   Przekrój geologiczny przez osady górnego plejstocenu w odsłonięciu KWB „Beł- chatów” (Balwierz, GoździK, 1986) 117 Rycina    90. Przekrój geologiczny przez wschodni fragment Doliny Odry pod Babicami (le­ wandowsKi, 2003) 118 Rycina    91.   Pojezierze eemskie w południowej Wielkopolsce i na Wyżynie Łódzkiej (BruJ, 2007) 119 Rycina    92.   Sytuacja geologiczna osadów jeziornych interglacjału eemskiego w Dolinie Wi- dawki (BaraniecKa, sarnacKa, 1971) 120 Rycina    93.  Profile litologiczne osadów w odsłonięciu Golasowice (waGa, 2003) 120 Rycina    94. Tabela stratygraficzna zlodowacenia wisły i holocenu (wg różnych autorów) 124 Rycina    95. Procesy i ich geochronologia w zlodowaceniu wisły w regionie śląsko-krakowskim (wg różnych autorów) 125 Rycina    96. Rozmieszczenie lessów i piasków eolicznych w regionie śląsko-krakowskim (Ga­ lon, 1958; maruszczaK, 1980) 126 Rycina    97. Syntetyczny przekrój geologiczny przez obszary stokowe i dolinne regionu gór- nośląskiego z rozmieszczeniem głównych litofacji (lessowych i rzecznych) wieku zlodowacenia wisły 127 Rycina    98. Schemat stratygraficzny formacji lessowych Płaskowyżu Głubczyckiego (JersaK, 1991) 127 Rycina    99.  Profil osadów lessowych w Niedźwiedziu k Słomnik i ich interpretacja litogene- tyczna (pawelec i in , 2008, zmienione) 128 Rycina  100. Przekrój geologiczny przez północny fragment Doliny Wisły w rejonie Nowej Huty 129 Rycina  101. Profile lessowe stanowisk paleolitycznych okolic Krakowa (madeysKa, 1999) 130 Rycina  102.   Profile sedymentologiczne i stratygrafia osadów w odsłonięciu Kotlarnia (sendo­ Bry, 1991) 130 Rycina  103.   Przekrój geologiczny (A) i profile litologiczne (B) odsłonięcia Kuźnica Warężyń- ska (lewandowsKi, zielińsKi, 1988) 131 Rycina  104. Megafauna plejstocenu 132 Rycina  105. Szkic geologiczny z elementami paleogeomorfologii Jury Częstochowskiej na tle mapy DEM (lewandowsKi, 2009) 133 Rycina  106. Syntetyczny, poprzeczny przekrój geologiczny przez środkową część Jury Czę- stochowskiej na linii Żarki-Letnisko — Podlesice — Szczekociny (lewandowsKi, 2006) 134 Rycina  107. Stanowiska krasowe – faunistyczne i archeologiczne Wyżyny Krakowsko-Wieluń- skiej (przykłady) 135 Rycina  108.   Schematyczne profile osadów wybranych jaskiń i ich korelacja ze stadiami izoto- powymi tlenu w osadach głębokomorskich (hercman i in , 2004) 136 Rycina  109. Syntetyczny rozkład litofacji w dolinach obszarów lessowych (ŚnieszKo, 1995) 137 Rycina  110. Pokrywy piaszczyste Wyżyny Częstochowskiej – schemat procesów peryglacjal- nych i eolicznych (lewandowsKi, 1994) 138 Rycina  111. Ewolucja procesów eolicznych w późnym plejstocenie (GoździK, 2007) 139 Rycina  112. Stratygrafia peryglacjalnych pokryw stokowych w południowej części Płaskowy- żu Ojcowskiego (pawelec, 2006) oraz profil osadów Jaskini Nietoperzowej (ma­ deysKa­niKlewsKa, 1969) 140 Rycina  113.  Zmiany średnich rocznych temperatur w holocenie (schonwiese, 1995) 142 Rycina  114.   A — krzywa glacieustatyczna późnego plejstocenu i holocenu, B — krzywa gla- cieustatyczna ostatnich 120 tys lat (wg różnych autorów) 143 ~  190  ~ Rycina  115.   Profil krawędzi terasy lessowej i kopalnego koryta Wisły w Pleszewie (wasyliKo­ wa i in , 1985) 144 Rycina  116.   Schematyczne profile dna Doliny Wisły poniżej Krakowa (KalicKi, 1991) i w Pusz- czy Niepołomickiej (starKel i in , 1991) 145 Rycina  117.  Przekrój Doliny Odry w Raciborzu (szczepanKiewicz, 1969) 146 Rycina  118.   A — szkic geomorfologiczny Doliny Liswarty w okolicach Rębielic Szlacheckich (FaJer, 2000); B — przekrój geologiczny A—B; C — budowa geologiczna ostańca erozyjnego; D — profil osadów wypełniających paleokoryto i wiek radiowęglowy torfów kopalnych 147 Rycina  119.  Profil martwicy wapiennej w Dolinie Racławki (szulc, 1983) 147 Rycina  120.   Wydmy Jury Częstochowskiej: I — szkic geomorfologiczny Kotliny Huciska, II — schemat budowy geologicznej wydmy (dulias, 1997) 148 Rycina  121.   Fragment mapy geomorfologicznej Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (Kli­ maszewsKi, red , 1959) 149 Rycina  122.  Wyrobiska surowców skalnych Wyżyny Śląsko-Krakowskiej (nita, 2013) 150 Rycina  123. Pomniki przyrody nieożywionej i stanowiska dokumentacyjne województwa ślą- skiego 151 Rycina  124.  Temperatury globalne ostatnich 150 lat (wg GISS, Columbia University) 152 Rycina  125.   Zmiany aktywności Słońca zapisane w produkcji 14C podczas ostatniego tysiącle- cia (Raport IPCC, Zmiany klimatu, 2007) 153 Rycina  126.  „Klimat się zmienia” (satyra na globalne ocieplenie) 153 Spis tabel Tabela    1.   Jednostki geomorfologiczne, strukturalne i paleogeograficzne wchodzące w skład regionu śląsko-krakowskiego (KlimaszewsKi, 1972) 5 Tabela    2.  Podziały stratygraficzne czwartorzędu Polski południowej 21 Tabela    3. Metody badań osadów lądowych — neogenu i czwartorzędu 26 Tabela    4. Metody geochronologiczne badań osadów kenozoicznych 28 Tabela    5.   Ewolucja hominidów w odniesieniu do stratygrafii neogenu i czwartorzędu (zesta- wione wg różnych autorów) 35 Tabela    6.  Tabela stratygraficzna ery kenozoicznej (Peryt, PiwocKi, red , 2004) 39 Tabela    7. Schematy stratygraficzne czwartorzędu Polski (Ber i in , 2007) 40 Tabela    8. Schematy stratygraficzne plejstocenu środkowego Polski południowej 41 Tabela    9. Schemat litostratygraficzny osadów czwartorzędowych rowu Kleszczowa w na- wiązaniu do schematu stratygraficznego czwartorzędu Polski 42 Tabela  10.  Podział stratygraficzny lessów Polski (maruszczaK, 1986) 43 Tabela  11.   Schemat stratygraficzny regionu śląsko-krakowskiego zestawiony na podstawie sta- nowisk palinologicznych i faunistycznych oraz profili litostratygraficznych omawia- nych w niniejszym podręczniku 44 Tabela  12.  Zestawienie stanowisk dokumentacyjnych regionu śląsko-krakowskiego 45 Tabela  13.  Tabela stratygraficzna neogenu, osady i procesy 62 Tabela  14. Główne grupy i typy genetyczne osadów glacjalnych 77 Tabela  15. Schematy stratygraficzne plejstocenu dorzecza Górnej Odry 85 Tabela  16.  Tabela stratygraficzna holocenu (starKel, 1999) 142 Spis plansz Plansza 1. Przykłady struktur sedymentacyjnych w osadach plejstoceńskich . . . . . 167 Plansza 2. Przykłady struktur deformacyjnych w osadach plejstoceńskich . . . . . . 168 Plansza 3. Kopalnia Węgla Brunatnego „Bełchatów” . . . . . . . . . . . 169 Plansza 4. Osady serii witowskiej (krawędź Doliny Wisły k. Koszyc, Płaskowyż Proszowicki) 170 Plansza 5. Ostańce skaliste (monadniki) na Jurze Polskiej . . . . . . . . . . 171 Plansza 6. Dolinki podkrakowskie . . . . . . . . . . . . . . . . 172 Plansza 7. Jaskinie Wyżyny Częstochowskiej . . . . . . . . . . . . . 173 Plansza 8. Głazy narzutowe i pseudoeratyki w obszarze Jury Krakowsko-Wieluńskiej . . 174 Plansza 9. Gliny zwałowe w odsłonięciach regionu górnośląskiego . . . . . . . . 175 Plansza 10. Osady plejstocenu w odsłonięciu Kończyce . . . . . . . . . . . 176 Plansza 11. Głazy narzutowe regionu górnośląskiego . . . . . . . . . . . . 177 Plansza 12. Wzgórza ostańcowe zbudowane z masywnych wapieni górnojurajskich przekształ- cone egzaracyjnie — mutony . . . . . . . . . . . . . . . 178 Plansza 13. Osady aluwialne i wodnolodowcowe w odsłonięciach regionu górnośląskiego. Osa- dy i struktury w odsłonięciu Maczki-Bór . . . . . . . . . . . 179 Plansza 14. Lessy na Płaskowyżu Proszowickim i Wyżynie Miechowskiej . . . . . . 180 Plansza 15. Osady plejstocenu w odsłonięciu Kotlarnia k. Gliwic . . . . . . . . 181 Plansza 16. Osady plejstocenu w odsłonięciach Maczki-Bór i Szczakowa . . . . . . 182 Plansza 17. Osady młodoplejstoceńskie i holoceńskie . . . . . . . . . . . 183 Plansza 18. Hałdy Górnośląskiego Zagłębia Węglowego . . . . . . . . . . . . 184 Plansza 19. Pustynia Błędowska . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 Plansza 20. Fauna plejstocenu . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 Spis treści   1.  Wprowadzenie 5 1 1 Wstęp 5 1 2 Położenie obszaru oraz jego podział geomorfologiczny i geologiczny 7 1 3 Procesy geologiczne, czas ich trwania oraz skutki 14   2.  Historia badań geologicznych 19   3.  Metody badawcze 25   4.  Podstawy stratygrafii 37   5.  Tropiki paleogenu 49   6.  Miocen — Paratetyda i otaczający ją ląd 53   7.  Pliocen — stepy i sawanny 67   8.  Preglacjał — zapowiedź lodowcowej katastrofy 73   9.  Epoka lodowcowa 77 10.  Zlodowacenia południowopolskie 83 10 1 Charakterystyka ogólna 83 10 2 Zlodowacenie sanu I 85 10 3 Interglacjał ferdynandowski 91 10 4 Zlodowacenie sanu II 92 11.  Interglacjał wielki 95 11 1 Strefa niezlodowacona 95 11 2 Interglacjał mazowiecki 95 12.  Zlodowacenia środkowopolskie 101 12 1 Charakterystyka ogólna 101 12 2 Interglacjał (interstadiał?) lubawski (lubelski) 102 12 3 Zlodowacenie odry 103 12 4 Interstadiał odra/warta 113 12 5 Stadiał (zlodowacenie) warty 115 13.  Interglacjał eemski  119 14.  Zlodowacenie północnopolskie (wisły) 123 15.  Holocen 141 15 1 Charakterystyka ogólna 141 15 2 Zmiany roślinności 143 15 3 Doliny rzeczne i stoki 144 15 4 Osady eoliczne 148 15 5 Przekształcenia antropogeniczne (antropocen) 149 15 6 Historyczne i współczesne zmiany klimatu („globalne ocieplenie”) 152 Literatura 155 Plansze 167 Spis rycin 187 Spis tabel 193 Spis plansz  195 Redaktor: Barbara Todos-Burny Projektant okładki: Magdalena Starzyk Redaktor techniczny: Barbara Arenhövel Korektor: Lidia Szumigała Łamanie: Edward Wilk Copyright © 2015 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 1644-0552 ISBN 978-83-8012-098-3 (wersja drukowana) ISBN 978-83-8012-099-0 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 25,0. Ark. wyd. 22,5. Papier offset. kl. III, 90 g Cena 70 zł (+ VAT) Druk i oprawa: „TOTEM.COM.PL Sp. z o.o.” Sp.K. ul. Jacewska 89, 88-100 Inowrocław J J J ó ó ó z z z e e e f f f L L L e e e w w w a a a n n n d d d o o o w w w s s s k k k i i i Józef Lewandowski Józef Lewandowski Józef Lewandowski KENOZOIK KENOZOIK KENOZOIK REGIONU ŚLĄSKO-KRAKOWSKIEGO REGIONU ŚLĄSKO-KRAKOWSKIEGO REGIONU ŚLĄSKO-KRAKOWSKIEGO I I I K K K E E E N N N O O O Z Z Z O O O I I I K K K R R R E E E G G G O O O N N N U U U Ś Ś Ś L L L Ą Ą Ą S S S K K K O O O - - - K K K R R R A A A K K K O O O W W W S S S K K K I I I E E E G G G O O O Więcej o książce CENA 70 ZŁ (+ VAT) ISSN 1644-0552 ISBN 978-83-8012-099-0 KATOWICE 2015
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kenozoik regionu śląsko-krakowskiego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: