Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00054 005556 15386401 na godz. na dobę w sumie
Kodeks karny. Praktyczny komentarz. Wydanie IV - ebook/pdf
Kodeks karny. Praktyczny komentarz. Wydanie IV - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 823
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5088-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prezentowany komentarz jest dziełem pracowników Katedry Prawa Karnego Porównawczego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie: dr Magdaleny Budyn-Kulik, dr Patrycji Kozłowskiej-Kalisz, dr. Marka Kulika i prof. dr. hab. Marka Mozgawy.

W sposób syntetyczny, uwzględniając poglądy doktryny prawa karnego i orzecznictwo, autorzy przedstawili w publikacji analizę przepisów kodeksu karnego.

Obecne 4. wydanie komentarza - w stosunku do poprzedniego z 2010 roku - ukazuje wszystkie zmiany, jakie zostały dokonane w kodeksie karnym w ciągu ostatnich dwóch lat. Komentarz obejmuje - poza wcześniej zamieszczonym i wciąż aktualnym orzecznictwem sądowym - najnowsze judykaty oraz aktualne piśmiennictwo z zakresu prawa karnego i dziedzin pokrewnych.

Adresaci:
Książka adresowana jest do szerokiego kręgu odbiorców - zarówno naukowców, jak i praktyków. Może być pomocna studentom i aplikantom w zdobywaniu wiedzy z zakresu prawa karnego. Komentarz będzie również przydatny prawnikom w ich codziennej pracy.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

KODEKS KARNY KOMENTARZ redakcja naukowa Marek Mozgawa Magdalena Budyn-Kulik Patrycja Kozłowska-Kalisz Marek Kulik Marek Mozgawa 4. wydanie Warszawa 2012 Stan prawny na 1 lipca 2012 r. Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne Agata Czuj Łamanie Andrzej Gudowski Poszczególne części komentarza napisali: Magdalena Budyn-Kulik: art. 7–10, 31, 41a, 53–54, 57a–59, 61–65, 69–76, 115 § 1, 2, 10, 11, 15, 16, art. 117–139, 148–162, 173–180, 218–221, 248–251 Magdalena Budyn-Kulik, Marek Kulik: art. 55–57 Patrycja Kozłowska-Kalisz: art. 1–6, 27–30, 39, 41b, 46–52, 66–68, 85–92a, art. 116, 189–193, 197–217a, 232–247a, 252–264a, 270–277 115 § 17, 18, 22, art. 140–147, 194–196, 265–269b, 317–363 Patrycja Kozłowska-Kalisz, Magdalena Budyn-Kulik: art. 40, 115 § 20 Marek Kulik: art. 12, 18–24, 26, 41, 41c–45, 60, 77–84a, 109–114a, 115 § 4–9, 14, 23, art. 163–172, 181–188, 222–231a, 278–316, przepisy wprowadzające kodeks karny Marek Mozgawa: art. 11, 13–17, 25, 32–38, 93–108, 115 § 3, 12, 13, 19, 21, © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2012 ISBN: 978-83-264-3818-9 4. wydanie Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Wykaz skrótów .................................................................................................... 9 Słowo wstępne ................................................................................................... 15 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny ........................................ 17 Część ogólna ....................................................................................................... 17 Rozdział I. Zasady odpowiedzialności karnej ...................................................17 Rozdział II. Formy popełnienia przestępstwa ...................................................49 Rozdział III. Wyłączenie odpowiedzialności karnej .........................................70 Rozdział IV. Kary ....................................................................................................94 Rozdział V. Środki karne .....................................................................................104 Rozdział VI. Zasady wymiaru kary i środków karnych ................................145 Rozdział VII. Powrót do przestępstwa ..............................................................169 Rozdział VIII. Środki związane z poddaniem sprawcy próbie .....................176 Rozdział IX. Zbieg przestępstw oraz łączenie kar i środków karnych ........210 Rozdział X. Środki zabezpieczające ...................................................................222 Rozdział XI. Przedawnienie ................................................................................236 Rozdział XII. Zatarcie skazania ..........................................................................242 Rozdział XIII. Odpowiedzialność za przestępstwa popełnione za granicą .........................................................................................................247 Rozdział XIV. Objaśnienie wyrażeń ustawowych ..........................................255 Rozdział XV. Stosunek do ustaw szczególnych ...............................................292 Część szczególna ............................................................................................. 293 Rozdział XVI. Przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne ..........................................................................293 Rozdział XVII. Przestępstwa przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej .............313 Rozdział XVIII. Przestępstwa przeciwko obronności .....................................326 Rozdział XIX. Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu ................................340 Rozdział XX. Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu ..............................................................................................373 5 Spis treści Rozdział XXI. Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji ................................................................................................390 Rozdział XXII. Przestępstwa przeciwko środowisku .....................................410 Rozdział XXIII. Przestępstwa przeciwko wolności .........................................421 Rozdział XXIV. Przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania .......................................................................................................449 Rozdział XXV. Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności ..................................................................................................454 Rozdział XXVI. Przestępstwa przeciwko rodzinie i opiece ...........................482 Rozdział XXVII. Przestępstwa przeciwko czci i nietykalności cielesnej ......501 Rozdział XXVIII. Przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową ............................................................................................513 Rozdział XXIX. Przestępstwa przeciwko działalności instytucji państwowych oraz samorządu terytorialnego .........................................524 Rozdział XXX. Przestępstwa przeciwko wymiarowi sprawiedliwości ........551 Rozdział XXXI. Przestępstwa przeciwko wyborom i referendum ...............577 Rozdział XXXII. Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu .........584 Rozdział XXXIII. Przestępstwa przeciwko ochronie informacji ...................610 Rozdział XXXIV. Przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów...................................................................................................629 Rozdział XXXV. Przestępstwa przeciwko mieniu ...........................................642 Rozdział XXXVI. Przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu ........683 Rozdział XXXVII. Przestępstwa przeciwko obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi ..........................................................................713 Część wojskowa .............................................................................................. 724 Rozdział XXXVIII. Przepisy ogólne dotyczące żołnierzy ..............................724 Rozdział XXXIX. Przestępstwa przeciwko obowiązkowi pełnienia służby wojskowej .........................................................................743 Rozdział XL. Przestępstwa przeciwko zasadom dyscypliny wojskowej ...................................................................................752 Rozdział XLI. Przestępstwa przeciwko zasadom postępowania z podwładnymi ..............................................................................................760 Rozdział XLII. Przestępstwa przeciwko zasadom obchodzenia się z uzbrojeniem i uzbrojonym sprzętem wojskowym................................763 Rozdział XLIII. Przestępstwa przeciwko zasadom pełnienia służby ...........767 Rozdział XLIV. Przestępstwa przeciwko mieniu wojskowemu ....................770 6 Spis treści Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny ................................................................................................... 777 Rozdział I. Przepisy ogólne .................................................................................777 Rozdział II. Przepisy karne .................................................................................791 Rozdział III. Zmiany w przepisach obowiązujących ......................................792 Rozdział IV. Przepisy przejściowe i końcowe ..................................................793 Skorowidz przedmiotowo-artykułowy ...................................................... 797 7 8 Wykaz skrótów Akty prawne poz. 93 z późn. zm.) poz. 553 z późn. zm.) poz. 94 z późn. zm.) EKPCiPW k.c. k.k. – europejska konwencja o ochronie praw człowieka i podstawo- wych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, k.k. z 1969 r., d.k.k. – ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 13, k.k.s. k.k.w. Konstytucja RP k.p. k.p.c. k.p.k. k.p.w. k.r.o. k.s.h. k.w. MPPOiP – ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 111, poz. 765 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.) – ustawa z dnia 2 kwietnia 1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm. i sprost.) – ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil- nego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) – ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w spra- wach o wykroczenia (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 133, poz. 848 z późn. zm.) – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) – ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.) – ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 46, poz. 275 z późn. zm.) – Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) 9 – ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 264) przep. wprow. k.k. – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Przepisy wprowadzające Wykaz skrótów pr. at. u. o o.p. u. o p.o.o. Annales UMCS Arch. Krym. AUNC Biul. PK Biul. SA Biul. SN CzPKiNP Eduk. Praw. GP GS GSP Inf. Praw. KSP KZS Mon. Praw. NKPK NP Orz. Prok. i Pr. OSA OSNKW OSNP OSNPG OSNPK OSNwSK OSP OSPiKA OTK ZU PiM PiP PiZS 10 Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 554 z późn. zm.) – ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 151, poz. 1220 z późn. zm.) – ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 461) Periodyki – Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Lublin – Archiwum Kryminologii – Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki humanistyczno-spo- łeczne. Prawo – Biuletyn Prawa Karnego – Biuletyn Sądu Apelacyjnego – Biuletyn Sądu Najwyższego – Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych – Edukacja Prawnicza – Gazeta Prawnicza – Gazeta Sądowa – Gdańskie Studia Prawnicze – Informacja Prawnicza – Krakowskie Studia Prawnicze – Krakowskie Zeszyty Sądowe – Monitor Prawniczy – Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego – Nowe Prawo – Orzecznictwo Prokuratury i Prawa – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Karna i Wojskowa – Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Pracy – Orzecznictwo Sądu Najwyższego, wydawnictwo Prokuratury Generalnej – Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Prokuratura Krajowa – Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Zbiór Urzędowy – Prawo i Medycyna – Państwo i Prawo – Praca i Zabezpieczenie Społeczne PiŻ PPK Prob. Alk. Prob. Krym. Prob. Praw. Prob. Rodz. Prok. i Pr. Prz. Pol. PS PS-Z RPEiS SI SK SKKiP SMO SP WPP Zb. Orz. ZN ASW ZN IBPS ZNUJ ZNUŁ ZW SA SN SO TK Wykaz skrótów – Prawo i Życie – Przegląd Prawa Karnego – Problemy Alkoholizmu – Problemy Kryminalistyki – Problemy Praworządności – Problemy Rodziny – Prokuratura i Prawo – Przegląd Policyjny – Przegląd Sądowy – Patologia Społeczna – Zapobieganie – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Studia Iuridica – Studia Kryminologiczne – Studia Kryminologiczne, Kryminalistyczne i Penitencjarne – Służba Milicji Obywatelskiej – Studia Prawnicze – Wojskowy Przegląd Prawniczy – Zbiór Orzeczeń – Zeszyty Naukowe Akademii Spraw Wewnętrznych – Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego – Zagadnienia Wykroczeń Inne – sąd apelacyjny – Sąd Najwyższy – sąd okręgowy – Trybunał Konstytucyjny Wykaz najczęściej powoływanej literatury – I. Andrejew, Kodeks karny. Krótki komentarz, Warszawa 1981 Andrejew, Kodeks Andrejew, Świda, – I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny z komentarzem, Wolter Atlas Warszawa 1973 – A. Siemaszko, B. Gruszczyńska, M. Marczewski, Atlas przestępczo- ści w Polsce (4), Warszawa 2009 Bafia, Mioduski, Siewierski Bojarski i in. – J. Bafia, K. Mioduski, M. Siewierski, Kodeks karny. Komentarz, – M. Bojarski, J. Giezek, Z. Sienkiewicz, Prawo karne materialne. t. I i II, Warszawa 1987 Część ogólna i szczególna, Warszawa 2004 11 Wykaz skrótów Buchała, Prawo Buchała, Zoll Cieślak, Polskie Gardocki, Prawo Giezek, Kodeks Góral, Komentarz Górniok i in., t. I Górniok i in., t. II – K. Buchała, Prawo karne materialne, Warszawa 1989 – K. Buchała, A. Zoll, Kodeks karny. Komentarz. Część ogólna, t. I, Kraków 1998 – M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, Warszawa 1994 – L. Gardocki, Prawo karne, Warszawa 2010 – J. Giezek, Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Wrocław 2000 – R. Góral, Kodeks karny. Praktyczny komentarz z orzecznictwem, War- szawa 2005 – O. Górniok, S. Hoc, M. Kalitowski, S.M. Przyjemski, Z. Sien- kiewicz, J. Szumski, L. Tyszkiewicz, A. Wąsek, Kodeks karny, t. I, Komentarz do artykułów 1–116, Gdańsk 2005 – O. Górniok, S. Hoc, M. Kalitowski, S.M. Przyjemski, Z. Sien- kiewicz, J. Szumski, L. Tyszkiewicz, A. Wąsek, Kodeks karny, t. II, Komentarz do artykułów 117–363, Gdańsk 2005 Makarewicz, Kodeks – J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem, Lwów 1932 – W. Makowski, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 1933 Makowski, Kodeks Marek, Komentarz – A. Marek, Komentarz. Kodeks karny, Warszawa 2010 – A. Marek, Prawo karne, Warszawa 2011 Marek, Prawo Mozgawa i in. – M. Mozgawa (red.), Prawo karne materialne. Część ogólna, Warszawa 2011 Peiper, Komentarz Rejman – L. Peiper, Komentarz do kodeksu karnego, Kraków 1936 – E. Bieńkowska, B. Kunicka-Michalska, G. Rejman (red.), J. Woj- ciechowska, Kodeks karny – komentarz. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 1999 – R.A. Stefański, Prawo karne materialne. Część ogólna, Warszawa 2008 – R.A. Stefański, Prawo karne materialne. Część szczególna, Warszawa 2009 – I. Andrejew, L. Kubicki, J. Waszczyński (red.), System prawa kar- nego. O przestępstwach w szczególności, t. IV, cz. 1, Wrocław–War- szawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985 – I. Andrejew, L. Kubicki, J. Waszczyński (red.), System prawa kar- nego. O przestępstwach w szczególności, t. IV, cz. 2, Wrocław–War- szawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989 – M. Melezini (red.), System prawa karnego, t. 6, Kary i środki karne. Poddanie sprawcy próbie, Warszawa 2010 – R. Zawłocki (red.), System prawa karnego, t. 9, Przestępstwa przeciw- ko mieniu i gospodarcze, Warszawa 2011 Stefański I Stefański II System, 1985 System, 1989 System, 2010 System, 2011 12 System, 2012 – L.K. Paprzycki (red.), System prawa karnego, t. 7, Środki zabezpiecza- jące, Warszawa 2012 Wykaz skrótów Śliwowski, Prawo Świda, Prawo Uzasadnienie – J. Śliwowski, Prawo karne, Warszawa 1979 – W. Świda, Prawo karne, Warszawa 1989 – Uzasadnienie rządowego projektu nowego kodeksu karnego (w:) Nowe kodeksy karne z 1997 r. z uzasadnieniami, Warszawa 1997 Warylewski, Prawo – J. Warylewski, Prawo karne. Część ogólna, Warszawa 2009 Wąsek I – A. Wąsek (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. I, Warszawa 2005 Wąsek II Wojciechowski, Kodeks Wróbel, Zoll Zoll I Zoll II Zoll III Zoll, 1999 Zoll, 2006 – A. Wąsek (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. II, Warszawa 2005 – J. Wojciechowski, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2000 – W. Wróbel, A. Zoll, Polskie prawo karne. Część ogólna, Kraków 2010 – A. Zoll (red.), Kodeks karny. Komentarz. Część ogólna, t. I, Warszawa 2007 – A. Zoll (red.), Kodeks karny. Komentarz. Część szczególna, t. II, Komentarz do art. 117–227 k.k., Warszawa 2008 – A. Zoll (red.), Kodeks karny. Komentarz. Część szczególna, t. III, Komentarz do art. 278–363 k.k., Warszawa 2008 – A. Zoll (red.), Kodeks karny. Komentarz. Część szczególna. Komentarz do art. 117–227 k.k., t. II, Kraków 1999 – A. Zoll (red.), Kodeks karny. Komentarz. Część szczególna. Komentarz do art. 117–227 k.k., t. II, Kraków 2006 13 14 Słowo wstępne Niniejszy komentarz powstał jako dzieło pracowników Katedry Prawa Karnego Porównawczego Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Zgodnie z przyję- tym założeniem przedstawiono w nim w sposób syntetyczny, jednakże w miarę szcze- gółowy, analizę przepisów kodeksu karnego. W komentarzu uwzględniono poglądy doktryny prawa karnego, w koniecznym – dla dokonania analizy – zakresie. Autorzy nie stawiali sobie za zadanie rozstrzygania sporów teoretycznych (które jedynie sygna- lizowano), starali się zaś wyjaśnić przepisy w sposób przystępny, tak aby ułatwić ich ro- zumienie i stosowanie. Uwzględniono również orzecznictwo (zarówno SN, jak i sądów apelacyjnych), akcentując najnowsze orzeczenia (zaś z wydanych na gruncie kodeksu karnego z 1969 r. wskazując te, których tezy zachowują aktualność). Na początku każdego rozdziału załączono wykazy wybranej literatury przedmiotu. Zamierzeniem autorów nie było przedstawienie kompleksowej bibliografii, ale jedynie wskazanie tych pozycji, które zostały powołane w komentarzu, i innych – zdaniem autorów – najistotniejszych. Oczywiście, jak każdy wybór i ten ma charakter subiek- tywny. Komentarz jest pracą czworga autorów, z których każdy prezentuje swoje poglądy na wykładnię komentowanych przepisów, zachowując jednak zgodność z pozostałymi w zasadniczych kwestiach. Nie unikamy oceny poglądów innych autorów, bowiem win- no to pozwolić czytelnikowi na wyrobienie sobie własnego zdania co do zasadności zaj- mowanego stanowiska. Komentarz adresowany jest do szerokiego kręgu odbiorców zarówno teoretyków, jak i praktyków. Mamy nadzieję, że okaże się pomocny w zdobywaniu wiedzy z zakre- su prawa karnego przez studentów i aplikantów, ale także przyda się praktykom w ich codziennej pracy. Autorzy żywią nadzieję, że niniejszy komentarz ułatwi zrozumienie przepisów ko- deksu karnego i zyska pozytywne oceny Czytelników. Autorzy 15 16 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553; zm.: Dz. U. z 1997 r. Nr 128, poz. 840; z 1999 r. Nr 64, poz. 729, Nr 83, poz. 931; z 2000 r. Nr 48, poz. 548, Nr 93, poz. 1027, Nr 116, poz. 1216; z 2001 r. Nr 98, poz. 1071; z 2003 r. Nr 111, poz. 1061, Nr 179, poz. 1750, Nr 199, poz. 1935, Nr 228, poz. 2255; z 2004 r. Nr 25, poz. 219, Nr 69, poz. 626, Nr 93, poz. 889, Nr 243, poz. 2426; z 2005 r. Nr 86, poz. 732, Nr 90, poz. 757, Nr 132, poz. 1109, Nr 163, poz. 1363, Nr 178, poz. 1479, Nr 180, poz. 1493; z 2006 r. Nr 190, poz. 1409, Nr 218, poz. 1592, Nr 226, poz. 1648; z 2007 r. Nr 89, poz. 589, Nr 123, poz. 850, Nr 124, poz. 859, Nr 192, poz. 1378; z 2008 r. Nr 90, poz. 560, Nr 122, poz. 782, Nr 171, poz. 1056, Nr 173, poz. 1080, Nr 214, poz. 1344; z 2009 r. Nr 62, poz. 504, Nr 166, poz. 1317, Nr 168, poz. 1323, Nr 190, poz. 1474, Nr 201, poz. 1540, Nr 206, poz. 1589; z 2010 r. Nr 7, poz. 46, Nr 40, poz. 227 i 229, Nr 98, poz. 626, Nr 125, poz. 842, Nr 127, poz. 857, Nr 152, poz. 1018 i 1021, Nr 182, poz. 1228, Nr 225, poz. 1474, Nr 240, poz. 1602; z 2011 r. Nr 17, poz. 78, Nr 48, poz. 245, Nr 72, poz. 381, Nr 94, poz. 549, Nr 117, poz. 678, Nr 133, poz. 767, Nr 160, poz. 964, Nr 191, poz. 1135, Nr 217, poz. 1280, Nr 233, poz. 1381, Nr 240, poz. 1431; z 2012 r. poz. 611) Część ogólna Rozdział I zasady odpowiedzialności karnej literatura: Andrejew I., Ustawowe znamiona czynu. Typizacja i kwalifikacja przestępstw, Warszawa 1978; Andrejew I., O pojęciu winy w polskim prawie karnym, PiP 1982, z. 7; Andrejew I., Polskie prawo karne w zarysie, Warszawa 1989; Barczak A., Wykroczenia jako składnik przestępstwa (przestępstwa ciągłego), CzPKiNP 1999, z. 1; Barczak-Oplustil A., Sporne zagadnienia istoty winy w prawie karnym. Zarys problemu, CzPKiNP 2005, z. 2; Biel- 17 ————— Patrycja Kozłowska-Kalisz ————— Rozdział I ski M., Obiektywne przypisanie skutku przestępnego w przypadku kolizji odpowiedzialności za skutek, PiP 2005, z. 10; Bojarski T., Przestępstwo ciągłe, PiP 1995, z. 3; Bojarski T., Polskie prawo karne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2002; Błachnio A., Miejsce popełnienia czynu zabronio- nego przez podżegacza i pomocnika – zarys problematyki, Palestra 2006, z. 7–8; Buchała K., Kumulatywna kwalifikacja przestępstw komunikacyjnych, NP 1972, nr 11; Ćwiąkalski Z., Ujawnienie przestępstwa na podstawie art. 299 § 6 k.k. a przyjęcie konstrukcji tzw. przestępstwa ciągłego (w:) Nauki penalne wobec problemów współczesnej przestępczości. Księga jubileuszowa z okazji 70. rocznicy urodzin Profesora Andrzeja Gaberle, red. K. Krajewski, Kraków 2007; Daszkiewicz K., Przestępstwa z afektu w polskim prawie karnym, Warszawa 1982; Daszkie- wicz K., Przestępstwo z premedytacją, Warszawa 1968; Dąbrowska-Kardas M., Kardas P., Czyn ciągły i ciąg przestępstw w kodeksie karnym z 1997 r. (w:) Nowa kodyfikacja karna. Kodeks karny. Krótkie komentarze, Warszawa 1998, z. 20; Derlatka M., Społeczna szkodliwość czynu a definicja przestępstwa, Prok. i Pr. 2006, nr 6; Dębski R., Pozaustawowe znamiona przestępstwa. O ustawowym charakterze norm prawa karnego i znamionach typu czynu zabronionego nie okre- ślonych w ustawie, Łódź 1995; Dukiet-Nagórska T., Tak zwane przestępstwo zbiorowe w polskim prawie karnym, Katowice 1987; Ferenc A., Kumulatywna kwalifikacja czynu w kodeksie kar- nym, NP 1971, nr 4; Filar M., Podstawy odpowiedzialności karnej w nowym kodeksie karnym, Palestra 1997, z. 11–12; Frankowski S., Przestępstwa kierunkowe w teorii i praktyce, Warszawa 1970; Gardocki L., Zasady obowiązywania ustawy, Palestra 1996, z. 3–4; Gardocki L., Zagadnienia internacjonalizacji odpowiedzialności karnej za przestępstwa popełnione za granicą, Warszawa 1979; Gardocki L., Zarys prawa karnego międzynarodowego, Warszawa 1985; Giezek J., Przyczynowość oraz przypisanie skutku w prawie karnym, Wrocław 1994; Giezek J., Zbieg przepisów a konstrukcja przestępstwa ciągłego (w:) Zbieg przepisów i zbieg przestępstw w polskim prawie karnym, red. J. Majewski, Toruń 2006; Giezek J., O powadze rzeczy osądzonej w ramach konstrukcji czynu ciągłego. Uwagi na marginesie uchwały Sądu Najwyższego z 15 czerwca 2007 r., CzPKiNP 2008, z. 1; Górecki P., Ustawa o postępowaniu w sprawach nie- letnich – po nowelizacji, Prok. i Pr. 2001, nr 5; Grajewski J., Zbieg przepisów ustawy a ściganie na wniosek, NP 1983, nr 2; Gromek K., Komentarz do ustawy o postępowaniu w sprawach nie- letnich, Warszawa 2001; Grudziński W., Z problematyki złego zamiaru ogólnego przy przestęp- stwach uszkodzenia ciała, Palestra 1963, z. 10; Hofmański P., Konwencja Europejska a prawo karne, Toruń 1995; Jakubski P., Materialny element przestępstwa i jego znaczenie dla wyłączenia przestępności konkretnego czynu zabronionego, Prok. i Pr. 2000, nr 12; Jędrzejewski Z., Bezprawność jako element przestępności czynu, Warszawa 2009; Kaczmarek T., Psychologiczne i ustawowe kryteria odróżniania nieletnich od dorosłych w polskim prawie karnym, NP 1990, nr 1–3; Kaczmarek T., Giezek J., O subiektywnym przypisaniu nieświadomego przestępstwa nieumyślnego (w:) Teoretyczne problemy odpowiedzialności karnej w polskim oraz niemieckim prawie karnym. Materiały polsko-niemieckiego sympozjum prawa karnego, Karpacz, maj 1990, red. T. Kaczmarek, Wrocław 1990; Kaftal A., Przestępstwo ciągłe w polskim prawie karnym, Warszawa 1985; Kania A.M., Zasada humanitaryzmu w kontekście unormowań prawnokar- nych, NKPK 2010, nr 26; Kardas P., Przestępstwo ciągłe w projekcie kodeksu karnego, WPP 1996, nr 1; Kardas P., Przestępstwo ciągłe w prawie karnym materialnym, Kraków 1999; Kar- das P., Res iudicata a konstrukcja czynu ciągłego, CzPKiNP 2007, z. 1; Kardas P., Okoliczności wyłączające przestępność lub karalność zachowania a konstrukcja czynu ciągłego, Prok. i Pr. 2008, nr 1; Kardas P., Majewski J., Kilka uwag o kwestii tzw. rzeczywistego zbiegu przepisów ustawy w prawie karnym i sposobach jej rozstrzygania (w:) Problemy odpowiedzialności karnej. Księga ku 18 ————— Patrycja Kozłowska-Kalisz ————— Rozdział I czci Profesora Kazimierza Buchały, red. Z. Ćwiąkalski, M. Szewczyk, S. Waltoś, A. Zoll, Kraków 1994; Kliś M., Źródła obowiązku gwaranta w polskim prawie karnym, CzPKiNP 1999, z. 2; Knypl Z., Ekstradycja jako instytucja prawa międzynarodowego i wewnętrznego, Warszawa 1975; Konieczniak P., Czyn jako podstawa odpowiedzialności karnej, Kraków 2002; Kostarczyk- -Gryszka J., Kumulatywny zbieg przepisów ustawy określający przestępstwo umyślne oraz prze- stępstwo nieumyślne, PiP 1973, z. 4; Kubala W., Z rozważań nad pojęciem „właściwości i warun- ków osobistych” w ujęciu kodeksu karnego z 1969 r., Palestra 1977, z. 10; Kubicki L., Przestępstwo popełnione przez zaniechanie. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1975; Kunicka-Michal- ska B., Zasada nullum crimen sine lege, nulla poena sine lege w projekcie Kodeksu karnego w świet- le norm międzynarodowych (w:) Problemy kodyfikacji prawa karnego. Księga ku czci Profesora Mariana Cieślaka, red. S. Waltoś, Kraków 1993; Lachowski J., Przejawy obiektywizacji odpo- wiedzialności karnej w k.k. z 1997 r., SP 2006, z. 1; Majchrzyk Z., Nieletni, młodociani i dorośli sprawcy zabójstw. Analiza procesów motywacyjnych i dyspozycji osobowościowych, Warszawa 2001; Majewski J., Prawnokarne przypisywanie skutku przy zaniechaniu, Kraków 1997; Majewski J., Zmiana ustawy karnej w czasie popełnienia czynu zabronionego, Palestra 2003, z. 9–10; Majewski J., Materialny element przestępstwa w projekcie kodeksu karnego, PS 1996, nr 6; Majewski J. (red.), Zbieg przepisów oraz zbieg przestępstw w polskim prawie karnym, Toruń 2006; Marek A., O fikcji jednoczynowości przestępstwa ciągłego i jej konsekwencjach raz jeszcze, Prok. i Pr. 2010, nr 1–2; Marek A., Lachowski J., Niektóre problemy wynikające z jedno- czynowości przestępstwa ciągłego, Prok. i Pr. 2004, nr 11–12; Mącior W., Zbieg przepisów jako problem logiczny i prawny, PiP 1975, z. 1; Mącior W., Czyn ludzki i jego znaczenie w prawie karnym. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1990; Mącior W., Zasady odpowiedzialności kar- nej w projekcie kodeksu karnego z 1995 r., PiP 1996, z. 6; Michalska-Warias A., Niektóre proble- my przestępstwa ciągłego i tzw. ciągu przestępstw w rozumieniu art. 12 i 91 k.k., Annales UMCS 2000, t. XLVII; Mozgawa M., Uwagi na temat relacji przepisów art. 168 i 165 k.k., Prok. i Pr. 1997, nr 11; Papierkowski Z., Zasady prawa karnego, Lublin 1948; Pietrzykowski T., Temporalny zakres obowiązywania prawa, PiP 2003, z. 4; Plebanek E., Materialne określenie przestępstwa, Warszawa 2009; Pohl Ł., Zawartość normatywna przepisu art. 18 § 1 k.k., Prok. i Pr. 2006, nr 2; Rajzman H., Dwa czy jedno przestępstwo, PiP 1956, z. 7; Ratajczak A., Materialnoprawne problemy ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, PiP 1983, z. 2; Rodzynkiewicz M., Pojęcie zaniechania a odpowiedzialność za przestępstwo popełnione przez zaniechanie w projekcie kodeksu karnego, PPK 1994, nr 11; Rodzynkiewicz M., Treść pojęcia czynu w prawie karnym jako efekt procedury modelowania (w:) Problemy odpowiedzialności kar- nej. Księga ku czci Profesora Kazimierza Buchały, red. Z. Ćwiąkalski, M. Szewczyk, S. Waltoś, A. Zoll, Kraków 1994; Rodzynkiewicz M., Określenie umyślności i nieumyślności w projekcie kodeksu karnego, PS 1995, nr 5; Rogalski M., Tożsamość czynu w procesie karnym, PiP 2005, z. 6; Rogalski M., Res iudicata a przestępstwo ciągłe, SP 2001, z. 2; Roxin C., Problematyka obiektywnego przypisania (w:) Teoretyczne problemy odpowiedzialności karnej w polskim oraz nie- mieckim prawie karnym. Materiały polsko-niemieckiego sympozjum prawa karnego. Karpacz, maj 1990, red. T. Kaczmarek, Wrocław 1990; Rusinek M., W sprawie uniewinnienia od zarzutu czynu ciągłego – w związku z artykułem P. Kardasa „Res iudicata a konstrukcja czynu ciągłego”, CzPKiNP 2007, z. 2; Sadowski A., Przestępstwo ciągłe, Lublin 1949; Spotowski A., Kilka uwag o obowiązku gwaranta w prawie karnym, PiP 1987, z. 11; Sieracki W., Kumulatywny zbieg przepisów ustawy (art. 10 § 2) w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, WPP 1975, nr 4; Spotowski A., Reguły wyłączające wielość ocen a zbieg przepisów ustawy określających przestęp- 19 ————— Patrycja Kozłowska-Kalisz ————— Art. 1 stwo nieumyślne i umyślne, PiP 1973, z. 6; Spotowski A., Pomijalny (pozorny) zbieg przepisów ustawy i przestępstw, Warszawa 1976; Spotowski A., Zasada lex retro non agit (geneza, uzasad- nienie, zasięg), Palestra 1985, z. 9; Stefański A., Ustawa względniejsza dla sprawcy, Prok. i Pr. 1975, nr 9; Światłowski A., O retroaktywności prawa karnego, PS 1994, nr 3; Światłowski A., Nita B., Zakaz łącznego stosowania przepisów ustawy nowej oraz ustawy dawnej na tle art. 4 § 1 k.k., Prob. Praw. 2001, nr 3; Tarnawski M., Zagadnienia jedności i wielości przestępstw, Poznań 1977; Warylewski J., Społeczna szkodliwość czynu w nowym kodeksie karnym – próba określenia, PS 1998, nr 7–8; Warylewski J., Pornografia w Internecie – wybrane zagadnienia karnoprawne, Prok. i Pr. 2002, nr 24; Wąsek A., Odpowiedzialność karna za nieprzeszkodzenie przestępstwu, Warszawa 1973; Wąsek A., Glosa do uchwały SN z 11 sierpnia 2000 r., OSP 2001, z. 1; Wolter W., O czynie jako działaniu lub zaniechaniu przestępnym, PiP 1956, z. 5–6; Wol- ter W., O tzw. przyczynowości zaniechania, PiP 1954, z. 10–11; Wolter W., Kumulatywny zbieg przepisów ustawy, Warszawa 1960; Wolter W., Reguły wyłączania wielości ocen w prawie kar- nym, Warszawa 1968; Wróbel W., Z zagadnień retroaktywności prawa karnego, PS 1993, nr 4; Wróbel W., Zmiana normatywna i zasady intertemporalne w prawie karnym, Kraków 2003; Zachuta A., Przestępstwo ciągłe – czyn ciągły i ciąg przestępstw, PS 2002, nr 3; Zębik A., Czyn ciągły a przestępstwo ciągłe, Łódź 1971; Zoll A., Materialne określenie przestępstwa, Prok. i Pr. 1997, nr 2; Zoll A., Glosa do postanowienia SN z dnia 9 marca 2006 r., V KK 271/05, OSP 2007, z. 1, poz. 1. art. 1. § 1. odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnia czyn za- broniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. § 2. nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodli- wość jest znikoma. § 3. nie popełnia przestępstwa sprawca czynu zabronionego, jeżeli nie moż- na mu przypisać winy w czasie czynu. 1. Przepis określa podstawowe zasady odpowiedzialności karnej, z których moż- na wywieść ogólną definicję przestępstwa jako czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia, bezprawnego, zawinionego, społecznie szkodliwego w stopniu wyż- szym niż znikomy. 2. Warunkiem odpowiedzialności kar- nej jest popełnienie czynu (w sensie ze- wnętrznego zachowania się człowieka, psychicznie sterowanego, pozostającego pod kontrolą woli), w postaci działania bądź zaniechania; Wąsek (w:) Górniok i in., t. I, s. 22–23; Zoll (w:) Zoll I, s. 22–25 (zasada cogitationis poenam nemo pati- tur/nullum crimen sine actione). Stąd też nie stanowią czynu na przykład: zacho- wania podjęte pod wpływem przymusu bezwzględnego (vis absoluta), w czasie fizjologicznej niemożności działania (pa- raliż, utrata przytomności), w stanie wy- łączonej świadomości, snu fizjologicznego lub patologicznego, czy też tzw. odruchy bezwarunkowe (refleksyjne); Cieślak, Polskie, s. 166–167; Zoll (w:) Zoll I, s. 24; Rodzynkiewicz, Treść pojęcia..., s. 215; Kulik (w:) Mozgawa i in., s. 179–183. „Czynem może być tylko zachowanie się czło- wieka, będące „wytworem jego woli”, a zachowania (ruchy), wykonywane wy- łącznie pod wpływem siły zewnętrznej – przymusu fizycznego – czynem nie są, o ile sprawca sile tej nie mógł się oprzeć (vis absoluta)” – wyrok SA w Warszawie z 23 czerwca 1999 r., II AKa 154/99, OSA 20 ————— Patrycja Kozłowska-Kalisz ————— 2000, z. 7–8, poz. 50. Są czynem i mogą stanowić podstawę odpowiedzialności karnej tzw. czynności zautomatyzowane (Zoll (w:) Zoll I, s. 25). 3. Czyn jest zabroniony przez ustawę, jeśli dyspozycja normy prawnokarnej za- wiera opis takiego czynu, za który grozi określona w sankcji kara. Poprzez wskaza- nie w ustawie cech zabronionego zacho- wania (tj. zespołu ustawowych znamion) następuje jego typizacja; zespół znamion charakteryzujących określone zabronio- ne zachowanie stanowi o typie przestęp- stwa (Andrejew, Polskie..., s. 115; Buchała, Prawo, s. 195). 4. Z zasady nullum crimen sine lege wynika, że źródłem prawa karnego nie może być zwyczaj, orzecznictwo sądo- we, poglądy doktryny; por. też art. 42 Konstytucji RP; pojęcie czynu zabronione- go – por. art. 115 § 1 k.k. 5. Zasada nullum crimen sine lege scripta oznacza wymóg typizacji czynów zabronionych tylko w akcie prawnym o randze ustawowej, co jednocześnie wy- łącza możliwość kryminalizacji zachowań w drodze aktów niższego rzędu (np. roz- porządzeń). Dopuszczalne jest natomiast doprecyzowywanie znamion ustawo- wych w akcie niższej rangi, wydanym na mocy ustawowego upoważnienia (przepi- sy blankietowe); Wąsek (w:) Górniok i in., t. I, s. 15; „Norma prawa karnego sformu- łowana jest zwykle przez pełny opis zna- mion zabronionego (i karalnego) zacho- wania. Taka budowa normy prawnej jest regułą, co łączy się z zasadą określoności (od początku) przestępstwa w ustawie karnej. Wszelako prawo karne zna sytua- cję, w której opis czynu zabronionego nie jest kompletny i wymaga dopełnienia (uzupełnienia) w przepisie odrębnym, za- mieszczonym w innym akcie prawnym. Nie musi to być przy tym zawsze akt zaliczany do prawa karnego, w ścisłym Art. 1 ujęciu. Nie musi to być nawet akt norma- tywny rzędu ustawy, może być to akt niż- szej rangi” (wyrok SN z 21 grudnia 1995 r., II KRN 158/95, Orz. Prok. i Pr. 1996, nr 6, poz. 2). „Dopuszczalne, a niekiedy nawet konieczne jest doprecyzowanie znamion ustawowych niektórych czynów zabro- nionych w aktach rangi podustawowej, to jest w rozporządzeniach. Takie działanie ustawodawcy nie narusza zasady nullum crimen sine lege zawartej w art. 1 § 1 k.k.” (postanowienie SN z 29 stycznia 2009 r., I KZP 29/08, OSNKW 2009, nr 2, poz. 15, Biul. SN 2009, nr 2, poz. 23). 6. Z zasady nullum crimen sine lege certa wynika postulat maksymalnej okre- śloności czynów zabronionych, tj. takiego kształtowania ustawowych znamion po- szczególnych typów przestępstw, ażeby zakaz karny i jego granice były czytelne, przejrzyste, jasne dla adresata, tak aby możliwe było odróżnienie od siebie po- szczególnych typów czynów zabronio- nych i rozgraniczenie sfery zachowań zabronionych od indyferentnej prawno- karnie (Zoll (w:) Zoll I, s. 39 i n.). 7. Zasada nullum crimen sine lege stricta zawiera w sobie zakaz stosowa- nia analogii i wykładni rozszerzającej na niekorzyść sprawcy; podstawą odpo- wiedzialności nie może być tylko podo- bieństwo do czynu opisanego w ustawie karnej, ale pełna zgodność badanego za- chowania z takim czynem; z zasady tej wynikają wskazówki dotyczące sposobu wykładni przepisów prawa karnego (por. Zoll (w:) Zoll I, s. 45 i n.). „Przepis prawa materialnego określający znamiona prze- stępstwa, którego wyczerpanie pociąga za sobą odpowiedzialność karną, nie może podlegać interpretacji rozszerzającej, gdyż prowadziłoby to do pozaprawnego posze- rzenia odpowiedzialności karnej na zakres ustawą nie przewidziany, a więc poza gra- nice wyznaczone zasadą nullum crimen 21 ————— Patrycja Kozłowska-Kalisz ————— Art. 1 sine lege” (postanowienie SN z 16 stycznia 1997 r., I KZP 33/96, Orz. Prok. i Pr. 1997, nr 3, poz. 1). „Podstawowa zasada odpo- wiedzialności karnej – nullum crimen sine lege (art. 1 § 1 dawnego i obecnie obowią- zującego kodeksu karnego) nakazuje, aby czyn zabroniony był określony szczegóło- wo przez ustawę oraz zakazuje stosowa- nia w prawie karnym analogii i wykładni rozszerzającej na niekorzyść sprawcy” (wyrok SN z 4 kwietnia 2000 r., II KKN 335/99, Orz. Prok. i Pr. 2000, nr 9, poz. 1). 8. Zasada nullum crimen sine lege pra- evia/lex retro non agit/nullum crimen sine lege poenali anteriori oznacza, że prze- stępstwo musi być czynem zabronionym przez ustawę w czasie jego popełnienia, tj. w czasie, gdy sprawca działał lub zanie- chał działania, do którego był zobowiąza- ny (art. 6 § 1 k.k.); późniejsze (tj. po popeł- nieniu czynu) objęcie penalizacją określo- nych zachowań nie może rozciągać się na czyny popełnione przed wejściem w życie ustawy penalizującej. 9. Z zasady nullum crimen sine culpa wynika, że tylko czyn zawiniony może stanowić przestępstwo; toteż nie popełnia przestępstwa (choć może popełnić czyn za- broniony) ten, komu nie można przypisać winy w czasie czynu. Zasada winy oznacza zerwanie z zasadą obiektywnej odpowie- dzialności, czy też za tzw. obiektywne na- stępstwa czynu. Podstawą zarzutu winy są następujące przesłanki: zdatność sprawcy do przypisania winy, która jest warunko- wana jego dojrzałością (art. 10) i poczy- talnością (art. 31), możliwość rozpoznania bezprawności czynu (art. 30) i tego, że nie zachodzi okoliczność wyłączająca bez- prawność lub winę (art. 29), wymagalność zgodnego z prawem zachowania się (art. 26 § 2) i wreszcie umyślność lub nieumyślność czynu sprawcy (Wąsek (w:) Górniok i in., t. I, s. 32–33; Zoll (w:) Buchała, Zoll, s. 24– 25). Winę wyłączają zatem: stan wyższej 22 konieczności (art. 26 § 2 k.k.), nieletniość (art. 10 k.k.), niepoczytalność (art. 31 k.k.), usprawiedliwiony błąd (art. 30, 29), rozkaz (art. 318 k.k.). Z jednej strony wina stano- wi uzasadnienie (legitymację) stosowania kary wobec sprawcy czynu przestępnego, z drugiej zaś stopień winy wyznacza grani- cę wymierzonej sprawcy kary (por. art. 53 § 1 k.k. – kara nie może przekraczać stop- nia winy (funkcja legitymująca i limitująca winy); Zoll (w:) Zoll I, s. 51). Wina musi być przypisana sprawcy w czasie czynu (czas czynu – por. art. 6 § 1) (zasada koincyden- cji); wyjątki od tej zasady dotyczą sytu- acji, w której zdarzenie będące podstawą zarzutu nastąpi przed realizacją znamion czynu zabronionego (tzw. zawinienie na przedpolu czynu zabronionego – por. art. 31 § 3 k.k.); Zoll (w:) Buchała, Zoll, s. 25. 10. Zasada nulla poena sine lege ozna- cza, że przestępstwo jest czynem zabro- nionym pod groźbą kary oraz że sama kara także powinna być określona w usta- wie; za niezgodne z tą zasadą uznać zatem należy konstruowanie sankcji bezwzględ- nie nieoznaczonych. 11. Z zasady nullum crimen sine pe- riculo sociali wynika, że przestępstwem powinien być czyn społecznie szkodliwy; społeczna szkodliwość to tzw. materialna treść przestępstwa; oznacza społeczną rację penalizacji określonych zachowań. Wyznacznikiem domniemanego stopnia społecznej szkodliwości jest podział czy- nów zabronionych na przestępstwa i wy- kroczenia (por. art. 1 k.w. – wykroczenie może wykazywać znikomy stopień spo- łecznej szkodliwości), podział przestępstw na zbrodnie i występki, rozróżnianie typów podstawowych, kwalifikowanych i uprzywilejowanych, czy też wreszcie – samo zagrożenie karą konkretnego czynu zabronionego. Społeczna szkodliwość jest kategorią stopniowalną; jej znikomość prowadzi do zniesienia przestępności ————— Patrycja Kozłowska-Kalisz ————— czynu i obliguje do umorzenia wszczętego postępowania (art. 17 § 1 pkt 3 k.p.k.); por. także art. 53 § 1, art. 58, 66, 94 § 1, 100 k.k. Ocena stopnia społecznej szkodliwości jest wypadkową przesłanek przedmioto- wych i podmiotowych, wymienionych w art. 115 § 2 k.k. „Ocena stopnia spo- łecznej szkodliwości konkretnego zacho- wania powinna być oceną całościową, uwzględniającą okoliczności wymienione w art. 115 § 2 k.k., nie zaś sumą czy po- chodną ocen cząstkowych takiej czy innej „ujemności” tkwiącej w poszczególnych okolicznościach i dlatego też, jeżeli w art. 1 § 2 k.k. mówi się o znikomej społecznej szkodliwości czynu, to wymóg znikomości dotyczy społecznej szkodliwości ocenianej kompleksowo, nie zaś jej poszczególnych faktorów” (wyrok SN z 10 lutego 2009 r., WA 1/09, OSNwSK 2009, nr 1, poz. 343). 12. „1. Stwierdzając znikomy stopień społecznej szkodliwości czynu, organ pro- cesowy przyjmuje na siebie obowiązek wskazania przyczyn i przekonywającego uzasadnienia powodów decydujących o zasadności braku wszczęcia lub umo- rzenia wszczętego postępowania karnego. 2. Bez znaczenia dla oceny stopnia społecz- Art. 2 nej szkodliwości są dotychczasowa nieka- ralność sprawcy przestępstwa z art. 207 § 1 k.k., jego dobra opinia, prowadzenie ustabilizowanego trybu życia oraz fakt ło- żenia na utrzymanie dziecka. W sytuacji, gdy czyn zabroniony stanowi zamach na dwa lub więcej dobra chronione prawem, to zwiększa się jego stopień społecznej szkodliwości” (wyrok SN z 11 kwietnia 2011 r., IV KK 382/10, LEX nr 846390). „Nie ma przeszkód do przyjęcia znikomego stopnia społecznej szkodliwości w stosun- ku do przestępstw będących zbrodniami, a więc w tym przypadku do przestępstwa rozboju w typie kwalifikowanym. Jest oczywiste, że na ocenę stopnia społecz- nej szkodliwości nie wpływa osobowość sprawcy, jego przeszłość czy negatyw- ny wywiad środowiskowy” (wyrok SA w Krakowie z 18 stycznia 2011 r., II AKa 262/10, KZS 2011, z. 5, poz. 42). 13. Ujęcie przestępstwa wynikają- ce z treści art. 1 k.k. jest formalno-mate- rialne, bowiem czyn musi nie tylko być formalnie zabroniony przez ustawę, lecz także społecznie szkodliwy i to w stopniu wyższym niż znikomy. art. 2. odpowiedzialności karnej za przestępstwo skutkowe popełnione przez zaniechanie podlega ten tylko, na kim ciążył prawny, szczególny obowiązek za- pobiegnięcia skutkowi. 1. Przepis dotyczy odpowiedzialności za przestępstwo skutkowe (materialne) popełnione przez zaniechanie; nie odnosi się natomiast do przestępstw formalnych (bezskutkowych) z zaniechania. 2. Przestępstwo skutkowe (materialne) to takie, do którego ustawowych znamion należy wystąpienie określonego skutku – dopóki taki skutek nie nastąpi, nie ma mowy o dokonaniu przestępstwa mate- rialnego (co najwyżej w grę może wcho- dzić odpowiedzialność za usiłowanie). 3. Skutek stanowi „zmianę w układzie elementów rzeczywistości, różną od sa- mego czynu” (Zoll (w:) Zoll I, s. 60); usta- wowym skutkiem może być jednak także wywołanie zachowaniem sprawcy nowej sytuacji, wcześniej nieistniejącej, będącej stanem niebezpieczeństwa grożącego spo- wodowaniem zmian w świecie zewnętrz- nym (Świda, Prawo, s. 378). 4. zaniechanie to taki sposób zacho- wania, który cechuje się brakiem okre- ślonych ruchów w wymaganym kierun- 23 ————— Patrycja Kozłowska-Kalisz ————— Art. 2 ku; w kontekście omawianego przepisu zaniechanie polega na niepodjęciu wy- maganych przez normę prawa karnego działań prowadzących do zapobiegnięcia skutku ujętego w opisie znamion okre- ślonego przestępstwa materialnego (Zoll (w:) Buchała, Zoll, s. 51). Zasadą jest, że jeśli opis czynu zabronionego (w szcze- gólności jego znamię czasownikowe) jest ujęty na tyle szeroko, że pojęciowo moż- liwe jest wypełnienie jego znamion przez zaniechanie, to oznacza to, że dane prze- stępstwo może być popełnione właśnie przez zaniechanie (np. art. 148, 155, 156, 157 i 189 k.k.); Wąsek (w:) Górniok i in., t. I, s. 40. 5. Odpowiedzialność za przestępstwa skutkowe popełnione w postaci zaniecha- nia mogą ponosić tylko takie osoby, które należą do kręgu podmiotów znajdujących się w pozycji gwaranta wobec dobra praw- nego, tj. takich podmiotów, na których cią- ży obowiązek bądź ochrony określonego dobra przed wszelkimi zagrożeniami, bądź wszelkich dóbr przed określonym (Dębski, Pozaustawowe..., zagrożeniem s. 259 i n.; Zoll (w:) Zoll I, s. 64). Treścią obowiązku gwaranta może być także obowiązek ochrony określonych dóbr przed określonym niebezpieczeństwem (Majewski, Prawnokarne..., s. 65–66). 6. Obowiązek gwaranta musi mieć cha- rakter prawny i szczególny, co oznacza, że z jednej strony musi on odnosić się do określonego kręgu osób (np. matka, lekarz, funkcjonariusz publiczny), a z drugiej, że nie wystarczy, aby miał tylko społeczny, obyczajowy czy moralny charakter. Do źródeł obowiązku gwaranta należą: prze- pisy ustawy, dobrowolne przyjęcie na sie- bie zobowiązania, uprzednie zachowanie sprawcy stwarzające lub zwiększające nie- 24 bezpieczeństwo dla dobra prawnego, choć co do tego ostatniego istnieją kontrowersje w doktrynie (Wąsek (w:) Górniok i in., t. I, s. 43–44; Wąsek, Odpowiedzialność..., s. 56; Wolter, Nauka..., s. 86). Gdy w konkretnym przepisie karnym jest określony skutek oraz zachowanie, które należy podjąć, to treść takiego przepisu przesądza o tym, że mamy do czynienia z gwarantem (Kliś, Źródła obowiązku gwaranta..., s. 169). 7. „Powiązanie czynności sprawczej przestępstwa skutkowego popełnionego przez zaniechanie z innym obowiązkiem oskarżonego niż wskazany w czynie za- rzuconym nie narusza tożsamości czynu. Sąd może zatem przyjąć w wyroku, że przestępstwo takie zostało popełnione przez zaniechanie innego niż określony w zarzucie aktu oskarżenia obowiązku, jeśli tylko był on prawnym, szczególnym obowiązkiem zapobiegnięcia skutkowi, ciążącym na oskarżonym (art. 2 k.k.)” – po- stanowienie SN z 5 lutego 2002 r., V KKN 473/99, OSNKW 2002, nr 5–6, poz. 34. 8. „Przepis art. 2 k.k. statuuje norma- tywny warunek odpowiedzialności za przestępstwo skutkowe popełnione przez zaniechanie. Dla przypisania takiej odpo- wiedzialności, a zatem przypisania skutku w przypadku zaniechania, owo zanie- chanie musi być bezprawne, oparte wy- łącznie na powiązaniu normatywnym ze skutkiem. Osoba odpowiadająca za prze- stępstwo skutkowe popełnione przez za- niechanie musi się charakteryzować okre- ślonymi cechami. Innymi słowy mówiąc, z art. 2 k.k. wynika, że sprawca wobec do- bra chronionego normą zajmuje pozycję gwaranta zapobiegnięcia skutkowi. Mamy więc do czynienia z tzw. przestępstwem indywidualnym” (wyrok SN z 22 listopa- da 2005 r., V KK 100/05, LEX nr 164374). ————— Patrycja Kozłowska-Kalisz ————— art. 3. Kary oraz inne środki przewidziane w tym kodeksie stosuje się z uwzględnieniem zasad humanitaryzmu, w szczególności z poszanowaniem godności człowieka. Art. 4 1. Zasada humanitaryzmu stanowi podstawową dyrektywę wymiaru kary i stosowania innych środków przewidzia- nych w prawie karnym; ma także oparcie w normach konstytucyjnych (por. art. 30, 38, 40, 41 ust. 4 Konstytucji RP), jak rów- nież w aktach prawa międzynarodowego (por. art. 7 MPPOiP, art. 3 EKPCiPW, a także uregulowania konwencji ONZ z 10 grud- nia 1984 r. w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkie- go lub poniżającego traktowania albo ka- rania, Dz. U. z 1989 r. Nr 63, poz. 378, 379 i europejskiej konwencji o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżają- cemu traktowaniu albo karaniu z 26 listo- pada 1987 r., Dz. U. z 1995 r. Nr 46, poz. 238 z późn. zm.). 2. Zasada ta oznacza przede wszyst- kim konieczność minimalizowania doleg- liwości i cierpień przy stosowaniu prawa karnego i wykorzystywaniu jego sankcji tylko w granicach niezbędnej potrzeby (Wąsek (w:) Górniok i in., t. I, s. 52). 3. Przepis art. 3 k.k. znajduje zasto- sowanie przy wyborze kar, środków kar- nych, środków probacyjnych (rozdział VIII kodeksu) oraz środków zabezpiecza- jących (rozdział IX kodeksu). 4. „Nadmierne odwlekanie wyko- nania kary, sprzeczne z powinnością niezwłocznego wykonywania kar (art. 9 § 1 k.k.w.), jest sprzeczne z powinnością postępowania humanitarnego (art. 3 k.k. i art. 4 § 1 k.k.w.), bo sprawia, że tak trakto- wany skazany długo nie może się pozbyć ciężaru dawnego przestępstwa, a kara sta- je się nie środkiem poprawienia go, lecz abstrakcyjną dolegliwością, oderwaną od jego dawnych czynów” (postanowienie SA w Krakowie z 27 czerwca 2000 r., II AKz 232/00, KZS 2000, z. 7–8, poz. 56). 5. Por. także art. 4 § 1 k.k.w. art. 4. § 1. Jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w czasie po- pełnienia przestępstwa, stosuje się ustawę nową, jednakże należy stosować usta- wę obowiązującą poprzednio, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy. § 2. Jeżeli według nowej ustawy czyn objęty wyrokiem zagrożony jest karą, której górna granica jest niższa od kary orzeczonej, wymierzoną karę obniża się do górnej granicy ustawowego zagrożenia przewidzianego za taki czyn w no- wej ustawie. § 3. Jeżeli według nowej ustawy czyn objęty wyrokiem nie jest już zagrożony karą pozbawienia wolności, wymierzoną karę pozbawienia wolności podlegają- cą wykonaniu zamienia się na grzywnę albo karę ograniczenia wolności, przyj- mując że jeden miesiąc pozbawienia wolności równa się 60 stawkom dziennym grzywny albo 2 miesiącom ograniczenia wolności. § 4. Jeżeli według nowej ustawy czyn objęty wyrokiem nie jest już zabronio- ny pod groźbą kary, skazanie ulega zatarciu z mocy prawa. 1. Przepis dotyczy tzw. prawa inter- temporalnego, tzn. obejmuje reguły stoso- wania ustawy karnej w przypadku kolizji ustaw karnych w czasie, tj. w sytuacji, gdy 25 ————— Patrycja Kozłowska-Kalisz ————— Art. 4 czyn zabroniony popełniony zostanie pod rządami ustawy, która nie obowiązuje już w czasie orzekania lub wykonywania orze- czenia (Wąsek (w:) Górniok i in., t. I, s. 56). 2. Pojęcie „ustawa” na gruncie art. 4 należy odnosić do całego obowiązującego w danym czasie stanu prawnego, który odnosi się do badanego czynu (Dębski, Pozaustawowe..., s. 130; por. wyrok SN z 4 lipca 2001 r., V KKN 346/99, Orz. Prok. i Pr. 2001, nr 12, poz. 1). 3. Czas orzekania to nie tylko czas rozstrzygania kwestii odpowiedzialności karnej sprawcy (wydawania wyroku), ale także czas orzekania we wszystkich fazach postępowania karnego (przygotowawcze- go, sądowego, wykonawczego), w któ- rych zapada decyzja co do losu osoby, przeciwko której postępowanie to się to- czy (Zoll (w:) Zoll I, s. 80; por. uchwała SN z 19 sierpnia 1993 r., I KZP 20/93, OSNKW 1993, nr 9–10, poz. 55); czas popełnienia czynu – por. art. 6 § 1 k.k. 4. Odpowiedź na pytanie, którą z ustaw w przypadku kolizji należy za- stosować, zależy od tego, jaki jest zakres zmian co do kryminalizacji w nowej usta- wie w porównaniu z ustawą starą. Zmiana może bowiem polegać na wprowadzeniu karalności czynu dotąd niezabronionego pod groźbą kary (penalizacja), zniesieniu karalności czynu (depenalizacja) lub też na zmianie konsekwencji prawnokarnych czynu zabronionego (modyfikacja pena- lizacji). Nowa ustawa może też nie zmie- niać niczego ani w zakresie prawnokar- nych konsekwencji, ani oceny czynu (sta- bilizacja penalizacji); Zoll (w:) Buchała, Zoll, s. 60. 5. Na gruncie tego przepisu należy wyróżnić dwie grupy sytuacji: gdy zmia- na ustawy karnej następuje jeszcze przed prawomocnym osądzeniem sprawcy oraz gdy ma to miejsce już po prawomocnym skazaniu. 26 6. W pierwszym przypadku zasadą jest stosowanie ustawy nowej (tj. obo- wiązującej w czasie orzekania), co wyni- ka z założenia, że pełniej odpowiada ona woli ustawodawcy (por. orzeczenie TK z 31 stycznia 1996 r., OTK ZU 1996, nr 1, poz. 2). Ustawę nową należy zastosować w przypadku, gdy: całkowicie znosi prze- stępność czynu (depenalizacja), traktuje czyn sprawcy łagodniej (modyfikacja pe- nalizacji na korzyść sprawcy) lub też iden- tycznie pod względem prawnokarnym traktuje czyn sprawcy (stabilizacja penali- zacji). We wszystkich tych sytuacjach usta- wa nowa będzie zawsze względniejsza dla sprawcy. 7. W przypadku natomiast objęcia pe- nalizacją przez nową ustawę czynu dotąd niezabronionego, zastosowanie ma art. 1 § 1 k.k. (lex retro non agit). 8. Ustawa względniejsza to taka, któ- ra stwarza możliwość korzystniejszego dla interesów sprawcy osądu (korzystniejszej oceny prawnokarnej czynu), skutkując tym samym przyjęciem mniej surowych reguł odpowiedzialności lub zastosowa- nia mniej dotkliwych sankcji (Wąsek (w:) Górniok i in., t. I, s. 58–59). Przy oce- nie „względności ustawy” należy brać pod uwagę wszystkie prawnokarne instytucje porównywanych ustaw, które mogłyby mieć zastosowanie do danego sprawcy, tj. nie tylko samo zagrożenie karą, ale też na przykład przedawnienie, instytucje probacyjne, granice wieku odpowiedzial- ności karnej, dyrektywy wymiaru kary, powrotność do przestępstwa, zatarcie ska- zania, nadzwyczajne złagodzenie kary; ocena ta powinna być dokonywana in concreto, a nie in abstracto (por. uchwała SN z 12 marca 1996 r., I KZP 2/96, OSNKW 1996, nr 3–4, poz. 16; postanowienie SN z 3 grudnia 2001 r., V KKN 67/01, OSNKW 2002, nr 5–6, poz. 36). „Bez wątpienia, poddanie skazanego dozorowi należy ————— Patrycja Kozłowska-Kalisz ————— traktować w kategoriach skutków mniej dla niego korzystnych od tych, jakie prze- widuje ustawa nowa, która w pozostałym, wymienionym zakresie nie przyniosła zmian mających jakiekolwiek znaczenie dla sytuacji prawnej (skazanego)” (wyrok SN z 13 kwietnia 2011 r., IV KK 63/11, LEX nr 795217, Prok. i Pr. (wkładka) 2011, nr 10, poz. 1). 9. Zmiana ustawy w rozumieniu art. 4 może dotyczyć także przepisów wartościujących dany czyn (np. zmia- na stawek taryfy celnej, która powoduje zmianę podstawy wymiaru grzywny za przestępstwa celne) albo też przepisów pozaprawnokarnych, do których odwo- łuje się przepis ustawy karnej, wyznacza- jąc zakres bezprawności (poprzez sfor- mułowania typu „bezprawnie”, „wbrew przepisom”); Zoll (w:) Zoll I, s. 77–78; por. uchwała SN z 25 listopada 1971 r., VI KZP 42/71, OSNKW 1972, nr 2, poz. 30 oraz wy- rok SN z 11 października 2000 r., III KKN 356/99, Orz. Prok. i Pr. 2001, nr 2, poz. 1. 10. W razie wątpliwości, którą z ustaw zastosować, należy stosować ustawę nową. 11. Co do zasady niedopuszczalne jest orzekanie częściowo w oparciu o przepisy ustawy obowiązującej poprzednio, a czę- ściowo w oparciu o przepisy ustawy no- wej (wyrok SN z 13 marca 1970 r., V KRN 402/69, OSNKW 1970, nr 4–5, poz. 37, z glosą Woltera, PiP 1971, z. 1; wyrok SN z 4 lipca 2001 r., V KKN 346/99, Orz. Prok. i Pr. 2001, nr 12, poz. 1). 12. Ustawa pośrednia to ustawa obo- wiązująca pomiędzy ustawą obowiązują- cą w czasie orzekania a ustawą obowiązu- jącą w czasie popełnienia czynu zabronio- nego. Można ją zastosować do sprawcy (ponieważ mieści się w zakresie pojęcia „ustawa obowiązująca poprzednio”), o ile będzie najwzględniejsza dla sprawcy (por. wyrok SN z 1 lipca 2004 r., II KO 1/04, Orz. Prok. i Pr. 2005, nr 2, poz. 1). Art. 4 13. Ustawa czasowa (tj. z góry okre- ślająca końcowy moment swojego obo- wiązywania) może stanowić wyjątek od zasady stosowania ustawy względniejszej, gdy zawiera klauzulę, która stanowi, że jej przepisy będą miały zastosowanie do wszystkich czynów popełnionych w okre- sie jej obowiązywania. Takie postanowie- nie wyłącza stosowanie zasady z § 1 art. 4 (Zoll (w:) Buchała, Zoll, s. 68). 14. W przypadku zmiany ustawy kar- nej po prawomocnym osądzeniu sprawcy, gdy nowa ustawa znosi karalność czynu, za który sprawca został prawomocnie skazany (§ 4) – wówczas z dniem wejścia w życie ustawy depenalizującej skazanie ulega zatarciu z mocy samego prawa. Zatarcie skazania dotyczy tylko całkowi- tego zniesienia karalności (pełna depena- lizacja); nie obejmuje natomiast sytuacji, gdy przestępstwo zostaje przekwalifiko- wane w wykroczenie (wówczas zachodzi przypadek modyfikacji penalizacji, zwany także kontrawencjonalizacją); por. posta- nowienie SN z 24 sierpnia 1999 r., II KKN 150/99, Orz. Prok. i Pr. 2000, nr 2, poz. 1; zatarcie skazania – por. art. 106–108 k.k. Depenalizacja czynu nie wpływa na sto- sowanie środków zabezpieczających, po- nieważ nie mają one charakteru skazania (Warylewski, Prawo, s. 148). 15. Poza przypadkiem określonym w § 4 prawomocnie orzeczona kara uleg- nie zmianie tylko wówczas, gdy czyn w nowej ustawie (która wchodzi w życie po prawomocnym skazaniu) jest zagrożo- ny tylko karami nieizolacyjnymi oraz gdy wymierzona sprawcy kara jest wyższa od najwyższej kary przewidzianej za ten czyn w nowej ustawie. 16. Zamianie na karę grzywny lub ograniczenia wolności według przeliczni- ka określonego w § 3 podlega tylko kara pozbawienia wolności podlegająca wyko- naniu; nie dotyczy to zatem kary warun- 27 ————— Patrycja Kozłowska-Kalisz ————— Art. 5 kowo zawieszonej ani też tej części kary pozbawienia wolności, która już została przez sprawcę odbyta. 17. „1. Postępowanie karne mające za przedmiot kwestię obniżenia kary na pod- stawie art. 4 § 2 k.k. powinno toczyć się na podstawie przepisów kodeksu po- stępowania karnego. 2. Przez ustawowe zagrożenie karą rozumieć należy zagro- żenie przewidziane w sankcji przepisu określającego dany typ przestępstwa. Jest ono zatem związane z danym typem prze- stępstwa, który figuruje w katalogu prze- stępstw (część szczególna ustawy karnej), wszystkie zatem modyfikacje kary, tak w górnym, jak i dolnym progu zagroże- nia, zarówno zaostrzające, jak i łagodzą- ce jej wymiar, nie zmieniają ustawowego zagrożenia, które jest niezmienne w ra- mach przyjętej w ustawie typizacji prze- stępstw” (postanowienie SN z 6 wrześ- nia 2000 r., III KKN 337/00, OSNKW 2000, nr 9–10, poz. 81). 18. „Wyższa – w porównaniu z art. 148 § 1 k.k. z 1969 r. – dolna granica zagroże- nia karą pozbawienia wolności, przewi- dziana w art. 148 § 2 i 3 k.k., nie stanowi przeszkody do uznania ustawy nowej za względniejszą dla sprawcy, jeżeli sąd, po rozważeniu kwestii wymiaru kary na pod- stawie sankcji obu konkurujących norm części szczególnej, orzekł karę surowsze- go rodzaju” (postanowienie SN z 3 grud- nia 2001 r., V KKN 67/01, OSNKW 2002, nr 5–6, poz. 36). 19. „Wymierzenie kary łącznej w wy- roku łącznym podlega regułom art. 4 § 1 k.k.” (wyrok SN z 8 listopada 2011 r., IV KK 171/11, LEX nr 1044052). „Normy zawarte w przepisach art. 89 § 1 i § 1a k.k. mają tak- że (obok procesowego, gdyż odnoszą się do instytucji wyroku łącznego) charakter materialnoprawny. Stąd należy odnosić do nich również reguły intertemporal- ne, zawarte w art. 4 § 1 k.k.” (wyrok SN z 12 października 2011 r., V KK 275/11, LEX nr 1044078). art. 5. Ustawę karną polską stosuje się do sprawcy, który popełnił czyn za- broniony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jak również na polskim statku wodnym lub powietrznym, chyba że umowa międzynarodowa, której Rzeczpo- spolita Polska jest stroną, stanowi inaczej. 1. Przepis określa zasadę terytorialno- ści w zakresie obowiązywania ustawy kar- nej co do miejsca i osób; pozostałe zasady (należące do tzw. prawa karnego między- narodowego) reguluje rozdział XIII ko- deksu (art. 109–114 k.k.); zasada ta jest wy- nikiem suwerenności państwa, którego prawo powinno być przestrzegane na jego terytorium i stosowane do wszystkich czynów tam popełnionych (Gardocki, Zagadnienia..., s. 20–21). 2. Terytorium to obszar powierzchni ziemi (obszar lądowy) oddzielony polski- mi granicami państwowymi wraz z wo- dami wewnętrznymi i morskimi wodami przybrzeżnymi oraz powietrzem nad tym obszarem i wnętrzem ziemi. Morskie wody przybrzeżne obejmują morskie wody we- wnętrzne (porty, zatoki) oraz morze tery- torialne, które z kolei stanowi obszar wód morskich o szerokości 12 mil morskich liczonych od tzw. linii podstawowej; por. ustawa z 12 października 1990 r. o ochro- nie granicy państwowej jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 12, poz. 67 z późn. zm.) oraz ustawa z 21 marca 1991 r. o obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej i ad- ministracji morskiej (tekst jedn.: Dz. U. (tekst 28 ————— Patrycja Kozłowska-Kalisz ————— z 2003 r. Nr 153, poz. 1502 z późn. zm.); przestrzeń powietrzna nad terytorium RP, gdzie obowiązuje ustawa karna polska, sięga do wysokości najniższych punk- tów sztucznych satelitów ziemi (ok. 90 km), natomiast granicą wnętrza ziemi jest szczyt stożka w środku ziemi (Gardocki, Prawo, s. 39; Stefański I, s. 68–69). 3. Czyny zabronione popełnione na tereni
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kodeks karny. Praktyczny komentarz. Wydanie IV
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: