Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00051 006278 19031141 na godz. na dobę w sumie
Kłopoty z niedźwiedziem. Rosja w niemieckim, austriackim i szwajcarskim dyskursie medialnym od XIX do XXI wieku - ebook/pdf
Kłopoty z niedźwiedziem. Rosja w niemieckim, austriackim i szwajcarskim dyskursie medialnym od XIX do XXI wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 348
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-641-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-19%), audiobook).

W książce omówiono dawne i współczesne niemieckojęzyczne dyskursy medialne o Rosji, argumentując, że warto je studiować ze względu na kluczową rolę odgrywaną przez Niemcy i Rosję w stosunkach międzynarodowych.

Przekaz niemieckich polityków i ludzi mediów jest słyszany i często traktowany jako głos Unii Europejskiej – stąd wypływa odpowiedzialność Niemców za współkształtowanie europejskich dyskursów, stereotypów, narracji dotyczących największego państwa świata.

Język i kultura niemiecka nie ograniczają się jednak do terytorium Niemiec. Do grupy krajów niemieckiego obszaru językowego należą także Austria i Szwajcaria. Państwa te z kolei odgrywają już bardziej specyficzną rolę na naszym kontynencie –Austria jako swoisty obstruktor, Szwajcaria zaś – outsider procesów integracji europejskiej. Znaczenie ich dyskursów medialnych w kształtowaniu postaw społecznych Europejczyków nie jest więc tak doniosłe, jak Niemiec. Wieloaspektowa analiza różnych dyskursów niemieckojęzycznych pozwala jednak na dokonanie porównań i umożliwia pogłębione zbadanie roli i specyfiki właśnie narracji niemieckich.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Magdalena Żakowska – Uniwersytet Łódzki Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Katedra Teorii i Historii Stosunków Międzynarodowych, 90-131 Łódź, ul. Narutowicza nr 59a RECENZENT Oleg Riabov REDAKTOR INICJUJĄCY Witold Szczęsny OPRACOWANIE REDAKCYJNE Tomasz Baudysz SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Sebastian Buzar Zdjęcie wykorzystane na okładce: Adobe Stock/Claudio Divizia, nskyr2 Alexandr Blinov, Javier Brosch, Alexandra Giese, Lubos Chlubny © Copyright by Magdalena Żakowska, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08957.18.0.M Ark. wyd. 22,0; ark. druk. 21,75 ISBN 978-83-8142-640-4 e-ISBN 978-83-8142-641-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp ROSJA – TEMAT NA PIERWSZĄ STRONĘ? JAK BADAĆ NIEMIECKO- JĘZYCZNE DYSKURSY MEDIALNE Rozdział I ROSJA W DZIEWIĘTNASTOWIECZNYM DYSKURSIE SATYRYCZNYM 1.1. Niedźwiedź i zegarmistrz. Rosja w niemieckiej i szwajcarskiej prasie satyrycznej w latach 1848–1914 1.2. Rosja w mitach narodowych Bułgarów i Serbów oraz w niemiecko- języcznej karykaturze dotyczącej Bałkanów doby belle époque 1.3. Ku chwale imperium. Austria i Rosja AD 1873 w oczach komentatorów Wystawy Światowej w Wiedniu Rozdział II WOJNA I FASCYNACJA ROSJĄ W WIEKU XX 2.1. Obraz Rosji w propagandzie państw centralnych doby Wielkiej Wojny 2.2. „Sowiecki raj”. Wizerunek Kraju Rad w prasie satyrycznej Republiki Weimarskiej 2.3. Rosjanie i Związek Radziecki w propagandzie nazistów 2.4. ZSRR w niemieckiej karykaturze doby zimnej wojny 2.5. Polski Żyd z rosyjską duszą. Odbiór powieści rosyjskich Szaloma Asza w Austrii do 1938 r. 7 35 36 80 113 127 128 148 158 179 196 5 Spis treści Rozdział III PRZEZWYCIĘŻYĆ PRZESZŁOŚĆ. OBRAZ ROSJI W CIENIU WSPÓŁCZESNYCH DEBAT HISTORYCZNYCH 3.1. Motyw krzywdy i winy w niemieckiej i austriackiej polityce pamięci o drugiej wojnie światowej 3.2. Kto się boi Władimira Putina? Rosjan, Niemców i Austriaków rozważania o geopolityce Zakończenie NIEŚMIERTELNE KŁOPOTY Z NIEDŹWIEDZIEM Bibliografia Wykaz tabel, ilustracji i wykresów 235 236 265 305 319 347 WSTĘP ROSJA – TEMAT NA PIERWSZĄ STRONĘ? JAK BADAĆ NIEMIECKOJĘZYCZNE DYSKURSY MEDIALNE Przyszłość Europy w największym stopniu kształtują jej dwa najsilniejsze – nie tylko etnicznie – narody: niemiecki i rosyjski. „Najważniejsze zjawiska teoretyczne, najważniejsze myśli dwudziestowiecznej świadomości – zauważa Andrzej Leder – przez długi czas formułowane były w języku niemieckim”1. Po drugiej wojnie światowej tożsamość Niemców została „wynaleziona na nowo”: radykalnie odcięto się od wzorca nacjonalistycznej wspólnoty i nakie- rowano na ideę narodu nie tylko ściśle związanego z projektem nowej Europy, lecz wręcz będącego motorem integracji europejskiej2. Co więcej, jak podkreśla historyk Lev Kopelev, żadne państwo Zachodu nie może się równać z Niemcami jeśli chodzi o tradycję związków intelektualnych z krajami Europy Wschodniej, takimi jak Rosja3. Obraz „duszy rosyjskiej” miał długo funkcjonować wśród Niemców jako ich odwrócone odbicie, sposób na kompensowanie przez nich kompleksu niższości wobec wielkich mocarstw oraz wyraz ich narodowej hybris4. Obecna tożsamość Niemców oparta jest na odmiennym systemie wartości, odcinającym się od dziedzictwa nacjona- lizmu, jednak moim zdaniem wciąż aktualny pozostaje całokształt złożonych zagadnień związanych z relacjami i wzajemnym postrzeganiem krajów Europy Zachodniej i Wschodniej, w tym wypadku zaś – niemieckiego i rosyjskiego obszaru kulturowego. Problematyka ta jest istotna również z perspektywy Polski i jej sąsiadów jako państw położonych pomiędzy niemiecką i rosyjską strefą wpływów spo- łecznych, politycznych i gospodarczych. Badania przeprowadzone w 2009 r. przez Marinę Hrebičkovą i Sylvie Graf wykazały, że w formułowaniu narodo- wych stereotypów mieszkańcy naszej części kontynentu wykazują skłonność do podkreślania wyjątkowości własnych etni poprzez nadmierne uwypukla- nie różnic oddzielających ich od przedstawicieli innych nacji5, a ich narodowe 1 Andrzej Leder, Rysa na ta(cid:31)i. Teoria w polu psychoanalitycznym, Warszawa 2016, s. 24. 2 Daniela Chalaniova, Turn the Other Greek. How the Eurozone Crisis Changes the Image of Greeks and What Visual Representations of Greeks Tell Us about European Identity, „Perspectives” 2013, t. 21, nr 1, s. 27. 3 Peter Brandt, German Perceptions of Russia and the Russians in Modern History, „De- batte: Journal of Contemporary Central and Eastern Europe” 2003, nr 11, s. 41. Ibidem, s. 58. 4 5 Martina Hřebíčková, Sylvie Graf, National Stereotypes in Central Europe: Outgroups Are Not Better than Ingroup in Considering Personality Traits of Real People, „European Jour- nal of Personality” 2014, nr 28, s. 71. Rosja – temat na pierwszą stronę?... heterostereotypy nie tylko nie odzwierciedlają cech osobowości prawdziwych mieszkańców Europy Środkowej, lecz wręcz stanowią ich przeciwieństwo6. Z drugiej strony, wielkość oraz duże znaczenie polityczne i gospodarcze da- nego kraju powodują, że jego sąsiedzi poważniej traktują autocharakterystyki jego mieszkańców. Sytuacja taka ma miejsce w przypadku krajów takich jak Rosja i Niemcy7. Innymi słowy: o ile w odbiorze Polaków czy Czechów Szwaj- carzy, Austriacy i Niemcy kierują się raczej stereotypami zakodowanymi we własnej kulturze, to w postrzeganiu przez nich Rosjan pojawia się większa „ro- sjocentryczność”, tendencja do przypisywania temu narodowi cech, z którymi utożsamiają się sami Rosjanie. Dziennikarze niemieccy są często postrzegani jako liderzy niemieckiego, a często wręcz i europejskiego dyskursu8 o Europie. Re(cid:21)eksję tę potwierdza- ją m.in. wnioski z badań przeprowadzonych po 2013 r. w Niemczech przez Agnieszkę Szymańską. Wskazują one, że ludzie mediów wykazują daleko idące przywiązanie do projektu europejskiej integracji9. Konstatacja ta jest natomiast ważna o tyle, że to właśnie dziennikarze są – również we własnym mniemaniu – „tą instancją w procesie komunikacji społecznej, która [decyduje] o doborze tematyki przekazu w mediach” i wpływa na kształtowanie niemieckiej i mię- dzynarodowej opinii publicznej10. Determinantą prasowego agenda setting jest – w ujęciu dziennikarzy badanych przez Szymańską – „zimnowojenna” 6 Ibidem, s. 66–70. Ibidem, s. 71. 7 8 Termin „dyskurs” w niniejszej monogra(cid:20)i de(cid:20)niowany i traktowany będzie w nawiąza- niu do terminologii stosowanej przez Michela Foucaulta w pracach takich jak Archeolo- gia wiedzy. Pojmuję go jako całokształt relacji, względnie „jedność konstytuującą dany zbiór wypowiedzi”. Zgodnie ze słowami Foucaulta: „Analiza pola dyskursywnego […] ma […] uchwycić wypowiedź w szczupłości i jednostkowości zdarzenia, określić wa- runki jej istnienia, oznaczyć jak najdokładniej jej granice; ustalić współzależności sytu- ujące ją wobec innych wypowiedzi, z którymi może się wiązać, wreszcie wskazać, jakie formy wypowiadania wyklucza. Trzeba pokazać, dlaczego dana wypowiedź nie może być inna niż jest, w czym inne wypowiedzi wyklucza, w jaki sposób zajmuje pośród nich – i w stosunku do nich – pozycję, której żadna inna zająć by nie mogła”. Dlatego „jeżeli wydzielamy […] moment zdarzenia dyskursywnego […] to […] zdobywamy w ten spo- sób pewność, iż nie odnosimy owego momentu do czynników syntetyzujących, czysto psychologicznych […] i że możemy uchwycić inne formy regularności, inne typy sto- sunków. Będą to stosunki między wypowiedziami […], między […] grupami wypowie- dzi […] wreszcie, stosunki pomiędzy wypowiedziami lub grupami wypowiedzi a zda- rzeniami zupełnie innej natury (technicznej, ekonomicznej, społecznej, politycznej)”. Michel Foucault, Archeologia wiedzy, tłum. A. Siemek, Warszawa 2002, s. 31–33. 9 Agnieszka Szymańska, Europa dziennikarzy. Dyplomacja mediów i (post)narodowa Eu- ropa w świetle wypowiedzi niemieckich dziennikarzy prasowych, Kraków 2016, s. 266. 10 Ibidem, s. 260–261. 9 Wstęp mentalność Niemców i innych zachodnich Europejczyków, w których opinii „Europa kończy się troszkę na wschód od Berlina”11. Z drugiej strony, media nie- mieckojęzyczne bywają narażone na liczne polemiki, a nawet pomówienia wła- śnie z powodu wyrażanego na ich łamach stosunku wobec Rosji, w tym w ostat- nich latach – wobec kryzysu na Ukrainie12. Z dużą dozą pewności można założyć, że obraz Rosji w mediach zachod- nich, w tym niemieckojęzycznych, warunkowany jest wyznacznikami takimi jak zaszłości historyczne, stereotypizacja i naturalna dla twórców i odbiorców tego typu przekazów schematyczność oglądu. Wpływ tych czynników na me- dialny wizerunek Rosji obserwuje się niezależnie od koniunktury politycznej, choć intencyjność, np. klisz pojęciowych, zależy wprost od bieżących stosun- ków Rosji z Zachodem. Do celów badawczych związanych z analizą prezen- towanych w pracy wizerunków medialnych należy m.in. określenie kompo- nentów obrazu Rosji w niemieckojęzycznych środkach masowego przekazu, diagnoza pojawiających się tam treści w zależności od medium, analiza wize- runków polityków kształtujących dyskurs publiczny oraz stosowanych w obrę- bie wspomnianego dyskursu form przekazu. „W ujęciu Chanana Naveha – pisze Agnieszka Szymańska – na jakość re- lacji wzajemnych mediów i polityki w wymiarze międzynarodowym wpływ ma sześć zmiennych: ustrój komunikacji politycznej, polityka medialna rządu, warunki ekonomiczne funkcjonowania mediów, struktura rynku mediów, za- kres typowych funkcji mediów oraz czynniki atrakcyjności medialnej”13. Co więcej, zgodnie z modelem Naveha media uczestniczą w każdym z etapów konstytuowania się polityki zagranicznej, a sami politycy w wysokim stopniu uwzględniają w swoich działaniach przekaz zarówno mediów krajowych, jak i zagranicznych. Media są zatem istotnym aktorem w procesie międzynarodo- wej komunikacji politycznej. W ślad za tym założeniem idzie również de(cid:20)nicja zjawiska dyplomacji mediów przyjęta przez Jyotikę Ramaprasad. Zgodnie z nią prasa i ogólnie media odgrywają zróżnicowaną rolę w międzynarodowej poli- tyce, zależnie od tego, czy ich udział jest aktywny, czy pasywny, zamierzony czy nie, postrzegany jako nikły czy doniosły14. Na podstawie wywiadów z niemieckimi dziennikarzami prasowymi Szy- mańska doszła do wniosku, że w niemieckim dyskursie europejskim występuje zjawisko dyplomacji mediów. Wynikać ma to z faktu, że niemieckojęzyczne publikacje medialne mają znaczenie dla polityków krajowych i zagranicznych, 11 Ibidem, s. 244–245. 12 Ibidem, s. 246. 13 Ibidem, s. 265–266. 14 Ibidem. 10 Rosja – temat na pierwszą stronę?... budząc ich żywe reakcje, a także są ważne dla audytoriów zagranicznych. Dyskurs mediów często bezpośrednio przebija się do dyskursu polityki, po- nieważ publikacje medialne są przytaczane i cytowane przez polityków w de- batach publicznych, a nawet zdarza się, że stanowisko określonego medium traktowane jest przez partnerów zagranicznych jako równoznaczne ze stano- wiskiem niemieckiego rządu15. W tym miejscu chciałabym powrócić do pytania zamieszczonego w tytu- le wprowadzenia do niniejszej monogra(cid:20)i i postawić szereg dalszych znaków zapytania, z którymi zamierzam mocować się w kolejnych rozdziałach mojej pracy. Media – odzwierciedlają czy kształtują postawy społeczne? Dziennikar- skie, w tym satyryczne, niemieckocentryczne obrazy Rosji – jakie naprawdę są? Skąd biorą się między nimi różnice? Czy i jaki wywołują społeczny rezo- nans? Jakie debaty związane z Rosją toczą się obecnie w niemieckojęzycznym dyskursie medialnym, jakie zaś w obrębie niemieckojęzycznego spektrum jego odbiorców? Czym różnią się niemieckojęzyczne dyskursy medialne od innych dyskursów zachodnioeuropejskich? Jaka rola przypada w nich Rosji w zesta- wieniu z niemieckojęzyczną debatą toczącą się wokół innych państw i proble- mów? Dlaczego warto owe dyskursy studiować? W pierwszej kolejności pragnę zwrócić uwagę na niemieckojęzycznych au- torów trzech publikacji książkowych powstałych niedługo przed aneksją Kry- mu przez Rosję i wkrótce po niej, by na ich przykładzie unaocznić najbardziej rozpowszechnione – jak sądzę – w niemieckim kręgu kulturowym obrazy Ro- sji, uwzględniając ich różne „odsłony” metodologiczne i światopoglądowe. Co z tą Rosją? Erik Albrecht o zagrożeniach autorytarnych Erik Albrecht to urodzony w 1979 r. w Akwizgranie dziennikarz Deutsche Welle, aktywny w radiu, prasie i telewizji, wieloletni korespondent DW w Rosji i na Ukrainie. Jest autorem trzech książek: Die Meinungsmacher. Journalistische Kultur und Pressefreiheit in Russland (2008), Putin und sein President (2011) oraz Die heimlichen Revolutionäre: wie die Generation Y unsere Welt verändert (2014). W dwóch pierwszych Albrecht omawia – na przykładzie relacji na szczytach władzy oraz warunków pracy rosyjskich dziennikarzy – zagrożenia dla Rosji, jakie niesie ze sobą brak odcięcia się od tradycji autorytarnych, oraz blokady, jakie napotykają ludzie i instytucje dążące do stworzenia w tym kraju społeczeństwa obywatelskiego na wzór zachodni. 15 Ibidem. 11 Z kolei trzecia książka prezentuje poglądy autora odnoszące się do kwestii bardziej uniwersalnych, takich jak stosunek do przedstawicieli własnego po- kolenia – młodych Europejczyków tworzących tzw. potajemną rewolucję. Na bazie studiów socjologicznych i wywiadów w pracy tej przedstawiony został empatyczny portret „pokolenia Y”, pragmatycznie przystosowującego się do przemian w dobie globalnej niepewności. To pokolenie nowych mediów ma- sowych, postrzegające pracę i czerpanie radości z życia, podobnie jak bezpie- czeństwo i potrzebę samorealizacji, jako dopełniające się wartości życiowe; to ludzie niezainteresowani polityką, w których życiu nie ma miejsca na wielkie idee i dalekosiężne koncepcje społeczno-polityczne. Trudno nie odnieść wrażenia, że diagnozy te wpisują się w nurt rozwa- żań odzwierciedlających współczesny dyskurs liberalny, głoszony w imieniu i w obronie uniwersalnych wartości wypracowanych w świecie Zachodu i waż- nych z punktu widzenia społeczeństwa otwartego. Claus Leggewie w obronie Europy Claus Leggewie (ur. 1950) to udzielający się często jako publicysta były dy- rektor prestiżowego Instytutu Nauk o Kulturze w Essen, współredaktor cza- sopisma „Blätter für deutsche und internationale Politik”, będący autorem kilkunastu książek, w tym głośno komentowanych monografii-esejów, takich jak Amerikas Welt. Die USA in unseren Köpfen (2000), Das Ende der Welt, wie wir sie konnten: Klima, Zukunft und die Chancen der Demokratie (2009), Anti- -Europäer. Breivik, Dugin, al-Suri Co. (2016) i Europa zuerst! Eine Unabhän- gigkeitserklärung (2017). W pracy Anti-Europäer Leggewie prezentuje dyskurs o Rosji przez pryzmat europejskich lęków związanych ze współczesnym wzrastaniem w siłę skrajnych ruchów prawicowych, w ramach których dochodzić ma do równoległego ataku na nasz kontynent (aliansu?) rosyjskich Eurazjatów, takich jak Aleksander Dugin, morderców-zamachowców, takich jak Anders Breivik, i dżihadystów pod wodzą Syryjczyka Abu Musabiego al-Suri. Kontrowersyjny, ekscentryczny politolog Du- gin, zaprezentowany w książce jako „ideolog Putina”, zostaje w niej odmalowany w równie mrocznych barwach i z udziałem tak samo jednoznacznych uczuć, co dwaj pozostali, notabene faktycznie mający krew na rękach, bohaterowie. By lepiej zrozumieć charakter reprezentowanego przez Leggewie świato- poglądu, w tym poglądów na temat Rosji, należy jednak pochylić się również nad resztą przytoczonych przeze mnie prac oraz nad innymi faktami z życia i działalności wspomnianego politologa. Nie tylko napisał on książkę poświę- coną zagrożeniom związanym ze światową hegemonią USA oraz lekceważe- niem postępujących z winy człowieka zmian klimatu, lecz czynnie wspiera 12 Wstęp Rosja – temat na pierwszą stronę?... antyglobalistyczną organizację Attac. Nie tylko pisze o konieczności prokla- mowania przez Europejczyków „deklaracji niepodległości”, lecz od lat jest członkiem niemieckiej Rady ds. Migracji. Co więcej, Leggewie sam określa sie- bie – przedstawiciela pokolenia ʼ68 – jako zwolennika tzw. trzeciej drogi. Fakty te dają istotny kontekst jego wypowiedziom na temat współczesnych ruchów prawicowych w Rosji, pokazują bowiem, iż wydarzenia w tym kraju politolog postrzega przez pryzmat rozważań odnośnie do przyszłości naszego kontynen- tu i naszej planety, odnośnie do powiązanych ze sobą, globalnych, gospodar- czych i kulturowych zagrożeń. Hannes Hofbauer: Rosja – historia demonizacji Hannes Ho(cid:18)auer (ur. 1955) to pochodzący z Wiednia i zarządzający tamtejszym wydawnictwem Promedia Verlag płodny publicysta, pisujący m.in. do czaso- pism „Neues Deutschland”16 i „Junge Welt”, miesięcznika „analyse kritik” oraz kwartalnika „Hintergrund”. Jest autorem książek takich jak Verordnete Wahrheit, bestra(cid:29)e Gesinnung. Rechtsprechung als politisches Instrument17 (2011), Die Dikta- tur des Kapitals. Souverenitätsverlust im postdemokratichen Zeitalter18 (2014) oraz Feindbild Russland. Geschichte einer Dämonisierung19 (2016). Książka Feindbild Russland, podobnie jak jego inne wspomniane wyżej prace, wpisuje się w nurt lewicowego, krytycznego dyskursu wymierzone- go w zachodni system-świat (mówiąc językiem Immanuela Wallersteina) i jego kulturowy imperializm. Drugą cechą charakterystyczną twórczości Ho- (cid:18)auera jest szczególne zainteresowanie kwestiami społecznymi, polityczny- mi i gospodarczymi związanymi z Europą Wschodnią. Zainspirowany ideami i metodologią lewicowych klasyków myśli ekonomicznej, takich jak – obok Wallersteina – Fernand Braudel czy André Gunder Frank, pisarz nie ukrywa demaskatorskiego, krytycznego podejścia, polegającego na śledzeniu zjawiska zależności, imperializmu i indoktrynacji, mającego miejsce w relacjach (pery- feryjnego) Wschodu z (hegemonicznym) Zachodem. W pracach Ho(cid:18)auera można również dopatrzyć się przyświecającego im celu w postaci przepro- wadzenia metadyskursu, wiwisekcji własnych światopoglądowych założeń i wła- snego kulturowego dziedzictwa związanego nomen omen z historią globali- zacji, wspieranej przez agresywny kapitalizm, a także – dostrzec argumenty 16 „Neues Deutschland” to niemiecki dziennik socjalistyczny (takie określenie pojawia się również w stopce pisma), będący współczesną kontynuacją dawnego organu prasowego SED (rządzącej partii komunistycznej w NRD). 17 Nakazana prawda, ukarana uczciwość. Sądownictwo jako instrument polityczny. 18 Dyktatura kapitału. Utrata suwerenności w epoce postdemokratycznej. 19 Wrogi obraz Rosji. Historia demonizacji. 13 Wstęp na rzecz promowania przez Zachód, w ramach swoistego zadośćuczynienia, tzw. polityki uznania i aktywnego multikulturalizmu. Już pobieżny rzut oka na bogatą niemieckojęzyczną literaturę ostatnich lat poświęconą „kwestii rosyjskiej” wskazuje, że dominują w niej dwie perspek- tywy poznawcze: liberalna (antyautorytarna) i lewicowa, w znacznym stopniu dopatrująca się wielorakich skaz nie (ewentualnie: nie tylko) w rzeczywistości Rosji, lecz (również) w Niemczech (Austrii itd.), Europie, na Zachodzie. Po- dejście to jest w mojej opinii wartościowe o tyle, że oferuje bardziej holistyczne spojrzenie, wychodzące poza założenia „racji stanu”, państwocentryzm i ciasny narodowy (europejski) partykularyzm. W poniższych rozważaniach pragnę zarysować założenia teorii stosunków międzynarodowych, które można zaaplikować w celu nakreślenia szerszego – niż tylko ten związany z dyskursem medialnym – kontekstu pozwalającego badać relacje Rosji z niemieckim obszarem kulturowym, Europą, Zachodem. Na po- trzeby niniejszego opracowania skupię się na tzw. ujęciach postpozytywistycz- nych, w szczególności zaś na ustaleniach badaczy-konstruktywistów w dzie- dzinie wzajemnie oddziałujących na siebie czynników, jakimi są: tożsamość, kod kulturowy, polityka. Wschód–Zachód: teorie polityczne a tożsamość Zgodnie z de(cid:20)nicją Richarda Herrmanna tożsamość można analizować, biorąc pod uwagę trzy związane z nią aspekty: ludzi (kategorię członków i nieczłon- ków wspólnoty), normy i wartości wspólnoty (jej cechy normatywne i atry- buty) oraz relacje z Innymi20. Dyskurs tożsamościowy ujawnia jednocześnie obraz Ja oraz Innych, przy czym charakter relacji między nimi ma przybie- rać różne formy: od ambiwalencji do uznania, od stygmatyzacji do otwartej wrogości, zaś Inni mogą zyskiwać (lub tracić) na istotności, w zależności od kontekstu. „Inni” jako ważny punkt odniesienia pojawiają się często w czasach kryzysu, a wraz z jego końcem mogą czasowo odchodzić do lamusa21. Można pokusić się o twierdzenie, że skoro relacyjna konstrukcja Ja powstaje za sprawą negatywnej opozycji wobec Innych, Ja staje się tym wyrazistsze, im bardziej opozycja ta jest radykalna22. Również teoria tożsamości społecznej (Social Identity (cid:25)eory – SIT, tu: TTS) głosi, że każda jednostka pragnie mieć pozytywny wizerunek siebie i stara się go osiągnąć albo poprzez identy(cid:20)kację z grupą, albo korzystnie porównując 20 Daniela Chalaniova, op. cit., s. 10. 21 Ibidem, s. 12. 22 Ibidem. 14 Rosja – temat na pierwszą stronę?... siebie jako członka grupy z przedstawicielami innych grup. Przenosząc wspo- mnianą teorię na płaszczyznę stosunków międzynarodowych, konstruktywiści dowodzą więc, że o ile jednostki chcą pozytywnej tożsamości dla grup, których są częścią, to liderzy polityczni dążą do wykreowania pozytywnej tożsamości rządzonych przez siebie państw23. W psychologii istnieje jednak również zjawisko autonegacji, związane z wy- twarzaniem tożsamości negatywnej, poniżającej Ja i a(cid:20)rmującej Innych. Na gruncie polityki fenomen ten można opisać za pomocą idei autonegatywizmu24 oraz przemocy symbolicznej jako drodze prowadzącej do wspomnianej auto- negacji jednostek, narodów czy państw. Ostatnie z przytoczonych pojęć można zde(cid:20)niować jako zakamu(cid:21)owany mechanizm podtrzymywania systemu wła- dzy poprzez „przekazywanie czy wręcz narzucanie przez państwo dominujące państwu podporządkowanemu obcych mu systemów ideologicznych, doktry- nalnych, aksjologicznych czy nawet normatywnych”25. Z pojęciem autonegatywizmu współgra koncepcja tzw. samokolonizacji, którą badacze kultury wiążą czasami z re(cid:21)eksją dotyczącą tożsamości kultu- rowej państw i narodów naszej części kontynentu. Przykładowo, bułgarski historyk Alexander Kiossev twierdzi, że kultury Europy Środkowo-Wschod- niej i Południowo-Wschodniej są „niewystarczająco odległe i niezależne, aby oprzeć się wpływowi kultur dominujących, zbyt im bliskie, aby zachować swój partykularyzm, ale również zbyt silne i odrębne, aby zostać całkowicie wchło- nięte, dlatego w efekcie zmuszone [są] do samo-kolonizacji”26. Podobny tok argumentacji formułuje Jan Sowa, który zauważa, że „do większości krajów regionu Europy Środkowo-Wschodniej można odnieść diagnozę, iż ich […] identy(cid:20)kacja symboliczna, »ideał ja«, czyli to miejsce, z którego wspomnia- ne państwa mogą być uznane za pożądany wzór, leży w Europie Zachodniej, w związku z czym jest zgodna z koncepcją samokolonizacji”27. Zdaniem Kiosseva koncepcję samokolonizacji można zastosować w odnie- sieniu do społeczeństw, które uległy potędze kulturowej Europy (Zachodu) bez inwazji i podboju kolonialnego. Okoliczności historyczne wspomniane 23 Alfred Evans, Ideological Change under Vladimir Putin In the Perspective of Social Identity (cid:25)eory, „Demokratizatsiya: (cid:17)e Journal of Post-Soviet Democratisation” 2015, nr 23 (4), s. 403. 24 Roman Bäcker, Nietradycyjna teoria polityki, Toruń 2011, s. 158–167. 25 Marek S. Szczepański, Pokusy nowoczesności. Polskie dylematy rozwojowe, Katowi- ce 1992, s. 20, za: Andrzej Zybertowicz, Przemoc i poznanie. Studium z nie-klasycznej socjologii wiedzy, Toruń 1995, s. 41. 26 Jan Sowa, Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmagania z nowoczesną formą, Kraków 2011, s. 24. 27 Ibidem, s. 373–374. 15 Wstęp społeczności przekształciły w pozakolonialne „peryferia” i w „pobocznych obserwatorów” wielkiej historii, którzy dobrowolnie wchłonęli podstawowe wartości Europy kolonialnej, uznając jej wyższość kulturową. W różnych epo- kach państwa Europy doszukiwały się Inności to w Imperium Osmańskim, to w Nowym Świecie i innych zamorskich koloniach, w „dzikusach” i „barba- rzyńcach”, w „zupełnie obcych” cywilizacjach i w „prymitywnych kulturach”. Wspomniane odległe i egzotyczne wizje nie dotyczyły jednak, lub dotyczy- ły w mniejszym stopniu, niewielkich, peryferyjnych quasi-narodów Europy Środkowo-Wschodniej. W opinii Europejczyków narody te nie były bowiem wystarczająco odległe kulturowo, a przez to egzotyczne, by dać asumpt do za- znania zakazanych przyjemności i przygód, jakie oferowały zamorskie kolonie. Dlatego wiedza na ich temat była niewielka, zaś wyobrażenia rozmyte i nieostre, ambiwalentne i z reguły prześmiewcze28. W tym miejscu warto rozważyć odpowiedź na pytanie, czy zjawisko au- tonegatywizmu i przemocy symbolicznej można odnieść do wielowiekowych relacji Rosja–Zachód. Na rzecz wspomnianej tezy przemawia szereg faktów, które zarysuję w rozważaniach poniżej, zaś w sposób bardziej kompletny w ko- lejnych rozdziałach niniejszej monogra(cid:20)i. Większość historiozofów potwierdza, że na przestrzeni wieków Europa była dla Rosji głównym punktem odniesienia, tzw. Innym29. To właśnie Eu- ropa tworzyła coraz to nowe formy aranżowania ładu politycznego, Rosja zaś nie mogła tak po prostu ich ignorować. Była zmuszona do reakcji przez sam fakt uczestniczenia w systemie państw. Jurij Łotman zauważył, że w Rosji, podobnie jak w innych krajach znajdu- jących się w sytuacji strukturalnego zacofania w stosunku do innych państw tworzących ład międzynarodowy, inicjuje się co jakich czas grę w „dogania- nie”30. Pragnienie, by uczynić z Rosji „normalny kraj” – tzn. państwo naro- dowe w europejskim tego słowa znaczeniu – stanowiło nieodłączny element postulatów związanych z westernizacją. Próby „doganiania” spotykają się z kolei nieuchronnie z reakcją nacjonalistycznych elit, które bez trudu znajdu- ją w przedstawicielach nieelitarnych mas sprzymierzeńców w sprzeciwie wo- bec zmian i w imię ochrony tego, co rodzime31. Zgodnie ze wspomnianą ideą 28 Alexander Kiossev, (cid:25)e Self-Colonizing Metaphor, online: monumenttotransformation. org/atlas-of-transformation/html/s/self-colonization/the-self-colonizing-metaphor- alexander-kiossev.html (dostęp: 05.02.2020). 29 Iver B. Neumann, Russia’s Europe, 1991–2016: inferiority to superiority, „International A(cid:15)airs” 2016, nr 92, s. 1396. 30 Ibidem, s. 1397. 31 Ibidem. 16 Rosja – temat na pierwszą stronę?... nacjonalistyczną Rosja zawsze była i zawsze powinna być wyjątkową, jedyną w swoim rodzaju imperialną potęgą32. Dylematy tożsamościowe Rosjan związane z relacją wobec fantazmatycz- nego „centrum cywilizacji”, jak Europę Zachodnią nazywa Jan Sowa, znalazły odzwierciedlenie m.in. w sporze między słowiano(cid:20)lami i okcydentalistami. Sowa stwierdza, że spór ten oznaczał dylemat: „swoje czy obce (czy sensow- niejsza jest identy(cid:20)kacja symboliczna z wzorcami własnej kultury czy też lepiej przenieść ją na kulturę obcą, ale pod wieloma względami wyżej rozwiniętą?)”33. Wspomniany badacz podkreśla również po części okrutny charakter owego dylematu, ponieważ „pomimo gospodarczej i kulturowej (ale już nie militar- nej) słabości Rosji w porównaniu z Zachodem Europy […] posiadała [ona] swoje własne wzory organizacji społecznej, kulturowej i politycznej […], które z powodzeniem przechodziły konfrontację z wzorami zachodnimi”34. Odległość kulturową, która obecnie oddziela zachodnich Europejczyków, w tym wypadku Niemców, Austriaków i Szwajcarów, od Rosjan, można wyra- zić, przytaczając wiele społeczno-ekonomicznych wyznaczników, w tym miej- scu jednak ograniczę się tylko do kilku: • Percepcja korupcji (w skali 1–100: im wyższy wskaźnik, tym niższy odczuwany poziom korupcji; dane z 2017 r.): Szwajcaria – 85; Niemcy –81; Austria – 75; Rosja – 2935. • (cid:25)e Global Gender Gap Index (w skali 0–1: im wyższy wskaźnik, tym mniejszy poziom nierówności płci; dane z 2017 r.): Niemcy – 0,778; Szwajcaria – 0,755; Austria – 0,709; Rosja – 0,69636. 32 Ibidem, s. 1391. 33 Jan Sowa, op. cit, s. 375–376. 34 Ibidem. 35 Indeks postrzegania korupcji (CPI) publikowany jest od 1995 r. corocznie przez Transparency International. Szereguje on kraje według poziomu korupcji w sektorze publicznym, ustalonego na podstawie ocen ekspertów i badań opinii publicznej. CPI określa korupcję jako nadużycie władzy publicznej dla osobistych korzyści, pomija na- tomiast kwestię korupcji w sektorze prywatnym. Dla porównania, CPI dla Polski wy- niósł w 2017 r. 60; Corruption Perceptions Index 2017, online: www.transparency.org/ news/feature/corruption_perceptions_index_2017#table (dostęp: 31.07.2018). 36 Raport Global Gender Gap (GGG) został po raz pierwszy opublikowany w 2006 r. przez Światowe Forum Ekonomiczne. Tworzony w jego ramach indeks klasy(cid:20)kuje kraje według różnic w sytuacji kobiet i mężczyzn pod względem przewidywanej długości życia, możliwości edukacyjnych, a także perspektyw uczestnictwa w życiu politycznym i gospodarczym. Trzynaście z czternastu zmiennych użytych do utworzenia indeksu pochodzi z publicznie dostępnych „twardych danych” pozyskiwanych przez organizacje międzynarodowe, takie jak Międzynarodowa Organizacja Pracy, Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju i Światowa Organizacja Zdrowia. Według danych z 2017r. 17 Wstęp • Human Development Index (w skali 0–1: im wyższy wskaźnik, tym wyż- szy poziom rozwoju społecznego; dane z 2015 r.): Szwajcaria – 0,939 (trzecie miejsce na świecie); Niemcy – 0,926 (czwarte miejsce na świe- cie); Austria – 0,893; Rosja – 0,80437. • Autorytaryzm (Power Distance Index; w skali 1–120: im wyższy wskaź- nik, tym wyższy poziom dystansu władzy): Austria – 11; Szwajcaria –34; Niemcy – 35; Rosja – 9338. • Niezależność (Individualism Index; w skali 1–100: im wyższy wskaźnik, tym wyższy poziom indywidualizmu): Szwajcaria – 68; Niemcy – 67; Austria – 55; Rosja – 3939. GGG dla Polski wynosi 0,728; (cid:25)e Global Gender Gap Report 2017, online: www3.weforum. org/docs/WEF_GGGR_2017.pdf (dostęp: 31.07.2018). 37 Wskaźnik rozwoju społecznego (HDI) to statystyczny złożony wskaźnik oczekiwanej długości życia, wykształcenia i dochodu na mieszkańca, który służy do klasy(cid:20)kowania krajów według czterech poziomów rozwoju społecznego. Kraj osiąga tym wyższy wskaź- nik HDI, im większa jest w nim oczekiwana długość życia, a także im wyższypoziom wykształcenia oraz dochodu narodowego brutto na mieszkańca mierzonego według parytetu siły nabywczej. HDI dla Polski wyniósł w 2016 r. 0,855; Human Development Report 2016, online: hdr.undp.org/sites/default/(cid:20)les/2016_human_development_report. pdf (dostęp: 31.07.2018). 38 Wskaźnik dystansu władzy (PDI) de(cid:20)niowany jest jako stopień, w jakim szeregowi członkowie danej organizacji lub grupy (np. członkowie rodziny, narodu, obywatele danego państwa) akceptują i oczekują nierównego podziału władzy. Wyższy stopień wspomnianego wskaźnika wskazuje, że w danym środowisku istnieje jasno określona i egzekwowana hierarchia. Niższy stopień omawianego wskaźnika oznacza, że społecz- ność badana wykazuje skłonności egalitarne i tendencję do kwestionowania autoryte- tów. Wskaźnik PDI dla Polski to 68; Power Distance Index, online: clearlycultural.com/ geert-hofstede-cultural-dimensions/power-distance-index/ (dostęp: 31.07.2018); Country Comparison, online: www.hofstede-insights.com/country-comparison/russia/ (dostęp: 31.07.2018). 39 Wyodrębniony przez holenderskiego socjologa Geerta Hofstede wymiar zaprogra- mowania kulturowego nazwany wskaźnikiem indywidualizmu (IDV) bada stopień zintegrowania w grupy członków danego społeczeństwa. Jednostki nastawione indy- widualistycznie cechuje skłonność do tworzenia luźnych więzi społecznych oraz do ograniczania poczucia wspólnoty do kręgu najbliższej rodziny. Kolektywizm cechuje natomiast te społeczeństwa, w których jednostki łączą silne, oparte na lojalności więzi w obrębie różnych grup społecznych, w pierwszej kolejności w ramach wielopokolenio- wych rodzin. Wskaźnik indywidualizmu jest pozytywnie skorelowany ze zjawiskiem mobilności oraz z poziomem rozwoju społecznego. Wraz ze wzrostem dobrobytu w da- nym państwie jego obywatele stają się bardziej indywidualistyczni. Wskaźnik IDV dla Polski to 60; por. Countries, online: www.hofstede-insights.com/product/Por.-countries/ (dostęp: 31.07.2018). 18 Rosja – temat na pierwszą stronę?... • Wolność słowa (World Press Freedom Index; w skali 1–100; im wyższy wskaźnik, tym niższy poziom wolności słowa; dane z 2018 r.): Szwajca- ria – 11,27; Austria – 14,04; Niemcy – 14,39; Rosja – 49,9640. Powyższe przykłady nie są całościową diagnozą narodowych habitusów, pokazują jednak, że istnieją ważne wymiary społeczno-kulturowe, w których wymienione państwa można potraktować jako synekdochę szerszych całości cywilizacyjno-kulturowych i tym samym ilustracji różnic między Wschodem a Zachodem41. Istotę dychotomii między krajami Europy Zachodniej (takimi jak Niemcy, Austria, Szwajcaria) i Wschodniej (takimi jak Rosja) można także próbować wy- jaśnić, m.in. posługując się kategoriami obejmującymi typy myślenia politycz- nego. Jak zauważa Roman Bäcker, wszystkie kategorie rozumowania można usytuować pomiędzy biegunami dwóch logik: emanatystycznej i analitycznej, zaś typy myślenia politycznego na tak zarysowanym continuum należy usze- regować tak, by następowały w kolejności: totalitarna gnoza polityczna, fun- damentalizm, myślenie wegetatywne i postplemienne, myślenie plemienne, religie i ideologie, wreszcie zaś – myślenie naukowe42. Idąc dalej, wspomnia- ne kategorie można skorelować z czterema podstawowymi typami kultur po- litycznych. W ramach gnozy politycznej rozwijać się ma kultura totalitarna, myślenia wegetatywnego i postplemiennego – kultura wycofania, populizmu –kultura autorytarna, zaś „na myśleniu ideologicznym, religiach uniwersal- nych oraz naukowym racjonalizmie” – kultura obywatelska43. Idąc tropem społecznych wskaźników przytoczonych wyżej oraz ogólnych prawidłowości związanych z istnieniem na naszym kontynencie społeczno- -kulturowych dychotomii, można na przykładzie krajów takich jak Niemcy, Austria, Szwajcaria i Rosja przywołać kolejne zestawienie kontrastów: kultura obywatelska (kraje niemieckojęzyczne) – kultura autorytarna, wycofania, a na- wet totalitarna (Rosja)44. 40 Indeks wolności prasy jest corocznym rankingiem krajów opracowywanym i opubli- kowanym przez organizację Reporterzy bez Granic. Określa on stopień wolności wy- powiedzi, przysługującej dziennikarzom, agencjom prasowym i internautom w po- szczególnych krajach, oraz wysiłki władz na rzecz poszanowania tej wolności. Raport częściowo opiera się na kwestionariuszu, który zawiera pytania dotyczące pluralizmu i niezależności mediów, zjawiska autocenzury, a także ram prawnych, w jakich funk- cjonują dziennikarze. W 2018 r. wspomniany wskaźnik wyniósł dla Polski 26,59; 2018 World Press Freedom Index, online: rsf.org/en/ranking (dostęp: 31.07.2018). 41 Por. Jan Sowa, op. cit., s. 474. 42 Roman Bäcker, op. cit., s. 167. 43 Ibidem. 44 Por. Ibidem. 19 Wstęp Tożsamość Zachodu i Wschodu Również Andrzej Leder w rozważaniach dotyczących różnic tożsamościowych między narodami wschodniej i zachodniej części naszego kontynentu zwraca uwagę na dychotomiczność zachodzących tam przemian. Zauważa on, że w kra- jach Europy Zachodniej w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych dwudzieste- go wieku doszło do unicestwienia tradycyjnej patriarchalnej strefy wyobrażenio- wej, jej kosztem nastąpiło jednak wzmocnienie „symbolicznych reguł systemu”. Leder, nawiązując do myśli Jacques’a Lacana, zauważa, że psychika istnieje po to, żeby chronić nas przed spotkaniem z tzw. realnym i robi to, posługując się sys- temem symbolicznym – logiką, językiem, prawem – który „zamienia niszczącą siłę realnego w znośne wyobrażenia” i „pozwala nam śnić takie istnienie, które nas chroni”45. Podczas gdy wyobrażeniowy system miał chronić jednostki przed przymusem „prawa znaczącego, symbolizacji, wartości”46, to przezwyciężenie go doprowadziło, paradoksalnie, „do coraz silniejszego obsadzenia represyjnego su- mienia”; „dynamika rozprawy z wyobrażeniowym, patriarchalnym ja idealnym Zachodu […] doprowadziła do nasilenia się represyjności owej anonimowej, symbolicznej instancji, jaką jest ideał ja”47, zaś owo „poczucie nasilania się domi- nacji […] coraz bardziej represyjnej […] instancji” dominuje w większości sfer życia pozornie permisywnego społeczeństwa Zachodu48. Odmienna sytuacja nastąpić miała w końcu XX w. we wschodniej części naszego kontynentu. Jak argumentuje Leder, mieszkańcy krajów postkomuni- stycznych, i to nie tylko w Rosji, lecz także chociażby w krajach bałtyckich czy w Polsce, nie doświadczyli podobnych przemian związanych z odejściem od czysto fantazmatycznej sfery wyobrażeń o tradycjonalistycznym i zaprawio- nym narodową megalomanią „ja idealnym” swoich narodów. Z tego powodu mają oni wciąż zmagać się z tzw. wyobrażonym, czyli niemającymi pokrycia w rzeczywistości nacjonalistycznymi iluzjami, a także żyć w stanie zbawienne- go braku silnie ukształtowanego „ideału ja”, czyli sfery postulowanych uniwer- salnych wartości, tzw. warstwy symbolicznej, aksjonormatywnej. 45 Jak zauważa Jan Sowa, „kategorię »Realnego« należy zgodnie z intencją Lacana rozu- mieć […] strukturalnie jako to, czego nie da się w żaden sposób dostrzec ani przed- stawić w obrębie danego systemu (u Lacana symbolicznego, tutaj – społecznego i kul- turowego), ale co jednocześnie pełni konstytutywną rolę w jego funkcjonowaniu jako całości”. Jan Sowa, op. cit., s. 39; Andrzej Leder, op. cit., s. 308. 46 Andrzej Leder, Figura ojca w polu podmiotowym Europy Zachodniej i postkomunistycz- nej, [w:] Polityczność psychoanalizy. Freud – Lacan – Žižek, red. K. Kłosiński i D. Matu- szek, Katowice 2014, s. 144. 47 Ibidem, s. 145–146. 48 Ibidem. 20 Rosja – temat na pierwszą stronę?... Zalety konstruktywizmu Politolodzy, tacy jak Iver B. Neumann i Vincent Pouliot, przenoszą wspo- mniane konstatacje polityczne, psychologiczne, kulturowe i ekonomiczne na teorie dotyczące konstruktywistycznych metod wyjaśniania specy(cid:20)ki relacji międzynarodowych49. Zauważając, że wiele praktyk dyplomacji rosyjskiej postrzega się od wieków jako nie na miejscu, skandaliczne, niedopuszczalne50, argumentują oni, że stabilność społeczna bierze się ze specy(cid:20)ki politycznej agendy, konkretnie zaś – z habitusu, czyli „ucieleśnionych dyspozycji, któ- re akumulowane są na przestrzeni dziejów i przenoszone w czasy współcze- sne”51. To właśnie zjawisko „ucieleśnionych dyspozycji” stanowi główny me- chanizm związany z historyczną ciągłością w ramach longue durée. Efekty strukturalne przełożone na sferę działań, czy to w formie kontynuacji (którą podkreślają realiści), czy ewoluujących procesów (na co zwraca się uwagę w dyskursie konstruktywistycznym), wymagają istnienia swoistego „pasa transmisyjnego” na poziomie praktyk. Opierając się na założeniach socjolo- gów polityki, w tym Pierre’a Bourdieu, można sformułować tezę o kluczowej roli odgrywanej przez habitus. Ma on bowiem charakteryzować się „względ- ną nieodwracalnością”, w obrębie której wszystkie stymulanty zewnętrzne 49 Alexander Wendt teorię konstruktywizmu de(cid:20)niuje w następujący sposób: „Funda- mentalną zasadą konstruktywistycznej teorii społecznej jest to, że ludzie podejmują działania wobec danych podmiotów […], kierując się tym, co te podmioty ich zdaniem reprezentują. Państwa postępują odmiennie wobec wrogów niż przyjaciół, ponieważ wrogowie im zagrażają, przyjaciele zaś nie. Anarchia i dystrybucja władzy nie wystar- czą, by rozróżnić przedstawicieli obu kategorii. […] Dystrybucja władzy zawsze może wpływać na kalkulacje państw, ale sposób, w jaki są one przeprowadzane, zależy od intersubiektywnych postrzegań i oczekiwań, od »dystrybucji wiedzy«, która konsty- tuuje wyobrażenia, jakie państwa mają o sobie i innych. […] To właśnie kolektywne znaczenia tworzą struktury, które prowadzą nas do określonych działań. Uczestnicząc we wspólnocie kolektywnych znaczeń, każdy z aktorów nabywa konkretną tożsamość, czyli w miarę stabilny, specy(cid:20)czny do odgrywanej roli całokształt oczekiwań i »wiedzy« na swój temat. […] Państwo może mieć wiele tożsamości, jako »suweren«, »lider wol- nego świata«, »potęga imperialna« itd. Przypisanie i przywiązanie do poszczególnych utożsamień ulegają zmianie, jednak każda tożsamość działa jako nieodłączna społeczna de(cid:20)nicja danego aktora, ugruntowana na teoriach, jakie poszczególni aktorzy wyznają na swój temat i które tworzą społeczną strukturę świata”. Alexander Wendt, Anarchy is What States Make of It: (cid:25)e Social Construction of Power Politics, „International Organi- zation” 1992, t. 46, nr 2, s. 396–398. Wszystkie tłumaczenia cytatów w książce, jeżeli nie zaznaczono inaczej, w tłumaczeniu moim – M.Ż. 50 Iver B. Neumann, Vincent Pouliot, Untimely Russia: Hysteresis in Russian-Western Rela- tions over the Past Millennium, „Security Studies” 2011, nr 20, s. 105. 51 Ibidem, s. 136. 21 Wstęp i warunkujące doświadczenia postrzegane są stale przez pryzmat kategorii „skonstruowanych” już za sprawą wcześniejszych doświadczeń52. Z historycznego punktu widzenia – zauważają Pouliot i Neumann – zacho- wanie „nie na miejscu” rzadko kiedy działało na korzyść Rosji. Państwu temu wciąż brakowało (i brakuje) ars in veniendi – czyli zdolności do prowadzenia gry na własną korzyść dzięki zrozumieniu reguł grupowych oraz społecznych „pre-dyspozycji” innych aktorów53. Rosyjskie pojmowanie polityki oraz tożsa- mość kulturowa nie pomagają w znalezieniu wspólnego pola symbolicznego, wspólnego habitusu, w relacjach z Zachodem. Za przykład posłużyć mogą wypowiedzi wpływowego współczesnego po- litologa Andrieja Tsygankova. W swojej książce, opublikowanej w przededniu rosyjskiej operacji na Krymie, zauważa, że głównym „kodem kulturowym”, przez którego pryzmat należy patrzeć na determinanty rosyjskiej polityki za- granicznej, jest honor. Badacz ten argumentuje, że to właśnie honor leży u pod- staw idei wolności duchowej, silnego państwa i doboru tzw. sojuszników kultu- rowych Rosji. Gdy w przeszłości jej wizja rzeczywistości była uznawana przez państwa Zachodu, miało to skutkować współpracą, gdy natomiast Zachód jej nie honorował, wówczas prowadziło to albo do politycznej bezbronności Rosji, gdy poziom społecznej legitymizacji jej systemu politycznego był niski, albo do asertywności Rosji, gdy poziom ten był wysoki. Przytoczone rozważania wpi- sują się tym samym w dyskurs, jaki głoszą teoretycy konstruktywizmu. Zgod- nie z nim państwa, które zdobyły sobie międzynarodowe uznanie, są skłonne do współpracy, nieuznawane i słabe – do bierności, natomiast nieuznawane i silne – do agresji54. Samo jednak postawienie przez Tsygankova diagnozy nie ozna- cza jeszcze, że na jej bazie zachodnia opinia publiczna potraktuje politykę Rosji jako czynioną bona (cid:22)de. Z pewnością jednak, jak pragnę udowodnić w kolejnych rozdziałach swojej pracy, podejście badawcze związane z konstruktywistycznym modelem pozna- nia (KMP) stanowi inspirującą podbudowę re(cid:21)eksji na temat wieloaspekto- wych dychotomii w relacjach Rosji z krajami niemieckiego obszaru językowe- go (i szerzej – z Zachodem). KMP stwierdza bowiem, „że to, co postrzegamy jako rzeczywistość, konstytuowane (czy konstruowane) jest w ramach uregu- lowanych kulturowo praktyk społecznych, w tym poznawczych, a prawdziwość naszych przekonań zależy od kontekstu społecznego, w jakim one występują”55. 52 Ibidem. 53 Ibidem, s. 137. 54 Iver B. Neumann, Which Honor? [recenzja książki: Andrei P. Tsygankov, Russia and the West from Alexander to Putin: Honor in International Relations, Cambridge 2012], „International Studies Review” 2013, nr 15, s. 620. 55 Andrzej Zybertowicz, op. cit., s. 157. 22 Rosja – temat na pierwszą stronę?... „Dla konstruktywizmu – zauważa Andrzej Zybertowicz – poznanie to dialog kultur, ale także kon(cid:21)ikt, zderzenie kultur, to gra kulturowa, toczona w ob- rębie kultury z innymi kulturami lub fragmentami kultur za pomocą środków samej kultury”56. Współczesny ład światowy stwarza dla konstruktywistów płod- ne badawcze perspektywy ze względu na istniejącą obecnie wielość kanałów do- stępu do wiedzy-władzy, brak hierarchii problemów, zasadniczo małą istotność kwestii związanych z siłą militarną oraz duże znaczenie agenda setting (ustalania „porządku dnia”)57. Ze względu na poziom analizy można wyróżnić konstruktywizm systemo- wy, poziomu państwa oraz holistyczny. „Pierwszy nurt – jak zauważa Jacek Czaputowicz – sytuuje czynnik sprawczy w […] strukturze systemu między- narodowego”, drugi – kluczową rolę przypisuje procesom wewnątrzpaństwo- wym, które „toczą się niezależnie od oddziaływania środowiska międzynaro- dowego”, natomiast podejście holistyczne uwzględnia w równym stopniu oba wspomniane uwarunkowania58. Obecnie w obrębie stosunków międzynaro- dowych aktorzy międzynarodowi przestali stanowić główny obiekt badań, a ich miejsce zajęła kwestia tożsamości tych aktorów oraz procesy dyskur- sywne prowadzące do jej konstrukcji59. Centralny (cid:20)lar analizy dyskursu stano- wi relacja między „tekstem” a „kontekstem”60, przy czym „tekst”, zgodnie z tzw. ujęciem pragmatycznym Austina, powinien być postrzegany jako „producent” rzeczywistości61. Dużą popularnością w obrębie konstruktywistycznych teorii stosunków międzynarodowych cieszy się obecnie tzw. nowy niemiecki idealizm, bazu- jący w znacznym stopniu na (cid:20)lozo(cid:20)i Jürgena Habermasa. Myśl ta, stosowana m.in. w badaniach dotyczących światowej opinii publicznej62, oscyluje wokół tria- dy: akt komunikacji, perswazja i zracjonalizowany konsensus63, a zainspirowani 56 Ibidem, s. 157. 57 Chris Brown, Rules and Norms in a Post-Western World, [w:] On Rules, Politics and Knowl- edge. Friedrich Kratochwil, International Relations and Domestic A(cid:21)airs, red. O. Kessler, R.B. Hall, C. Lynch, N. Onuf, Basingstoke 2010, s. 224. 58 Jacek Czaputowicz, Wprowadzenie. Potencjał konstruktywizmu w wyjaśnieniu integracji europejskiej, [w:] Zastosowanie konstruktywizmu z studiach europejskich, red. J. Cza- putowicz, Warszawa 2016, s. 13. 59 Luísa Godinho, Discourse and International Relations: A (cid:25)eoretical and Methodological Approach, „Observare” 2016–2017, t. 7, nr 2, s. 6. 60 Ibidem, s. 8. 61 Ibidem, s. 10. 62 Jens Ste(cid:15)ek, Norms, Persuasion and the New German Idealism in IR, [w:] On Rules, Pol- itics and Knowledge. Friedrich Kratochwil, International Relations and Domestic A(cid:21)airs, red. O. Kessler, R.B. Hall, C. Lynch, N. Onuf, Basingstoke 2010, s. 201. 63 Ibidem, s. 200. 23 Wstęp nią badacze dowodzą, że kontestacja i deliberacja mogą prowadzić do perswa- zji, ta zaś do kompromisu, który z kolei umacnia legitymizację64. Habermas zauważa konstruktywną moc tkwiącą w wyuczonej skłonności do samokrytycyzmu i autore(cid:21)eksji, obecną w społeczeństwach zachodnich. Mówiąc o współczesnych zadaniach (cid:20)lozo(cid:20)i, konstatuje, że może ona czuć się „utwierdzona przez […] moralny punkt widzenia, z którego nowoczesne spo- łeczeństwa poddawane są krytyce przez ich własne ruchy społeczne” oraz że a(cid:20)rmatywnie może się ona odnosić „tylko do potencjału negacji, który ucie- leśnia się w społecznych tendencjach do surowej samokrytyki”65. Z wyraźną aprobatą zauważa on również, że sprawiedliwość polityczna mocno ugrunto- wana w wymiarze moralnym „nie potrzebuje już wsparcia ze strony religijnych czy meta(cid:20)zycznych obrazów świata”, gdyż znajduje oparcie w medium prawa66. Z kolei badacze polemizujący z Habermasem zwracają uwagę, że w rzeczywisto- ści międzynarodowej znaczenie norm bywa kontestowane i jest w dużym stopniu zależne od kontekstu; w odwołaniach do norm istotną rolę odgrywają czynniki strategiczne; rozprzestrzenianie się i internalizacja norm mogą zaś następować w inny sposób niż poprzez perswazję67. Co rozważania te wnoszą do badań na temat relacji Zachodu z Rosją? Za- kładając, że jednostki mogą stworzyć sieć wspólnie podzielanych poglądów, o ile zaangażują się we wzajemnie interakcje przez dłuższy okres, udział w pro- cesie globalizacji lub europeizacji raczej nie prowadzi do harmonizacji norm w perspektywie krótko- lub średniofalowej. Wbrew oczekiwaniom liberałów, nawet elity obejmujące ruchy społeczne stale zaangażowane w kontakty mię- dzynarodowe nie tworzą wspólnie uznawanych interpretacji norm68. Tymcza- sem niezależnie od tego, czy jest sens mówić o możliwości zaistnienia de facto „przyjaźni między narodami”, czy co najwyżej o wspólnocie wartości i częścio- wo wspólnych, częściowo rozbieżnych interesach, można bez wątpienia skon- statować, że „pozytywny, stabilny i bezpieczny emocjonalny związek może rozwinąć się jedynie wtedy, gdy nie bazuje on na skrajnie wypaczonej i zara- zem »skamieniałej« percepcji innych narodów, lecz na owocnych wysiłkach na rzecz zrozumienia całej złożoności problematyki z nimi związanej”69. 64 Antje Wiener, Normative Baggage in International Encounters: Contestation all the Way, [w:] On Rules, Politics and Knowledge. Friedrich Kratochwil, International Relations and Domestic A(cid:21)airs, red. O. Kessler, R.B. Hall, C. Lynch, N. Onuf, Basingstoke 2010, s. 203. 65 Jürgen Habermas, Uwzględniając Innego. Studia do teorii politycznej, tłum. A. Romaniuk, Warszawa 2009, s. 107. 66 Ibidem, s. 107. 67 Jens Ste(cid:15)ek, op. cit., s. 201. 68 Antje Wiener, op. cit., s. 211. 69 Peter Brandt, op. cit., s. 58. 24 Rosja – temat na pierwszą stronę?... Niemcy, Austria, Szwajcaria: dlaczego warto badać niemieckojęzyczne dyskursy Potrzebą rozliczeń za zbrodnie III Rzeszy, popełnione nade wszystko w imię ideologii, można tłumaczyć to, że – jak zauważa Barbara Urban – tamtejsze śro- dowisko naukowe otwarte jest na „podejście uwypuklające znaczenie czynni- ków niematerialnych w aktywności państw w relacjach międzynarodowych”70. Niemieccy badacze postrzegają też rolę komunikacji – języka i dyskursu – jako czynników będących nośnikami idei. Zainteresowanie tożsamością, norma- mi oraz sposobami komunikacji znalazło z kolei odzwierciedlenie w nowej tożsamości zjednoczonych Niemiec jako państwa zakotwiczonego w Europie i współuczestniczącego w procesie jej dalszej integracji71. Doświadczeniami z nazizmem można tłumaczyć powojenną obawę Niem- ców przed ewentualną nową dyktaturą oraz „skłonność do interpretowania różnorakich form ucisku jako zwiastunów nowego faszyzmu”72, w tym – ujaw- niony zwłaszcza w latach sześćdziesiątych – sprzeciw wobec własnych ojców, burżuazji, starych elit oraz lewicową fascynację marksizmem, oferującym „model alternatywnego społeczeństwa, sensownej utopii”73. W odniesieniu do polityki zagranicznej Niemiec po roku 1990 często poja- wia się teza o tzw. utracie orientacji (Orientierungslosigkeit)74. Przełożyło się to m.in. na fakt, że w końcu lat dziewięćdziesiątych XX w. wysiłki na rzecz uczy- nienia z Niemiec gracza światowego w dziedzinie interwencji kryzysowych na- potkały rozliczne przeszkody. Brak konsensusu politycznego elit na poziomie międzypartyjnym i międzyministerialnym, „fragmentacja” instytucjonalna oraz niewystarczające wsparcie materialne znajdują wyraz w często niedopre- cyzowanej i niepewnej polityce zagranicznej75. Niemcy są jedynym krajem w UE, ONZ i OBWE, którego historia stano- wi przykład tego, jak pozytywną rolę w budowaniu demokracji i rządów pra- wa odegrać mogą narzucone „siły zewnętrzne” (np. program denazy(cid:20)kacji po drugiej wojnie światowej) oraz wewnętrznie stymulowane mechanizmy 70 Barbara Urban, Przydatność niemieckiego konstruktywizmu do badania integracji eu- ropejskiej, [w:] Zastosowanie konstruktywizmu z studiach europejskich, red. J. Czaputo- wicz, Warszawa 2016, s. 73. 71 Ibidem, s. 74. 72 Norbert Elias, Rozważania o Niemcach. Zmaganie o władzę a habitus narodowy i jego prze- miany w XIX i XX wieku, tłum. R. Dziergwa, J. Kałążny, I. Sellmer, Poznań 1996, s. 354. 73 Ibidem. 74 Katy A. Crossley-Frolick, Domestic Constraints, German Foreign Policy and Post-Con(cid:31)ict Peacebuilding, „German Politics and Society” 2013, t. 31, nr 3 (108), s. 66. 75 Ibidem, s. 46. 25 Wstęp związane transformacją (czego przykładem było ponowne zjednoczenie Nie- miec). Z drugiej strony jednak – w znacznym stopniu zapewne właśnie ze względu na nauki płynące z historii – państwo to unika odwoływania się do tychże doświadczeń i promowania ich np. w ramach międzynarodowych debat nad rozwiązywaniem kon(cid:21)iktów76. Co z tego wynika? Historia, polityka i tożsamość Niemców rzutuje na obec- ność licznych ambiwalencji w ich relacjach z jakże ważnym dla nich dawnym sąsiadem i partnerem intelektualnym, jakim jest Rosja. Wybór Austrii i Szwajcarii jako pozostałych krajów, których dyskursy me- dialne pragnę prześledzić, nie jest już zrozumiały sam przez się. Niemniej jed- nak również on jest nieprzypadkowy. Po pierwsze, trzy omawiane państwa tworzą wspólnotę niemieckiego obszaru językowego i, szerzej, kulturowego. Łączą je także więzy historyczne, granice, wreszcie zaś – obustronny przepływ ludzi, mitów, symboli, idei. Po drugie, każde z wymienionych państw wyróżnia się tym, iż zajmuje inną, specy(cid:20)czną pozycję w obrębie jednoczącej się Europy. Niemcy – jako siła napędowa integracji, Austria – jako jej obstruktor, Szwaj- caria zaś – niezależny, dobrze przystosowany outsider. Po trzecie, w każdym z omawianych państw Rosja obsadzana była na przestrzeni wieków w odmien- nej roli-odsłonie Innego. Przewodnik po książce Podzielam opinię badaczy takich jak Iver B. Neumann, Wenke Crudopf i wielu innych, że Rosja, niewypierająca się swej „inności”, groźna, tajemnicza i fascy- nująca, jest dla ludzi Zachodu klasycznym obrazem Obcego. Zarówno na Za- chodzie, jak i w Rosji, w dyskursie literackim i (cid:20)lozo(cid:20)cznym przeważają wizje tego kraju jako Innego, przestrzeni wyobrażonej, na której skomasowało się wszystko, co obce, psychopatyczne, groźne77. Iver B. Neumann, politolog, an- tropolog społeczny i rosjoznawca z Uniwersytetu w Oslo, zauważył: Przykład Rosji daje interesujący wgląd we wciąż niedostatecznie zbadane kwestie zwią- zane z tożsamością europejską. Niezależnie jakie praktyki społeczne konstytuowały daną epokę, czy miały one charakter religijny, cielesny, intelektualny, społeczny, mili- tarny, polityczny, gospodarczy, czy jeszcze inny, Rosja była nieodmiennie widziana jako przykład odstępstwa od reguł. [Na] przestrzeni pięciuset lat tworzenia dzieł literackich o Księstwie Moskiewskim, Rosji i ZSRR po angielsku, niemiecku, francusku i duńsku […] dość konsekwentnie przedstawiano Rosję jako kraj, który dopiero jest poskra- miany i cywilizowany, kraj, który dopiero stał się uczestnikiem polityki europejskiej, 76 Ibidem, s. 45. 77 Wenke Crudopf, Russland-Stereotypen in der deutschen Medienberichterstattung, „Ar- beitspapiere des Osteuropa-Instytuts der Freien Universität Berlin” 2000, z. 29, s. 28. 26 Rosja – temat na pierwszą stronę?... dopiero stał się częścią Europy. Co więcej, od czasów oświecenia zaczął być postrze- gany jako uczeń: pilny (wo(cid:20)cjalnej myśli oświeceniowej), sprowadzony na złą drogę (w alternatywnych przekazach tej epoki), leń, który odmawia nauki (o(cid:20)cjalny dyskurs XIXw.), wagarowicz (wiek XX), wreszcie zaś jako zdolny, lecz krnąbrny uczeń (w cza- sach obecnych). Z tego powodu nie dziwi, że w ciągu ostatnich […] lat główną metafo- rą, używaną w europejskich dyskursach o rosyjskiej polityce i ekonomii jest metafora okresu przejściowego. Ambiwalencja związana z europejskością Rosji nie powinna być więc analizowana z punktu widzenia geogra(cid:20)i, jak to zwykle ma miejsce, lecz w wy- miarze czasowym, zgodnie z którym Rosja to kraj postrzegany stale jako znajdujący się właśnie na jakimś etapie europeizacji78. Myśl o nakreśleniu obrazów Rosji zarysowanych pod kątem re(cid:21)eksji o tym kraju jako przestrzeni wyobrażonej, na której skumulowały się zachodnioeuro- pejskie imaginacje, fobie, fantazje dotyczące Innych, przyświecała mi jako mo- tyw przewodni, łączący wszystkie rozważania zawarte w niniejszej monogra(cid:20)i. By osiągnąć ten cel, skoncentrowałam się jednak tylko na wycinkowym, wy- selekcjonowanym materiale badawczym, pozwalającym prześledzić niemiec- kojęzyczny dyskurs medialny dotyczący Rosji na przestrzeni ostatnich dwustu lat. Pod tym właśnie kątem poddałam analizie główne przedstawienia wizualne oraz strategie narracyjne obecne w niemieckich, austriackich i szwajcarskich dyskursach prasowych w odniesieniu do Rosji w XIX i XX w., a także miejsce zajmowane przez ten kraj w niemieckojęzycznych dyskursach historycznych, w tym medialnych, w XXI w. Rozdział pierwszy niniejszej monogra(cid:20)i opisuje nade wszystko cechy dystynktywne obrazu Rosji w dziewiętnastowiecznym dyskursie satyrycznym. Kolejne podrozdziały zawierają analizę ikonogra(cid:20)cznych reprezentacji pań- stwa carów w niemieckiej i szwajcarskiej prasie satyrycznej w latach 1848–1914 (podrozdział1.1.); wizerunek Rosji w mitach narodowych Bułgarów i Serbów zestawiony z obrazem tego kraju obecnym w niemieckojęzycznej karykaturze dotyczącej Bałkanów doby belle époque (podrozdział 1.2.); wreszcie zaś podo- bieństwa i różnice w dyskursie naukowym i prasowym na temat Austrii i Rosji, tworzonym przez dziewiętnastowiecznych komentatorów w ramach re(cid:21)eksji dotyczącej założeń ideologicznych Wystawy Światowej w Wiedniu w 1873 r. (podrozdział 1.3.). Rozdział drugi omawia wybrane dyskursy medialne związane ze Związkiem Radzieckim i Rosją w wieku XX. Przedstawiony zostaje w nim obraz Rosji obec- ny w propagandzie państw centralnych w okresie I wojny światowej (podroz- dział 2.1.); wizerunek Kraju Rad w prasie satyrycznej Republiki Weimarskiej 78 Iver B. Neumann, Russia as Europe’s Other, referat zaprezentowany na Second Pan-European Conference in International Relations, Paryż (13–16 września 1995), online: www.eui.eu/ RSCAS/WP-Texts/96_34.pdf, s. 2 (dostęp: 10.09.2009). 27 Wstęp (podrozdział 2.2.) oraz w propagandzie nazistów (podrozdział 2.3.); a także wi- zerunek ZSRR we wschodnio- i zachodnioniemieckiej karykaturze doby zim- nej wojny (podrozdział 2.4.). Ostatnia część rozdziału przedstawia natomiast – w ramach egzempli(cid:20)kacji zagadnień związanych ze stereotypem Wschodu obecnym w krajach niemieckiego obszaru językowego – „rosjocentryczną” analizę odbioru opowieści z getta oraz tzw. powieści rosyjskich Szaloma Asza w Niemczech i Austrii do 1938 r. (podrozdział 2.5.). Ostatni, trzeci rozdział książki punktuje z kolei najistotniejsze cechy dys- kursu na temat Rosji, wyłaniającego się w ramach toczonych współcześnie debat historycznych, utrzymanych nade wszystko w duchu idei Vergangenhe- itsbewältigung. Poddaję w nim analizie kolejno motyw krzywdy i winy obecny w niemieckiej i austriackiej polityce pamięci o drugiej wojnie światowej (pod- rozdział 3.1.) oraz motyw Rosji Putina jako państwa mogącego służyć z jednej strony za ostrzeżenie, z drugiej zaś – za cywilizacyjny wzór, widoczny na ła- mach prasy niemieckiej i austriackiej po roku 2000 (podrozdział 3.2.). O metodzie W książce zdecydowałam się odnieść do teorii, metod i narzędzi badaw- czych wykorzystywanych w medioznawstwie i nauce o stosunkach mię- dzynarodowych oraz szerzej – na styku, czy też niejako na przejęciu, nauk humanistycznych i społecznych. Metoda ilościowa, pod postacią ilościowej analizy zawartości treści, znalazła zastosowanie szczególnie w podrozdzia- łach 1.1. i 2.5., poświęconych dyskursowi medialnemu w Szwajcarii i w Au- strii. Stanowi ona również punkt wyjścia do interpretacji i analiz jakościo- wych, obecnych w każdym z podrozdziałów pracy. Poczynając od rudymentarnych i zmierzając ku bardziej złożonym meto- dom i narzędziom badań, skupiłam się kolejno na treści analizowanych tek- stów i obrazów oraz na dekodowaniu ich semiotyki, włączając aspekt aksjo- logiczny, odzwierciedlony w symbolach kolektywnych, słowach kluczowych i powracających przedstawieniach wizualnych79. W dalszej kolejności podję- łam się próby rekonstrukcji tzw. tekstowego obrazu świata, czyli wskazania na panujący w danym zespole tekstów „pogląd na temat istnienia i funkcjonowa- nia poszczególnych składników świata”, ich hierarchii i związków oraz wzajem- nych proporcji80. 79 Por. Wojciech Kajtoch, Badanie aksjologicznego wymiaru języka prasy, [w:] Metody ba- dań medioznawczych i ich zastosowanie, red. A. Szymańska, M. Lisowska-Magdziarz i A. Hess, Kraków 2018, s. 18–25. 80 Ibidem, s. 32. 28 Rosja – temat na pierwszą stronę?.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kłopoty z niedźwiedziem. Rosja w niemieckim, austriackim i szwajcarskim dyskursie medialnym od XIX do XXI wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: