Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00237 004456 14685863 na godz. na dobę w sumie
Knut Wielki. Król Anglii, Danii i Norwegii (ok. 995-1035) - ebook/pdf
Knut Wielki. Król Anglii, Danii i Norwegii (ok. 995-1035) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 364
Wydawca: Avalon Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7730-998-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook (-9%), audiobook).

Prezentowana książka przedstawia życie i panowanie Knuta Wielkiego, króla Anglii, Danii i Norwegii. Knut wywodził się z duńskiej dynastii Jelling, był synem Swena Widłobrodego, który w 1013 r. podbił Anglię. Knut poszedł w ślady ojca i w 1017 r., po dwóch latach zmagań wojennych, został królem Anglii. W 1019 r., po śmierci swojego brata Haralda, przejął władzę w Danii a w 1028 r. podbił Norwegię. W ciągu niespełna dwóch dekad, Knut zbudował potężne władztwo na Północy, które jednak rozpadło się tuż po jego śmierci w 1035 r. Książka stara się objąć wszystkie aspekty rządów Knuta w Anglii i w Skandynawii, wskazując tym samym na jego polityczne wyczucie i umiejętnie budowaną propagandę, dzięki którym na trwałe wpisał się w dzieje średniowiecznej Europy.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

KNUT WIELKI KRÓL ANGLII, DANII I NORWEGII (ok. 995–1035) 1 2 JAKUB MORAWIEC KNUT WIELKI KRÓL ANGLII, DANII I NORWEGII (ok. 995–1035) AVA L O N K r a k ó w 2 0 1 3 3 Duński Instytut Kultury w Warszawie ul. Piekna 31/37 00-677 Warszawa tel. (22) 621 11 20, fax (22) 621 13 41 www.dik.org.pl e-mail dik@dik.org.pl Opracowanie typograficzne Sławomir Onyszko Redakcja i korekty Piotr Szerzyński Copyright by Jakub Morawiec, Kraków 2013 Wydawnictwo AVALON ISBN 978-83-7730-998-8 Skład, druk i oprawa Drukarnia TECHNET Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e Wydawnictwo AVALON T. Janowski Sp. j. ul. Fiołkowa 4/13; 31-457 Kraków tel. +48 606 750 749 zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl www.wydawnictwoAVALON.pl 4 SPIS TREŚCI Wstęp .................................................................................................................9 Dziedzictwo ....................................................................................................19 Gorm i Harald — ku dominacji w kraju i regionie ................................19 Swen Widłobrody — w stronę Anglii .....................................................38 Droga do władzy .............................................................................................84 Rodzinny krąg ..........................................................................................84 Podbój Anglii .........................................................................................111 Pierwsze kluczowe decyzje ...................................................................123 Budowa imperium .........................................................................................136 Świeckie otoczenie .................................................................................136 Relacje z Kościołem ...............................................................................152 Fundacja kościoła w Ashingdon ...........................................................186 Translacja relikwii św. Ælfheaha ............................................................188 Mennictwo Knuta ..................................................................................195 Wyprawa do Danii 1019–1020...............................................................200 Konflikt z þorkelem ..............................................................................206 Słowiańska i brytyjska perspektywa .....................................................213 Rex totius Anglie et Denemarcie et Norreganorum ..................................222 Skandynawscy partnerzy .......................................................................222 Bitwa nad Helgeå ...................................................................................233 Władca Szwecji? .....................................................................................243 Opanowanie Norwegii ..........................................................................248 Swen Knutsson i Ælfgifu z Northampton ...........................................286 5 Rzym 1027 ..............................................................................................302 Wobec Normandii ..................................................................................321 Imperator? ..............................................................................................324 Zakończenie ..................................................................................................333 Lista skrótów ................................................................................................341 Bibliografia ....................................................................................................343 Indeks nazwisk..............................................................................................357 6 Praca nad książką była o wiele łatwiejsza dzięki życzliwości i pomocy wie- lu osób, którym w tym miejscu składam serdeczne podziękowania. W szczegól- ny sposób pragnę wyrazić swoją wdzięczność dr Pawłowi Grabowskiemu, mgr. Remigiuszowi Gogoszowi, mgr. Piotrowi Pranke i dr. Leszkowi Gardele za po- moc w dostępie do materiałów bibliograficznych. Dr. hab. Stanisławowi Rosi- kowi serdecznie dziękuję za trud recenzji oraz wszystkie uwagi i komentarze. Najbliższym z kolei dziękuję za nieustanne wsparcie, cierpliwość i wyrozumia- łość, które mogłem odczuć na każdym etapie pracy nad książką. 7 8 WSTĘP Rozległe choć efemeryczne, północne imperium Knuta Wielkiego to naj- ważniejszy rezultat rządów całkiem dobrego wodza i jeszcze lepszego polity- ka, jakim był król Anglii, Danii i Norwegii. Wywodząc się z dynastii Jelling, odziedziczył po swoich poprzednikach, ojcu Swenie Widłobrodym i dzia- dzie Haraldzie Sinozębym, ambicje i dążenia do dominacji w Skandynawii oraz do utrwalenia angielskich zdobyczy z koroną na czele. Knut nie tylko umiejętnie nawiązał do osiągnięć antenatów, ale także znacząco je rozwinął. Przejawem tego jest przede wszystkim fakt, iż główny bohater tej książki, większość swojego panowania poświęcił sprawie legitymizacji swoich an- gielskich rządów. Knut dążył konsekwentnie do tego, aby zarówno jego an- gielscy poddani jak i opinia w Europie zachodniej, uznały go za prawowite- go, panującego z Bożej łaski monarchę. Sojusz i rodzinne więzi z dynastią salicką stanowią najważniejszy dowód na to, że przynajmniej w części Knut swój cel osiągnął. Determinacja, osobiste talenty oraz grono doradców (waż- ne szczególnie w pierwszej fazie rządów) to główne czynniki, które wpłynę- ły na sukces rządów syna Swena Widłobrodego. Władca ten z jednakowym powodzeniem z zimną krwią eliminował politycznych przeciwników (nawet członków własnej rodziny) i publicznie manifestował pokorę, pobożność oraz chęć do pokuty za swoje grzechy. Począwszy od autorów współczesnych Knutowi, średniowieczna histo- riografia nie wyrobiła sobie jednoznacznej opinii na temat jego osoby i jego rządów. Wielu podkreślało fakt zdobycia angielskiej korony podbojem i gwał- tem, wyrzucając przy tym królowi okrucieństwo i zdradę (śmierć Edmun- da Żelaznobokiego). Z drugiej strony doceniano jego wysiłki na rzecz Ko- ścioła, zaznaczając, że nikt nie mógł równać się z nim w hojności i religij- 9 ności. Zarówno tworzona na jego dworze poezja skaldów, jak i późniejsze, przede wszystkim angielskie kroniki wskazują, że Knutowi bardzo zależa- ło na odpowiedniej interpretacji jego działań, a tym samym stymulowaniu opinii na ich temat. Panowanie Knuta nie umknęło oczywiście uwadze współczesnych bada- czy różnych specjalności, przede wszystkim historyków. Wyliczanie nauko- wego dorobku w zakresie dziejów politycznych, gospodarczych i kultural- nych Skandynawii i regionu Wysp Brytyjskich, ze względu na ilość, mija się z celem. Dlatego wyróżnić wypadnie prace ściśle poświęcone bohaterowi tej książki. Autorem pierwszej poważnej biografii Knuta był Laurence M. Lar- son, który starał się opisać rządy i dokonania króla zarówno w Anglii jak i w Skandynawii1. W wielu aspektach spojrzenie tego badacza na osobę Knuta i jego panowanie należy uznać za nieaktualne. Niemniej, dopiero ostatnie de- kady ubiegłego stulecia przyniosły próby nowego spojrzenia na interesujący nas temat. W 1993 r. ukazała się biografia Knuta autorstwa Michaela Kenne- tha Lawsona2. Badacz ten jako pierwszy całościowo omówił bazę źródłową dotyczącą panowania syna Swena Widłobrodego. Choć Lawson uwzględnia kontynentalny oraz, co szczególnie ważne, skandynawski kontekst rządów Knuta, główny nacisk położony został na sprawy angielskie, administrację oraz stosunki kościelne. Wydane całkiem niedawno bo w 2009 r. studium Timothy Boltona uznać należy za pierwsze kompleksowe ujęcie panowania Knuta Wielkiego. Dotyczy to zarówno spraw angielskich oraz skandynaw- skich. Oba zagadnienia zostały przez autora potraktowane osobno. Z jednej strony pozwoliło to Boltonowi na dogłębną analizę wybranych problemów. Z drugiej strony autor nie uniknął niebezpieczeństwa oderwania poszcze- gólnych wydarzeń i procesów od szerszego kontekstu. Dotyczy to przede wszystkim spraw skandynawskich a więc przejęcia tronu w Danii i w Norwe- gii. Pomimo drobnych pomyłek i dyskusyjnych interpretacji w kilku aspek- tach, praca T. Boltona bardzo rzetelnie i wnikliwie prezentuje problem rzą- 1 L. M. Larson, Canute the Great 995–1035 and the Rise of Danish Imperialism During the Viking Age, London 1912; tegoż, The Political Policies of Cnut as King of England, American Historical Review 15/1909–1910, s. 720–743. 2 M. K. Lawson, Cnut. The Danes in England in the Early Eleventh Century, London 1993 (w 2006 i 2011 r. ukazały się wznowienia tej książki pod odmiennym tytułem: Cnut. England’s Viking King 1016–1035). 10 dów Knuta uwzględniając także dorobek innych specjalności (archeologia, historia literatury)3. Wspomnieć należy także o szeregu mniejszych studiów, w których na prze- strzeni lat podejmowano wybrane aspekty związane z panowaniem Knuta Wiel- kiego w Anglii i w Skandynawii. Wśród nich na szczególną uwagę zasługuje zbiór artykułów pod redakcją Alexandra Rumble’a, gdzie znajdziemy między innymi znakomite opracowania poświęcone pozycji Knuta w Skandynawii (Pe- ter Sawyer), jego otoczeniu (Simon Keynes) oraz poezji skaldów tworzonej na jego dworze (Roberta Frank)4. Temu ostatniemu zagadnieniu poświęcili ostat- nio swoje prace także Judith Jesch5 oraz Matthew Townend6. Swego czasu badaczy zajmowała sprawa bitwy nad Helgeå i jej poliycz- nych reperkusji. Na problemie tym skupił się przede wszystkim Ove Moberg, zarówno w swojej monografii poświęconej relacjom politycznym w Skandy- nawii za rządów Knuta Wielkiego, jak i w osobnym wystąpieniu, będącym odpowiedzią na propozycje Bo Gräslunda w tym zakresie7. Wśród szczegółowych studiów należy także wspomnieć o badaniach nad angielskim i skandynawskim mennictwem Knuta, prowadzonych przede wszystkim przez Britę Malmer, Kennetha Jonssona i Marka Blackburna8. Po- dobnie na uwagę zasługują wystąpienia Benjamin T. Hudsona, który skupił 5 3 T. Bolton, The Empire of Cnut the Great. Conquest and Consolidation of Power in Northern Europe in the Early Eleventh Century, Leiden-Boston 2009. 4 A. R. Rumble (ed.), The Reign of Cnut, King of England, Denmark and Norway, Lon- don 1994. J. Jesch, Knútr in Poetry and History, w: M. Dallapiazza, O. Hansen, P. Meulengracht- Sørensen, Y. S. Bonnetain (eds.), International Scandinavian and Medieval Studies in Me- mory of Gerd Wolfgang Weber, Trieste 2000, s. 243–256. 6 M. Townend, Contextualising the Knútsdrápur. Skaldic Praise-Poetry at the Court of Cnut, Anglo-Saxon England 30/2001, s. 145–179; tegoż, Knútr and the Cult of St Óláfr. Poetry and Patronage in Eleventh-Century Norway and England, Viking and Medieval Scandinavia 1/2005, s. 251–279. 7 O. Moberg, Olav Haraldsson, Knud den Store och Sverige, Lund 1941; tegoż, The Bat- tle of Helgeå, Scandinavian Journal of History 14/1989, s. 1–19. 8 B. Malmer, King Canute’s Coinage in the Northern Countries, The Dorothea Coke Me- morial Lecture, London 1974; K. Jonsson, The Coinage of Cnut, w: A. R. Rumble (ed.), The Reign of Cnut, King of England, Denmark and Norway, London 1994, s. 193–230; M. Blackburn, K. Jonsson, The Anglo-Saxon and Anglo-Norman Element of North Euro- pean Coin Finds, w: M. Blackburn, D. Metcalf (eds.), Viking-Age Coinage in the Northern Lands, part II, Oxford 1981. 11 się na polityce króla wobec szkockich i iryjskich sąsiadów swojego władz- twa9. Nie wolno zapomnieć też o badaniach nad angielskim prawodawstwem Knuta. W tym zakresie wymienić należy przede wszystkim prace Dorothy Whitelock oraz A. Kennedy’ego10. Jak dotąd zagadnienie osoby i panowania Knuta Wielkiego nie doczeka- ło się osobnego opracowania na gruncie polskiej historiografii. Stało się tak mimo żywotnej pamięci o jego rodzinnych więzach z dynastią piastowską. Ta kwestia jako jedyna zresztą doczekała się wystąpień polskich badaczy, podej- mujących problem identyfikacji (w szczególności imienia) jego matki, córki Mieszka I11. Celem tej książki jest pełniejsze przybliżenie polskiemu czytel- nikowi tej barwnej i ważnej postaci, która swoimi rządami znacząco wpły- nęła na dzieje Skandynawii oraz regionu Wysp Brytyjskich. Panowanie Knuta Wielkiego jest oświetlone źródłowo stosunkowo do- brze. Nie znaczy to wcale, że dostępna historykowi baza pozwala na opisa- nie oraz wyjaśnienie wszystkich interesujących problemów. Sytuacji, gdzie możliwa jest jedynie odpowiedź hipotetyczna lub nie można udzielić jej wca- le, pozostaje bardzo dużo. Niemniej, do dyspozycji mamy dziś źródła róż- nych kategorii, współczesne królowi oraz późniejsze. Do dziś dnia zachowało się 36 dokumentów wydanych w imieniu Knuta12. Połowa z nich uważana jest za autentyczne. Pozostałe to, zdaniem badaczy, póź- 9 B. T. Hudson, Cnut and the Scottish Kings, English Historical Review 107/1992, s. 350–360; tegoż, Knútr and Viking Dublin, Scandinavian Studies 66/1994, s. 319–335. 10 D. Whitelock, Wulfstan and the Laws of Cnut, English Historical Review 63/1948, s. 433–452; A. Kennedy, Cnut’s Law Code of 1018, Anglo-Saxon England 11/1983, s. 57–81. 11 O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 44–52; L. Koczy, Związki małżeń- skie Piastów ze Skandynawami, Slavia Occidentalis 11/1932; S. Stroński, Świętosława matką Kanuta Wielkiego. Historiografia obca i polska o pochodzeniu Kanuta, Przegląd Zachodnio–Pomorski 30/1986, z. 3; K. Jasiński, Rodowód pierwszych Piastów, War- szawa–Wrocław 1992, s. 94–100; A. Waśko, Świętosława–Sygryda, w: Piastowie. Lek- sykon biograficzny, Kraków 1999, s. 34–35; W. Duczko, A.D. 1000 — the point of no return for the Kingdom of Sweden, w: Europe around the year 1000, ed. P. Urbańczyk Warsaw 2001, s. 374–375; G. Labuda, Mieszko I, Wrocław–Warszawa–Kraków 2002, s. 133–134; T. Prinke, Świętosława, Sygryda, Gunhilda. Tożsamość corki Mieszka I i jej skandynawskie związki, Roczniki Historyczne 70/2004, s. 81–109; J. Morawiec, Ano- nimowy poemat Liðsmannaflokkr i problem jego odbiorcy. Ślad pobytu córki Mieszka I, matki Knuta Wielkiego, w Anglii?, Studia Źródłoznawcze 47/2010, s. 25–42. 12 P. H. Sawyer’s, Anglo-Saxon Charters: an Annotated List and Bibliography, London 1968 (korzystałem z internetowego wydania tej edycji, dostępnej na stronach Trinity 12 niejsze falsyfikaty. Brak pewności, czy Knut dysponował swoją kancelarią oraz pieczęcią (takowa, jeśli istniała, nie zachowała się do naszych czasów). Większość z zachowanych dyplomów Knuta została sporządzona przez kancelistów przy- katedralnych i przyklasztornych w Anglii (Canterbury, Winchester i inne) oraz poza nią (np. Fécamp). Wynika to między innymi z faktu, iż lwia część zachowa- nych dokumentów to przywileje i nadania Knuta dla instytucji i dostojników ko- ścielnych. Zachowany zbiór pozwala także na rozeznanie w składzie osobowym otoczenia władcy i pozwala śledzić polityczne kariery najważniejszych świeckich i duchownych doradców Knuta w Anglii. Dzięki listom świadków możemy też cokolwiek powiedzieć o niuansach polityki króla wobec angielskiego Kościoła, którą cechowała duża hojność wobec faworyzowanych instytucji oraz całkowi- ta ignorancja wobec tych pozbawionych królewskiej łaski. Z dworem Knuta wiążą się kolejne kluczowe świadectwa jego panowania. Mam tu na myśli dwa listy króla do angielskich poddanych13. Pierwszy adre- sowany z Danii w 1019–1020 r., drugi napisany tuż po opuszczeniu Rzymu w drodze do Danii w 1027 r. Oba teksty mają kapitalne znaczenie dla badania wypadków, których dotyczą. Pozwalają też ocenić jak ważne dla Knuta było ukazanie w Anglii jego działań w Skandynawii, szczególnie w Danii. W trakcie swojego panowania w Anglii, syn Swena Widłobrodego dwu- krotnie, w 1018 i w 1021 lub 1022 r. zatwierdził nowe prawa14. Oba kodek- sy wskazują między innymi na chęć króla do utrzymania w kraju porządku i stabilizacji po zbrojnym przejęciu władzy. Pełne nawiązanie do wcześniej- szych rozwiązań prawnych, przyjętych za poprzedników Knuta, zdaje się być zarówno rezultatem współpracy króla z tymi samymi hierarchami Kościoła (arcybiskup Wulfstan) jak i chęci władcy do wywołania wrażenia kontynu- acji, które miało łagodzić napięcia wywołane zmianą na tronie. Wśród powstałych w Anglii źródeł narracyjnych, pierwszorzędne zna- czenie ma Kronika Anglo-Saska15. Pomimo przejrzystej panoramy dziejów College Uniwersytetu w Cambridge, pod adresami:http://www.trin.cam.ac.uk/char- twww/eSawyer.99/eSawyer2.html(katalog), http://www.trin.cam.ac.uk/chartwww/ NewRegReg.html (regesty). Zob. też S. Keynes, Cnut’s Earls, w: A. R. Rumble (ed.), The Reign of Cnut, King of England, Denmark and Norway, London 1994, s. 43–88. 13 English Historical Documents, Volume I, D. Whitelock (ed.), London 1955, s. 452–453, 476–478. 14 Tamże, s. 452, 454–467. 15 Two of the Saxon Chronicles Parallel, Ch. Plummer (ed.), Oxford 1865; The Anglo- Saxon Chronicle, D. Whitelock (ed.), London 1961. 13 Anglii, w tym rządów Knuta, w interesującym nas okresie, jej przekaz stwa- rza istotne ograniczenia, o których od dawna zresztą mówi się w literaturze przedmiotu. Autorzy poszczególnych, tworzonych od X w., redakcji, skon- centrowali się na wydarzeniach mających miejsce w południowej części kra- ju czyli w dawnym królestwie Wessexu. W konsekwencji, optyka Kroniki w niewielkim stopniu uwzględnia dzieje północnej części królestwa z tere- nami wokół Yorku na czele. Ponadto, wyraźnie rzuca się w oczy, że autorzy tych redakcji Kroniki, które objęły rządy Knuta (C, D, E), marginalnie po- traktowali lata jego panowania. Wpisy są lakoniczne, niektóre lata zupełnie pominięte, a treść wpisów odnosi się w zdecydowanej większości do spraw kościelnych. Zupełnie inaczej rzecz się ma z okresem 1013–1017, kiedy to najpierw Æthelred a następnie jego syn Edmund Żelaznoboki, utracili wła- dzę w kraju na rzecz duńskich królów, odpowiednio Swena Widłobrodego i Knuta Wielkiego. Kronika, co dziś zgodnie się podkreśla, kreuje obraz to- talnej katastrofy politycznej w kraju, znaczonej nieudolną władzą króla oraz zdradą i kunktatorstwem możnych. Anglosasi chcą wyprzeć duńskich na- jeźdźców z kraju, ale bierna postawa dworu królewskiego z pozbawionym energii i trapionym pechem Æthelredem na czele, spowodowała, że kraj to- nął w marazmie i uległ presji barbarzyńskich agresorów. Odnosi się wrażenie, że autorom Kroniki bardziej zależało na przybliżeniu okoliczności, w jakich kraj dostał się pod kontrolę Knuta (wcześniej jego ojca) niż na przedstawie- niu jego faktycznych rządów. Chronologia poszczególnych redakcji Kroni- ki pozwala wskazać na polityczny klimat, który stymulował taki a nie inny jej przekaz. Powstanie redakcji C datuje się na lata czterdzieste XI w. Bar- dzo możliwe, że spisano ją w klasztorze w Abingdon. Redakcja D powstała w Worcester lub w Yorku, najprawdopodobniej w latach siedemdziesiątych tego samego stulecia. Najmłodsza z nich, E, powstała na początku lat trzy- dziestych XII w. w klasztorze w Peterborough. Na przekazie Kroniki Anglo-Saskiej w znaczący sposób oparł przekaz swojej Kroniki Jan z Worcester16. Należał on do miejscowego zgromadzenia benedyktyńskiego. Dzieło Jana kończy się na roku 1140, co najpewniej wy- znacza też datę jego śmierci. 16 The Chronicles of John of Worcester, Volume I-III, The Annals from 450 to 1066, R. R. Darlington, P. McGurk (eds.), Oxford 1995–1996. 14 Około połowy XII w. (tuż po 1154 r.) pracę nad Historią Anglików (Hi- storia Anglorum) zakończył archidiakon katedry w Lincoln, Henryk z Hun- tingdon17. Wywodził się z Lincoln, gdzie urodził się najpewniej między 1080 a 1090 r. Osierocony w dzieciństwie, wychowywał się w rodzinie Henryka Blo- et, kanclerza na dworze królów Anglii Wilhelma II i Henryka I oray biskupa Lincoln. Następca Bloeta na stolcu biskupim, Aleksander przejął patronat nad Henrykiem. To z jego namowy, ten ostatni podjął się pracy nad Historią. W latach dziewięćdziesiątych XII w. swoją Kronikę spisał przebywający w otoczeniu króla Anglii Henryka II, Roger z Hoveden. O samym autorze wiadomo niewiele. Brał udział, u boku Plantageneta, w III krucjacie. Podej- rzewa się też, że mógł być autorem innych prac, między innymi Gesta Hen- rici II, które w dużej mierze pomogły mu spisać Kronikę18. Z kolei około 1125 r. pracę nad Czynami Królów Anglii (Gesta Regum Anglorum) ukończył Wilhelm z Malmesbury, członek tamtejszego zgroma- dzenia benedyktynów19. Panowanie Knuta w pewnym stopniu oświetlają także przekazy konty- nentalne. Króla wspomina w swojej kronice Thietmar, znacznie więcej do po- wiedzenia na jego temat mają inni XI-wieczni autorzy, Adam z Bremy i Wil- helm z Jumieges. Autor Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum skupia się co prawda głównie na sprawach kościelnych, ale przytacza także waż- ne dane dotyczące innych działań Knuta. Z kolei Wilhelm, w swojej Gesta Normannorum Ducum, nawiązuje do złożonych relacji króla Anglii i Danii z dworem w Rouen20. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera przekaz Encomium Emmæ Reignæ, utworu powstałego na cześć żony Knuta, królowej Emmy21. Autorem Encomium jest anonimowy mnich klasztoru w St. Omer (Flandria). Podjął się on napisania tego utworu na początku lat czterdziestych XI w., 17 The Chronicle of Henry of Huntingdon, Th. Forester (ed.), London 1853. 18 Chronica magistri Rogeri de Houedene, W. Stubbs (ed.), London 1868. 19 William of Malmesbury’s Chronicle of the Kings of England, J. A. Giles (ed.), London 1866. 20 Thietmari Merseburgensis Episcopi Chronicon, Monumenta Germaniae Historica Scriptores Rerum Germanicarum Nova Series, t. IX, R. Holtzmann (ed.), Berlin 1935; Adami Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum, MGH Scriptores Rerum Germa- nicarum in usum scholarum, B. Schmeidler (ed.), Hannoverae 1917; The Gesta Nor- mannorum Ducum of William of Jumièges, Orderic Vitalis and Robert of Torigni edited and translated by Elisabeth M. C. Van Houts, Oxford, 1995. 21 Encomium Emmæ Reginæ, A. Campbell (ed.), Cambridge 1998. 15 a więc w czasie, gdy Emma przebywała na wygnaniu w Normandii, usunięta przez Haralda, syna Knuta i Ælfgifu z Northampton. Wdowa po królu An- glii i Danii osobiście zatwierdziła treść utworu, który miał w pierwszej kolej- ności ukazać ją i jej męża w pozytywnym świetle i jednocześnie dostarczyć argumentów dla jej syna Hardeknuta, walczącego o angielskie dziedzictwo. W konsekwencji, Encomium w panegirycznym tonie, skupia się na wybranych wydarzeniach, pomijając te, które uznano za niewygodne lub niepotrzebne. Autor zdecydowanie najwięcej miejsca poświęcił kwestii przejęcia przez duń- ską dynastię władzy w Anglii oraz przymiotom jej przedstawicieli z Knutem na czele. Mimo wyraźnej tendencyjności i selektywności, Encomium pozo- staje jednym z najważniejszych świadectw panowania Knuta Wielkiego. Syn Swena Widłobrodego, w znacznie większym stopniu niż jego oj- ciec i dziad, zaistniał w średniowiecznej tradycji skandynawskiej. Autorzy sag i kronik znali i przywoływali dokonania Knuta w Anglii. Niemniej ich uwaga koncentrowała się na konfrontacji króla Anglii i Danii z Olafem Ha- raldssonem. Z tego powodu panowanie Knuta przedstawione jest nie tylko w Sadze o Knytlingach (Knytlinga saga), ale także w utworach poświęconych władcom Norwegii, a szczególnie świętemu królowi (tzw. Saga Legendarna o Olafie Świętym, Morkinskinna, Fagrskinna, Heimskringla), które powsta- wały w Norwegii i w Islandii w pierwszej połowie XIII w.22 Autorzy sag królewskich chętnie odwoływali się do świadectw skaldów, często przywołując fragmenty ich poezji. Nie inaczej było w przypadku Knuta. Na jego angielskim dworze skandynawscy, głównie islandzcy, poeci funkcjo- nowali od samego początku jego panowania. Najlepiej świadczy o tym ano- nimowy utwór zatytułowany Liðsmannaflokkr, datowany na 1016–1017 r., w którym skald opisuje zmagania wojenne towarzyszące zajmowaniu Anglii przez armię Knuta23. W drugiej połowie lat dwudziestych XI w., a szczegól- nie po opanowaniu Norwegii, dwór Knuta stał się głównym i najbardziej pre- stiżowym miejscem artystycznej aktywności skaldów. Na cześć króla kom- 22 Knytlinga saga, Danakonunga sǫgur, B. Guðnason (ed.), Islenzk fornrit t. 35, Reykjavík 1982; Óláfs saga hins Helga. Die „Legendarische Saga” über Olaf den Heiligen, A. Hein- richs, D. Janshen, E. Radicke, H. Röhn (Hrsg.), Heidelberg 1982; Fagrskinna. Nóregs kononga tal, F. Jónsson (ed.), København 1902–1903; Snorri Sturluson, Heimskringla I-II-III, B. Aðalbjarnarson (ed.), Islenzk fornrit t. 26, 4 útgáfa, Reykjavík 2002; Mor- kinskinna, Á. Jakobsson, Þ. I. Guðjónsson (eds.), Islenzk fornrit t. 23, Reykjavík 2011. 23 R. Poole, Viking Poems on War and Peace. A Study in Skaldic Narrative, Toronto 1991. 16 ponowali Sigvat Þórðarson (Knútsdrápa), Ottar svarti (Knútsdrápa), Þorarin loftunga (Tøgdrápa), Hallvarð háreksblesi (Knútsdrápa)24. Knut znalazł także poczesne miejsce w duńskiej tradycji historiograficznej. Jego panowanie opisują Swen Aggesen (Historia brevis regum Dacie) i Saxo Gramatyk (Gesta Danorum)25. Wybrane wydarzenia utrwalone zostały także w rocznikarstwie duńskim (Annales Lundenses, Annales Ryenses). Wiedzę na temat panowania Knuta uzupełniają także inne kategorie źró- deł. Prace archeologiczne w Lund, Viborg i Roskilde ukazują zakres monar- szych inwestycji, które służyć miały gospodarczemu rozwojowi Danii oraz usprawnieniu królewskiej i kościelnej administracji w najważniejszych jego częściach. Istotnych informacji dostarcza nam mennicza aktywność Knuta, który w Anglii w pełni skorzystał z dorobku swoich poprzedników wykorzy- stując system pracujących na potrzeby monarsze mennic. W Danii Knut tak- że znacząco rozwinął własną działalność menniczą, wykorzystując w mniej- szym stopniu dotychczasowe mennice (Hedeby, Lund) i organizując nowe (Viborg, Roskilde) oraz sprowadzając do Danii angielskich mincerzy. Tytułowy bohater jest w prezentowanej książce konsekwentnie nazywa- ny Knutem. W polskiej historiografii władca ten przeważnie występuje jako Kanut26. Należy jednak zdecydowanie podkreślić, iż jest to forma błędna, nie- zgodna z oryginalnym brzmieniem imienia tego władcy. Jest ona natomiast wynikiem przekształcenia, jakie nastąpiło w łacinie, najpóźniej na przełomie XI i XII w., kiedy spotykamy formy „Canutus” względnie „Kanutus”. Już żywot duńskiego króla Obodrytów, Knuta Lavarda zawiera ową przekształ- coną formę (Vita altera Kanuti ducis)27. Tymczasem syn Swena Widłobrodego nosił imię Knut. Podobnie jego syn zrodzony ze związku z Emmą, przy czym do jego imienia dodano przedrostek 24 F. Jónsson, Den norsk-islandske skjaldedigtning, København og Kristania 1912–1915, s. 232–234, 272–275, 293–294, 298–299. 25 The Works of Sven Aggesen, Twelth-Century Danish Historian, E. Christiansen (ed.), London 1992; Saxonis Grammatici Gesta Danorum, wyd. J. Olrik, H. Reader, København 1931. 26 Zbliżona forma (Canute) występuje także czasem w pracach anglojęzycznych. 27 Zob. P. Boroń, Kanut Laward — Rex Obodritorum. Kontrowersje wokół tytulatury duńskiego księcia, władcy słowiańskich plemion, w: Religia Ludów Morza Bałtyckiego. Stosunki polsko-duńskie w dziejach, M. Bogacki, M. Franz, Z. Pilarczyk (red.), Toruń 2010, s. 102–120. 17 -hartha, hardi, harde czyli twardy (Harthacnut, Hörthaknútr). Imię to w wer- sji staroskandynawskiej brzmiało Knútr28. Taką formę znajdujemy zarówno w poezji skaldów jak i u autorów sag. Dokumenty Knuta wskazują, że for- ma ta, w identycznym zapisie została zaadaptowana w języku staroangielskim (Cnud, Cnut) oraz w łacinie (Cnut). Na słynnej miniaturze z Winchester, na której upamiętniono scenę donacji przez królewską parę złotego krzyża miej- scowej katedrze, widnieje podpis Cnut rex. Wypada mieć nadzieję, że wzorem wymowy źródeł oraz najnowszej literatury poświęconej temu władcy, także w Polsce przyjmie się powszechnie oryginalna forma tego imienia. Książka składa się z czterech zasadniczych rozdziałów. Pierwszy referuje dzieje Danii pod rządami dynastii Jelling od czasów Gorma Starego do śmier- ci Swena Widłobrodego. Przybliżenie politycznych dokonań poprzedników Knuta na duńskim tronie pozwala lepiej, jak sądzę, wykazać w jak dużym stopniu stanowiły one istotny drogowskaz dla działań króla Anglii i Danii oraz politycznych celów, które obierał w trakcie swojego panowania. Rozdział drugi obejmuje czas podboju Anglii przez Knuta w latach 1015–1018. Zma- gania militarne Duńczyków w królestwie Æthelreda stanowiły ważną część tego procesu. Niemniej, w rozdziale tym staram się wskazać, że przejmowa- nie władzy przez syna Swena Widłobrodego nie skończyło się wraz z poko- jem w Alney (1016), ale zwieńczone zostało przez o wiele bardziej donio- słe wydarzenia jak małżeństwo Knuta z Emmą rok później oraz wiec i pokój między Anglikami a Duńczykami zawarty w Oxfordzie w 1018 r. Rozdział trzeci poświęcony jest tworzeniu przez Knuta podstaw królewskiej władzy w Anglii i Danii. W rozdziale tym przybliżam świeckie i duchowne otocze- nie króla, jego relacje z Kościołem angielskim oraz działania zmierzające do ugruntowania jego pozycji w kraju. Na szczególną uwagę w tym względzie zasługują dwa wydarzenia: fundacja świątyni na polu bitwy w Ashingdon oraz translacja relikwi św. Ælfheaha do Canterbury. W rozdziale tym poruszam także kwestię aktywności Knuta w ojcowiźnie, której przejawem były dwie wyprawy do Danii, pierwsza aby przejąć tron po zmarłym bracie Haraldzie, druga w celu zdławienia buntu Þorkella Wysokiego. Rozdział czwarty i ostat- ni koncentruje się w większości na militarnych i politycznych działaniach Knuta w drugiej części jego panowania i obejmuje wojnę z władcami Norwe- gii i Szwecji Olafem Haraldssonem i Anundem Jakubem, podbój Norwegii oraz relacje z cesarzem Konradem II oraz książętami Normandii. 28 Identycznie brzmi współczesna forma tego imienia. 18 DZIEDZICTWO Gorm i Harald — ku dominacji w kraju i regionie Dynastia Jelling, której Knut był przedstawicielem, przejęła rządy w Da- nii w latach trzydziestych X w. To wtedy pradziad Knuta, Gorm Stary, wpierw pozbawił władzy rządzącego dotąd w kraju Gnupę, a następnie rozpoczął proces terytorialnej konsolidacji kraju. Nowa, rodzima dynastia, prócz pokonywania oporu ze strony lokalnych duńskich elit, musiała stawić czoła rosnącemu wówczas zagrożeniu ze strony Sasów. W 934 r. Gnupa uległ Henrykowi Ptasznikowi i uznał się jego lenni- kiem. Musiał też, co okazało się szczególnie dotkliwe, zgodzić się na oddanie saskiemu władcy Hedeby, ważnego ośrodka wymiany handlowej. Cele południowego sąsiada wobec Danii były niemal identyczne jak wo- bec Słowian Połabskich. Liudolfingowie traktowali ten obszar jako swoją strefę wpływów i dążyli do jej ścisłego podporządkowania swojej władzy. Akcje mili- tarne, takie jak ta podjęta w 934 r., wspierane były przez towarzyszącą im działal- ność misyjną. Władcy sascy, najpierw Henryk Ptasznik, następnie Otton I, mieli w tym względzie wobec północnego sąsiada, jasno sprecyzowane plany. Istnia- ła przecież, założona w 831 r. metropolia w Hamburgu-Bremie, którą powoła- no do życia w celu objęcia misją chrystianizacyjną całej Skandynawii. Zapewne wciąż żywa była pamięć o królu Danii Haraldzie Klaku, który w 826 r. nie tylko uznał się wasalem cesarza Ludwika Pobożnego, ale także przyjął chrzest. Wciąż zapewne pamiętano o misyjnych działaniach św. Ansgara w Danii1. 1 Por. L. Abrams, The Anglo-Saxons and the Christianization of Scandinavia, ASE 24/1995, s. 213. 19 Do nich nawiązał arcybiskup Hamburga-Bremy Unni, który spotkał się z Gormem oraz jego synem Haraldem w celu uzyskania zgody na wysłanie do Danii misjonarzy. Władca duński prawdopodobnie nie czynił przeszkód saskim duchownym a także samemu arcybiskupowi2. W efekcie tego na tere- nie Danii powstało kilka kościołów3. Działania te można traktować jedynie jako wstęp do dalszych zabiegów. W 948 r., a więc jeszcze za rządów Gorma, Otton I oraz Adaldag, następny arcybiskup Hamburga-Bremy, doprowadzi- li do utworzenia na terenie Danii trzech biskupstw, w Ribe, Århus oraz He- deby4. Nowo powstałe sufraganie miały być podporządkowane metropolii hambursko-bremeńskiej. Akt ten należy bez wątpienia postrzegać jako śro- dek do ściślejszego zespolenia Danii z władztwem Ottona. Uznaje się dziś, że pierwsi ordynariusze nigdy nie dotarli do swoich diecezji5. Gorm i Ha- rald zdawali sobie zapewne sprawę, że uzależnienie kościelne będzie pierw- szym krokiem do zależności politycznej. Dlatego chętniej akceptowali du- chownych anglosaskich6. Niemniej, jak ostatnio wskazał Michael Gelting, misja Poppona, którego badacz ten identyfikuje z Folkmarem, przyszłym arcybiskupem Kolonii, uwieńczona chrztem Haralda Sinozębego najpewniej w 963 r., była pokłosiem działań metropolii kolońskiej. Arcybiskup Bruno, brat cesarza Ottona I, chciał zneutralizować ewentualny sojusz króla Danii z buntującym się Wichmanem Billungiem7. 2 Wbrew temu, co o antychrześcijańskiej postawie Gorma pisze Adam z Bremy. Adami Gesta, l. I c. 55, 57–59, s. 56–58. Por. też J. Staecker, The Concepts of imitatio and trans- latio. Perceptions of a Viking-Age Past, NAR 38–1/2005, s. 15–16. 3 Adami Gesta, l. I c. 59, s. 58. 4 Adami Gesta..., l. II c. 4, s. 64. Por. S. Brink, Christianisation and the emergence of the early Church in Scandinavia, w: S. Brink, N. Price (ed.), The Viking World, London- Routledge 2008, s. 626 5 P. H. Sawyer, Kings and Vikings. Scandinavia and Europe AD 700–1100, London-New York 1982, s. 139; M. H. Gelting, Poppo’s ordeal. Courtier bishops and the success of Christianization at the turn of the first millennium, VMS 6/2010, s. 116. Diecezje te za- częły normalnie funkcjonować dopiero w wyniku porozumienia jakie z arcybiskupem Adalbartem zawarł król Danii Swen Ulfsson. 6 L. Abrams, The Anglo-Saxons, s. 213. 7 Widukind, l. III c. 65, s. 140–141; Thietmar, l. II c. 14, s. 52; Adami Gesta..., l. II sch. 20, s. 83. M. H. Gelting, Poppo’s ordeal, s. 101–33. Na temat misji Poppona zob. też P. H. Sa- wyer, Kings and Vikings, s. 138–139; L. Abrams, The Anglo-Saxons, s. 225; B. Sawyer, P. Sawyer, Scandinavia enters Christian Europe, w: K. Helle (ed.), The Cambridge History of Scandinavia. Volume I — Prehistory to 1520, Cambridge 2003, s. 151. 20 Zapoczątkowane przez Gorma Starego umacnianie władzy królewskiej oraz scalanie ziem duńskich pod egidą dynastii Jelling, kontynuował jego syn i następ- ca Harald Sinozęby. Dopuszczony do współrządów w ostatnich latach życia ojca, od 958/959 r. rządził samodzielnie8. Panowanie Haralda nabiera tym bardziej zna- czenia, iż kierunki polityki, którą władca ten prowadził, skutkowały działaniami jego następców, w tym oczywiście także jego wnuka Knuta. Działania Haralda oscylowały wokół trzech głównych tematów: centralizacja władzy w Danii, dą- żenie do dominacji w Skandynawii, obrona przed aspiracjami Cesarstwa. Harald Sinozęby, podobnie jak jego ojciec a także ich poprzednicy przy- najmniej od IX w., dostrzegali możliwości, jakie dawała kontrola handlu da- lekosiężnego kwitnącego w tym czasie w Europie północnej9. Szczególne położenie Danii, łączącej dwie kluczowe strefy: Morza Bałtyckiego i Morza Północnego, znacząco ułatwiały aktywność w tym zakresie. Szczególna rola przypadła zwłaszcza Hedeby10. Potencjał tego ośrodka wymiany handlowej doceniali zarówno królowie Danii jak władcy sascy. Stąd w wieku X, jedni i drudzy dążyli do przejęcia kontroli nad nim, co dodatkowo potęgowało konflikty między obiema stronami. Gdy w 974 r. gród dostał się ponownie pod saską kuratelę, Otton II osiedlił tam grupę Sasów, co miało zapewne słu- żyć integracji Hedeby z cesarstwem. Już wcześniej funkcjonowała tam men- nica, w której, z inicjatywy władcy bito brakteaty imitujące monety karoliń- skie oraz imitacje monet króla Anglii Æthelreda II. Działania te firmował zapewne król, manifestujący w ten sposób swoje wpływy w grodzie, dzięki którym czerpał niemałe zyski. Haraldowi zależało zapewne na utrzymaniu dotąd istniejących i powstawaniu nowych miejsc wymiany handlowej. Po- zwalało to nie tylko na poszerzanie materialnych zasobów, potrzebnych do efektywnego sprawowanie władzy, ale także wspierało jej utrwalanie w róż- nych częściach dominium. Dobrze świadczą o tym przykłady Ribe i Vibor- ga na Jutlandii, Odense na wyspie Fyn, Ringsted na wyspie Zelandia czy też Lund, Löddeköpinge i Åhus w Skanii11. Ostatnie z wymienionych, wskazują J. Morawiec, Wolin w średniowiecznej tradycji skandynawskiej, Kraków 2010, s. 88. 8 9 B. Hårdh, B. Wyszomirska-Werbart (ed.), Contacts Across the Baltic See during the Late Iron Age (9th–12th centuries), Lund 1992; I. Skovgaard-Petersen, The historical context of the first towns in northern and eastern Europe, w: H. Bekker-Nielsen, P. Foote, O. Ol- sen (ed.), Proceedings of the Eight Viking Congress, Odense 1981, s. 12–14. 10 H. Jankuhn, Haithabu. Ein Handelsplatz der Wikingerzeit, Neumünster 1957. 11 Por. J. Callmer, Early urbanism in southern Scandinavia ca. 700–1100 AD. Trading places, central settlements and new model centres in continuity and change, AP 32/1994; 21 także, iż najpóźniej w okresie rządów Haralda Sinozębego, Skania znalazła się pod kontrolą dynastii Jelling. Zapewne nieprzypadkowo Harald, w wier- szu, który na jego cześć skomponował skald Einarr Helgason, został okre- ślony jako froekn jǫfurr Lundar lands (dzielny książę kraju Lund)12. Integracji ziem duńskich pod egidą dynastii Jelling a zarazem umacnianiu władzy królewskiej, służyła zapewne inicjatywa wybudowania w wybranych częściach kraju tzw. obozów wojskowych typu Trelleborg. Konstrukcje tego typu powstały w Trelleborg na Zelandii, w Fyrkat w północno-wschodniej czę- ści Jutlandii, w Aggersborg w północnej części Jutlandii, w pobliżu Limfjordu, w Nonnebakken w pobliżu Odense na wyspie Fyn oraz w Trelleborg u wybrzeża Skanii. Najważniejszą cechą wyróżniającą obozy jest ich jednolita konstrukcja. Wszystkie zostały wybudowane na planie koła i otoczone wałem. Cztery bramy wieńczyły dwie wewnętrzne arterie, przecinające się pod kątem prostym. W ten sposób powstałe „ćwiartki” zajmowane były przez duże prostokątne budynki. Obozy różniły się natomiast rozmiarami. Średnica grodu w Nonnebakken wy- nosiła 120 m, ale Trelleborg na Zelandii był już dwukrotnie większy. Przez jakiś czas wierzono, iż za ich budowę odpowiedzialny był Swen Widłobrody, który koncentrował w nich wojska do najazdów na Anglię. Gruntowne badania arche- ologiczne, w szczególności w Trelleborg oraz w Fyrkat, wykazały, iż obozy wy- budowano niemal w tym samym czasie, na początku lat osiemdziesiątych X w. Rozmach i skala tej inicjatywy wskazują na Haralda Sinozębego, jako jej inicja- tora. Rozmieszczenie obozów było ściśle związane z ich funkcją. Służyły jako centra wojskowo-administracyjne, reprezentujące władzę króla i egzekwujące prawno-fiskalne powinności poddanych. Zwraca uwagę fakt, iż, po kilkuletnim okresie, obozy trelleborskie zostały zarzucone. Wiąże się to dziś ze zmianą wła- dzy w Danii i przejęciem jej przez Swena Widłobrodego. Na tym nie kończy się lista królewskich inicjatyw. Warto wymienić w tym kontekście także budowę mostu w Ravning Enge nad rzeką Velje, 10 km na południowy zachód od Jelling. Liczył on 760 m długości oraz 5 m szeroko- ści. Podobnie jak w przypadku obozów trelleborskich, imponujące rozmiary fundowanych konstrukcji, miały symbolizować potęgę i możliwości panują- cej dynastii, a przez to utwierdzać przekonanie o słuszności jej rządów13. T. Thurston, Landscapes of Power, Landscapes of Conflict. State Formation in the South Scandinavian Iron Age, New York 2001. 12 Skj B1, s. 116. 13 Szerzej na ten temat zob. J. Morawiec, Wolin, s. 108–110 (tam dalsza literatura). 22 Najdobitniej cele te zrealizowano w Jelling na Jutlandii, ideowym cen- trum panującej wówczas w Danii dynastii. Miejsce to pełniło w pierwszej ko- lejności funkcję królewskiej nekropolii. Za jego twórcę można uznać Gor- ma Starego. Najpewniej za jego rządów ustawiono tam kamienną konstruk- cję w kształcie łodzi, wyznaczającą zasięg całości kompleksu. W jej obrębie władca ten wystawił kamień runiczny poświęcony jego żonie Þyrze. Napis na kamieniu głosi: Król Gorm kazał wnieść ten kamień dla Þyry, swojej żony, ozdobie Danii. Małżonka króla spoczęła po swojej śmierci zapewne w kop- cu, który od strony północnej wieńczył całość zespołu zabytków. Przeję- cie władzy przez Haralda Sinozębego oznaczało rozbudowę Jelling. W roku 958 lub 959 powiększono tzw. kopiec północny, w którym pochowany zo- stał Gorm. Dalszą rozbudowę kompleksu miała stymulować decyzja Haral- da o przyjęciu chrztu. Usypany na południowym krańcu drugi kopiec, któ- ry jako cenotaf, miał w symboliczny sposób upamiętniać jego matkę Þyrę. W nowej przestrzeni, wyznaczonej przez oba kopce, Harald zbudował drew- niany kościół. Badania archeologiczne ujawniły jego pozostałości, w tym ko- morę grobową, w której odkryto fragmenty szkieletu. Stąd, wzbudzający jed- nak kontrowersje wniosek, że Harald przeniósł do świątyni szczątki swoich rodziców. To tłumaczyłoby fakt, iż oba kopce pozostawały puste. Pośrodku między nimi, król postawił trójboczny kamień runiczny. Jeden z boków za- wiera inskrypcję: Król Harald kazał wznieść ten kamień dla uczczenia pamię- ci swojego ojca Gorma i swojej matki Þyry. Ten Harald podbił całą Danię oraz Norwegię i uczynił Duńczyków chrześcijanami. Drugi z boków przedstawia zwierzę (lwa?) a trzeci postać ukrzyżowanego Chrystusa14. Pomimo czasem sporych rozbieżności w opiniach badaczy na temat po- szczególnych kwestii związanych z kompleksem w Jelling, charakter oraz funkcje tego miejsca, wydają się nie ulegać wątpliwości15. 14 E. Roesdahl, P. Meulengracht Sørensen, Viking Culture, w: K. Helle (ed.), The Cam- bridge History of Scandinavia. Volume I — Prehistory to 1520, Cambridge 2003, s. 145– 146; I. Skovgaard-Petersen, The Making of the Danish kingdom, w: K. Helle (ed.), The Cambridge History of Scandinavia. Volume I — Prehistory to 1520, Cambridge 2003, s. 168. 15 Por. K. M. Nielsen, Jelling Problems. A Discussion, MS 7/1974, s. 156–207; A.E. Chris- ten sen, The Jelling Monuments, MS 8/1975, s. 7–19; E. Roesdahl, Harald Blauzahn — ein dänischer Wikingerkönig aus archäologischer Sicht, w: J. Henning (ed.), Europa im 10. Jahrhundert. Archäologie einer Aufbruchszeit, Mainz 2002; tejże, The emergence 23 Miejsce to miało podkreślać znaczenie oraz możliwości panującej dyna- stii a także legitymizować jej rządy w Danii. Co więcej, symbolika poszcze- gólnych zabytków, wskazuje, iż jej prestiż i prawo do władzy ściśle wiązały się z chrześcijańską ideologią. O ile jest to w pełni zrozumiałe w przypad- ku Haralda Sinozębego, wątpliwości pojawiają się w związku z jego rodzica- mi, bez wątpienia ważnymi osobami dla znaczenia całości kompleksu. Gło- sy wskazujące na potencjalny chrzest Gorma zdają się ignorować całkowicie pogański charakter jego pochówku oraz średniowieczną skandynawską tra- dycję historiograficzną16. Rację z kolei należy przyznać Fjodorowi Uspien- skiemu, że zgoda na identyfikację szczątków odkrytych w kościele w Jelling z królewskimi rodzicami Haralda Sinozębego, każe domyślać się, iż zostały one potraktowane w sposób pozwalający na ich pochówek w kościele17. Zabiegi te, obok innych, miały zapewne wskazywać na kontynuację wła- dzy, niezmąconą przez zmianę wiary, firmowaną osobiście przez Haralda. Potencjalne przeniesienie zwłok Gorma i Þyry do kościoła, budowa drugie- go kopca oraz tekst inskrypcji, wyraźnie podkreślający więzi krwi z nieży- jącą już królewską parą, mają istotną wymowę. Nowe inicjatywy w Jelling, miały chyba jednak na celu swoiste „pogodzenie” pogańskiej tradycji wła- dzy z nową ideologią. Harald chciał w dobitny sposób wykazać, iż promo- wane przez niego chrześcijaństwo nie dyskredytuje pamięci o dokonaniach jego poprzedników. Wręcz przeciwnie, rozmach oraz symbolika kompleksu wskazują, że król Danii chciał budować swoją pozycję w królestwie odwo- łując się zarówno do pamięci o Gormie jak i tego, co dawała mu nowa wia- ra. Trudno rozstrzygać, czy kompleks w Jelling miał symbolizować płynne, w domyśle bezkonfliktowe, przejście od starych do nowych wierzeń, a tym bardziej czy takowe było ono w rzeczywistości18. Niemniej wydaje się, że przyjęty układ zgromadzonych tam zabytków, ich symbolika oraz treść, ja- of Danemark and the reign of Harald Bluetooth, S. Brink, N. Price (ed.), The Viking World, London-Routledge 2008, s. 652–660. 16 Swen Aggesen, Saxo Gramatyk oraz Snorri Sturluson, nie mają wątpliwości, że Gorm umarł jako poganin. 17 F. Uspienskij, The baptism of bones and prima signatio in Medieval Scandinavia and Rus’, w: L. P. Słupecki, J. Morawiec (ed.), Between Paganism and Christianity in the North, Rzeszów 2009, s. 166–167. 18 Por. A. Forte, R. Oram, F. Pedersen, Państwa Wikingów. Podboje — władza — kultura. Wiek IX–XI, Warszawa 2010, s. 133 (oraz stosowny komentarz redakcyjny). 24 kie one zawierały, miał przede wszystkim podkreślać wielkość dynastii, któ- rej przedstawicielem był Harald Sinozęby. Dynastii, która w świeżo adopto- wanym chrześcijaństwie zyskała nowe potwierdzenie dawno już nabytych praw do władzy nad Duńczykami. Ideowe znaczenie Jelling tłumaczą też po części liczne odwołania do Ju- tlandii i jej mieszkańców, jakie znajdujemy w poezji skaldów komponowa- nej na cześć Knuta. Wnuk Haralda Sinozębego jest określany między innymi jako król Jutlandczyków (Jóta dróttinn) i władca Jutlandii (jǫfurr Jótlands). Ponadto, jeden z poetów nazywa go potomkiem Gorma (ǫttungr Gorms)19. Z pewnością epitety tego typu stawały się bardziej czytelne, gdy ich odbior- cy przypominali sobie o Jelling i roli jaką to miejsce spełniało w legitymiza- cji władzy całej dynastii. Rozbudowa kompleksu w Jelling przez Haralda Sinozębego, była sko- relowana z jego innymi działaniami, uzupełniając i tłumacząc je na poziome ideowym. To zapewne sprzyjało osiąganiu celu, czyli integracji ziem duń- skich pod rządami jednego króla. Warto jednakże zwrócić uwagę, iż na postawionym kamieniu runicznym w Jelling, syn Gorma Starego chwali się między innymi, iż podbił również Norwegię. Nawiązuje ono bezpośrednio do planów króla Danii, zmierzają- cych do zdobycia dominującej pozycji w całej Skandynawii. Najwięcej wiadomo o działaniach Haralda Sinozębego wobec Norwe- gii. Niemal od początku swego panowania, władca ten dążył do zdobycia w tym kraju jak największych wpływów. Sprzyjały temu częste w konflikty o władzę, które wówczas rozgrywały się między potomkami króla Haralda Pięknowłosego. Późniejsze sagi wskazują, że Harald wykorzystał już pierw- szą okazję do wmieszania się w norweskie sprawy. Było nią pojawienie się na dworze króla Danii Gunnhildy, wdowy po wygnanym królu Norwegii Eryku Krwawym Toporze. Wraz z synami, szukała u Haralda schronienia i pomo- cy w walce ze szwagrem, Hakonem Dobrym. Ten ostatni sprawował wów- czas rządy w Norwegii kosztem bratanków. Harald Sinozęby przyjął zbie- gów, ponadto wsparł materialnie piracką działalność synów Eryka i Gunn- hildy, ponadto jednego z nich, Haralda, usynowił20. W połowie lat sześćdziesiątych X w., tenże Harald, zwany Szarym Płasz- czem, wspierany przez resztę braci, zaatakował Norwegię. Wiele wskazuje na 19 Skj B1, s. 226, 234, 273. 20 S. Aalto, Categorizing Otherness in the King’s Sagas, Joensuu 2010, s. 84–85. 25 to, iż środki na ekspedycję pochodziły także od króla Danii21. Zwieńczeniem wyprawy była bitwa pod Fitjar na wyspie Storð położonej w ujściu Harda- gnerfjordu. W jej trakcie Hakon Dobry został śmiertelnie ranny. Mimo po- rażki, Harald Szary Płaszcz, wobec śmierci dotychczasowego władcy, zdołał przejąć kontrolę nad krajem. Na duńską pomoc dla synów Eryka Krawy Topór wskazują współcze- sne wiersze skaldów. Jeden z nich, Eyvind Finsson, w jednej ze strof określił Hakona Dobrego mianem ostrze przeciw Duńczykom (Dana brandi). W po- emacie Hákonarmál, ten sam poeta nazwał poległego pod Fitjar króla tym, który wprawia Duńczyków w przerażenie (oegir Eydana)22. Prawdopodobną ceną za poparcie, jakiego władca Danii udzielił Haral- dowi Szary Płaszcz, było uznanie przez syna Eryka Krwawy Topór duńskiej władzy zwierzchniej w Norwegii. Ponadto, ceną za pomoc było oddanie Ha- raldowi Sinozębemu Viken, południowej części kraju23. Choć wnioskować można jedynie na podstawie późniejszych i mało wia- rygodnych sag królewskich, wydaje się, że drogi Haralda Sinozębego i Ha- ralda Szary Płaszcz szybko się rozeszły. Sposobem króla Danii na zachowa- nie wpływów w Norwegii miał być sojusz z rodem jarlów Hlaðir. Skompo- nowana na cześć syna Eryka Krwawy Topór przez skalda Glúma Geirasona Gráfeldardrápa, wskazuje, iż władca Norwegii zorganizował zbrojną wypra- wę do Danii. Choć w kwestii chronologii trudno o precyzję, do wydarzeń tych mogło dojść około połowy lat sześćdziesiątych X w. Glúm przekazuje w swoim wierszu, iż flota Haralda wpłynęła do Limfjordu. Pod Hals doszło do starcia z Duńczykami, w wyniku którego Harald Szary Płaszcz zginął24. Inny poemat, Vellekla Einara Helgasona, wskazuje, iż w starciu tym, prze- ciw władcy Norwegii stanął także jarl Hlaðir Hakon, zapewne już wówczas sprzymierzony z Haraldem Sinozębym25. Śmierć Haralda Szarego Płaszcza otworzyła jarlowi Hakonowi drogę do władzy w Norwegii, oczywiście w charakterze poddanego króla Danii. Jarl 21 Tamże, s. 61. 22 Skj B1, s. 57, 63. 23 S. Bagge, Christianization and state formation in early medieval Norway, SJH 30–2/2005; C. Keller, Norway in the 10th century AD. An in-between century, w: P. Urbańczyk (ed.), The Neighbours of Poland in 10th Century, Warszawa 2000. 24 Skj B1, s. 67. 25 Tamże, s. 119. 26 miał płacić Haraldowi Sinozębemu trybut oraz być gotowym do wpierania go militarnie. W istocie, gdy w 974 r. Harald Sinozęby musiał zmierzyć się z najazdem cesarza Ottona II, Hakon stanął u jego boku. O konflikcie Ha- ralda Sinozębego z cesarzem będzie jeszcze mowa poniżej. W tym miejscu warto zaznaczyć dwie sprawy. Klęska króla Danii stała się okazją dla jarla Ha- kona do uniezależnienia się spod duńskiej kontroli. Ponadto, porażka Haral- da Sinozębego mocno zaciążyła na jego wizerunku w średniowiecznej trady- cji skandynawskiej. Już Vellekla Einara Helgasona wskazuje, iż jarl Hakon starał się przedstawić swój udział w tych walkach jako zwycięzca (w bezpo- średnim starciu z wojskami cesarza)26. Tropem tym poszli autorzy później- szych sag, przeciwstawiając walecznego jarla nieudolnemu Haraldowi, zmu- szonemu do uległości przez zwycięskiego cesarza27. Autor Największej Sagi o Olafie Tryggvasonie, wykorzystał motyw wyprawy Ottona przeciw Haral- dowi Sinozębemu w kreowaniu wielkości swojego bohatera. Przekaz sagi umieszcza przyszłego króla Norwegii wśród sojuszników cesarza (dotyczy to także króla Vindlandu Burysława) a nawet kreuje go na męża opatrzno- ściowego całej wyprawy, dzięki któremu udało się wojskom cesarza sforso- wać duńską obronę pod Danevirke28. Harald Sinozęby z pewnością nie chciał się pogodzić z utratą wpływów w Norwegii i zapewne zdawał sobie sprawę, iż wcześniejsze relacje z jarlem Hakonem może przywrócić jedynie skuteczna akcja militarna. Aż do słynnej wyprawy duńskiej floty na Norwegię, zakończonej bitwą pod Hjørungavåg, brak pewnych informacji na temat takich prób. Późniejsze sagi (Heimskrin- gla, Fagrskinna, Jómsvikinga saga), relacjonują nieudaną wyprawę króla Da- nii przeciw jarlowi Hakonowi, otwartą jednakże pozostaje kwestia wiary- godności tych opisów29. Zwieńczeniem starań Haralda Sinozębego o odzyskanie supremacji w Nor- wegii, była wyprawa floty duńskiej, którą dowodzili Sigvaldi i Búi. Brak dziś zgody co do datowania tych wydarzeń. Niemniej bardzo prawdopodobne, że doszło do nich w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych X w.30 Ekspe- 26 Tamże, s. 122. 27 Zob. J. Morawiec, Wolin, s. 93. 28 Tamże, s. 275–276. 29 Tamże, s. 102–103. 30 Tamże, s. 230–233 (tam przegląd opinii badaczy). 27 dycja ta zakończyła się klęską jaką pod Hjørungavåg zadał Duńczykom jarl Hakon31. W rezultacie, władca Norwegii nie tylko utrzymał niezależność w stosunku do króla Danii, ale, jak wskazują skomponowane na jego cześć poematy skaldów, wykorzystał zwycięstwo nad Duńczykami do wzmocnie- nia swojej pozycji w Norwegii. Klęska armii Sigvaldiego i Búiego być może przekonała Haralda, iż Nor- wegia, przynajmniej na razie, jest stracona. Nic nie wiadomo, aby król po- dejmował dalsze starania w tej kwestii32. Co jednak ważniejsze, wydarzenia te obrosły z czasem legendą, którą najpełniej rozwinęła historia Jomswikin- gów. Analogicznie do starcia z Ottonem II w 974 r., objęła ona także postać Haralda Sinozębego rysując zdecydowanie negatywny obraz władcy. Legen- da, którą w różnym zakresie referują różne sagi, przedstawia króla Danii jako intryganta, człowieka pozbawionego siły woli i odwagi, który na doda- tek okazuje się być tchórzem. W efekcie, jego poddani, na czele z jego sy- nem odwracają się od niego i wypowiadają mu posłuszeństwo. Na wskroś negatywnego obrazu władcy dopełniają opisy okoliczności jego śmierci. Ha- rald miast zginąć w bezpośredniej walce z buntownikami, zostaje zabity wy- puszczoną z ukrycia strzałą w łuku, w czasie gdy udał się do lasu z powodu fizjologicznych potrzeb. Takiemu obrazowi władcy przeciwstawieni są wa- leczni i bohaterscy Jomswikingowie — wojownicy idealni. Część przekazów co prawda czyni z Haralda założyciela Jomsborga, siedziby drużyny, ale na tym kończy się pozytywna rola króla w tej legendzie33. Historia Jomswikingów łączy w sobie kilka wątków z panowania Ha- ralda Sinozębego. Jeden to konflikt z jarlem Hlaðir Hakonem. O dwóch na- stępnych będzie jeszcze mowa poniżej: najazd Ottona II na Danię oraz bunt przeciw władzy Haralda, który zakończył się jego upadkiem. Legenda o Jomswikingach przedstawia duńską ekspedycję i wieńczące ją starcie pod Hjørungavåg jako jedno z najważniejszych wydarzeń w dzie- J. Megaard, Hvor sto „Slaget i Hjorungavágr”? Jomsvikingeberetningens stedsnavn og Eaemundr fróði, alvissmál 9 1999, s. 29–54. 32 Być może za takowe należałoby uznać próby skłócenia Hakona z synem Erykiem, których możemy domyślać się na podstawie wiersza Bandadrápa Eyjolfa dáðaskálda. Zob. szerzej J. Morawiec, Harald Sinozęby król Danii i jego polityka norweska w po- ematach skaldów, Średniowiecze polskie i powszechne t. IV 2007, s. 67–69. i namiary na mój artykuł. 33 Szerzej na ten temat J. Morawiec, Wolin, s. 115–124. 31 28 jach Skandynawii. Dobitnie opinię tę wyraża autor Fagrskinny34. Co prawda w historii tej za powstanie całej intrygi, której finałem jest bitwa, odpowie- dzialny jest Swen Widłobrody35, treść poszczególnych sag, pozwala wierzyć, iż mówimy o historycznym i przełomowym wydarzeniu. Szczególny, choć ograniczony wgląd w to, co rzeczywiście mogło się wy- darzyć, dają nam wiersze skaldów, skomponowane na cześć jarla Hakona, nie- długo po bitwie36. O ile Duńczykom udało się doprowadzić do bezpośred- niej konfrontacji z siłami władcy Norwegii, o tyle nie byli w stanie osiągnąć nad nim zwycięstwa. Prawdopodobnie kluczowym momentem starcia, który zadecydował o jego wyniku była śmierć jednego z dwójki duńskich wodzów, Búiego. Wówczas drugi z nich, Sigvaldi, zdecydował się na odwrót. Powsta- łe w wyniku tego zamieszanie wśród Duńczyków, wykorzystali i tak mający przewagę Norwegowie, którzy ostatecznie pokonali najeźdźców. Ci którzy nie zginęli, dostali się do niewoli. To najważniejsze konkrety. Poza tym dużo w opisach skaldów bitewnej retoryki, typowej dla gatunku. Ponadto skaldo- wie zgodnie podkreślają jak wielką sławę przyniosło jarlowi Hakonowi to zwycięstwo. Słowa jednego z nich, Þórleifa jarlaskálda Rauðfeldarsona: Ha- konie, nie ma wspanialszego władcy na ziemi ponad Ciebie37, świadczą przede wszystkim o naturze samych utworów. Z drugiej strony zwycięstwo musia- ło być okazałe, skoro posłużyło kreowaniu Hakona jako, w myśl pogańskich wierzeń, idealnego władcy38. Nie wiadomo czy klęska pod Hjørungavåg ostatecznie przekonała Ha- ralda Sinozębego o braku możliwości przywrócenia kontroli nad Norwegią. Być może król Danii zwyczajnie nie zdążył podjąć nowych działań na tym polu, zważywszy na bunt, z którym musiał zmierzyć się niedługo potem. Otwartym pozostaje pytanie, na ile wydarzenia te można wiązać ze sobą. 34 Fsk, s. 105–106. 35 W innym miejscu, (J. Morawiec, Wolin, s. 230–233), starałem się wykazać, iż wiązanie tych wydarzeń z osobą Swena Widłobrodego, nie ma historycznego uzasadnienia. 36 F. Ström, Poetry as an instrument of propaganda. Jarl Hákon and his poets, w: Specu- lum Norroenum, U. Dronke (ed.), Odense 1981; J. Morawiec, Wolin, s. 207–236 (tam szczegółowe rozpatrzenie problemu). 37 Skj B1, s. 132. 38 F. Ström, Hieros-gamos motivet i Hallfreðr Óttarssons Hákonardrápa och den nordnor- ska jarlavärdigheten, ANF 98/1983; L. Sonne L., Hallfreðr’s hellige bryllup — Udgivelse og tolkning af et skjaldedigt, Maal og Minne 1/2008. 29 Innymi słowy, czy klęska duńskiej floty w Norwegii wpłynęła, a jeśli tak to jak bardzo, na decyzje możnych o wystąpieniu przeciw Haraldowi? Pośred- nią poszlaką, wskazującą na taki związek, może być kształt legendy o Jom- swikingach, gdyż zachowane redakcje sagi obejmują swoją treścią obydwa wydarzenia. Jeszcze mniej pewnych danych mamy na temat potencjalnej aktywności Haralda Sinozębego wobec Szwecji. Legenda o szwedzkim królewiczu Styr- björnie może być traktowana jedynie jako późny i trudno weryfikowalny refleks działań króla Danii. Historię szwedzkiego dynasty referuje Styrbajr- nar thattr sviakappa, krótkie opowiadanie dołączone do redakcji Sagi o Ola- fie Świętym, jaką zawiera sporządzony pod koniec XIV w. kodeks Flateyjar- bók39. Styrbjörn został pozbawiony ojcowizny przez stryja Eryka, który sa- modzielnie rządził Szwecją. De facto usunięty z kraju, postanowił za wszelką cenę pozbawić tronu stryja i przejąć władzę w Szwecji. Starania te zakoń- czyły się wyprawą do Uppsali zakończoną bitwą na polach koło rzeki Fyris (Fyrisvellir). Eryk pokonał wojska bratanka, który w trakcie bitwy zginął. Według thattr, Styrbjörn gromadząc wojska na wyprawę przeciw Erykowi, uzyskał pomoc Haralda Sinozębego. W innym miejscu40 starałem się poka- zać, że legenda o Styrbjörnie odwołuje się do historycznych postaci (królo- wie Szwecji i Danii) oraz wydarzeń (bitwa pod Fyrisvellir), choć oczywiście przedstawia je w przerysowanej i mało wiarygodnej formie. Niewykluczone, że w tej samej kategorii należy rozpatrywać wątek duńskiej pomocy dla Styr- björna, który mógł być pokłosiem wiedzy o skandynawskiej polityce Haral- da Sinozębego. W przypadku Styrbjörna nie różniła się niczym od tej, którą władca ten uprawiał wobec Norwegii. Ewentualna pomoc Haralda dla pró- bującego zdobyć władzę w Szwecji Styrbjörna mogła być przyczyną (bądź jedną z przyczyn) opisywanego przez Adama z Bremy ataku Eryka Zwycię- skiego na Danię na początku lat dziewięćdziesiątych X w.41 Bliżej nieokreślone duńsko-szwedzkie antagonizmy za rządów Haralda Sinozębego, mogły wpłynąć na, zapewne chwilowe, zbliżenie między Ery- kiem Zwycięskim a Mieszkiem I. Zawarty wówczas między nimi sojusz, po- 39 Flateyjarbók. En samling af norske konge-sagær, t. II, Kristania 1862, s. 70–73. 40 J. Morawiec, Jeszcze raz o Styrbjörnie Olafssonie i jego związkach z Jomsborgiem, Prze- gląd Historyczny 1/99 2008; tenże, Wolin, s. 237–267. J. Morawiec, Wolin, s. 264. 41 30 twierdzony małżeństwem króla Szwecji z anonimową Piastówną, miał mieć, jak relacjonuje Adam z Bremy, antyduńskie nastawienie. Trudno oczywiście w tym miejscu odnosić się do wszystkich kontrowersji związanych z prze- kazem bremeńskiego kronikarza odnośnie tego małżeństwa. Niemniej mamy prawo domniemywać, iż Harald Sinozęby podejmował próby wpływania na sytuację w Szwecji. Czynił to zapewne w sposób zbliżony do swoich działań w Norwegii. Na ile aktywność ta przynosiła sukcesy i jak wyglądała w szcze- gółach, musi pozostać w sferze domysłów i spekulacji. Działania króla Danii wobec północnych sąsiadów wskazują na duże am- bicje i rozmach w próbach osiągnięcia celu. Ambicji tych nie zabrakło także Haraldowi w jego relacjach z Cesarstwem. Liudolfingowie traktowali Danię jako swoją strefę wpływów. Politykę Henryka Ptasznika kontynuował jego syn Otto I. O powołaniu pierwszych duńskich biskupstw wspominałem już wyżej. Fakt, iż pierwsi ordynariusze nie mogli faktycznie zawiadywać swoimi diecezjami pozostaje znamiennym i wskazuje na to, że Harald Sinozęby starał się wszelkimi środkami ograni- czyć wpływy południowego sąsiada. W tym kontekście należy rozpatrywać też aktywność króla Danii na Połabiu. Około 970 r., Harald zawarł sojusz z obodryckim księciem Mściwojem, umocniony małżeństwem króla z cór- ką Mściwoja, zwaną przez Duńczyków Tove42. U podstaw tych więzi mo- gło stać wspólne dla obu stron zagrożenie ze strony Cesarstwa. Słowiański książę nie był jednak zbyt pewnym sprzymierzeńcem, skoro w 974 r. stanął u boku Ottona II nacierającego na Danię. Niemniej mamy prawo domyślać się, że Harald Sinozęby rozumiał umacnianie swoich wpływów wśród Sło- wian Połabskich jako jednoczesne wzmacnianie swojej pozycji w relacjach z Liudolfingami. W tym kontekście odnotować należy też wzmiankowane przez Widukinda kontakty Wichmana Billunga z królem Danii. Saski wielmoża, skonfliktowany z królem i stryjem, margr
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Knut Wielki. Król Anglii, Danii i Norwegii (ok. 995-1035)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: