Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00369 006748 13593324 na godz. na dobę w sumie
Klauzula porządku publicznego jako instrument ochrony materialnoprawnych interesów i wartości fori - ebook/pdf
Klauzula porządku publicznego jako instrument ochrony materialnoprawnych interesów i wartości fori - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 492
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8892-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W każdym państwie prawo zna instrumenty, których celem jest ochrona szczególnych interesów i wartości własnego porządku prawnego. W obszarze prawa prywatnego, takim instrumentem jest klauzula porządku publicznego (ordre public, public policy). Klauzula porządku publicznego znana jest zarówno w polskiej ustawie PrPrywM z 2011 r., jak i w unijnych rozporządzeniach poświęconych prawu kolizyjnemu – w szczególności rozporządzeniom Rzym I i Rzym II. Klauzula przewidziana jest także w przepisach o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń sądowych: zarówno krajowych, jak i unijnych.

W książce podjęte zostały zagadnienia dotyczące fundamentów funkcjonowania klauzuli porządku publicznego we współczesnych systemach prawnych. Praca omawia w szczególności przesłanki zastosowania klauzuli porządku publicznego, z uwzględnieniem spornych na świecie, a słabo jeszcze opracowanych w naszym kraju zagadnień, takich jak m.in.: rola związku sprawy z forum (niem. Inlandsbeziehung) czy kryterium powściągliwego stosowania klauzuli (franc. l’effet attenué). Uwaga poświęcona jest pojęciu i treści krajowego porządku publicznego w relacji do europejskiego porządku publicznego. Analizie poddawane są różne funkcje jakie klauzula pełni w obrębie systemu prawnego. Uzasadniać może ona wszakże zarówno wyłączenie stosowania obcego prawa, jak i odmowę uznania bądź stwierdzenia wykonalności orzeczeń, aktów czy dokumentów urzędowych pochodzących z innych państw. W pracy podejmowana jest próba oceny podobieństw i różnic sposobu funkcjonowania klauzuli w tych odmiennych kontekstach prawnych.

Istotną część książki stanowi także analiza przykładów interwencji ordre public pochodzących z różnych systemów prawnych. Rys prawnoporównawczy służy jako punkt wyjścia dla analizy polskiego porządku prawnego pod kątem potrzeby ochrony podstawowych wartości naszego systemu prawnego. Przedmiotem zainteresowania pracy są zwłaszcza zagadnienia wzbudzające współcześnie żywe dyskusje na świecie i w Polsce, z uwagi na istotne przemiany społeczne zachodzące w ostatnich dekadach z jednej strony, oraz duże różnice pomiędzy poszczególnymi kulturami prawnymi z drugiej. Praca porusza m.in. kwestie takie jak: małżeństwa jednopłciowe, małżeństwa poligamiczne, rozwody przez odrzucenie (talaq), odszkodowania karne (punitive damages), wolność słowa, korupcja w umowach międzynarodowych i wiele innych.

Monografia powinna zainteresować praktyków prawa mających do czynienia ze sprawami z zakresu indywidualnego i gospodarczego obrotu z zagranicą: sędziów, adwokatów, radców prawnych oraz przedstawicieli innych zawodów prawniczych, jak również urzędników publicznych i pracowników organizacji międzynarodowych. Jest także wartościową lekturą dla teoretyków prawa zainteresowanych prawem prywatnym międzynarodowym i międzynarodowym postępowaniem cywilnym.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Pojęcie klauzuli porządku publicznego, jej rozwój i rola we współczesnym prywatnoprawnym obrocie międzynarodowym § 1. Pojęcie klauzuli porządku publicznego Prawo obce, co do zasady, powinno być stosowane przez sędziego tak, jak czyniłby to sędzia obcy, co m.in. oznacza zastosowanie jego uregulowań w obowiązującej w obcym państwie treści i z wynikającymi z tego skutkami1. W każdym państwie prawo prywatne międzynarodowe zna jednak instru- menty, które pozwalają chronić szczególne interesy i wartości własnego po- rządku prawnego, a które mogą powodować wyłączenie zastosowania obcego prawa lub ograniczenie zakresu jego zastosowania2. Instrumenty te mogą pro- wadzić albo do narzucenia zastosowania – wbrew rozstrzygnięciu wynikają- cemu z normy kolizyjnej – własnego uregulowania (dzieje się tak w przy- padku przepisów wymuszających swoje zastosowanie3), albo do wyłączenia stosowania uregulowań prawa obcego z uwagi na potrzebę udzielenia pierw- szeństwa zasadom własnego porządku prawnego. Takim właśnie powszechnie 1 Zob. np. K. Przybyłowski, Prawo prywatne międzynarodowe, s. 189; T. Ereciński, Prawo obce w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1981, s. 197; Pazdan, PPM, 2017, s. 112; K. Sznajder-Peroń, w: System PrPrywM, t. 20A, 2014, s. 508 i n.; Rodziewicz, Stwierdzenie treści, s. 143 i n.; M. Margoński, Metodyka ustalania treści obcego prawa spadkowego, PS 2009, Nr 6, s. 68; M. Zachariasiewicz, W. Popiołek, Application of Foreign Law in Poland, w: Application of foreign law (ed. C. Esplugues, J.L. Iglesias, G. Palao), Munich 2011, s. 275. 2 Zob. np. F. Mosconi, Exceptions to the Operation of Choice of Law Rules, Rec. des Cours 1989, Vol. 217; B. Remy, Exception d’ordre public et mécanisme des lois de police en droit inter- national privé, Paris 2008; S. Othenin-Girard, La réserve d’ordre public en droit international privé suisse, Zurich 1999, s. 127. 3 Zob. niżej § 7. 1 Rozdział I. Pojęcie klauzuli porządku publicznego, jej... akceptowanym w świecie4 instrumentem pozwalającym na wyłączenie stoso- wania przepisów prawa obcego jest klauzula porządku publicznego (franc. or- dre public, ang. public policy, niem. Vorbehaltsklausel)5. Znana jest ona także polskiemu prawu prywatnemu międzynarodowemu (art. 7 PrPrywM; art. 6 PrPrywM65; art. 38 PrPrywM26). Jej celem jest obrona przed trudnymi do za- akceptowania – z punktu widzenia podstawowych zasad porządku prawnego fori i przyjmowanych w nim wartości – skutkami zastosowania obcego prawa, wskazanego jako właściwe przez normę kolizyjną. Klauzula porządku publicz- nego jest zatem ponad wszystko instrumentem korygującym normalne zasady wskazania i stosowania prawa właściwego6. Klauzula porządku publicznego chroni podstawowe zasady porządku prawnego nie tylko w zetknięciu z właściwością obcego prawa, lecz także w innych kontekstach7. W szczególności udziela ona ochrony własnemu po- rządkowi prawnemu, gdyby jego naruszenie miało wynikać z uznania lub stwierdzenia wykonalności orzeczenia obcego sądu (art. 1146 § 1 pkt 7 KPC, art. 45 ust. 1 lit. a Bruksela I bis, oraz analogiczne przepisy w pozostałych unijnych rozporządzeniach z zakresu międzynarodowego postępowania cy- wilnego). Sprzeczność z porządkiem publicznym stanowi również podstawę uchylenia (art. 1206 § 2 pkt 2 KPC) oraz odmowy uznania lub stwierdzenia wykonalności wyroku sądu polubownego (art. 1214 § 3 pkt 2 KPC). Warto zauważyć, że to właśnie w tych dwóch ostatnich kontekstach ukształtowała się w orzecznictwie SN i sądów powszechnych formuła definiująca klauzulę po- rządku publicznego. Mianowicie, według SN klauzula znajduje zastosowanie w zetknięciu z takimi uchybieniami, które godzą w samą zasadę obowiązują- cego porządku prawnego, konstytuowanego przez pryncypia ustrojowo-poli- tyczne i społeczno-gospodarcze (zdefiniowane przede wszystkim w Konsty- tucji RP) oraz naczelne zasady rządzące poszczególnymi dziedzinami prawa8, 4 Bagan-Kurluta, PPM, 2017, s. 168; Rodziewicz, Stwierdzenie treści, s. 232. 5 Np. w Niemczech – art. 6 EGBGB; w USA – Restatement of Conflict of Laws 1st, § 612 (1934) oraz liczne orzeczenia sprzed „rewolucji” w prawie kolizyjnym cytowane przez M. Paulsen, M. Sovern, Public Policy in the Conflict of Laws, Colum. L. Rev. 1956, Vol. 56, s. 969 i n.; we Francji – art. 6 KC franc.; w Szwajcarii – art. 17 SzwajcU z 1987 r.; art. 21 BelgU; art. 42 JapU; § 7 EstU; art. 24 KC lit.; art. 45 BułgU; art. 12 ust. 3 KC hiszp.; art. 14 KC argent. 6 Blom, Public Policy, s. 374; Lagarde, Public Policy, s. 3; Meidanis, Public Policy, s. 97. 7 Na temat różnych funkcji klauzuli porządku publicznego zob. rozdział drugi. 8 Zob. wyr. SN z 9.9.2010 r., I CSK 535/09, Legalis; wyr. SN z 3.9.2009 r., I CSK 53/09, OSP 2011, Nr 10, poz. 108; wyr. SN z 11.5.2007 r., I CSK 82/07, OSNC 2008, Nr 6, poz. 64; post. SN z 9.3.2004 r., I CK 412/03, Legalis; post. SN z 26.2.2003 r., II CK 13/03, OSNC 2004, Nr 5, poz. 80; wyr. SN z 26.9.2003 r., IV CK 17/02, Legalis; wyr. SN z 11.7.2002 r., IV CKN 1211/00, OSNC 2 § 1. Pojęcie klauzuli porządku publicznego w tym prawa cywilnego9. Należy sądzić, że formuła ta jest adekwatna również dla rozumienia klauzuli w jej klasycznej funkcji, jako podstawy odmowy za- stosowania obcego prawa (w tym na tle art. 7 PrPrywM)10. Klauzula porządku publicznego ma ze swej natury charakter ogólny i blan- kietowy. Według jednego z ujęć klauzula jest jak kameleon, który zmienia się pod wpływem czasu i przyjmuje odmienne barwy w różnych państwach11. Treść porządku publicznego ulega przemianom w zależności od państwa i epoki, wraz ze zmieniającymi się poglądami moralnymi, społecznymi, praw- nymi i gospodarczymi12. M. Sośniak wskazywał, że klauzula porządku publicz- nego jest nieuchwytna jak atmosfera13. Zdaniem niektórych wymyka się ona jakimkolwiek próbom uściśleń doktrynalnych14. Klauzula odwołuje się do nie- ostrego pojęcia porządku publicznego czy – tak jak w obecnym brzmieniu art. 7 PrPrywM – do „podstawowych zasad porządku prawnego”. Stwierdze- nie to nie oznacza oczywiście, że sąd ma całkowitą dowolność w posługi- waniu się klauzulą porządku publicznego15. Zadanie sędziego polega na wy- kładni zasad porządku prawnego ustanowionych przez ustawodawcę i ustale- nie, które z nich są na tyle podstawowe, że sprzeciwią się stosowaniu przepisów prawa obcego. Sędzia porusza się w zastanym przez siebie środowisku praw- nym i winny jest mu szacunek, co niesie za sobą konieczność uwzględniania zarówno intencji ustawodawcy, jak i zapadłych wcześniej rozstrzygnięć sądów, 2003, Nr 9, poz. 125; wyr. SA w Gdańsku z 10.5.2013 r., V ACa 191/13, Legalis; wyr. SA w Po- znaniu z 3.4.2013 r., I ACa 207/13, niepubl.; wyr. SA w Poznaniu z 16.11.2005 r., I ACa 912/05, niepubl.; wyr. SA w Katowicach z 25.10.2005 r., I ACa 1174/05, Legalis; wyr. SA w Katowicach z 18.10.2004 r., I ACa 565/04 (http://arbitraz.laszczuk.pl, dostęp: 13.5.2018); wyr. SA w Warszawie z 29.5.2000 r., I ACa 65/00 (http://arbitraz.laszczuk.pl, dostęp: 13.5.2018); wyr. SA we Wrocławiu z 8.2.2012 r., I ACa 26/12, Legalis; wyr. SA w Gdańsku z 14.7.1995 r., I ACr 424/95, Legalis. 9 Wyr. SN z 27.11.2007 r., IV CSK 239/07, Legalis. 10 Por. A. Nowicka, w: Poczobut, Komentarz, 2017, s. 209. 11 B. Dutoit, L’ordre public: caméléon du droit international privé. Un survol de la jurispru- dence Suisse, w: Mélanges Guy Flattet: recueil de travaux offerts à M. Guy Flattet, professeur ho- noraire à l Université de Lausanne (dir. B. Dutoit, J. Hofstetter, P. Piotet), Lausanne 1985, s. 455 i n.; Meidanis, Public Policy, s. 100; K. Yelpaala, Restraining the Unruly Horse: The Use of Public Policy in Arbitration, Interstate and International Conflict of Laws in California, Transnat’l Law 1989, Vol. 2, s. 381. Por. I. Bałos, Stosowanie klauzuli porządku publicznego a drażliwe zjawiska społeczne, MoP 2013, Nr 3, s. 136. 12 Sośniak, Klauzula, s. 77–80, 133; A. Wysocka-Bar, w: Załucki, Rozporządzenie, 2015, s. 218. 13 Sośniak, Klauzula, s. 77. 14 Zob. obszerną literaturę cytowaną przez Sośniak, Klauzula, s. 77. 15 Wyrażono też pogląd, że klauzula porządku publicznego nie jest klauzulą generalną, po- nieważ odsyła do norm prawa, a nie do norm moralnych. Tak I. Bałos, Stosowanie klauzuli po- rządku publicznego, s. 135. 3 Rozdział I. Pojęcie klauzuli porządku publicznego, jej... a także poglądów doktryny oraz właściwym danemu społeczeństwu przekonań co do podstawowych zasad moralnych w nim panujących. Wypełnienie pojęcia porządku publicznego konkretną treścią jest i po- winno pozostać przede wszystkim zadaniem judykatury (choć wspomaganej przez doktrynę). Ustalenie bowiem, co w zmieniających się realiach społecz- nych, ekonomicznych i politycznych stanowi podstawowe wartości danego po- rządku prawnego, powinno dokonywać się w toku stosowania prawa w indy- widualnych okolicznościach stanu faktycznego16. Blankietowość klauzuli nie jest więc jej wadą, lecz raczej jej immanentną cechą, bez której nie mogłaby ona spełniać przypisanej jej uelastyczniającej funkcji w systemie prawa kolizyj- nego17. Generalnie nie są słuszne próby petryfikacji treści porządku publicz- nego na potrzeby ingerencji w stosowanie prawa obcego18. Sprzeciwiają się temu stale zmieniające się realia społeczno-gospodarcze i przekonania domi- nujące w społeczeństwie odnośnie do tego, co jest słuszne i doniosłe. W pierwszej połowie XIX w. angielski sędzia Burrough ostrzegał, że po- rządek publiczny jest jak niespokojny koń (unruly horse) – gdy się go raz do- siądzie, to nie wiadomo, dokąd może porwać swojego jeźdźca19. Klauzulą po- rządku publicznego należy zatem posługiwać się ostrożnie20. Stosowanie klau- zuli wymaga od sędziów dużej wiedzy, umiejętności i prawniczego wyczucia21. Nie polega ono wszakże na stosowaniu jednoznacznej normy czy przesłanki, lecz wymaga ważenia doniosłości zasad i norm obowiązujących w danym sys- temie prawnym, po uprzednim odczytaniu ich znaczenia i funkcji nadanych im przez ustawodawcę. Tylko jednak w indywidualnych okolicznościach danej sprawy można stwierdzić, czy posłużenie się klauzulą jest zasadne, ponieważ w każdym przypadku sędzia musi ocenić, na ile to indywidualne skutki zasto- 16 K. Zawada, Klauzula porządku publicznego w prawie prywatnym międzynarodowym (na tle orzecznictwa Sądu Najwyższego w sprawach z zakresu prawa rodzinnego i spadkowego), NP 1979, Nr 4, s. 75; P. Nygh, Conflict of Laws in Australia, Sydney 1991, s. 249. 17 Tak np. P. Mayer, V. Heuzé, Droit international privé, Paris 2014, s. 153. Obrońcą blankie- towego charakteru klauzuli był: Sośniak, Klauzula, s. 80–81. Por. Rodziewicz, Stwierdzenie treści, s. 234. 18 Próbom petryfikacji klauzuli sprzeciwiał się w naszej doktrynie: Sośniak, Klauzula, s. 81. 19 Richardson v. Mellish (1824) 2 Bing. 229, 252. Z kolei A. Briggs podkreśla, że „porządek publiczny i pewność prawa nie są łatwymi towarzyszami”, choć jednocześnie broni swobody sę- dziowskiej w tym zakresie. Zob. A. Briggs, Public Policy in the Conflict of Laws: a Sword or a Shield, Singapore J. Int. Comp. L. 2002, Vol. 6, s. 978. 20 Zob. np. Blom, Public Policy, s. 388. 21 Por. K. Zawada, Klauzula porządku publicznego w prawie prywatnym międzynarodowym, s. 75 – który podkreśla, że to na sądach spoczywa główny ciężar wypełnienia treścią blankietowego pojęcia porządku publicznego. 4 § 1. Pojęcie klauzuli porządku publicznego sowania prawa obcego – a nie abstrakcyjnie rozumiana norma prawa obcego, byłyby sprzeczne z porządkiem prawnym forum (kwestia ta zostanie szcze- gółowo omówiona niżej). Praktyka orzecznicza w większości systemów praw- nych dowodzi, że z omawianego instrumentu korzystano z reguły rozważnie i w umiejętny sposób. W niniejszym opracowaniu przytoczono jednak również liczne przykłady nieprzekonującego czy wręcz wadliwego posługiwania się klauzulą. Chodzi tu zarówno o błędy metodologiczne, w tym o przypadki, gdy analiza na płaszczyź- nie klauzuli porządku publicznego całkowicie wypierała analizę kolizyjną22, jak i o przypadki, w których interwencja wydawała się nieuzasadniona z meryto- rycznego punktu widzenia (lub odwrotnie). 22 Przodowały w tym zwłaszcza sądy amerykańskie, jeszcze przed rewolucją w prawie koli- zyjnym (późniejszego orzecznictwa opartego na analizie funkcjonalnej z natury rzeczy nie należy brać pod uwagę, skoro w całości opiera się na porównywaniu interesów wchodzących w grę po- rządków prawnych), co było przedmiotem krytyki ze strony doktryny. Zob. M. Paulsen, M. Sovern, Public Policy, s. 969 i n.; E.G. Lorenzen, Territoriality, Public Policy and the Conflict of Laws, Yale L.J. 1923–1924, Vol. 33, s. 747; R.J. Weintraub, Commentary on the Conflict of Laws, New York 2001, s. 107; Krytykę zbyt szerokiego – zastępującego analizę kolizyjną – posługiwania się klauzulą porządku publicznego można niekiedy znaleźć także w samym orzecznictwie – zob. np. Champa- gnie v. W.E. O’Neil Const. Co., 77 Ill. App.3d 136 (1979), 395 N.E.2d 990. Przykładem rozstrzy- gnięcia może tu być również orz. nowojorskiego SA w sprawie Hutchison v. Ross, 262 N.Y. 381, 187 N.E. 65 (1933). Sprawa powstała na tle sporu dotyczącego ważności trustu (zarządu powier- niczego) ustanowionego inter vivos przez obywatela kanadyjskiego na rzecz beneficjentów w Ka- nadzie. Składniki majątku objęte trustem położone były jednak w Nowym Jorku. W instrumencie powołującym do życia trust znajdowała się ponadto klauzula wyboru prawa stanu Nowy Jork. Ponieważ zgodnie z prawem kanadyjskim trust był nieważny (odmiennie niż na gruncie prawa stanu Nowy Jork) strona usiłująca podważyć jego skuteczność podnosiła, że trust podlega prawu kanadyjskiemu. Nie jest zaskoczeniem, że nowojorski sąd zastosował jednak prawo stanu Nowy Jork. Nieco zaskakujące jest natomiast uzasadnienie. Nie tyle opierało się ono bowiem na ocenie skuteczności wyboru prawa jako takiego, ile na założeniu, że zastosowanie prawa stanu Nowy Jork w przypadku położenia składników majątkowych na jego terenie i w przypadku wskazania, że trust będzie poddany prawu nowojorskiemu, jest uzasadnione wymogami porządku publicznego. W orzeczeniu tym zaznacza się już, jak się wydaje, analiza funkcjonalna, która w pełni rozkwitnie dwie dekady później. W polskim orzecznictwie por. np. orz. SN z 28.5.1969 r., III CZP 23/69, OSNCP 1970, Nr 1, poz. 3. Zob. K. Zawada, Klauzula porządku publicznego w prawie prywatnym międzynarodowym, s. 80. 5 Rozdział I. Pojęcie klauzuli porządku publicznego, jej... § 2. Rozwój klauzuli porządku publicznego na przestrzeni wieków Ustalenie początków koncepcji klauzuli porządku publicznego i pojęcia po- rządku publicznego jest trudne. Z pewnością jego bardzo znane ujęcie znala- zło się w art. 6 KC franc.23. Przepis ten przetrwał w niezmienionej formie do dziś. Stanowi, że nie można za pomocą umowy obejść przepisów dotyczących porządku publicznego (ordre public)24. Dotyczy on zatem ograniczeń swobody kontraktowana, stanowiąc bezwzględnie wiążącą granicę dla autonomii woli stron25. Z obszaru prawa cywilnego pojęcie ordre public przeniesione zostało na grunt prawa prywatnego międzynarodowego26. W tym drugim – interesu- jącym nas w tym miejscu – kontekście zaczęto mówić o ordre public interna- tional, dla odróżnienia zbioru zasad francuskiego porządku prawnego, które podlegają ochronie również w transgranicznym stanie faktycznym i w razie właściwości prawa obcego27. W Polsce termin „porządek publiczny” został recypowany w art. 55 KZ28, gdzie pełnił funkcję jednego z ograniczeń swobody kontraktowania. Jak wia- domo, nie znalazł się on jednak w treści art. 3531 obecnie obowiązującego KC. W naszym kraju pojęcie porządku publicznego ściśle wiąże się zatem z prawem prywatnym międzynarodowym. Poszukując korzeni koncepcji klauzuli porządku publicznego w czasach dawniejszych, niektórzy autorzy poszukiwali jej w średniowiecznych poglą- 23 S. Omlor, w: Ferrari, Rome I, 2015, s. 489. 24 Pełne brzmienie art. 6 KC franc. jest następujące: „On ne peut déroger, par conventions particulières, aux lois qui intéressent l’ordre public et les bonnes moeurs”. 25 Por. E. Rogalska, Ordre public, general clauses, appliance of law by jurisprudence, French law, KBNPR 2017, Nr 26, s. 254 i n. 26 Zob. np. A. Nussbaum, Public Policy and the Political Crisis in the Conflict of Laws, Yale L.J. 1940, Vol. 49, s. 1047. M. Czepelak informuje, że termin „porządek publiczny” w prawie prywat- nym międzynarodowym pochodzi z włoskiej ustawy z 1865 r. o ogłaszaniu, wykładni i stosowaniu ustaw. Regulacja ta posługiwała się określeniem „l’ordine pubblico ed il buon costume” (porządek publiczny i dobre obyczaje). Zob. M. Czepelak, Międzynarodowe prawo zobowiązań Unii Euro- pejskiej, Warszawa 2012, s. 468. Wydaje się jednak prawdopodobne, że włoska ustawa zaczerpnęła omawiane pojęcie z wcześniejszego o 60 lat KC franc. 27 Por. uwagi w rozdziale trzecim § 4. 28 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 598). 6 § 2. Rozwój klauzuli porządku publicznego... dach statutystów, a zwłaszcza w koncepcji tzw. statuta odiosa29. Statutyści uwa- żali, że wszystkie ustawy przynależą do jednej z dwóch zasadniczych katego- rii praw: osobistych albo lokalnych (tj. terytorialnych). Koncepcje te wynikały ze ścierania się w Europie praw personalnych, rozpowszechnionych przez ple- miona barbarzyńców, i praw terytorialnych, obowiązujących w miastach i mia- stach-państwach30. Obok statutów personalnych (statuta personalia) i realnych (statuta realia) statutyści wyróżniali jednak również podział na inną katego- rię: statuta favorabilia i statuta odiosa31. Własne statuta favorabilia znajdowały pierwszeństwo przed „odpychającymi” ustawami obcymi, z uzasadnieniem, że te pierwsze stanowią lepsze i bardziej sprawiedliwe prawo. Koncepcje poszuki- wania lepszego prawa rozwijał zwłaszcza w swoich średniowiecznych pracach Aldricus (XII w.). Przekonywał on, że sędzia powinien zastosować to z wcho- dzących w grę praw, które – w danym stanie faktycznym jest lepsze i bardziej użyteczne (potior et utilior), to, które pozwoli uzyskać najbardziej sprawiedliwy rezultat32. Porządki publiczne różnych praw są zatem porównywane w celu dokonania wyboru najlepszego rozwiązania. Jak wiemy, tego typu metodolo- gia nigdy nie zdobyła większego uznania na kontynencie europejskim. Trafiła jednak na podatniejszy grunt po drugiej stronie Oceanu Atlantyckiego. Na po- dobnych założeniach oparte są bowiem niektóre z amerykańskich dwudziesto- wiecznych koncepcji kolizyjnoprawnych (np. doktryna better law R. Leflara)33. Początki klauzuli porządku publicznego wiąże się również z ujęciami tery- torialistycznymi. Postglosator B. de Saxoferrato podnosił w XVI w., że obce statuta odiosa nie mogą być stosowane, ponieważ mają charakter terytorialny i nie wywołują skutków poza obszarem, z którego pochodzą34. Powodem od- mowy stosowania prawa obcego staje się tu zatem nie tyle sam fakt, że prawo 29 Zob. np. K. Lipstein, Principles of the Conflict of Laws National and International, The Hague 1981, s. 9; P. Mayer, V. Heuzé, Droit, s. 153; K. Bagan-Kurluta, M. Stus, Stosowanie klauzuli porządku publicznego w Polsce w odniesieniu do europejskiego ustawodawstwa partnerskiego, KPPubl. 2005, Nr 1–2, s. 243; Bagan-Kurluta, PPM, 2017, s. 168. 30 Zob. Mills, The Confluence, s. 32–33. 31 S.C. Symeonides, Codifying Choice of Law Around the World: An International Compa- rative Analysis, Oxford 2014, s. 248; A. Ehrenzweig, Specific Principles of Private Transnational Law, Rec. des Cours 1968, Vol. 124, s. 189; P. Hay, P. Borchers, S. Symeonides, Conflict of Laws, St. Paul 2010, s. 54. 32 Zob. Lagarde, Public Policy, s. 3; P. Hay, P. Borchers, S. Symeonides, Conflict, s. 54. 33 S.C. Symeonides, Codifying, s. 248. 34 B. de Saxoferrato, In primam Codicis partem Commentaria, Augustae Taurinorum 1589 – podaję za P. de Vareilles-Sommières, L’Exception d’ordre public et la régularité substantielle inter- national de la loi étrangère, Rec. des Cours 2015, Vol. 371, s. 168. 7 Rozdział I. Pojęcie klauzuli porządku publicznego, jej... obce jest nieakceptowalne, ile raczej to, że jego terytorialny zakres stosowa- nia ograniczony jest do obszaru prawnego, na którym dane prawo ustano- wiono35. W podobnym kierunku wydają się iść uwagi M. Sośniaka, który wiązał początki klauzuli z ujęciami terytorialnymi związanymi z ideą suwerenności, tzn. ze szkołą holenderską36. W szkole holenderskiej, stosowanie prawa obcego traktowane jest jako uszczerbek we władzy suwerena na danym terytorium. Nawet zatem jeżeli państwa stosują prawo obce (np. z uwagi na wymogi kur- tuazji w stosunkach międzynarodowych – tzw. comity37), to może być ono re- spektowane tylko, o ile nie zagraża to interesom danego państwa lub jego oby- wateli38. Porządek publiczny jest tu zatem określany przede wszystkim przez interes suwerena. Ponieważ jednak samo stosowanie prawa obcego stanowi wyjątek, to nie ma zbyt wielu okazji, aby przełamywać jego właściwość z uwagi na ochronę własnych zasad. Własne prawo, tak czy owak, znajduje zastosowa- nie jako wola suwerena dominującego na danym terytorium. Choć idea szczególnej uwagi, jaką należy otoczyć zasady porządku publicz- nego w procesie poszukiwania właściwej podstawy rozstrzygnięcia sporu, ma stare korzenie, klauzula ordre public, jako znany nam obecnie instrument ko- rygujący działanie przepisów kolizyjnych, mogła uformować się dopiero wraz z nowoczesnym prawem prywatnym międzynarodowym39, ukształtowanym w oparciu o koncepcje wypracowane w XIX w. przez F.C. von Savigny’ego. Au- tor ten stworzył podwaliny pod nowoczesne prawo prywatne międzynarodowe w t. VIII swojego dzieła „System des heutigen römischen Rechts” (1849)40. Jego podstawowym założeniem było, że rezultat materialnoprawny sporu nie ma wpływu na działanie norm kolizyjnych. Wskazanie prawa właściwego odbywa się w oderwaniu od oceny, które prawo przewiduje najbardziej sprawiedliwe rozstrzygnięcie41. Prawem właściwym jest raczej to, które w sposób najbardziej naturalny związane jest z ocenianym stosunkiem prawnym (prawo tego pań- stwa, w którym ma on swoją siedzibę). Wychodząc od idei wspólnoty i mię- 35 P. de Vareilles-Sommières, L’Exception, s. 169. 36 Sośniak, Klauzula, s. 6. 37 Zob. Mills, The Confluence, s. 47. 38 Sośniak, Klauzula, s. 6. 39 Zob. K. Zawada, Klauzula porządku publicznego w prawie prywatnym międzynarodowym, s. 73. Por. Joubert, La notion de liens, s. 140. 40 Ukazało się także tłumaczenie pracy Savigny’ego na język angielski: System of Present Roman Law: Treatise on the Conflict of Laws and the Limits of Their Operation in Respect of Time and Space (tłum. W. Guthrie), Edinburgh 1880; jak również francuski: Traité de droit romain (tłum. M. Guénoux), Paris 1860. 41 Joubert, La notion de liens, s. 141. 8 § 2. Rozwój klauzuli porządku publicznego... dzynarodowej współpracy państw, F.C. von Savigny postulował jednocześnie równe traktowanie prawa obcego i własnego42. Żadne z nich nie jest uprzywi- lejowane, a najsilniejszą „pretensję” do bycia właściwym ma prawo tego pań- stwa, które ze stosunkiem jest najściślej związane. W takim neutralnym systemie istnieje zapotrzebowanie na instrumenty umożliwiające korektę zwykłego działania norm kolizyjnych. Mogą pojawić się takie sytuacje, w których bilateralna analiza kolizyjnoprawna musi ustąpić po- trzebie ochrony porządku prawnego fori. Sam F.C. von Savigny nie posługiwał się terminem ordre public43. Wyodrębnił on jednak dwie grupy przypadków, w których idea szczególnej ochrony porządku publicznego była obecna44. Po pierwsze, w prawie forum istnieją, jego zdaniem, normy pozytywne (ustawy wyłączające), które służą ochronie interesów ogólnych (a nie jednostek) i które z tego powodu mają bezwzględnie wiążący charakter (w znaczeniu międzyna- rodowym). Przepisy tego typu stosuje się do wszystkich osób znajdujących się na terytorium forum, bez względu na to, czy ich status reguluje prawo obce, czy własne. Jako przykłady tego typu F.C. von Savigny wskazywał przepisy ograni- czające prawa Żydów do korzystania z nieruchomości, a także zakaz małżeń- stw poligamicznych45. Do drugiej grupy F.C. von Savigny zaliczał przypadki, w których prawo forum nie znało (nie uznawało) określonych instytucji ob- cego prawa (np. śmierci cywilnej lub niewolnictwa) i z tego powodu nie można było prawa obcego stosować, przy czym podane przykłady sugerują, że cho- dzi tu nie tyle o instytucje nieznane forum, ile o instytucje przez forum uwa- żane za nieakceptowalne. Kategorie przedstawione przez F.C. von Savigny’ego wydają się zarysowywać znany nam współcześnie podział na przepisy wymu- szające i porządek publiczny. Zdaniem P. Lagarde’a pierwsza grupa przepisów wyodrębnionych przez niemieckiego uczonego kojarzy się z normami okre- ślanymi dziś jako lois de police (przepisy wymuszają), druga zaś – z klauzulą porządku publicznego46. Stąd niektórzy autorzy uznają, że to już F.C. von Sa- vigny był twórcą klauzuli porządku publicznego47. Według innych natomiast 42 Ibidem. 43 A. Nussbaum, Public, s. 1029. 44 W polskiej literaturze zob. Sośniak, Klauzula, s. 11–13; Bagan-Kurluta, PPM 2017, s. 168; J. Gajda, Klauzula porządku publicznego w prawie o aktach stanu cywilnego z 29 września 1986 r. oraz z 28 listopada 2014 r., Admin. 2015, Nr 4, s. 7. 45 Zob. Lagarde, Public Policy, s. 4. 46 Ibidem. Wskazany przez F.C. von Savigny’ego przykład zakazu małżeństw poligamicznych współcześnie uważany jest raczej za jedną z typowych egzemplifikacji klauzuli porządku publicz- nego. 47 Tak Mills, The Confluence, s. 59; B. Audit, Droit international privé, Paris 2006, s. 255. 9 Rozdział I. Pojęcie klauzuli porządku publicznego, jej... dopiero jego następcy – tacy jak E. Bartin i C.L. von Bar – wyodrębnili instru- ment, którego działanie jest negatywne, polegające na wyłączeniu stosowania prawa normalnie właściwego48. Z kolei u drugiego z dziewiętnastowiecznych ojców prawa kolizyjnego, P.S. Manciniego, ordre public było równoważne samodzielnemu łącznikowi, na podstawie którego w określonych stanach faktycznych zastosowanie znaj- dowało własne prawo (niektóre normy legi fori były uważane za tak istotne, że musiały znaleźć zastosowanie). Porządek publiczny nie polegał zatem na wyłą- czeniu zastosowania prawa obcego, lecz raczej stanowił uzasadnienie dla dzia- łania o charakterze pozytywnym49. Wydaje się, że współcześnie taką funkcję spełniają raczej przepisy wymuszające swoje zastosowanie (lois de police), które stosuje się na podstawie ich jednostronnej woli zastosowania50. Warto też pod- kreślić, że w poglądach P.S. Manciniego interwencja własnego prawa była sil- nie powiązania z jego publicznoprawnym charakterem. Mancini odróżniał bo- wiem prawo prywatne i publiczne, podnosząc, że to drugie wyłącza stosowanie prawa obcego51. § 3. Geneza klauzuli porządku publicznego w polskich przepisach kolizyjnych Formowanie się nowoczesnego polskiego prawa prywatnego międzynaro- dowego przypada na okres dwudziestolecia międzywojennego, tj. po odzyska- niu przez nasz kraj państwowości w 1918 r.52 Sekcja cywilna Komisji Kodyfi- kacyjnej przystąpiła do prac nad projektem prawa kolizyjnego już w 1919 r.53 Obejmowały one prawo prywatne międzynarodowe oraz międzydzielnicowe (konieczne z uwagi na brak jednolitości materialnego prawa cywilnego w odro- 48 Joubert, La notion de liens, s. 138. 49 Lagarde, Public Policy, s. 3. 50 Ibidem, s. 4. 51 Mills, The Confluence, s. 65. 52 Oczywiście już w czasie zaborów polska doktryna poświęcała prace prawu prywatnemu międzynarodowemu. Zob. na temat np. F. Zoll, Międzynarodowe prawo prywatne w zarysie, Kra- ków 1947, s. 38–39; K. Przybyłowski, Prawo prywatne międzynarodowe, s. 34–36. Z uwagi na brak polskiej państwowości nie istniały jednak możliwości przyjęcia polskiej regulacji w przedmiocie prawa kolizyjnego. 53 Zob. K. Przybyłowski, Prawo prywatne międzynarodowe, s. 47. 10
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Klauzula porządku publicznego jako instrument ochrony materialnoprawnych interesów i wartości fori
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: