Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00185 004044 12914622 na godz. na dobę w sumie
Klasowe uwarunkowania sportu i rekreacji ruchowej z perspektywy teorii Pierre’a Bourdieu - ebook/pdf
Klasowe uwarunkowania sportu i rekreacji ruchowej z perspektywy teorii Pierre’a Bourdieu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: AWF Warszawa Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-61830-13-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka ta poświęcona jest problematyce nierówności społecznych i ich ekspresji w dziedzinie kultury określanej mianem kultury fizycznej. Proponuję w niej – nowe w naukach o kulturze fizycznej w Polsce, choć na świecie obecne od wielu lat – spojrzenie na społeczne zróżnicowanie socjalizacji do sportu, uczestnictwa w sporcie i rekreacji ruchowej oraz konsumpcji sportowej (jako form uczestnictwa w kulturze) z perspektywy klasowej teorii społecznej francuskiego socjologa Pierre’a Bourdieu. Badania empiryczne i analizy teoretyczne przeprowadzone w ramach projektu badawczego, którego efektem jest niniejsza publikacja, stanowiły więc próbę testowania teorii Bourdieu w dziedzinie sportu i rekreacji ruchowej we współczesnym społeczeństwie polskim oraz sprawdzenia wyróżniającego (w terminologii Bourdieu – dystynktywnego) potencjału tych praktyk społecznych. Tego typu badania nie były dotychczas w Polsce realizowane na szerszą skalę ani w naukach o kulturze fizycznej, ani w obrębie socjologii, która nadal w niewielkim stopniu jest zainteresowana problematyką sportu i rekreacji ruchowej. W latach poprzedzających przemianę ustrojową z roku 1989 w polskich zorientowanych społecznie naukach o kulturze fizycznej kategoria klasy społecznej była silnie eksploatowana z perspektywy marksistowskiej. W latach późniejszych spowodowało to ideową negację tej kategorii analitycznej i czasowe odwrócenie się od niej badaczy. Efektem dominacji jednego paradygmatu klasowego oraz późniejszego ogólnego odwrotu od tej kategorii analitycznej było między innymi swoiste przeoczenie klasowej koncepcji teoretycznej Bourdieu rozwijanej przez niego w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Tymczasem na świecie była ona i jest chętnie (choć nie bezkrytycznie) wykorzystywana w społecznych badaniach sportu, rekreacji ruchowej i wychowania fizycznego. W tej pracy unikam przywoływania zideologizowanych marksistowskich pojęć sportu robotniczego i masowego, obecnych w naukach o kulturze fizycznej w okresie PRL-u, mając oczywiście świadomość ich historycznego miejsca w dorobku tej dyscypliny naukowej, przede wszystkim po to, aby nie wikłać teorii Bourdieu w dyskurs ideologiczny, a jednocześnie umożliwić jak najświeższe spojrzenie na jego koncepcję klasowego zróżnicowania społecznego. Współcześnie kategoria klasy społecznej jest nadal obecna w naukach o kulturze fizycznej i poza nimi, choć zmieniają się sposoby jej interpretowania, o czym piszę szerzej w rozdziale 1.7.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

akademia wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego Michał Lenartowicz Klasowe uwarunKowania sportu i reKreacji ruchowej z perspeKtywy teorii Pierre’a Bourdieu Warszawa 2012 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Komitet Redakcyjny – Czesław Urbanik Przewodniczący Zastępca Przewodniczącego – Krzysztof Klukowski – Monika Guszkowska Członkowie Grażyna Lutosławska Ewa Kozdroń Andrzej Kosmol Recenzenci – Dr hab. prof. AWF Halina Zdebska – Dr hab. prof. nzw. AWF Jolanta Zyśko Studia i Monografie nr 141 ISBN: 978-83-61830-13-9 © Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie Wszystkie prawa zastrzeżone. Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości lub części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione Redakcja i korekta techniczna Projekt okładki Joanna Kłyszejko – – Waldemar Dorcz Wydawnictwo AWF, Warszawa 2012, Wydanie I Objętość 15,76 aw Nakład 200 egz. Format B5 Skład, druk i oprawa EXPOL, P. Rybiński, J. Dąbek, sp.j. ul. Brzeska 4, 87-800 Włocławek tel. (54) 232 37 23, e-mail: sekretariat@expol.home.pl ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wstęp ................................................................................................................ 5 i rekreacji ruchowej ....................................................................... 11 oraz konsumpcja sportowa jako element wszechstronnej aktywności kulturowej ......................................... 18 1. Przesłanki teoretyczne i charakterystyka problemu badawczego .......... 11 1.1. Klasowe uwarunkowania uczestnictwa w sporcie 1.2. Uczestnictwo w sporcie i rekreacji ruchowej 1.3. Społeczne zróżnicowanie uczestnictwa Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej ....................................................... 28 1.4. Pierre Bourdieu i jego koncepcje teoretyczne ................................ 37 1.5. Poglądy Pierre’a Bourdieu na temat sportu i kultury fizycznej ...... 43 1.6. Krytyka koncepcji kapitału kulturowego i możliwości jej zastosowania w badaniach współczesnych społeczeństw ........ 51 1.7. Założenia terminologiczne ............................................................. 55 1.7.1. Kultura fizyczna, kapitał kultury fizycznej, sport, rekreacja ruchowa ..................................................... 55 1.7.2. Konsumpcja i socjalizacja sportowa .................................... 62 1.7.3. Pojęcie klasy społecznej oraz jego interpretacja i operacjonalizacja w teorii Bourdieu ................................. 64 2. Metodologia badań...................................................................................... 71 2.1. Problem badawczy, pytania i hipotezy badawcze .......................... 71 2.2. Metody badań ................................................................................. 73 2.2.1. Bezpośrednie indywidualne wywiady pogłębione .............. 75 2.2.2. Bezpośrednie indywidualne wywiady standaryzowane w badaniach ogólnopolskich ............................................... 77 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2.3. Charakterystyka badanych zbiorowości ......................................... 78 2.3.1. Dobór i charakterystyka próby 2.3.2. Dobór i charakterystyka próby w badaniach jakościowych .................................................. 78 w badaniach ogólnopolskich ............................................... 82 sportowo-rekreacyjnych ................................................................ 87 3. Wyniki badań jakościowych....................................................................... 87 3.1. Socjalizacja do sportu i motywy wyboru zajęć 3.2. Praktyki rodzicielskie dotyczące aktywności sportowej dziecka .......................................................................... 94 3.3. Pozasportowe zajęcia i zainteresowania dzieci .............................. 97 3.4. Obowiązki szkolne i zajęcia sportowe dzieci ................................. 101 3.5. Znaczenie zaangażowania dziecka w sport 3.6. Zainteresowanie respondentów aktywnością sportową dziecka i ich zaangażowanie w te zajęcia ...................................... 113 3.7. Konsumpcja sportowa respondentów ............................................. 118 3.8. Elitarność sportu i prestiż osób go uprawiających ......................... 119 oraz oczekiwania rodziców wobec aktywności sportowo-rekreacyjnej dzieci ......................................................... 103 4. Wyniki badań ogólnopolskich .................................................................... 129 4.1. Społeczne zróżnicowanie procesu socjalizacji do sportu i motywy wyboru pozaszkolnych zajęć sportowo-rekreacyjnych ................................................................ 129 4.2. Aktywność sportowo-rekreacyjna respondentów i ich rodzin ........ 139 4.3. Konsumpcja sportowa badanych z próby ogólnopolskiej .............. 143 4.4. Postrzeganie elitarności oraz prestiżu różnych dyscyplin sportu i form rekreacji ruchowej.................................................... 147 Podsumowanie i wnioski................................................................................. 151 Bibliografia ...................................................................................................... 161 Spis tabel .......................................................................................................... 168 Spis wykresów ................................................................................................. 169 Załączniki......................................................................................................... 171 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Książka ta poświęcona jest problematyce nierówności społecznych i ich eks- presji w dziedzinie kultury określanej mianem kultury fizycznej. Proponuję w niej − nowe w naukach o kulturze fizycznej w Polsce, choć na świecie obecne od wielu lat − spojrzenie na społeczne zróżnicowanie socjalizacji do sportu, uczestnictwa w sporcie i rekreacji ruchowej oraz konsumpcji sportowej (jako form uczestnic- twa w kulturze) z perspektywy klasowej teorii społecznej francuskiego socjolo- ga Pierre’a Bourdieu. Badania empiryczne i analizy teoretyczne przeprowadzone w ramach projektu badawczego, którego efektem jest niniejsza publikacja, stano- wiły więc próbę testowania teorii Bourdieu w dziedzinie sportu i rekreacji rucho- wej we współczesnym społeczeństwie polskim oraz sprawdzenia wyróżniającego (w terminologii Bourdieu – dystynktywnego) potencjału tych praktyk społecz- nych. Tego typu badania nie były dotychczas w Polsce realizowane na szerszą skalę ani w naukach o kulturze fizycznej, ani w obrębie socjologii, która nadal w niewielkim stopniu jest zainteresowana problematyką sportu i rekreacji rucho- wej. W latach poprzedzających przemianę ustrojową z roku 1989 w polskich zo- rientowanych społecznie naukach o kulturze fizycznej kategoria klasy społecznej była silnie eksploatowana z perspektywy marksistowskiej. W latach późniejszych spowodowało to ideową negację tej kategorii analitycznej i czasowe odwrócenie się od niej badaczy. Efektem dominacji jednego paradygmatu klasowego oraz późniejszego ogólnego odwrotu od tej kategorii analitycznej było między innymi swoiste przeoczenie klasowej koncepcji teoretycznej Bourdieu rozwijanej przez niego w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Tymczasem na świecie była ona i jest chętnie (choć nie bezkrytycznie) wykorzystywana w społecznych ba- daniach sportu, rekreacji ruchowej i wychowania fizycznego. W tej pracy unikam przywoływania zideologizowanych marksistowskich pojęć sportu robotniczego i masowego, obecnych w naukach o kulturze fizycznej w okresie PRL-u, mając oczywiście świadomość ich historycznego miejsca w dorobku tej dyscypliny na- ukowej, przede wszystkim po to, aby nie wikłać teorii Bourdieu w dyskurs ideolo- giczny, a jednocześnie umożliwić jak najświeższe spojrzenie na jego koncepcję klasowego zróżnicowania społecznego. Współcześnie kategoria klasy społecznej jest nadal obecna w naukach o kulturze fizycznej i poza nimi, choć zmieniają się ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Michał Lenartowicz sposoby jej interpretowania, o czym piszę szerzej w rozdziale 1.7. Problematyka klasowa pojawia się także w większości współczesnych książek i podręczników socjologii sportu i kultury fizycznej. Jednym z głównych zagadnień analizowanych w tej pracy jest proces rodzin- nej transmisji kultury fizycznej i przekazu kapitału kulturowego (w formie kapi- tału kultury fizycznej – czyli między innymi gustów dotyczących sportu i rekre- acji ruchowej w zakresie uczestnictwa i konsumpcji sportowej) przez rodziców dzieciom oraz klasowych uwarunkowań tych procesów. Problem ten wiąże się ściśle z moimi dotychczasowymi zainteresowaniami badawczymi, czyli między innymi problematyką socjalizacji do sportu i kultury fizycznej rodziny. W bada- niach empirycznych skupiłem się na sporcie i rekreacji ruchowej. Nie wkraczałem w istotną i także poruszaną w pracach Bourdieu problematykę ciała, cielesności czy dbałości o higienę i urodę, które również zajmują ważne miejsce w naukach o kulturze fizycznej. Była to świadoma decyzja związana z założeniem teoretycz- nym i metodologicznym ograniczenia liczby praktyk kulturowych na rzecz ich bardziej szczegółowej analizy. W badaniach skupiłem się więc na poszukiwaniu sposobów rozumienia i sensu nadawanego przez respondentów praktykom spor- towo-rekreacyjnym poprzez jakościowe wywiady pogłębione, a także – przy za- chowaniu zakresu problematyki – na rozszerzeniu zakresu wnioskowania poprzez przeprowadzenie reprezentatywnych badań ogólnopolskich. Chciałem dowie- dzieć się, czy we współczesnym społeczeństwie polskim dostrzega się znacze- nie sportu i rekreacji ruchowej jako potencjalnego lub realnego wskaźnika statu- su społecznego i pozycji społecznej oraz czy polscy rodzice w swoich decyzjach i działaniach związanych z własną aktywnością sportowo-rekreacyjną, a także z aktywnością sportowo-rekreacyjną swoich dzieci uwzględniają statusowy cha- rakter takich aktywności. Chciałem również sprawdzić, czy sport oraz rekreacja ruchowa są w Polsce areną lub – według terminologii Bourdieu – polem rywali- zacji o społeczne uznanie i wyróżnienie, w jaki sposób rodzice dokonują wyboru zajęć sportowych dla dzieci, jak postrzegają społeczny prestiż uprawianej przez dzieci dyscypliny, jaki jest według nich sens własnej i ich dzieci aktywności spor- towo-rekreacyjnej, a także czy analiza postaw i zachowań rodziców i ich dzieci wobec sportu pozwala wnioskować o swoistej reprodukcji kultury fizycznej po- między pokoleniami, czy można dostrzec jej klasowy charakter. W mojej pracy potraktowałem więc sport i rekreację ruchową jako element ka- pitału kulturowego, w który rodzice wyposażają swoje dzieci, sytuując je – świa- domie lub nie – w przestrzeni społecznej, w której tradycyjne granice podziałów klasowych, opartych wyłącznie na różnicach ekonomicznych, ulegają stopnio- wemu rozmywaniu. Społeczeństwo polskie nie jest z pewnością społeczeństwem ponowoczesnym, w stosunku do którego moglibyśmy przyjąć założenie o całko- witym zaniku struktury klasowej. Jak zauważają na przykład Słomczyński i Ja- nicka (2005, s. 163, 182) w tekście dotyczącym pękniętej struktury społeczeń- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 7 stwa polskiego okresu transformacji ustrojowej: „Gdy analizujemy podstawowe wymiary stratyfikacji społecznej – formalne wykształcenie, pozycję zawodową i zarobki – okazuje się, że różnice klasowe są znaczne i nie usprawiedliwiają re- toryki antyklasowej”. Choć trzeba jednocześnie zauważyć, że − w przeciwień- stwie do wielu krajów Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych − w Polsce, w wyniku silnego naruszenia tradycyjnej struktury społecznej w okresie II wojny światowej oraz w PRL-u, struktura klasowa społeczeństwa uległa niewątpliwemu spłaszczeniu. W PRL-u nastąpiło jej ograniczenie do klas robotników, rolników i inteligencji pracującej w wyniku likwidacji prywatnej własności środków pro- dukcji, co doprowadziło do wyeliminowania klasy posiadaczy oraz niemal cał- kowitej likwidacji tradycyjnej klasy średniej (z niewielkimi ustępstwami na rzecz drobnego rzemiosła i produkcji oraz handlu produktami rolnymi, a także − w la- tach późniejszych − w dziedzinie kultury fizycznej). Znana w socjologii struktury społecznej koncepcja tzw. śmierci klas, rozpro- pagowana przez Clarka i Lipseta (1991, s. 28), zakłada szybkie zmniejszanie się w kulturze euroamerykańskiej znaczenia pojęcia klasy opartego na różnicach eko- nomicznych, na rzecz wzrostu znaczenia takich kryteriów podziałów społecznych jak: styl życia, styl konsumpcji i kapitał kulturowy. W badaniach własnych zwra- całem uwagę na wyżej wymienione kryteria podziałów, ze szczególnym uwzględ- nieniem sportu i rekreacji ruchowej w czasie wolnym. Uznałem je za jedne z wie- lu dziedzin (pól) rywalizacji społecznej, na potrzeby której także nabywane są elementy ‘szlachectwa kulturowego’1 (Bourdieu 2005/1979, s. 83), powiększane lub zmniejszane są zakresy dystansów społecznych oraz kształtowane klasowe gusty (czyli systemy schematów oceny) dotyczące tego, co i komu wypada czynić w czasie wolnym. W ten sposób własna aktywność sportowo-rekreacyjna rodzi- ców lub ich dziecka mogłaby spełniać funkcje swoistej etykiety klasowej. Poza umiejętnościami sportowymi i wiedzą dotyczącą zasad rywalizacji (czyli kompeten- cji do uczestnictwa w sporcie i jego medialnej konsumpcji) elementami tej etykiety i przedmiotami konsumpcji będą sprzęt i stroje sportowe lub bezpośrednie uczest- nictwo w wydarzeniach sportowych. Przy czym sport lub rekreacja ruchowa nie mu- szą być same z siebie (i traktowane w oderwaniu od innych produktów konsumpcji) dystynktywne. Baudrillard zauważa, że dopiero konstelacje produktów konsumpcji, „ich konfiguracja, stosunek do tych »przedmiotów« i ich całościowa »perspektywa« społeczna” (2006, s. 61) ma zawsze jakiś sens dystynktywny. Uprawianie sportu lub podejmowanie aktywności sportowo-rekreacyjnej w czasie wolnym umożliwia budowanie sieci kontaktów towarzyskich i pozy- skiwanie kapitału społecznego. Wybór formy aktywności sportowo-rekreacyjnej 1 Czyli dyspozycji estetycznych właściwych dominującej kulturze prawomocnej i związanych z nimi zachowań, znajomość sztuki, literatury, muzyki itd. zdobyta głównie poza szkołą, wyższe wykształcenie i wolność od „wyboru konieczności”, czyli możliwość dokonywania wyboru za- chowań i stylów życia. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Michał Lenartowicz oznacza także pośrednio wybór środowiska jego uczestników. Będzie to najczę- ściej środowisko społeczne, które dorośli lub rodzice w imieniu dzieci uznają za odpowiednie dla nich, uwzględniając ich wykształcenie, wykonywaną pracę, oce- nę poziomu prestiżu społecznego itp. Poprzez wybór rodzaju sportu lub formy rekreacji ruchowej ludzie mogą też próbować włączać się w życie grup społecz- nych, do których aspirują. Wydaje się, że jest to ten sam mechanizm, który deter- minuje wybór szkoły dla dzieci − dla rodziców znaczenie ma i jakość kształcenia oferowana przez szkołę i pochodzenie społeczne pozostałych dzieci, uczęszcza- jących do tej szkoły. Podobnie wszechstronne umiejętności sportowe dziecka, a zwłaszcza te, których nie naucza się w szkole i których pozyskanie jest kosz- towne z racji konieczności wielu lat szkolenia, mogą być po Veblenowsku trak- towane podobnie jak umiejętności gry na instrumencie (zwłaszcza bez intencji zostania zawodowym muzykiem) czy znajomość wymarłych już języków. Są to umiejętności ekonomicznie bezużyteczne i służące jedynie do umacniania domi- nacji jednych grup nad innymi, będące skutecznymi sposobami konsumpcji na pokaz. W ten sposób umiejętność jazdy na nartach zjazdowych, gry w tenisa, jaz- dy konnej czy żeglowania stanowić mogą (nawet w epoce dużej demokratyzacji tych sportów) wskaźnik pochodzenia z dobrego domu i ważny element kapitału kulturowego. Podobnym torem podążały rozważania Bourdieu na temat klasowych uwa- runkowań sportu i rekreacji ruchowej oraz gustów Francuzów w tym zakresie przedstawione w Dystynkcji (2005/1979), do których odwołuję się w podrozdzia- le 1.5. Ludzie stale dokonują w życiu wyborów i dotyczą one także kultury fi- zycznej. Za jedno z zadań zorientowanego społecznie badacza kultury fizycznej uznaje się potrzebę opisu i zrozumienia logiki codziennych ludzkich działań oraz praktyk społecznych związanych z kulturą fizyczną. W mojej pracy spoglądam na wybrane aspekty tej dziedziny rzeczywistości z perspektywy wzajemnych rela- cji zróżnicowania społecznego i kulturowego poprzez pryzmat teorii społecznej Pierre’a Bourdieu. I choć obecnie jego teorie są także kontestowane i wskazuje się na pewne ich słabości (krytykę Bourdieu i związany z nią dyskurs opisuję w roz- dziale 1.6), zastrzeżenia te nie powodują jednak, że znika ona z przestrzeni debaty socjologicznej. Przykładem tego mogą być licznie przywoływane w tej książce współczesne badania, w których testowane są jego założenia teoretyczne. Nadal jest też szeroko wykorzystywana w socjologii sportu i w naukach o kulturze fi- zycznej do wyjaśniania społecznego zróżnicowania uczestnictwa w sporcie i kon- sumpcji sportowej (np. MacAloon 1988; Moens, Scheerder 2004; Ohl 2000; Skil- le 2005; Skille 2007; Stempel 2005; Stempel 2006; Swanson 2009; Thrane 2001; Thrane 2001; Warde 2006; White, Wilson 1999; Wilson 2002) czy społecznych relacji w obrębie sportu i wychowania fizycznego, np. klasowych uwarunkowań postaw młodzieży wobec wychowania fizycznego (np. Koca, Atencio et al. 2009) lub doświadczeń i problemów osób niepełnosprawnych na lekcjach wychowania ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 9 fizycznego (Fitzgerald 2005). Perspektywa teoretyczna Bourdieu stosowana jest także w pedagogice sportowej, w badaniach nauczycieli wychowania fizycznego i samego procesu ich przygotowania zawodowego (Physical Education Teacher Education [PETE]) oraz dominujących w tym polu przekonań dotyczących tre- ści programów wychowania fizycznego. Dobrymi przykładami mogą być bada- nia praktyk nauczycielskich stosowanych na lekcjach wychowania fizycznego w Szwecji (Redelius, Fagrell et al. 2009), nad postrzeganiem znaczenia naucza- nia poza salami szkolnymi (outdoor education), w procesie przygotowywania na- uczycieli wychowania fizycznego (także w Szwecji: Backman 2008) lub praca Browna (2005) dotycząca genderowego − męskiego profilu szkolnego wychowa- nia fizycznego i jego odtwarzania w procesie szkolenia nauczycieli wychowania fizycznego w Anglii i Walii. W pewnym sensie odrębną grupę badań wykorzystujących różne elementy teo- rii Bourdieu, wpisujących się w zakres nauk o kulturze fizycznej stanowią analizy postawy wobec zdrowia i zachowań medycznych, wobec sprawności fizycznej czy własnej cielesności oraz ich społeczne uwarunkowania. Przykładem mogą być ba- dania przeprowadzone wśród kobiet dotyczące ich postaw wobec zdrowia i spraw- ności fizycznej (także w nawiązaniu do ich doświadczeń wyniesionych z zajęć wy- chowania fizycznego w szkole) przedstawione w artykule Lee i Macdonald (2010), badania klasowych uwarunkowań stanu zdrowia mieszkańców Brytyjskiej Kolum- bii w Kanadzie (Veenstra 2007) lub − bardziej bezpośrednio związane z problema- tyką niniejszej pracy, choć nieco starsze − badania Labergego i Sankoffa (1988) dotyczące związku pomiędzy aktywnością fizyczną, stylem życia i klasowym ‘ha- bitusem cielesnym’. Poglądy Bourdieu − w dużej mierze dzięki jego książce Męska dominacja (2004/1998) − przywoływane są także często w analizach dotyczących płci kulturowej czy problemów kobiet w sporcie. Zainteresowany tą problematy- ką czytelnik może sięgnąć choćby do przeglądowego tekstu Jakubowskiej (2009) lub prac Browna (2006) i Thorpe’a (2009). Wątki tych rozważań pojawiały się w przywoływanej literaturze dotyczącej wychowania fizycznego i są obecne także w wielu badaniach dotyczących zdrowia i cielesności. Wskazując na znaczne zainteresowanie teoriami Pierre’a Bourdieu, należy podkreślić, że w wielu przypadkach ich wykorzystanie wiąże się z krytyką jego poglądów, w sytuacji gdy szczegółowe wyniki badań empirycznych ich nie po- twierdzają. Ale to oznacza, że o ile traktowanie teorii Bourdieu jako wszechwyja- śniającej ogólnej teorii społecznej staje się z opisanych powyżej powodów trudne, o tyle zasadne wydaje się jej stosowanie do analiz społecznego zróżnicowania praktyk kulturowych w poszczególnych polach i w konkretnych kontekstach hi- storyczno-kulturowych (np. Giulianotti 2005, s. 170). W samym zaś polu sportu istotne jest nie tylko to, kto jaki sport uprawia lub jakiemu sportowi kibicuje (choć są to także cenne informacje), ale to, jaki nadaje temu sens, jak ta praktyka kul- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Michał Lenartowicz turowa jest realizowana, w jakim kontekście społecznym występuje oraz z jakimi innymi elementami stylu życia i konsumpcji kulturowej się łączy. Praca ta składa się z pięciu zasadniczych części, a jej struktura wiąże się z wykorzystaniem w części empirycznej dwóch odmiennych podejść metodolo- gicznych. W rozdziale pierwszym zaprezentowane są założenia teoretyczne badań i przegląd literatury przedmiotu, koncepcja teoretyczna Bourdieu oraz założenia terminologiczne pracy, wśród których znalazła się także autorska propozycja de- finicji pojęcia „kapitału kultury fizycznej”. Po nim następuje opis metodologii badań i charakterystyka prób badawczych. W kolejnej części przedstawiony jest opis wyników badań jakościowych, w których dane miały postać wypowiedzi re- spondentów, a oddzielnie − w rozdziale czwartym − prezentowane są wyniki ba- dań ogólnopolskich. Ostatnią część książki stanowi wspólne dla obu części badań empirycznych podsumowanie projektu uwzględniające dyskusję. Praca została przygotowana w ramach projektu badań własnych Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie BW.I.45 (w 2011 roku kodowo − PU.5), realizowanych w latach 2008−2011. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Przesłanki teoretyczne i charakterystyka problemu badawczego 1.1. Klasowe uwarunkowania uczestnictwa w sporcie i rekreacji ruchowej Rozdział ten poświęcony jest wprowadzeniu w problematykę klasowych uwa- runkowań sportu i rekreacji ruchowej. Przedstawię ich historyczny i społeczny, sięgający dziewiętnastego wieku, kontekst oraz ich ewolucję, jaka dokonała się w wieku dwudziestym. W kolejnej części przedstawione są rozważania dotyczące społecznego zróżnicowania sportu i rekreacji ruchowej we współczesnych społe- czeństwach konsumpcyjnych oraz przegląd badań wykorzystujących perspektywę teoretyczną Bourdieu. Sport i rekreacja ruchowa w czasie wolnym były i są wykorzystywane jako środki komunikacji społecznej oraz wyróżniki społecznej przynależności. Aktywne uczest- nictwo w wybranych formach rekreacji ruchowej lub sportu, a także konsumpcja sportowa mogą być i są wykorzystywane podobnie jak np. zachowania w obrębie kul- tury wyższej do społecznych stylizacji i naśladownictwa stylu życia klas wyższych przez klasy niższe lub utrwalania różnic społecznych oraz dominacji jednych grup społecznych nad innymi. Obserwacja dziewiętnastowiecznej rzeczywistości społecz- nej Stanów Zjednoczonych z jej ogromnymi nierównościami społecznymi skłoniła ekonomistę i socjologa Thorstena Veblena do stwierdzenia, że różnorodne rozrywki realizowane w czasie wolnym przez posiadaczy kapitału i władzy, w tym uprawia- nie sportu amatorskiego (będący według niego jednym z przejawów „archaicznej łu- pieżczej natury ludzkiej”; 1971, s. 218) są środkami wykorzystywanymi przez ‘klasy próżnujące’ do utrzymywania dystansu wobec grup o niższym statusie oraz do umac- niania przewagi klas dominujących w społeczeństwie. Uprawianie sportu przez ary- stokrację i zamożną burżuazję (postrzeganą przez Veblena jako swoisty przeżytek feu- dalizmu, zupełnie niepasujący do społeczeństw przemysłowych) uznawał on za jedną z form próżnowania na pokaz (conspicuous leisure). W swojej Teorii klasy próżnia- czej Veblen pisał, że: „sport zaspokaja doskonale wymagania faktycznej bezużytecz- ności w połączeniu z malowniczymi pozorami celowości. Dodatkowo dostarcza pola ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Michał Lenartowicz do rywalizacji i również z tego względu jest atrakcyjny” (Veblen 1971, s. 229). Sport może być wyrazem „ostentacyjnego powstrzymywania się od pracy”, które „staje się obiegową oznaką sukcesów majątkowych oraz podstawą prestiżu” (Veblen 1971, s. 37). Atrakcyjność ostentacyjnej konsumpcji jako sygnału wysokiego statusu spo- łecznego powodowała zaś, że „inne klasy społeczne […] starają się bezpośrednio i po- średnio naśladować klasę próżniaczą” (Ritzer 2004, s. 43), co dla Veblena było nawet groźniejsze niż samo marnotrawienie pieniędzy i czasu przez tę klasę. Jak zauważa Grueau (1999, s. 51), w ten sposób styl życia i status społeczny stanowiły u Veblena formę kapitału przyczyniającego się do reprodukcji systemu klasowego. Oczywiście, ten wątek odnajdziemy też w oryginalnej klasowej koncepcji teoretycznej Bourdieu, która zostanie przedstawiona w dalszej części pracy. Inaczej niż w koncepcji rozwi- niętej w późniejszych latach przez Huizingę, dowartościowującej zabawę jako źródło kultury i istotny czynnik rozwoju społecznego (1939/2007), Veblen (przedkładając homo faber nad homo ludens) zakładał, że sens działania i kluczowy czynnik rozwoju człowieka stanowi praca. Dlatego też bezproduktywność i ekonomiczna bezużyteczność dziewiętnasto- wiecznego sportu amatorskiego i innych rozrywek w czasie wolnym oraz skry- wane rzeczywiste hegemonistyczne cele takiej działalności tak bardzo go raziły2. Veblen jako jeden z pierwszych zwrócił uwagę na znaczenie zróżnicowania kul- turowego i stylów konsumpcji dla podtrzymywania zróżnicowania społecznego. Wiele lat później, już w epoce „społeczeństwa konsumpcyjnego”, ale w zgodzie z ogólną tezą Veblena, Baudrillard zauważył, że „dystynktywna wartość czasu wolnego pozostanie w mocy” (2006, s. 213-215) i choć czas wolny jest „bezpro- duktywny z ekonomicznego punktu widzenia, czas ten wytwarza wartość – war- tość dystynktywną, wartość statusową, wartość prestiżową” (2006, s. 213). Przykłady wpływu podziałów klasowych na zjawiska zachodzące w sporcie na początku XX wieku można odnaleźć między innymi w sporcie pływackim w Wiel- kiej Brytanii. Społeczeństwo angielskie w epoce wiktoriańskiej i edwardiańskiej było typowym społeczeństwem klasowym z rosnącą w efekcie rewolucji przemy- słowej i rozwoju kapitalizmu klasą średnią. Love (2007) podkreśla, że do roku 1869 pływanie w Wielkiej Brytanii było jedną z wielu form rozrywki w czasie wolnym, nieprzypisaną do stylu życia jakiejś konkretnej klasy społecznej. W przypadku za- wodów pływackich nie odróżniano amatorów od zawodowców. Wśród widzów bar- dzo popularne były zakłady pieniężne, działające aż do roku 1909, kiedy to zostały zdelegalizowane. Przesłanką do podjęcia takiej decyzji było twierdzenie, że sporto- we zakłady pieniężne korumpują klasę robotniczą, odciągają ją od pracy i przyczy- niają się często do jej ubóstwa. Zakazano więc działalności zawodowym bukmache- rom, nie zakazując jednocześnie amatorskich zakładów sportowych, co w praktyce 2 Jedyną wartością sportu mogłoby być ewentualnie to, że – w co Veblen wątpił – sport kształtuje „tężyznę fizyczną”, która mogłaby być „zużytkowana w pracy produkcyjnej”. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przesłanki teoretyczne i charakterystyka problemu badawczego 13 oznaczało wykluczenie klas pracujących z tej formy rozrywki. Zakłady stały się rozrywką przysługującą tylko tym, którzy mogą sobie na to pozwolić (Love 2007, s. 604). Podobnie różnica pomiędzy pływakami amatorami a zawodowcami pod koniec XIX wieku polegała głównie na uczestnictwie lub jego braku w zawodach o nagrody pieniężne, przy czym w obu przypadkach – co z dzisiejszej perspektywy jest również ciekawe – nie czas przepłynięcia dystansu był najważniejszy, ale po- konanie innych pływaków. W 1873 roku angielskie stowarzyszenie Metropolitan Swimming Association (MSA) dokonało zmian w przepisach pływackich. Zgod- nie z nowymi regułami, jeśli jakikolwiek amator weźmie udział w zawodach zawo- dowców (czyli będzie rywalizował o pieniądze), nie będzie mógł już uczestniczyć w zawodach dla amatorów (Love 2007, s. 608-609). W kolejnych latach złagodzono je jednak, stwierdzając, że amator może uczestniczyć w zawodach z zawodowcami, ale jedynie w walce o zwycięstwo i honor. W dużej mierze klasowe podłoże miał także związany z problemem amatorstwa sportowego3 rozpad angielskiego środowiska rugby na dwie organizacje. Wydarzyło się to w roku 1895 i miało związek z (podobnym jak w pływaniu) konfliktem powsta- łym po ogłoszeniu przepisów dotyczących utrzymania amatorstwa zawodników rug- by. Dunning i Sheard (1976) za jedną z przyczyn rozłamu wśród klubów rugby uznali wzrost świadomości klasowej robotników północnej Anglii, którzy ze względów eko- nomicznych nie mogli sobie pozwolić na amatorskie wyczynowe uprawianie sportu. Opór klasy robotniczej wobec przepisów dotyczących amatorstwa doprowadził do powstania dwóch organizacji: Rugby League, skupiającej amatorów i zawodowców z klasy robotniczej z północnej Anglii (głównie Yorkshire i Lancashire), i Rugby Union, w której większość stanowili przedstawiciele klasy średniej, kontynuujący tra- dycje rugby jako elitarnego sportu prywatnych szkół angielskich. Od początku XIX wielu obserwujemy jednak w Europie dalsze upowszechnia- nie sportu wśród klasy średniej. W społecznościach protestanckich wymagało to zasadniczej zmiany postawy wobec tej formy aktywności w czasie wolnym. Dla przykładu na obszarach współczesnych Holandii i Belgii, poza grupą starej arysto- kracji, która miała swoje tradycyjne sporty i zabawy, klasa wyższa i średnia rzadko uczestniczyły w popularnych rozrywkach i sporcie. Spowodowane to było między innymi protestancką etyką pracy − opisaną przez Webera w Etyce protestanckiej. W rozprawie tej analizował on związki religii z rozwojem ekonomicznym (Weber 1994/1904-1905). Według niego protestancki system normatywny pochwalał ciężką i sumienną pracę, uczciwość, oszczędność, gromadzenie i pomnażanie dóbr mate- rialnych oraz wyrzekanie się przyjemności życiowych, do których zaliczano zajęcia sportowe i sportową rywalizację (patrz m.in. Kamphorst, Giljam 1989, s. 281, 282). „Zakaz trwonienia czasu na przyjemności sprowadzał się w gruncie rzeczy do pro- pagowania ascezy. […] Przedmiotem ostrych ataków był także sport, o ile uprawia- 3 Opisywany m.in. przez Dunninga i Shearda (1976) i Collinsa (1998; 2006). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Michał Lenartowicz no go jako rozrywkę i formę rekreacji, nie zaś w calu regeneracji sił potrzebnych do podjęcia na nowo obowiązków zawodowych” (Domański 1994, s. 30). Jednakże w XIX wieku coraz więcej młodych ludzi z klasy średniej, odgrywającej coraz większą rolę w społeczeństwach przemysłowych, zaczęło przezwyciężać nie- chęć swoich rodziców do uczestnictwa we współzawodnictwie sportowym. Powodem tego był między innymi szerzący się pogląd, że sport kształtuje postawy rywalizacji, stanowiące jeden z fundamentów kapitalizmu oraz fakt upowszechniania się szkol- nictwa i obowiązkowego wychowania fizycznego. Sport stał się z czasem dobrem ce- nionym i ostatecznie przyjął formę przywileju zachodnioeuropejskiej klasy wyższej i średniej, a pierwszymi uczestnikami zorganizowanego sportu, byli głównie ucznio- wie szkół prywatnych, czyli dzieci przedstawicieli tych klas. Gdy zaś w Wielkiej Bry- tanii w latach 80. XIX wieku wprowadzono obowiązek edukacyjny dla wszystkich dzieci, władze szkolne początkowo postrzegały oparte o wojskowe wzory i ćwicze- nia gimnastyczne wychowanie fizyczne jako wspaniały środek do dyscyplinowania i kontroli zachowania dzieci klasy robotniczej i tym samym podtrzymywania porząd- ku społecznego (Kirk 2005, s. 144). Jednymi z przesłanek wprowadzenia wychowa- nia fizycznego do szkół powszechnych (obok motywów zdrowotnych i politycznych – przygotowywanie sprawnych rekrutów dla armii) były przesłanki klasowe. Upowszechnienie sportu na świecie, towarzyszące przemianom ekonomicznym, społecznym i kulturowym po II wojnie światowej, spowodowało między innymi to, że coraz większa liczba osób mogła uczestniczyć w rywalizacji sportowej oraz podej- mować aktywność sportowo-rekreacyjną w czasie wolnym. Demokratyzacja sportu powodowała także większy dostęp ludzi z niższych warstw społecznych do dyscy- plin sportowych i form aktywności czasu wolnego, zarezerwowanych dotychczas dla nielicznych. Oznaczała także utratę przez wiele dyscyplin sportowych ściśle elitarne- go statusu, powiązanie ich jedynie z klasami dominującymi4. Demokratyzacja sportu szczególny wymiar osiągnęła w ideologicznie bezklasowych państwach socjalistycz- nych, w których powszechnemu dostępowi do państwowego szkolnictwa towarzy- szyło wspieranie powszechnego (określanego jako ‘masowe’) uczestnictwa w sporcie i rekreacji ruchowej. Polityka równego dostępu do sportu spowodowała, że praktyki sportowe kojarzone często z klasami wyższymi (burżuazją) traciły ten swój wyjątko- wy status, choć zdarzały się w tym względzie także wyjątki. Na przykład tenis długo był wiązany w Polsce z wrogim klasowo stylem życia arystokracji5, a proste sporty i gry zespołowe fizycznego kontaktu uznawane były za kwintesencję proletariackiego ducha. Trochę na wzór postawy opisywanych przez Webera purytańskich społeczno- 4 Jak wskazuję w dalszej części pracy, nawiązując do Dystynkcji Bourdieu (2005), proces ten może jednak zachodzić także w drugą stronę: sporty ludowe mogą być także reinterpretowane i prze- kształcane w sporty elit (choć współcześnie jest to chyba rzadsze zjawisko). 5 Takim burżuazyjnym sportem było także – jak zauważa Numerato (2009) – żeglarstwo. Numerato (2009) opisał historię żeglarstwa w komunistycznej Czechosłowacji i Republice Czeskiej po roku 1989. Pomimo negatywnej etykiety klasowej cieszyło się ono dużym społecznym zainteresowa- niem (co jest szczególnie ciekawe w kraju, który nie ma dostępu do morza). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przesłanki teoretyczne i charakterystyka problemu badawczego 15 ści protestanckich, autoteliczny sport jako forma beztroskiego spędzania czasu wol- nego był w socjalizmie traktowany podejrzliwie. Ceniono go głównie ze względu na swój utylitarny charakter, przygotowanie do „pracy i obrony” oraz jako bardzo po- ręczne i skuteczne narzędzie polityki wewnętrznej i międzynarodowej6. W związku z upowszechnieniem sportu, wzmocnieniu uległo także myślenie o rywalizacji sportowej w kategoriach czysto merytokratycznych. Miałaby to być jedna z niewielu dziedzin życia społecznego, w której rzeczywisty sukces osiąga się w oparciu o własny talent i wysiłek, w równej rywalizacji z innymi sportowca- mi. W obrębie przepisów dyscypliny i w czasie walki sportowej wszyscy są równi i przynależność klasowa, kolor skóry, płeć, wiek, wyznanie nie mają wówczas znaczenia. Wygrywa (zwykle) po prostu lepszy lub mający nieco więcej szczę- ścia. W przypadku płci i wieku równość zabezpieczana jest poprzez oddzielne rozgrywki dla kobiet i mężczyzn oraz przez stworzenie kategorii wiekowych. W niektórych sportach równość szans w rywalizacji mają także zapewniać kate- gorie wagowe zawodników, regulacje dotyczące parametrów sprzętu i jego stan- daryzacja czy losowanie – np. koni w rywalizacji pięcioboistów. Wiemy jednak, że areny zawodów sportowych nie są wolne od różnorodnych napięć, w których przynależność rasowa, etniczna lub narodowa (współcześnie rzadziej klasowa) zawodników, trenerów, organizatorów imprezy lub sędziów ma duże znaczenie dla wyników rywalizacji, a także dla postaw kibiców na widowni lub przed te- lewizorami. Z historii sportu znamy też przykłady formalnej dyskryminacji za- wodników ze względu na ich rasę lub wyznanie oraz ich wykluczania z rywali- zacji lub członkostwa w organizacjach sportowych. Przykładów może dostarczyć choćby historia sportu w USA lub Republice Południowej Afryki (dyskryminacja rasowa), ale także historia polskiej piłki nożnej, w której od połowy lat 30. wy- raźne były nieformalne i formalne przejawy antysemityzmu oraz izolacji klubów i sportowców żydowskich od „sportu polskiego” (Lenartowicz, Karwacki 2005). Istotne jest jednak także to, kto w ogóle pojawia się na boiskach sportowych i czy rzeczywiście świat sportu jest bardziej otwarty dla wszystkich niż pozo- stałe dziedziny rzeczywistości społecznej. Możemy łatwo zauważyć, że nie- 6 Sport był też w owym okresie wikłany ideologicznie w naukowym opisie. Choć unikam w tej pracy nawiązywania do marksistowskich koncepcji klasowych w ich zideologizowanej wersji, nie sposób pisząc o sporcie w okresie Polski Ludowej, nie wspomnieć chociażby o marksistowskiej wersji normatywnych klasowych naukowych rozważań na temat sportu i przeciwstawianiu „słusz- nego” sportu robotniczego „niesłusznej” „burżuazyjnej kulturze fizycznej” (patrz np. charaktery- styczna perspektywa opisu prezentowana w rozdziałach Klasowy charakter i klasowa treść sportu robotniczego oraz Ideowe dziedzictwo sportu robotniczego w podręczniku Wohla Socjologia kul- tury fizycznej (1988) s. 294-316). Należy przy tym jednak zauważyć, że ani postrzeganie sportu w perspektywie teorii konfliktu, ani skupienie uwagi na samym sporcie robotniczym nie należały i nie należą w socjologii sportu i społecznych naukach o kulturze fizycznej (np. w badaniach hi- storycznych) do rzadkości, czego przykładem mogą być choćby, dotyczące głównie społeczeństwa brytyjskiego, prace Johna Hargreavesa (1986), Jonesa (1992), Holta (1999), czy samego Bourdieu, którego teoria ma także charakter konfliktowy i wyrasta z koncepcji postmarksistowskich. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Michał Lenartowicz które dyscypliny sportu wymagają dłuższego od innych przygotowania tre- ningowego, specjalistycznych obiektów sportowych i często kosztownego sprzętu. Jeśli obywatele nie mają swobodnego i bezpłatnego lub przynajmniej taniego dostępu do sportu (jak to miało w dużym stopniu miejsce w PRL-u i w innych państwach socjalistycznych), dzieci mniej zamożnych rodziców, które dodatkowo zamieszkują obszary słabiej nasycone sportową infrastruktu- rą, mogą mieć obiektywnie mniejsze szanse podjęcia treningu i kariery spor- towej w wielu dyscyplinach sportowych7. W Polsce może to być przywo- ływany już tenis, który wymaga wykupienia usług trenera i wynajęcia kortu, zakupienia sprzętu i jego wymiany wraz z rozwojem umiejętności i dojrzewa- niem dziecka, często klubowego współuczestniczenia w kosztach zgrupowań szkoleniowych i turniejów. Innym przykładem może być jeździectwo, żeglar- stwo czy inne sporty wodne, w których sam koszt zajęć i sprzętu uniemożli- wia dużej części społeczeństwa aktywne uczestnictwo. Nie bez znaczenia będą w tym przypadku także kompetencje kulturowe i poziom kultury fizycznej ro- dziców (co wiąże się z zagadnieniami kultury fizycznej w rodzinie i socjalizacji sportowej) oraz np. tradycje określonych dyscyplin sportu. Pomimo licznych przemian, które zaszły w sporcie w ostatnich kilku dziesięcioleciach i zwiększo- nej do niego dostępności, niektóre sporty są nadal postrzegane społecznie jako właściwe lub niewłaściwe dla osób z określonych warstw społecznych, osób o określonym kolorze skóry8 czy też o danej płci. Przykładem sportu przypi- sanego tradycyjnie do określonej klasy społecznej jest popularny w Kanadzie 7 Warto przy tym zwrócić uwagę także na wysokie zróżnicowanie sposobów organizacji sportu i rekreacji ruchowej w różnych państwach (patrz np. opracowanie Żyśko 2008 dotyczące spor- tu wyczynowego w wybranych państwach europejskich) oraz to, że za sprawą silnych tradycji stowarzyszeniowych i wolontariatu uczestnictwo obywateli w sporcie rekreacyjnym (i dzieci, i dorosłych) może być znacznie mniej kosztowne (w wartościach względnych, w porównaniu do dochodów) na przykład w Niemczech niż w Polsce, gdzie jest to obecnie silnie skomercjalizowa- na dziedzina aktywności kulturowej; Interesującym rozwiązaniem problemu nierównego dostępu do sportu wyczynowego sportowo utalentowanych dzieci jest ich kształcenie w specjalistycznych szkołach mistrzostwa sportowego. Jest to ścieżka rozwoju sportowego, na której za sprawą inter- wencji państwa i związków sportowych redukowany jest różnicujący poziom kapitału ekonomicz- nego i kulturowego rodziców jest (patrz m.in. Karwacki 2008). 8 Osobnym i bardzo ciekawym zagadnieniem są właśnie historyczne uwarunkowania obecności osób czarnoskórych w sporcie i praktycznie wyeliminowanie ze współczesnego sportu zjawiska dyskryminacji rasowej, za sprawą którego w USA aż do roku 1947 zawodnicy czarnoskórzy nie byli dopuszczani do gry w najwyższych ligach baseballu wraz z białymi Amerykanami i mieli swoje własne rozgrywki. Realna desegregacja w sporcie amerykańskim zaszła dopiero w latach 70., kiedy to czarnoskórzy zawodnicy zaczęli pojawiać się na prestiżowej pozycji quaterbac- ka w drużynach baseballu, wtedy też pojawili się pierwsi czarnoskórzy managerowie sportowi i pierwsi czarnoskórzy zawodnicy rozpoczęli rywalizację w turniejach serii Master’s Golf Tour- nament. Pierwszy czarnoskóry sędzia pojawił się w lidze NFL w USA dopiero w sezonie 1988-89 (McPherson, Curtis et al. 1989, s. 193). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przesłanki teoretyczne i charakterystyka problemu badawczego 17 i Stanach Zjednoczonych lacrosse9. Jak pisze Jarvie (2006, s. 305), w XIX wie- ku z zabawy Indian amerykańskich stał się jednym z najbardziej ekskluzywnych sportów Ameryki Północnej, popularnym w elitarnych szkołach prywatnych i na anglosaskich protestanckich uniwersytetach. I pomimo tego, że pojawia się on obecnie także w szkołach państwowych, nadal pozostaje sportem statusowym (status sport) i jednym z filarów wychowania fizycznego w północno-wschod- nich prywatnych szkołach Stanów Zjednoczonych. Zróżnicowanie klasowe w sporcie przejawiało się i w mniejszym stopniu na- dal przejawia także na płaszczyźnie konfliktów między klubami sportowymi i ich kibicami. Szczególnie dotyczy to poczucia wspólnoty (klasowej i lokalnej) i wza- jemnego wzmacniania tożsamości sportowej przez kibiców klubów tradycyjnie robotniczych. John Hargreaves (1986, m.in. rozdział pod tytułem Sport and the Remaking of the Working Class), spoglądający na sport wyraźnie z perspektywy teorii konfliktu, w swoich pracach generalnie postrzega popularne sporty klasy ro- botniczej w Wielkiej Brytanii i związaną z nimi męską sportową kulturę robotni- ków (working class sport culture) jako formę ich oporu wobec dominującej kultu- ry klasy średniej i wyższej. Duży wpływ miało na nią skomercjalizowanie sportu w XX wieku, co doprowadziło m.in. do klasowych zmian w składzie widowni. Dotyczy to zwłaszcza najbardziej chyba popularnego sportu w Europie, jakim jest piłka nożna i np. baseballu w USA. Sięgając do etapów rozwoju stadionów spor- towych, opisywanych przez Giulianottiego (2005, s. 127), widać wyraźnie świa- domą rezygnację zarządców stadionów ze skupionej jedynie na sporcie męskiej robotniczej widowni (stadiony wczesnonowoczesne), na rzecz aktywnych konsu- mentów reprezentujących klasy średnie. Sport jest dla nich w zasadzie (i zgodnie z oczekiwaniem zarządców) pretekstem do wszechstronnej konsumpcji. Stadiony, jako Ritzerowskie świątynie konsumpcji, stały się w ten sposób bardziej przyja- zne zamożnym przedstawicielom klas średnich z rodzinami niż reprezentantom klas niższych, co przejawia się np. w zamianie zwykłych miejsc siedzących na luksusowe (i dochodowe) boksy dla VIP-ów, wysokich opłatach za bilety abona- mentowe, czy starannym doborze usług i produktów oferowanych na stadionie. W Wielkiej Brytanii robotnicza kultura sportowa na stadionach piłki nożnej zosta- ła także wyraźnie osłabiona zmianami wymuszonymi przez tzw. Raport Taylora z roku 1990, będący reakcją na śmierć 96 kibiców podczas meczu na stadionie Hillsborough rok wcześniej. Autor raportu rekomendował wprowadzenie no- wych przepisów dotyczących bezpieczeństwa na stadionach, w tym szczególnie 9 Lacrosse to „gra podobna do hokeja na trawie, prowadzona również na boisku trawiastym przez dwa zespoły dziesięcioosobowe (w tym bramkarz). Piłka prowadzona jest kijami zakończony- mi małą zakrzywioną rakietką w kształcie zbliżonym do trójkąta z zaokrąglonymi rogami. […] W 1867 roku parlament Kanady specjalną ustawą przyznał lacrosse status sportu narodowego, powołując równocześnie National Lacrosse Association […]. Gra utrzymuje do dziś popularność w Kanadzie, USA i Australii, egzystując głównie jako gra uniwersytecka i szkolna” (Lipoński 1987, s. 167). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Michał Lenartowicz likwidację miejsc stojących na rzecz wyłącznie krzesełek numerowanych oraz li- kwidację barier oddzielających trybuny od boiska. Wprowadzenie tych zaleceń (głównie w klubach pierwszej ligi) doprowadziło do likwidacji otwartych tarasów z tanimi miejscami stojącymi, na których dominowali robotnicy i młodzi ludzie, oraz zmusiło kluby do modernizacji lub budowy nowych obiektów, co oznacza- ło często fizyczne wyprowadzenie klubu ze stanowiącej jego naturalne zaplecze lokalnej wspólnoty. Przy czym część kosztów tej operacji przeniesiono na kibi- ców, dodatkowo ograniczając dostęp do widowisk sportowych dla osób młodych i mniej zamożnych10. Zdaniem Eitzena (1996; Classism in Sport: The Powerless Bear the Burden), prowadzi to wręcz do procesu wykluczania przedstawicieli kla- sy niższej i niższych frakcji klasy średniej z uczestnictwa w wydarzeniach sporto- wych na żywo. 1.2. Uczestnictwo w sporcie i rekreacji ruchowej oraz konsumpcja sportowa jako element wszechstronnej aktywności kulturowej Socjologowie (np. DiMaggio, Mohr 1985; Peterson, Kern 1996) zauważy- li, że im wyższa pozycja społeczna jednostek, tym bardziej są one aktywne we wszelkich sferach kultury (tzw. omnivore thesis). Dotyczy to także ich większego zaangażowania w aktywność sportowo-rekreacyjną. Wszechstronnej konsump- cji klasy wyższej (omnivore), która poza kulturą wysoką uczestniczy równolegle w różnych formach kultury masowej i popularnej, Peterson i Kern (1996) prze- ciwstawili klasy niższe skupione na jednej wybranej lub ograniczonej liczbie dziedzin kultury (univore). Wszechstronna konsumpcja kulturalna klas wyższych i ich wyjście ze sfery kultury elitarnej, co pokazują w licznych przykładach Van- der-Stichele i Laermans (2006, s. 47), stała się możliwa za sprawą gwałtownego rozwoju przemysłu czasu wolnego (leisure industry) i masowych mediów. Do- datkowo towarzyszyła temu demokratyzacja systemu edukacyjnego i łatwiejszy dostęp do kultury wysokiej pokoleń urodzonych po II wojnie światowej. „Kultura – kiedyś zastrzeżona dla elity – przeniknęła teraz do wszystkich dziedzin życia, a propagowane publicznie wzory stały się punktem odniesienia. Umasowienie pociągnęło za sobą napływ spłyconych symboli i przekazów, toteż ci zajmują- 10 Innym zagadnieniem, które nie mieści się już w zakresie tej pracy, jest związany z procesem glo- balizacji problem rozmywania się lub wręcz utraty przez kluby sportowe − tak istotnej dla fa- nów i stadionowych społeczności lokalnych, regionalnych lub nawet narodowych − tożsamości w związku z umiędzynarodowieniem składów drużyn piłkarskich, zagranicznymi trenerami, za- granicznym kapitałem i prawami własności. Więcej piszę o tym m.in. w pracy Blaski i cienie spor- towej globalizacji (2010). Przemiany w brytyjskim świecie piłki nożnej w ujęciu historycznym i w kontekście ogólnoświatowych przemian społeczno-ekonomicznych opisuje m.in. (uwzględ- niając także problematykę klasową) Anthony King w książce pod tytułem wpisującym się w moje powyższe rozważania, a mianowicie The End of the Terraces (1998). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Klasowe uwarunkowania sportu i rekreacji ruchowej z perspektywy teorii Pierre’a Bourdieu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: