Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00710 005159 13089097 na godz. na dobę w sumie
Kim jest człowiek? - ebook/pdf
Kim jest człowiek? - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-072-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Abraham Heschel w przystępny, lecz pozbawiony uproszczeń sposób pokazuje, że samo stawianie pytań o człowieczeństwo i cele ostateczne stanowi wartość – „tragedia człowieka współczesnego wynika z faktu, iż jest on bytem, który zapomniał o pytaniu: kim jest człowiek?”. Według niego nie doceniamy faktu, że zajmujemy szczególną pozycję w świecie. O istocie naszego bytu stanowi nie to, kim jesteśmy, ale to kim możemy być, a zatem nasza wyjątkowość polega na ciągłym stawaniu się i rozwijaniu świata wewnętrznego.

 

„Gdy pytamy o człowieka, problemem nie jest jego niepodważalna zwierzęcość, lecz zagadka, co właściwie on robi z powodu i pomimo swojej zwierzęcości, co robi z nią i co robi pomimo niej”.

Fragment książki

Kim jest człowiek?

 

„Seria Kim Jest Człowiek? jest płaszczyzną rozmowy, do której zapraszamy uczonych i myślicieli, przedstawicieli różnych środowisk, a także wszystkich, dla których kluczowe jest pytanie o człowieka”.

Katarzyna Wojtkowska

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Seria: Kim Jest Człowiek? Tytuł oryginału: Abraham J. Heschel, Who Is Men? Tłumaczenie: Katarzyna Wojtkowska Redakcja: Jan Tomasz Lipski, Manana Chyb Redaktor inicjujący: Beata Koźniewska Korekta: Katarzyna Gorzkowska Projekt typograficzny, skład i łamanie: Maciej Matejewski ● zecerstwo.pl Projekt okładki: Katarzyna Turkowska Zdjęcia wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Denchik, Morphart https://commons.wikimedia.org/Illustration of human torso from Crooke ‘Mikrokosmographia’ Pierwsze wydanie ukazało się w 2014 r. Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego i Wydawnictwo PUNKTUM Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie II. W.08633.18.0.M Ark. druk. 12,5 Copyright © 1965 by Abraham Joshua Heschel Published by arrangrment with Farrar, Straus and Giroux, LLC, New York © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 ISBN 978-83-8142-071-6 e-ISBN 978-83-8142-072-3 Polskie wydanie zostało przygotowane we współpracy z Media Kontakt, sp. z o.o. 00-532 Warszawa, ul. Wilcza 12C Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: księgarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 S p iS tR Eś C i I I I I I I Abraham Joshua Heschel o naszym człowieczeństwie · 7 Słowo od Tłumacza i Wydawcy · 17 Wstęp · 21 Myśleć o człowieku w kategoriach ludzkich · 22 Czy żyjemy zgodnie z tym, czym jesteśmy? · 27 Samowiedza jest częścią naszego bycia · 29 Implikacje bycia ludzkim · 34 Jaźń jako problem · 37 Troska o człowieka · 39 Logika bycia ludzkim · 44 Kilka definicji człowieka · 48 Co usiłujemy poznać? · 52 Zaćmienie człowieczeństwa · 59 Czym jest bycie ludzkim? · 63 To, co drogocenne · 70 Wyjątkowość · 75 Szansa · 79 Nieostateczność · 81 Proces i wydarzenia · 84 Samotność i solidarność · 87 Wzajemność · 89 • 5 • I V V V I Świętość · 92 Wymiar sensu · 95 Istota bycia ludzkim · 104 Byt i sens · 120 Byt i życie · 122 Kto jest sensem człowieka? · 128 Sens w poszukiwaniu człowieka · 130 Sens poza tajemnicą · 133 Transcendentny sens · 135 Manipulacja i uznanie · 140 Wyparcie się transcendencji · 144 Egzystencja i korzyść · 146 Poczucie tego, co niewysłowione · 150 Obecność · 153 Patos · 155 Jak żyć · 160 Być to być posłusznym · 164 Ciągłość · 167 Niepewność bycia ludzkim · 170 Bycie-wezwanym-w-świat · 175 Żądanie · 179 Wdzięczność · 181 Doświadczenie bycia poproszonym · 184 Podlegam rozkazom, więc jestem · 187 Zakłopotanie · 188 Świętowanie · 192 • 6 • Abraham Joshua Heschel o naszym człowieczeństwie Czy da się odpowiedzieć na pytanie: ”Czym jest człowiek?”, czy raczej: ”Kim jest człowiek?” Może nie. Jednak, jeżeli w ogóle istnieje odpowiedź, to kto mógłby ją sformułować? Może naukowiec? Nauka opisuje nas jako zwie- rzęta z dodatkowymi cechami, jako specyficzne przedmioty świata fizycznego, a w czasach niedaw- nych jako maszyny o szczególnych możliwościach. To poszerza naszą wiedzę, ale przecież – mówi nam Heschel – choć jesteśmy w pewnym stopniu rzeczami, maszynami i zwierzętami, nikt z nas nie zechce zre- dukować siebie do takiego opisu. A jakże wielu z nas, ludzi współczesnych, przystaje na to, że tylko na- ukowcy mogą podać poprawną definicję człowieka. Opisują jednak coś mniej niż człowieka. Wydaje się – pisze Heschel – ”że dziś poszukujemy dowodu na istnienie człowieka”. Czy zatem opisać istotę człowieka może filozof? Wiele jest filozofii. Arystoteles twierdził, że chodzi o zwierzę dwunogie bezpióre. Był w tym momen- cie naukowcem. Kiedy indziej, że chodzi o zwierzę rozumne lub społeczne. Wszystko to jest ważne, ale • 7 • nie wystarczy: rozum, tzn. jakiś rodzaj racjonalności, będzie może niedługo przysługiwał robotom albo na przykład sieci komputerów; istnieją społeczno- ści zwierzęce. Co ważniejsze – przypomina nam He- schel – chodzi nie o samo ludzkie bycie, ale o jego sens. A ”egzystencja ludzka nie może wywieść swego ostatecznego sensu ze społeczeństwa, ponieważ samo społeczeństwo potrzebuje sensu”. Są inni filozofowie. Kant mówi o ludziach jako celach, a nie środkach. To robi wrażenie, bo wydaje się zapobiegać uprzedmiotowieniu, instrumenta- lizacji człowieka, czyli redukcji, która neguje czło- wieczeństwo. Ale czy takie podejście wystarczy? Heschel dodaje przejmujący komentarz: ”Powiedz komuś, że jest celem samym w sobie, a jego odpo- wiedzią będzie rozpacz”. Filozofia współczesna jest dla wielu uosobiona przez Heideggera. Twierdził on, że sens ludzkiego bycia wyłania się z autentycznej egzystencji, która polega na przekroczeniu bytu ku byciu, w które je- steśmy wrzuceni. Jednak ”być” – zauważa Heschel – jest bierne, odnosi się samo do siebie. A nam cho- dzi o życie, którego nie można zredukować do by- cia. ”Życie jest walką o sens, którą można przegrać albo wygrać, całkowicie lub częściowo”. • 8 • Heschel uważa, że jedyny sposób dotarcia do sensu bycia człowiekiem to uwzględnienie wymiaru religijnego. To jest główna teza niniejszej książki. Tymczasem filozofia, której źródłem jest religia, bu- dzi opór większości filozofów. Oni chcą mówić o rze- czach, zwierzętach, maszynach, o idealnym ”ja”, o by- ciu, o psychologii i o społeczeństwie, a jeśli o religii, to w sposób, który ją sprowadza do tamtych katego- rii. Heschel natomiast myśleniu greckiemu przeciw- stawia myślenie biblijne. O co chodzi? Otóż wbrew religioznawcom Heschel twierdzi, że Biblia dała nie tyle wizję Boga, co wizję człowieka. ”Biblia nie jest książką o Bogu; Biblia jest książką o człowieku”. ”Religia biblijna jest w pewnym sensie buntem przeciw tyranii rzeczy”. Bo ”istota bycia ludzkim jest wartością; wartością uwikłaną w byt ludzki”. Jednak nie chodzi po prostu o jakąś wersję egzystencjali- zmu, który konkretną jednostkę stawia w centrum filozofii. Egzystencjalista może stwierdzić, że naj- poważniejszym problemem filozoficznym jest sa- mobójstwo. Heschel powie, że ”istnieje tylko jeden prawdziwie poważny problem: a jest nim śmierć mę- czeńska”. Owszem, jednostka musi wybierać, przez to się staje, ale ponadto staje wobec wyzwania. ”Dla umysłu biblijnego człowiek to nade wszystko byt • 9 • podległy rozkazom, byt, wobec którego można sta- wiać wymagania. Głównym problemem nie jest: »Czym jest bycie?«, lecz raczej: »Czego ode mnie się żąda?«”. Chodzi o płynące z zewnątrz przykaza- nia – z zewnątrz, a nie społeczeństwa czy samej jaźni, chodzi o ”obiektywne wezwanie by przezwyciężać nierówność, niesprawiedliwość, bezsilność, cierpie- nie, beztroskę, ucisk”. Kim jest więc człowiek? Otóż ”tajemnica bytu ludzkiego nie tkwi w tym, czym on jest, lecz w tym, czym jest w stanie być”. Człowiek to byt, który od- biera wezwanie i w centrum swego bycia ”podej- muje zobowiązanie, którego nie jest świadom”. Do intencjonalności świadomości znanej z fenomenolo- gii Heschel dodaje inny wymiar: ”samoświadomość zakłada wezwanie”. Wbrew filozoficznym pozytywi- stom zakazującym mieszania faktów z wartościami, ”nie da się samorozumienia sprowadzić do opisu fak- tów, ponieważ sama jaźń to mieszanina faktów i za- sad, zarówno tego, co jest, jak i świadomości tego, co powinno być”. Ludzkie ”bycie jest posłuszeństwem, odzewem”. Taki wgląd będzie odkrywczy dla jednych i nieprzekonujący dla innych. Jednak każdemu może dać do myślenia. Religijna filozofia, którą w natchniony sposób wykłada Heschel, jest w pewnym sensie bardzo pro- • 10 • sta, prosta jak słowa proroków. I jak one jest zarazem niezmiernie zobowiązująca. Nigdy nie jest moraliza- torstwem ani nawet pouczaniem o potrzebie wiary: ”Podstawową sprawą nie jest wiara, lecz wrażliwość i oddawanie czci, bycie gotowym do wiary”. Ale nie chodzi o pomniejszenie ważności religijnej tradycji: ”Biblia utrzymuje, że pytanie o Boga jest pytaniem Boga”. A Bóg pyta, ponieważ potrzebuje człowieka jako partnera. Heschel tak właśnie wyraża podsta- wowe przesłanie religijnej – a właściwie wszelkiej – myśli żydowskiej: ”Bóg w poszukiwaniu człowieka”. To tytuł innej jego książki. Mówiąc o wizji biblijnej, Heschel zawsze myśli o Biblii hebrajskiej, zwanej w tradycji chrześcijańskiej ”Starym Testamentem”. Mówiąc o Bogu, myśli o wi- zji przekazanej przez judaizm. W niniejszej książce często odnosi się do tradycji rabinicznej, choć jedy- nie w kilku miejscach pisze o tym wprost. Kim więc jest ten nasz nauczyciel? • Abraham Joshua Heschel urodził się w 1907 roku w Warszawie w rodzinie chasydów, czyli skrajnie ortodoksyjnych Żydów. Wśród jego przodków byli najwięksi rabini ze świata polskich chasydów: Lewi • 11 • Icchak z Berdyczowa, Pinchas z Korca, Wielki Ma- gid z Międzyrzecza, Izrael z Rużyna, ”Apter”, czyli cadyk z Opatowa. Młody Heschel był wybitnie uta- lentowanym młodzieńcem, który postanowił jednak zdobyć świeckie wykształcenie. Uczył się w Wilnie, studiował w Berlinie, uzyskał doktorat na podstawie książki Proroctwo, wydanej (po niemiecku) w Krako- wie w 1936 r. W roku 1937 Martin Buber mianował go swoim następcą we frankfurckim ośrodku studiów żydowskich Jüdische Lehrhaus, założonym przez Franza Rosenzweiga. Jednak w 1938 roku Heschel zo- stał wraz z innymi polskimi Żydami wydalony z Nie- miec do Polski. Przez kilka miesięcy wykładał w In- stytucie Studiów Judaistycznych w Warszawie. Tuż przed wojną udał się do Anglii, a potem do USA. Prze- żył więc, choć większość jego rodziny zginęła w Za- gładzie. W 1945 roku został profesorem ”żydowskiej etyki i mistycyzmu” w nowojorskiej uczelni Jewish Theological Seminary. Zmarł w 1972 roku. Heschel był rabinem i naukowcem, filozofem i pi- sarzem, mówcą i poetą, nauczycielem i działaczem społecznym. Pisał książki w jidysz, po hebrajsku, po niemiecku i po angielsku. Nie mogę uwolnić się od myśli, że gdyby historia Polski i Europy potoczyła się inaczej, mógłby pisać także po polsku. • 12 • Jako działacz społeczny w Ameryce organizował akcje przeciw wojnie wietnamskiej, był orędowni- kiem zniesienia segregacji rasowej. Pod rękę z Marti- nem Lutherem Kingiem szedł w 1965 roku w słynnym marszu przeciw rasizmowi z Selma do Montgomery w stanie Alabama. Nazwał to ”modlitwą stóp”. Wybitny teolog chrześcijański Reinhold Niebuhr określił go jako ”najbardziej autentycznego proroka życia religijnego w naszej kulturze”. Szczególne za- sługi ma Heschel w dialogu chrześcijańsko-żydow- skim. Odegrał istotną rolę w przygotowywaniu De- klaracji ”Nostra Aetate” wydanej przez Drugi Sobór Watykański. W moim przekonaniu jest wielkim pre- kursorem i ojcem duchowym żydowskiej deklara- cji o chrześcijaństwie ”Dabru emet” z roku 2000, w której podkreśla się wartość chrześcijaństwa z per- spektywy żydowskiej (por. S. Krajewski, Tajemnica Izraela a tajemnica Kościoła, Biblioteka Więzi, War- szawa 2007). • Religijna filozofia, którą raczy nas Heschel, jest głę- boko zakorzeniona w tradycji judaizmu, a zarazem jest w pełni nowoczesna. Zwraca się do współcze- • 13 • snego człowieka, uczestnika cywilizacji liberalnej, korzystającego ze zdobyczy nauki i techniki, peł- nego wiedzy o świecie i wątpliwości co do spraw fundamentalnych. Chce zwracać się do wszystkich ludzi. Wierzy, iż każdy może zrozumieć, że ”istota tego, czym jestem, nie należy do mnie”. Jednocze- śnie do każdego kieruje żydowskie przesłanie: ”Oto, co odkrył Izrael: Bóg przyrody jest Bogiem histo- rii, a sposobem na poznanie Go jest czynienie Jego woli”. Jako filozof Heschel jest przenikliwym kryty- kiem jednostronności filozofii akademickiej, co wi- dać świetnie w niniejszej książce, np. w krytyce Hei- deggera. Zbliża się do filozofii dialogu, którą rozwijali religijnie motywowani filozofowie, w tym starsi ży- dowscy koledzy: Martin Buber i Franz Rosenzweig. Nasuwa się to na przykład, gdy czytamy w Buberow- skim stylu: ”»Tyś jest« poprzedza »ja jestem«”. Uwa- żam, iż sformułowanie ”Ty jesteś” w Heschelowskim uniwersum odnosi się jednak, po pierwsze, do for- muły rozpoczynającej żydowskie błogosławieństwo, a po drugie – co nie znaczy mniej ważne – do napo- tkanego drugiego człowieka, jak nauczają dialogicy. Heschel, jak Rosenzweig, wprowadza kategorie teo- logiczne do serca filozofii. O akcie stworzenia mówi: ”Filozoficznie wyższość tworzenia nad byciem ozna- • 14 • cza, że »powinno« poprzedza »jest«”. Heschel jest bardziej niż prawie wszyscy inni filozofowie wyczu- lony na bezpośrednio religijny wymiar egzystencji. Można się doszukiwać zbieżności myśli z filozofią Le- vinasa, co wynika zapewne ze wspólnych odniesień do filozoficznie interpretowanej tradycji żydowskiej, choć ich wychowanie było odmienne, a ponadto wy- daje się, że Heschel i Levinas, czynni po różnych stro- nach Atlantyku, nie poznali się. Książka, którą mamy przed sobą, stanowi zna- komite wprowadzenie do innych dzieł tego autora, w tym filozoficznych traktatów o wiele mówiących tytułach: Człowiek nie jest sam (Wydawnictwo Znak, Kraków 2001), Bóg szukający człowieka (Esprit, Kra- ków 2007), Człowiek szukający Boga (Znak, Warszawa 2008). Po polsku są także dostępne tyleż piękne, co uczone medytacje: Szabat (Wydawnictwo Atext, Gdańsk 1994), elegia o świecie tradycyjnych Ży- dów Pańska jest ziemia (Wydawnictwo Tikkun, War- szawa 1996) oraz fundamentalny dla dialogu między- religijnego esej Żadna religia nie jest wyspą (w książce pod tym tytułem, Wydawnictwo WAM, Kraków 2005), a także antologia Prosiłem o cud (W drodze, Poznań 2001) oraz młodzieńcze wiersze Niewypowiedziane imię Boga: człowiek (Wydawnictwo Szolem Alej- chem, Kraków 2009). • 15 • Niniejsza książka dzięki swojej przejrzystości, ele- gancji stylu i walorom literackim, a przede wszyst- kim dzięki mądremu, nieoczywistemu przesłaniu będzie stanowić lekcję dla każdego myślącego czło- wieka, a zwłaszcza dla adepta filozofii – w równym stopniu studenta, co profesora. Stanisław Krajewski • 16 • Słowo od Tłumacza i Wydawcy Ta książka jest objętościowo niewielka, ale pełna zna- czeń. Heschel łączy dar poetyckiej syntezy z wyma- ganiami rzetelnej refleksji filozoficznej. Taka kombi- nacja każe zatrzymać się w biegu i zastanowić nad najgłębszym sensem życia, własnego życia. Bo pyta- jąc o człowieka, pytamy przede wszystkim o siebie, o swoje własne życie i jego sens. Podejmując współ- myślenie z autorem, odkrywamy umiejętność stawia- nia pytań ostatecznych. Pytania ostateczne to esen- cja bycia człowiekiem. Książka Kim jest człowiek? pomoże nam powrócić do zapomnianej sztuki for- mułowania takich pytań. Jednym z ważniejszych wątków, których w skró- cie dotyka autor, jest zagadnienie czasu, sposobu jego przeżywania, doświadczania, mówienia o nim. Filo- zofia XX wieku proponuje wiele kierunków refleksji o czasie, ale propozycja Heschela jest na tyle istotna i przejrzysta, że nie należy jej pomijać. Każde doświadczenie wymaga specyficznego dla siebie, jedynego w swoim rodzaju, odczuwania czasu. Mogę w pełni uczestniczyć w doświadczeniu, czyli być go świadomym (niekoniecznie świadomo- ścią intencjonalną), o ile potrafię doświadczać czasu: • 17 • czasu dziejowego, czasu świętego, czasu miłości czy czasu spotkania, czasu samotności, czasu wezwania i objawienia, czasu cierpienia i cierpliwości… A wszystko powinno ”pomieścić się” w czasie od- mierzanym przez zegary. Ta konstatacja zdaje się być dziś, w drugiej dekadzie XXI wieku, kwestią podsta- wową, gdy stawiamy sobie pytanie: ”Kim jest czło- wiek?”. Schedą, jaką pozostawił w nas XX wiek jest całko- wite zagubienie się w czasie jednowymiarowym, cza- sie ekonomicznym. Zgodnie z jego dynamiką wciąż przyspieszamy, biegniemy, choć często nie wiemy dokąd i po co. Lektura książki Heschela może nas otworzyć na te zapomniane wymiary czasu, a dzięki temu po- móc we własnej refleksji nad tytułowym pytaniem, które dla nas znaczy przede wszystkim: ”Kim ja je- stem/jako człowiek?”. Oto co pisze sam autor: Bycie ludzkim nie jest rzeczą, substancją; jest chwilą, która się wydarza; nie jest procesem, lecz serią czynów czy zdarzeń. Własne „ja”, którym jestem, do którego docieram, posiada możność łączenia bogactwa funkcji i zamiarów, po to, by realizować sens czy wartość tego, co przekracza moją własną egzystencję. • 18 • Być ludzkim to zamierzać coś, decydować, rzucać wyzwanie, a nie tylko iść dalej, reagować czy być skut� kiem czegoś. (…) Bycie ludzkim to nie jednolita struktura czy pasmo przewidywalnych faktów, lecz nieprzewidywalny ciąg chwil i aktów. Jako proces człowiek może być opisany biologicznie; jako wydarzenie można go jedynie twór� czo, dramatycznie rozumieć. (…) Pamiętajcie przede wszystkim o tym, że musicie bu� dować swe życie tak, jakby to było dzieło sztuki – oto przesłanie, które Heschel jeszcze za życia skierował do młodych. Lektura książki Kim jest człowiek? może być pierwszą wskazówką, jak to przesłanie zrealizo- wać we własnym życiu. Jako tłumacz tej książki pragnę zwrócić uwagę na pewien kłopot translatorski, który przysparzało słowo being. Na polski można tłumaczyć je albo jako bycie, albo jako byt. W tekście oryginalnym te dwa znaczenia czasem było bardzo łatwo rozróżnić, po- siłkując się kontekstem, a czasem wyraźnie było wi- dać, że autorowi chodzi właśnie o to tajemnicze opa- lizowanie znaczenia bytu – bycia. W wersji polskiej za każdym razem wybierałam jakąś według mnie naj- właściwszą opcję, mając świadomość, że czasem sam tekst na tym tracił. Dlatego Czytelnik, gdy trafi na • 19 • słowo byt lub bycie, powinien pamiętać o tym dru- gim, skrytym w tle znaczeniu. Książką Abrahama J. Heschela Kim jest człowiek? zamierzamy rozpocząć serię, w której z różnych stron będziemy podchodzić do tego pytania. Odpowia- dać będą, w nieustającym dialogu, naukowcy i my- śliciele XX-wieczni, obecni wśród nas jedynie du- chem, zarówno filozofowie, teolodzy, politycy, jak i biolodzy, fizycy, psycholodzy czy socjologowie. Do dialogu tego zaprosimy również tych, którzy jeszcze są wśród nas, a pytanie ”Kim jest człowiek?” jest dla nich ważne. Seria nasza ma być platformą dialogu skupionego wokół tego pytania, a każdy Czytelnik aktywnym uczestnikiem tego dialogu. Katarzyna Wojtkowska • 20 • Wstęp Poniższe studium obejmuje w formie rozwiniętej Raymond Fred West Memorial Lectures – wykłady wygłoszone w maju 1963 roku na uniwersytecie stan- fordzkim. W pracy tej nie omówiono wielu ważnych aspek- tów problemu człowieka, a niektóre zostały potrakto- wane dość skrótowo. Można ją jednak potraktować jako prolegomena do bardziej wnikliwych studiów, które prowadziłem przez jakiś czas. A.J.H. Październik 1965 • 21 • R Oz d z i A ł p i E R wSz y Myśleć o człowieku w kategoriach ludzkich Zadawanie pytań angażuje intelekt; mierzenie się z problemem angażuje całą osobę. Pytanie wynika z głodu wiedzy; problem odzwierciedla stan zmie- szania czy nawet strapienia. Pytanie domaga się od- powiedzi, problem domaga się rozwiązania (z łac. solvere, złagodzić, poluzować, rozwiązać). Żaden prawdziwy problem nie rodzi się z czy- stej dociekliwości. Problem jest rezultatem sytuacji. Pojawia się w chwilach, gdy jesteśmy w tarapatach, w chwilach intelektualnego zakłopotania, w doświad- czeniu napięcia, konfliktu, sprzeczności. By zrozumieć sens problemu i ocenić, na ile jest naglący, musimy mieć przed oczami sytuację napię- cia i nacisku, w której się pojawia, jego genezę i bóle, • 22 •
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kim jest człowiek?
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: