Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00260 004531 12795701 na godz. na dobę w sumie
Kicz w języku i komunikacji - ebook/pdf
Kicz w języku i komunikacji - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 418
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8033-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> popularnonaukowe >> historia sztuki
Porównaj ceny (książka, ebook (-55%), audiobook).
Kicz to zjawisko trudne do zdefiniowania, nieostre i przede wszystkim – monosubiektywne. Jest więc czysto intuicyjną normą estetyczną (efektem estetyzacji) czy szerzej − aksjologiczną. Jeszcze w XIX w. pojęcie to dotyczyło malarstwa, obecnie zostało rozszerzone na wszelkie sfery życia. Kicz nabrał charakteru zjawiska ponadstylowego. Co więcej – stał się jednym z kanałów komunikowania, ukierunkowuje indywidualne i zbiorowe aksjologie, emocje, postawy, zachowania. Transformacja zjawiska w różnych dziedzinach ludzkiej działalności spowodowała, że dzisiaj istotą kiczu stała się nie tylko dewaluacja, ale przede wszystkim dezintegracja i dehieratyzacja wartości estetycznych, etycznych, poznawczych. Kicz to nie tylko „piękny efekt”, przesada, tandeta, „proste przeżycia duchowe”, by nie powiedzieć prymitywne, to nie tylko popkultura, stereotypowość, szablonowość, seryjność, sentymentalizm itp., lecz kicz to także „terapia kompleksów” – indywidualnych i zbiorowych. Terapia potrzebna, a niekiedy wręcz konieczna dla emocjonalnego zdrowia, samopoczucia, także znalezienia równowagi w zrelatywizowanej rzeczywistości (nie realności!). Rzeczywistości zazwyczaj brzydkiej i złej. Kicz to realizacja tęsknoty za rzeczywistością taką, jaką chcielibyśmy, by była. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Barbara Kudra, Ewa Szkudlarek-Śmiechowicz – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Współczesnego Języka Polskiego, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENCI Krzysztof Olszewski, Artur Rejter, Agnieszka Zatorska Violetta Machnicka, Andrzej Kudra REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Danuta Bąk SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Studio 7A Zdjęcie na okładce autorstwa Przemysława Śmiechowicza © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07226.15.0.K Ark. wyd. 23,1; ark. druk. 26,125 ISBN 978-83-8088-032-0 e-ISBN 978-83-8088-033-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 I. KICZ – ZAGADNIENIA OGÓLNE Jarosław Płuciennik (Uniwersytet Łódzki) Kicz, empatia, sprawiedliwość. Kognitywistyczne studium anachronizmu na przekładach biblijnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grzegorz Sztabiński (Uniwersytet Łódzki) Kicz a etos sztuki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zuzana Stanislavová (Prešovská Univerzita v Prešove) Gỳč v súčasnom dievčenskom románe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 27 37 Edyta Pałuszyńska (Uniwersytet Łódzki) Kicz w ujęciu leksykologicznym (w aspekcie semantycznym i pragmatycznym) 47 Barbara Kudra (Uniwersytet Łódzki) Komunikacja językowa kiczem podszyta. Rzecz o strategiach . . . . . . . . . . . . . . II. KICZ W JĘZYKU, LITERATURZE I SZTUCE Dorota Samborska-Kukuć (Uniwersytet Łódzki) Z tajników Sienkiewiczowskiego koniunkturalizmu. Botano- i zoomorfiza- cja w ornamentyce erotycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ewa Górecka (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy) Kicz w przekładzie intersemiotycznym dzieła literackiego jako trop aksjolo- gii. O pocztówkowych przedstawieniach jednej sceny z „Quo vadis” H. Sien- kiewicza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tomasz Fisiak (Uniwersytet Łódzki) 50 odcieni kiczu – notatki o współczesnej literaturze erotycznej . . . . . . . . . . . Magdalena Nowakowska (Uniwersytet Łódzki) „Madame” Antoniego Libery – kicz czy zabawa kiczem? . . . . . . . . . . . . . . . . . . Adela Mitrová (Prešovská Univerzita v Prešove) Ideologickỳ gỳč v dramatickej tvorbe pre deti a mládež . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Radoslav Rusňák (Prešovská Univerzita v Prešove) Variácie gyča v prekladowej literatúre pre deti po roku 1990 . . . . . . . . . . . . . . . 57 67 81 95 103 111 121 6 Lujza Urbancová (Univerzita M. Bela v Banskej Bystrici) Gyč v hovorovej slovenčine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Beata Burska-Ratajczyk (Uniwersytet Łódzki) Kicz językowy w świadomości studentów łódzkiej polonistyki . . . . . . . . . . . . . Mateusz Gaze, Magdalena Karasek (Uniwersytet Łódzki) Kicz niejedno ma imię, czyli o językowym obrazie kiczu (na podstawie ana- lizy słownikowej oraz stron www) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mateusz Gaze, Magdalena Karasek (Uniwersytet Łódzki) Kicz niejedno ma imię, czyli o językowym obrazie kiczu (na podstawie ba- dań ankietowych) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maria Czempka-Wewióra (Uniwersytet Śląski) Tekst uproszczony w procesie nauczania języka polskiego jako obcego . . . . . Katarzyna Sikorska-Bujnowicz (Uniwersytet Łódzki) Życie tekstu kabaretowego poza sceną i rola kanału YouTube. Na przykładzie kabaretu PARANIENORMALNI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Małgorzata Miławska (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu) „Kocham cię najbardziej na świecie”, czyli o tym, jak dialog wpływa na kiczo- watość filmu (na wybranych przykładach) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paweł Sporek (Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie) Rozbrajanie filmowego kiczu. Mit o Herkulesie na kinowym ekranie (reflek- sje dydaktyka) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sylwia Zasada (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie) Majteczki w kropeczki, Szalona ruda, Nektar z banana – kicz czy kultura popu- larna? Słowo o tekstach piosenek disco polo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ilona Kachniarz (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu) Kicz jako rodzaj brzydoty. O wartości „złej sztuki” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Michał Wójciak (Uniwersytet Jagielloński) Od Elsy Schiaparelli do Jeremy’ego Scotta – ubiór w  kategoriach kiczu i kampu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lidia Kopania-Przebindowska (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej) Kicz i kamp w konkursie Eurowizji. Konkurs piosenki, kreowanie tożsamo- ści europejskiej czy cyniczna gra? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 133 143 153 161 171 181 191 203 209 219 229 Paweł Maciąg (Katolicki Uniwersytet Lubelski) Kicz w języku plastycznym sztuki religijnej – kryzys czy świadome działanie? 239 Karolina Feder (Uniwersytet Łódzki) Kicz religijny a promocja obiektów sakralnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Roman Specht (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu) Kicz jako maska zbrodni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 259 Spis treści III. KICZ W MEDIACH Monika Worsowicz (Uniwersytet Łódzki) Czym jest kicz prasowy? W kręgu polskich czasopism „true stories” . . . . . . . . Julia Legomska (Uniwersytet Śląski) O  pięknym dzieciństwie – kicz w  komunikacyjnej strategii zespolonej przekazu prasowego (na przykładzie magazynu lifestylowego dla rodziców kidultów) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monika Kaczor (Uniwersytet Zielonogórski) Między etyką a kiczem. Językowa analiza dyskusji na temat instrumentalne- go traktowania wartości w przestrzeni publicznej (na przykładzie „Gazety Wyborczej” i „Tygodnika Powszechnego”) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anna Łucarz (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy) „Must have sezonu”. Refleksje na temat języka w czasopismach shoppingo- wych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna Jachimowska (Uniwersytet Łódzki) Nauka w okowach kiczu (na przykładzie czasopism popularnonaukowych) . Wioletta Stefaniak (Uniwersytet Warszawski) Wybrane elementy kiczu językowego w reklamie na przykładzie dziennika „Metro” – analiza tekstu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Beata Grochala (Uniwersytet Łódzki) Kicz jako sposób wyrażania emocji (metaforyka radiowych relacji sporto- wych) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna Burska, Bartłomiej Cieśla (Uniwersytet Łódzki) Dowcip językowy a kicz (na podstawie audycji „Okruszymki” w Radiu Zet) Maciej Bojda (Uniwersytet Śląski) Masłowska kontra jedenasta muza, czyli entropia i destrukcja jako strategie oporu względem telewizyjnego kiczu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anna Gumkowska (Uniwersytet Warszawski) Mem i  mikroblog jako nowa forma gatunkowo-komunikacyjna. Czy kicz może zdefiniować gatunek? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dominik Chomik (Uniwersytet Gdański) Kicz zdiagnozowany i estetyczne krucjaty portalu Fakt.pl. . . . . . . . . . . . . . . . . . Rafał Maćkowiak (Uniwersytet Łódzki) Kicz na portalu YouTube . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paweł Wiater (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie) Political kitsch, czyli jak nie powinno się tworzyć kampanii . . . . . . . . . . . . . . . . 7 267 279 291 301 315 323 335 343 369 377 387 397 409 Spis treści WPROWADZENIE Kicz to zjawisko trudne do zdefiniowania, nieostre i  przede wszystkim – monosubiektywne. Jest więc czysto intuicyjną normą estetyczną (efektem este- tyzacji) czy szerzej − aksjologiczną. Jeszcze w XIX wieku pojęcie to dotyczyło malarstwa, obecnie zostało rozszerzone na wszelkie sfery życia. Kicz nabrał cha- rakteru zjawiska ponadstylowego. Co więcej – stał się jednym z kanałów komu- nikowania, ukierunkowuje indywidualne i zbiorowe aksjologie, emocje, postawy, zachowania. Transformacja zjawiska w różnych dziedzinach ludzkiej działalności spowo- dowała, że dzisiaj istotą kiczu stała się nie tylko dewaluacja, ale przede wszystkim dezintegracja i  dehieratyzacja wartości estetycznych, etycznych, poznawczych. Kicz to nie tylko „piękny efekt”, przesada, tandeta, „proste przeżycia duchowe”, by nie powiedzieć prymitywne, to nie tylko popkultura, stereotypowość, szablo- nowość, seryjność, sentymentalizm itp., lecz kicz to także „terapia kompleksów” – indywidualnych i zbiorowych. Terapia potrzebna, a niekiedy wręcz konieczna dla emocjonalnego zdrowia, samopoczucia, także znalezienia równowagi w zrela- tywizowanej rzeczywistości (nie realności!). Rzeczywistości zazwyczaj brzydkiej i złej. Kicz to realizacja tęsknoty za rzeczywistością taką, jaką chcielibyśmy, by była. Kicz przestał już być „parodią katharsis” i antytezą „dobrej sztuki” czy tylko przejawem „romantycznej egzaltacji” imitującej „prawdziwe wartości”; zmieniła się obecnie perspektywa semiotyczna kiczu. Dowodzą tego teksty zamieszczone w niniejszym tomie. Świadczą o dużym zainteresowaniu tematyką kiczu wśród badaczy reprezentujących różne dziedziny naukowe, mają walor interdyscypli- narny. Autorom artykułów serdecznie dziękujemy za współudział w publikacji. Redaktorzy I KICZ – ZAGADNIENIA OGÓLNE Jarosław Płuciennik Uniwersytet Łódzki KICZ, EMPATIA, SPRAWIEDLIWOŚĆ. KOGNITYWISTYCZNE STUDIUM ANACHRONIZMU NA PRZEKŁADACH BIBLIJNYCH Anachronizm Kicz to względnie nowy termin w  kulturze, nieznany starożytności, śre- dniowieczu czy nawet oświeceniu europejskiemu. Rozważania swoje opieram na raczej późnych ujęciach z lat 90. XX wieku [Knight 1999; Nussbaum 2001; Płuciennik 2002; Solomon 1990; Solomon 1991]. Można założyć, że termin ten nie przystaje do pojęć wynikających z archaicznej kultury biblijnej, jest anachro- niczny w odniesieniu do tworów kultury dawniejszej. Empatia to także nowy ter- min, choć jego odpowiedniki pojęciowe − w postaci angielskiego słowa ‘sympa- thy’ − znajdziemy w krajach języka angielskiego w oświeceniu [Płuciennik 2002]. Nieprzystawalność tego ostatniego terminu do kultur bardziej archaicznych, mniej sentymentalnych, jest widoczna, choć już rzadziej rzuca się w oczy. Zatem ten termin także wydaje się anachroniczny, choć nieco mniej. Modele poznawcze, którymi posługujemy się używając terminów takich jak kicz czy empatia, można nazwać anachronizmami w  kontekstach kultury bardziej archaicznej, np. kultury biblijnej. Jednak w Starym Testamencie (ST) odnajdziemy oczywiście pojęcie sprawiedliwości, zaś w  obu, ale zwłaszcza w Nowym Testamencie (NT) − miłości, które to pojęcia wpisują się w Wittgen- steinowskie ciągi semantyczne zwieńczone pojęciem kiczu. Postaram się odpo- wiedzieć na pytanie: czy nowe modele poznawcze można stosować produktyw- nie do kultur z dominującymi innymi modelami poznawczymi? Czy możemy uniknąć anachronizmów w obcowaniu z dawnymi tworami kultury? Argumen- tów za i przeciw poszukuję w przekładach psalmów na język polski, w których występują pewne archaiczne wzorce. Nietrudno wyjaśnić, co to jest archaizm językowy, ja chciałbym jednak wprowadzić termin archaizmu kulturowego. Etymologicznie rzecz biorąc, ar- chaizm to zachowanie tego co stare i zapomniane, pochodzi od łac. ‘archaismus’, a to z kolei od gr. ‘arkhaismos’, od ‘arkhazein’ (ἀρχαίζειν − ‘arkhaízein’ − „naśla- dować styl starożytnych pisarzy”, od ἀρχαῖος − ‘arkhaîos’ − „stary”, „dawny”, 14 od ἀρχή − ‘arkhḗ’ − „początek”, od ἄρχω − ‘árkhō’ − „zaczynam”). Pierwsze notowane użycie konwencji „archaiczne słowo albo wyrażenie” pochodzi z po- łowy XVIII wieku. Wtedy zaczęła narastać świadomość historyczna, jak moż- na wnioskować w wyniku konsekwencji płynących z odkrycia nowego świata u progu nowożytności. Te geograficzne odkrycia pociągnęły za sobą nie tyl- ko przekonanie o kulturowej różnorodności przestrzennej, ale także czasowej. Archaizmy językowe dzieli się zazwyczaj na różne odmiany związane z  epo- kami w historii danego języka (archaizm XVI-wieczny, albo staropolski, albo staroangielski, albo wczesnonowoangielski itd.) albo też odmiany odnoszą- ce się do relewantnych poziomów funkcjonalnych (fonetyczne, fleksyjne itd. itp.). W tym sensie nie będę się zajmował w tej pracy archaizmem językowym, choć moja analiza języka nade wszystko dotyczy. Chciałbym przyjrzeć się archaizmowi kulturowemu, który polega na naśladowaniu bądź wyostrzaniu cech kultury dawnej, minionej, nieaktualnej w odniesieniu do kulturowych za- chowań, wzorców reakcji emocjonalnych, czy postępowania etycznego. Cza- sem, tak to chyba miało miejsce w okresie renesansu i reformacji, naśladowanie było idealizowaniem, które uwidacznia się nawet w przerysowaniu cech ledwie zaznaczonych w źródle naśladowanym (w tym miejscu: przekładanym). W sy- tuacji wystąpienia radykalnego stopnia archaiczności powstaje anachronizm albo pominięcie zbyt archaicznego elementu. Dominująca wartość estetyczna (DWE) i parametr archaizmu kulturowego (PAK) Świetnym przykładem jest dla mojego wywodu historia pokazująca kulturo- wą drogę psalmu 137, jednego z najciekawszych w całym zbiorze 150 starożyt- nych utworów kultury hebrajskiej. Historia adaptacji kulturowych − zwłaszcza współczesnych − tego psalmu jest dość złożona, o czym starałem się pisać przy innych okazjach [Płuciennik 2015a; Płuciennik 2015b]. Jednak w  kontekście kiczu szczególnie rzuca się w oczy to, że najbardziej kontrowersyjny i trudny fragment psalmu 137 − jego wers ostatni, w wersji popularnej piosenki disco zespołu Boney M został kom- pletnie pominięty. By the rivers of Babylon, there we sat down Ye-eah we wept, when we remembered Zion By the rivers of Babylon, there we sat down Ye-eah we wept, when we remembered Zion When the wicked Carried us away in captivity Required from us a song Now how shall we sing the lord’s song in a strange land Jarosław Płuciennik 15 When the wicked Carried us away in captivity Requiring of us a song Now how shall we sing the lord’s song in a strange land Let the words of our mouth and the meditations of our heart Be acceptable in thy sight here tonight Let the words of our mouth and the meditation of our hearts Be acceptable in thy sight here tonight By the rivers of Babylon, there we sat down Ye-eah we wept, when we remembered Zion By the rivers of Babylon, there we sat down Ye-eah we wept, when we remembered Zion By the rivers of Babylon (dark tears of Babylon) There we sat down (you got to sing a song) Ye-eah we wept, (sing a song of love) When we remember Zion (yeah yeah yeah yeah yeah) By the rivers of Babylon (rough bits of Babylon) There we sat down (you hear the people cry) Ye-eah we wept, (they need their God) When we remember Zion (ooh, have the power) [http://www.metrolyrics.com/rivers-of-babylon-lyrics-boney-m.html, 2015] Można powiedzieć w skrócie, że dominująca wartość estetyczna (w skrócie DWE, po angielsku używam tutaj określenia PAV − czyli Prevailing Aesthetic Value) tej piosenki wyeliminowała wartości niekompatybilne z nią, za bardzo złożone w da- nym rejestrze czy stylu albo kontekście kulturowym. Aby dotrzeć do takiej inter- pretacji, przebadałem przy pomocy kognitywnej analizy slotów semantycznych (KASS) polskie i angielskie przekłady psalmów pod kątem parametru nazwane- go przeze mnie parametrem archaizmu kulturowego (PAK). Wyniki tej analizy przedstawia wykres 1. Ten psalm 137 jest o tyle dobrą reprezentacją PAK, że polskie przekłady w różny sposób akcentowały archaiczne elementy, podczas gdy popularny zespół disco pomijał zbyt archaiczny element, dlatego PAK piosenki Boney M jest rów- ne zero (PAK 137 = 0). Dominująca wartość estetyczna (DWE) w tym psalmie to żal i lamentacja. Dlatego gniew i mściwość są niekompatybilne dla zwyczaj- nych konceptualizacji. Sprawa jest złożona i w cytowanych już artykułach stara- łem się ją naświetlić, w tym miejscu wystarczy powiedzieć, że polskie przekłady wykazują różny stopień PAK, gdyż bardziej lub mniej angażują się w pierwotne sugestie oryginalnego tekstu. Na pewno można w sposób uproszczony i popu- larny stwierdzić, że piosenka Boney M jest przesłodzona i uproszczona w swojej relacji do nieszczęścia. I ta właśnie relacja stanie się dla mnie kluczowa w analizie psalmu 82. Kicz, empatia, sprawiedliwość. Kognitywistyczne studium anachronizmu... 16 Ekum Warsz-pr M Warsz B1000 Brand Staff Cylk Karp Bg Wuj Koch Bb Lubel 0 2 4 6 8 10 12 14 16 Uwaga! Skróty przekładów wyjaśnione na końcu tekstu Wykres 1. PAK 137. Parametr archaizmu kulturowego polskich przekładów psalmu 137 od roku 1558 do 2008 Żródło: opracowanie własne Rama epicka i starotestamentowe pojęcie sprawiedliwości Aby zrozumieć relacje biblijne do biedy i  nieszczęścia, koniecznie trzeba pamiętać o  kluczowym znaczeniu dla przekazów Starego Testamentu pojęcia sprawiedliwości w starożytnym Izraelu. To pojęcie bardzo dobrze kreśli fragment Pwt 24: 14 Nie czyń krzywdy najemnikowi, biedakowi i ubogiemu z twoich braci albo z ob- cych przybyszów, którzy są w twojej ziemi, w twoich bramach. 15 W tym samym dniu, kiedy wykonał swoją pracę, dasz mu jego zapłatę, przed zachodem słońca, gdyż on jest biedny i z tego się utrzymuje, aby nie wołał do Pana przeciwko tobie, bo miałbyś grzech. 16 Nie poniosą śmierci ojcowie za synów ani synowie nie ponio- są śmierci za ojców; każdy za swój grzech poniesie śmierć. 17 Nie naruszaj prawa obcego przybysza ani sieroty; nie bierz w zastaw odzienia wdowy. 18 Pamiętaj też, że byłeś niewolnikiem w Egipcie, a odkupił cię stamtąd Pan, Bóg twój; dlatego Ja nakazuję ci, abyś to czynił. Jarosław Płuciennik 17 Można wprost związać owo pojęcie sprawiedliwości, które nakazuje traktować m.in. przybysza, obcego, jak swojego, za wpisane w szerszą ramę epicką Starego Testamentu czy Biblii w ogólności, która mówi o wyzwoleniu, wyprowadzeniu, oswobodzeniu, zbawieniu. „Najłatwiej to dostrzec w mitach o wyzwoleniu, ale przecież centralnym mitem Biblii, z jakiegokolwiek punktu widzenia ją czytamy, jest właśnie mit o wyzwoleniu” [por. Frye 1998: 77]. Na tym tle dopiero należy przyjrzeć się postaci biednego i nieszczęśliwego bliźniego z psalmu 82. W przekładzie ekumenicznym psalm ten brzmi następu- jąco: Psalm 82 [81]* Los niegodziwych sędziów 1 Psalm Asafa. Bóg występuje w zgromadzeniu Bożym, sprawuje sąd pośród bogów*. 2 Jak długo jeszcze będziecie sądzić niesprawiedliwie i trzymać stronę bezbożnych?* 3 Ujmijcie się za słabym i sierotą, oddajcie sprawiedliwość biednemu i nędzarzowi! 4 Ratujcie słabego i nędzarza, wyrwijcie ich z ręki bezbożnych! 5 Oni jednak nie rozumieją, nie pojmują, błąkają się w ciemności; ziemia zadrżała w posadach. 6 Powiedziałem: Wy jesteście bogami, synami Najwyższego*, wy wszyscy, 7 lecz pomrzecie jak ludzie, upadniecie jak każdy książę. 8 Powstań, Boże, osądź ziemię, bo wszystkie narody są Twoją własnością! Kluczowe w tym psalmie, jeśli chodzi o relację do DWE, są według mnie wersy 3−4, które koncentrują się na biedzie i nieszczęściu i można zauważyć po pobieżnym przejrzeniu wariantów, że w różnym stopniu DWE jest obecna. Aby dokładniej przeanalizować ten fenomen, posłużę się KASS. Kognitywna analiza slotów semantycznych (KASS) ogniskujących referencyjnych domen semantycznych (ORDS) Kognitywna analiza slotów semantycznych (KASS) jest analizą ogniskują- cych referencyjnych domen semantycznych (ORDS). Pragnę tutaj analizować przy pomocy kognitywistycznych narzędzi sloty semantyczne, a nie język w sen- sie formalnym, bo formalnie będziemy w tych slotach w tłumaczeniach mieli do czynienia ze zjawiskami z  różnych poziomów formalnych. Na przykład w  po- Kicz, empatia, sprawiedliwość. Kognitywistyczne studium anachronizmu... 18 przednim psalmie 137 zasadnicze różnice obejmowały także czas gramatyczny, czego nie znajdujemy w psalmie 82. Zatem główne różnice w tym przykładzie dotyczą doboru leksyki, jednak czasami, np. w językach słowiańskich syntetycz- nych, sloty będą dostarczać rozmaitych wersji, bo języki te stosują na szeroką ska- lę deminutiva. ORDS stanowią różne domeny semantyczne, ewokowane w  trakcie lek- tury czy wykonania tekstu. Są one ogniskujące, bo rzadko jedna domena se- mantyczna występuje jako jedyna, zazwyczaj któraś z domen jest na pierwszym planie (zogniskowana), zaś inne domeny semantyczne znajdują się na planie drugim, w tle. Przypomnę, że analizie poddałem teksty przekładów wersów 3 i 4. 3 Ujmijcie się za słabym i sierotą, oddajcie sprawiedliwość biednemu i nędzarzowi! 4 Ratujcie słabego i nędzarza, wyrwijcie ich z ręki bezbożnych! (Ekum) Przebadałem czternaście polskich przekładów. Lista przekładów zamiesz- czona została na końcu artykułu. W mojej KASS wyróżniłem 3 ORDS. Pierwsza domena semantyczna odnosi się do społeczności i jej obecność pozwala określić miarę socjalizacji w tym kon- kretnie przypadku wersów 3−4 psalmu 82. s-ORDS będzie aktywowana wtedy, gdy podkreśla się w przekładzie nastę- pujące elementy: brak własności, opuszczenie, izolację, niebezpieczeństwo, nie- wolę. c-ORDS aktywuje się, kiedy mamy odniesienie do domeny semantycznej ciała ludzkiego, będzie to miara korporalna podkreślająca w tym wypadku: chu- dość, słabość, małość, miękkość, niedostatek. e-ORDS to domena semantyczna mierząca sferę mentalną związaną z  ekspresją ludzką. Może ją symbolizować ludzka twarz, która antropologicznie i symbolicznie jest częścią ludzkiego ciała, ale częścią szczególną, bo bez niej trudno nawiązać realny kontakt z realną osobą. Ta ostatnia domena aktywuje się w przypadku psalmu 82, kiedy w slotach w wer- sach 3−4 podkreśla się: pragnienie, głód, poczucie ucisku, smutek, krzywdę, cier- pienie, zastraszenie, pokorę, skromność, bezradność. Oczywiście te wszystkie listy nie mają ambicji wyczerpania otwartego zbioru. PAK w poprzednio omówionym psalmie 137 wyliczyłem poprzez zliczenie elementów dystynktywnych w slotach, im więcej ich było, tym większa wartość PAK 137. W  przypadku natomiast psalmu 82, całkiem neutralne stylistycznie wydają się odniesienia do s-ORDS, czyli do miary socjalizacji. Natomiast odnie- sienia do c-ORDS razem z e-ORDS stanowią wyrazistą miarę emocjonalności, która − można przypuszczać − angażuje w znacznie większym stopniu czytelni- ków tekstów. Zatem PAK 82 rysuje się następująco (wykres 2): Jarosław Płuciennik 19 Ekum Warsz-pr M Warsz B1000 Brand Staff Cylk Karp Bg Wuj Koch Bb Lubel 0 1 2 3 4 5 Wykres 2. PAK 82 w polskich przekładach psalmu 82 Żródło: opracowanie własne Na przykład w dwóch wczesnych polskich przekładach omawianego psalmu sloty semantyczne będę wypełnione przez następujące elementy: Lubel: 1. sirotkę w jego niewinności 2. ubostwu 3. człeká potrzebnego 4. strapione Bb: 1. ubogiego, 2. sierotkę 3. nędznemu 4. i niedostatecznemu 5. strapionego 6. i niedostatecznego 7. go Kicz, empatia, sprawiedliwość. Kognitywistyczne studium anachronizmu... 20 W moich badaniach starałem się także porównać polskie wyniki z wynikami z przekładów angielskich: Message NETS GNB NRSV JPS Tanakh ISV NLT NIV CIB BBE ASV ESV BayPB KJV Wycliffe 0 2 3 1 5 Wykres 3. PAK 82 w przekładach angielskich 4 6 7 Żródło: opracowanie własne Próbowałem też porównać wartości z klasycznymi tekstami, także z tekstem masoreckim. Buchanan Wulgata 70 Grecka Herb TM 0 1 2 3 4 5 Wykres 4. s-ORDS dla tekstów klasycznych Źródło: opracowanie własne Jarosław Płuciennik
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kicz w języku i komunikacji
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: