Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00314 008796 11222654 na godz. na dobę w sumie
Kodeks karny. Wybór orzecznictwa - ebook/pdf
Kodeks karny. Wybór orzecznictwa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-7087-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Prezentowany komentarz zawiera zbiór najważniejszych orzeczeń z zakresu prawa karnego, mających istotny wpływ na właściwy sposób interpretacji poszczególnych przepisów zawartych w kodeksie karnym.

W publikacji zostały przytoczone nie tylko orzeczenia sądów apelacyjnych i Sądu Najwyższego, lecz także Trybunału Konstytucyjnego oraz Trybunału Sprawiedliwości UE, które są kluczowe dla praktyki stosowania prawa karnego.

Poza tezami wybranych orzeczeń w opracowaniu znalazły się również odwołania do najważniejszych fragmentów ich uzasadnień. Pozwala to na zapoznanie się z argumentacją, która doprowadziła sąd do postawienia określonej tezy, a ponadto ukazuje poglądy zaprezentowane przez sądy jedynie w uzasadnieniach orzeczeń, które nie zostały następnie uwzględnione w samych tezach. Tam gdzie brak jest jednolitej linii orzeczniczej orzeczenia zostały wzbogacone dodatkowym komentarzem autora.

Adresaci:
Komentarz przeznaczony jest dla prawników praktyków - sędziów, prokuratorów, adwokatów, radców prawnych - książka stanowi bowiem praktyczne narzędzie w codziennej pracy, zarówno na sali sądowej, jak i w kancelarii. Publikacja będzie również pomocna aplikantom zawodów prawniczych przygotowującym się do kolokwiów i egzaminów końcowych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

KODEKS KARNY WYBÓR ORZECZNICTWA Tomasz Sroka Warszawa 2014 Stan prawny na 26 maja 2014 r. Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Ewa Wysocka Opracowanie redakcyjne JustLuk Łamanie JustLuk Łukasz Drzewiecki, Justyna Szumieł, Krystyna Szych Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 ISBN: 978-83-264-3297-2 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Spis treści Wykaz skrótów ............................................................................................................... 9 Wstęp .............................................................................................................................. 11 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny ....................................................... 13 Część ogólna Rozdział I Zasady odpowiedzialności karnej .................................................................................... 17 Rozdział II Formy popełnienia przestępstwa ..................................................................................... 52 Rozdział III Wyłączenie odpowiedzialności karnej ............................................................................. 70 Rozdział IV Kary ................................................................................................................................. 85 Rozdział V Środki karne .................................................................................................................... 92 Rozdział VI Zasady wymiaru kary i środków karnych ......................................................................... 120 Rozdział VII Powrót do przestępstwa ................................................................................................... 144 Rozdział VIII Środki związane z poddaniem sprawcy próbie ................................................................. 149 Rozdział IX Zbieg przestępstw oraz łączenie kar i środków karnych .................................................. 178 5 Spis treści Rozdział X Środki zabezpieczające .................................................................................................... 197 Rozdział XI Przedawnienie ................................................................................................................. 208 Rozdział XII Zatarcie skazania ............................................................................................................. 218 Rozdział XIII Odpowiedzialność za przestępstwa popełnione za granicą .............................................. 222 Rozdział XIV Objaśnienie wyrażeń ustawowych ................................................................................... 233 Rozdział XV Stosunek do ustaw szczególnych ..................................................................................... 254 Część szczególna Rozdział XVI Przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne ....................... 259 Rozdział XVII Przestępstwa przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej ........................................................... 265 Rozdział XVIII Przestępstwa przeciwko obronności ................................................................................ 273 Rozdział XIX Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu ........................................................................... 276 Rozdział XX Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu ................................................ 307 Rozdział XXI Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji ................................................. 315 Rozdział XXII Przestępstwa przeciwko środowisku ................................................................................ 327 Rozdział XXIII Przestępstwa przeciwko wolności .................................................................................... 331 Rozdział XXIV Przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania ................................................... 340 6 Spis treści Rozdział XXV Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności ............................................ 342 Rozdział XXVI Przestępstwa przeciwko rodzinie i opiece ........................................................................ 356 Rozdział XXVII Przestępstwa przeciwko czci i nietykalności cielesnej ..................................................... 362 Rozdział XXVIII Przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową ......................... 375 Rozdział XXIX Przestępstwa przeciwko działalności instytucji państwowych oraz samorządu terytorialnego .................................................................................................................. 379 Rozdział XXX Przestępstwa przeciwko wymiarowi sprawiedliwości ....................................................... 396 Rozdział XXXI Przestępstwa przeciwko wyborom i referendum .............................................................. 412 Rozdział XXXII Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu .......................................................... 414 Rozdział XXXIII Przestępstwa przeciwko ochronie informacji ................................................................... 427 Rozdział XXXIV Przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów ..................................................... 432 Rozdział XXXV Przestępstwa przeciwko mieniu ....................................................................................... 441 Rozdział XXXVI Przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu .......................................................... 468 Rozdział XXXVII Przestępstwa przeciwko obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi ...................... 490 Część wojskowa Rozdział XXXVIII Przepisy ogólne dotyczące żołnierzy ................................................................................ 497 Rozdział XXXIX Przestępstwa przeciwko obowiązkowi pełnienia służby wojskowej .................................. 503 7 Spis treści Rozdział XL Przestępstwa przeciwko zasadom dyscypliny wojskowej .................................................. 506 Rozdział XLI Przestępstwa przeciwko zasadom postępowania z podwładnymi ..................................... 509 Rozdział XLII Przestępstwa przeciwko zasadom obchodzenia się z uzbrojeniem i uzbrojonym sprzętem wojskowym ....................................................................................................... 511 Rozdział XLIII Przestępstwa przeciwko zasadom pełnienia służby .......................................................... 513 Rozdział XLIV Przestępstwa przeciwko mieniu wojskowemu ................................................................. 515 8 Wykaz skrótów Wykaz skrótów Apel.-Lub. Apelacja. Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Lublinie Biul. PK Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Pracy i Ubez- Biul. SAKa pieczeń Społecznych Biuletyn Sądu Apelacyjnego w Katowicach Biul. SN Biuletyn Informacyjny Sądu Najwyższego Dz. U. Dziennik Ustaw Dz. Urz. UE Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej k.p.k. k.w. k.k.w. k.k. k.k.s. ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, Dz. U. poz. 553 z późn. zm. ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy, tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 186 z późn. zm. ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy, Dz. U. Nr  90, poz. 557 z późn. zm. ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, Dz. U. Nr 89 poz. 555 z późn. zm. ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń, tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 482 z późn. zm. KZS Krakowskie Zeszyty Sądowe OSA Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych OSAB Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej OSAW Orzecznictwo Sądów Apelacji Wrocławskiej OSNC Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna OSNKW Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa OSNwSK Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych OSP Orzecznictwo Sądów Polskich 9 Wykaz skrótów OTK Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego OTK-A Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A POSAG Przegląd Orzecznictwa Sądu Apelacyjnego w Gdańsku Prok. i Pr. Prok. i Pr.-wkł. p.w.k.k. Prokuratura i Prawo Prokuratura i Prawo – wkładka ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny, Dz. U. Nr 88, poz. 554 z późn. zm. WPP Wojskowy Przegląd Prawniczy Zb. Orz. Zbiór Orzeczeń 10 Wstęp Wstęp Niniejsze opracowanie zawiera zbiór najważniejszych orzeczeń sądów powszechnych, Sądu Najwyższego, Trybunału Konstytucyjnego i Trybunału Sprawiedliwości UE mających istot- ne znaczenie dla prawidłowej wykładni i stosowania przepisów kodeksu karnego. Znajomość zaprezentowanych orzeczeń pozwala na bardziej pogłębione zrozumienie poszczególnych in- stytucji z zakresu prawa karnego, a także na uzyskanie wiedzy na temat interpretacji poszcze- gólnych znamion czynów zabronionych. Orzeczenia zostały dobrane w taki sposób, aby ich lektura dała Czytelnikowi możliwość zapoznania się z kluczowymi i przełomowymi judykatami z zakresu prawa karnego, prezen- tującymi aktualne sposoby wykładni poszczególnych przepisów. Jednocześnie z założenia sta- rałem się pominąć odwołania do tych orzeczeń, których tezy zawierają jedynie analizę kon- kretnego stanu faktycznego z punktu widzenia przesłanek zastosowania określonej instytucji z zakresu prawa karnego (na przykład bogate orzecznictwo dotyczące sytuacji faktycznych, w których sądy przyjmowały lub nie zamiar bezpośredni lub wynikowy po stronie sprawcy). Starałem się natomiast wskazać na te judykaty, które prezentowały ogólne przesłanki czy za- sady stosowania poszczególnych przepisów kodeksu karnego. Ich znajomość będzie pozwa- lała, przede wszystkim praktykom, ale i osobom dopiero zaznajamiającym się z materią pra- wa karnego, na prawidłowe zastosowanie wybranych instytucji z zakresu prawa karnego do określonych stanów faktycznych. W publikacji, poza samym przytoczeniem tez wybranych orzeczeń, znalazły się również szerokie odwołania do najważniejszych fragmentów ich uzasadnień. Zabieg ten z jednej stro- ny pozwala na zapoznanie się z argumentacją, która doprowadziła sąd do postawienia okre- ślonej tezy, z drugiej zaś – daje możliwość zwrócenia uwagi na poglądy, które zostały zapre- zentowane przez sądy jedynie w uzasadnieniach orzeczeń i nie uwzględniono ich następnie w zaproponowanych przez sądy lub wydawnictwa tezach. Ponadto niektóre z orzeczeń zosta- ły wzbogacone dodatkowym komentarzem, który ma zwrócić uwagę na pojawiające się wąt- pliwości związane z przyjętą przez sąd wykładnią przepisów, a także na ewentualne zmiany stanu prawnego, które nastąpiły po wydaniu danego orzeczenia. 11 Wstęp Mam nadzieję, że niniejsze opracowanie będzie stanowić przydatne narzędzie pracy dla osób zarówno wykonujących zawody prawnicze, jak i dopiero przygotowujących się do ich wykonywania. Tomasz Sroka 12 USTAWA z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553; zm.: Dz. U. z 1997 r. Nr 128, poz. 840; z 1999 r. Nr 64, poz. 729, Nr 83, poz. 931; z 2000 r. Nr 48, poz. 548, Nr 93, poz. 1027, Nr 116, poz. 1216; z 2001 r. Nr 98, poz. 1071; z 2003 r. Nr 111, poz. 1061, Nr 179, poz. 1750, Nr 199, poz. 1935, Nr 228, poz. 2255; z 2004 r. Nr 25, poz. 219, Nr 69, poz. 626, Nr 93, poz. 889, Nr 243, poz. 2426; z 2005 r. Nr 86, poz. 732, Nr 90, poz. 757, Nr 132, poz. 1109, Nr 163, poz. 1363, Nr 178, poz. 1479, Nr 180, poz. 1493; z 2006 r. Nr 190, poz. 1409, Nr 218, poz. 1592, Nr 226, poz. 1648; z 2007 r. Nr 89, poz. 589, Nr 123, poz. 850, Nr 124, poz. 859, Nr 192, poz. 1378; z 2008 r. Nr 90, poz. 560, Nr 122, poz. 782, Nr 171, poz. 1056, Nr 173, poz. 1080, Nr 214, poz. 1344; z 2009 r. Nr 62, poz. 504, Nr 166, poz. 1317, Nr 168, poz. 1323, Nr 190, poz. 1474, Nr 201, poz. 1540, Nr 206, poz. 1589; z 2010 r. Nr 7, poz. 46, Nr 40, poz. 227 i 229, Nr 98, poz. 626, Nr 125, poz. 842, Nr 127, poz. 857, Nr 152, poz. 1018 i 1021, Nr 182, poz. 1228, Nr 225, poz. 1474, Nr 240, poz. 1602; z 2011 r. Nr 17, poz. 78, Nr 48, poz. 245, Nr 72, poz. 381, Nr 94, poz. 549, Nr 117, poz. 678, Nr 133, poz. 767, Nr 160, poz. 964, Nr 191, poz. 1135, Nr 217, poz. 1280, Nr 233, poz. 1381, Nr 240, poz. 1431; z 2012 r. poz. 611; z 2013 r. poz. 849, poz. 905, poz. 1036, poz. 1247; z 2014 r. poz. 538) Część ogólna Rozdział I. Zasady odpowiedzialności karnej Rozdział I Zasady odpowiedzialności karnej Podstawowa literatura: T. Bojarski (red.), System prawa karnego, t. 2, Źródła prawa karne- go, Warszawa 2011; T. Bojarski (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2013; K. Buchała, Bezprawność przestępstw nieumyślnych oraz wyłączające ją dozwolone ryzyko, Warszawa 1971; P. Burzyński, Ustawowe określenie sankcji karnej, Warszawa 2008; R. Dębski, Pozaustawowe znamiona przestępstwa, Łódź 1995; R. Dębski (red.), System prawa karnego, t. 3, Nauka o prze- stępstwie. Zasady odpowiedzialności, Warszawa 2012; J. Giezek, Przyczynowość i przypisanie skut- ku w prawie karnym, Wrocław 1994; J. Giezek (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2012; J. Giezek, Świadomość sprawcy czynu zabronionego, Warszawa 2013; R. Góral, Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Warszawa 2007; O. Górniok (red.), Kodeks karny. Ko- mentarz, Warszawa 2006; D. Gruszecka, Ochrona dobra prawnego na przedpolu jego narusze- nia. Analiza karnistyczna, Warszawa 2012; A. Grześkowiak, K. Wiak (red.), Kodeks karny. Ko- mentarz, Warszawa 2013; R. Hałas, Odpowiedzialność karna nieletniego na tle kodeksu karnego z 1997 roku, Lublin 2006; E. Hryniewicz, Przestępstwa abstrakcyjnego i konkretnego zagrożenia dóbr prawnych, Warszawa 2012; Z. Jędrzejewski, Bezprawność jako element przestępności czy- nu. Studium na temat struktury przestępstwa, Warszawa 2009; T. Kaczmarek, Materialna istota przestępstwa i jego ustawowe znamiona, Wrocław 1968; P Kardas, Przestępstwo ciągłe w prawie karnym materialnym, Kraków 1999; P. Kardas, Zbieg przepisów ustawy w prawie karnym. Anali- za teoretyczna, Warszawa 2011; P. Konieczniak, Czyn jako podstawa odpowiedzialności w prawie karnym, Kraków 2002; S. Krajnik, Przesłanki odpowiedzialności w prawie karnym, Toruń 2010; M. Królikowski, R. Zawłocki (red.), Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, Komentarz do artykułów 1–31, Warszawa 2011; L. Kubicki, Przestępstwo popełnione przez zaniechanie. Zagadnienia pod- stawowe, Warszawa 1975; B. Kunicka-Michalska, Zasady odpowiedzialności karnej. Art. 1 § 1 i 2, art. 3–7 KK. Komentarz, Warszawa 2006; J. Majewski, Prawnokarne przypisanie skutku przy zaniechaniu (zagadnienia węzłowe), Kraków 1997; J. Majewski (red.), Zbieg przepisów oraz zbieg przestępstw w polskim prawie karnym, Toruń 2006; J. Majewski (red.), Umyślność i jej formy, Toruń 2011; J. Majewski (red.), Nieumyślność, Toruń 2012; A. Marek, Stopień społecznego nie- bezpieczeństwa czynu jako podstawa umorzenia postępowania karnego, Toruń 1970; A. Marek, 17 Art. 1 Część ogólna Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2010; A. Marek (red.), System prawa karnego, t. 1, Zagad- nienia ogólne, Warszawa 2010; M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2013; L.K. Paprzycki (red.), System prawa karnego, t. 4, Nauka o przestępstwie. Wyłączenie i ograni- czenie odpowiedzialności karnej, Warszawa 2013; E. Plebanek, Materialne określenie przestęp- stwa, Warszawa 2009; Ł. Pohl, Struktura normy sankcjonowanej w prawie polskim. Zagadnie- nia ogólne, Poznań 2007; G. Rejman, Teorie i formy winy w prawie karnym, Warszawa 1980; G. Rejman (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 1999; G. Rejman, Zasa- dy odpowiedzialności karnej. Art. 8–31 KK. Komentarz, Warszawa 2009; M. Rodzynkiewicz, Modelowanie pojęć w prawie karnym, Kraków 1998; A. Spotowski, Pomijalny (pozorny) zbieg przepisów ustawy i przestępstw, Warszawa 1976; T. Sroka, Odpowiedzialność karna za niewłaś- ciwe leczenie. Problematyka obiektywnego przypisania skutku, Warszawa 2013; R.A. Stefański (red.), Kodeks karny. Komentarz Online, Legalis 2012; A. Wąsek, Kodeks karny. Komentarz, t. 1, (art. 1–31), Gdańsk 1999; P. Wiatrowski, Dyrektywy wykładni prawa karnego materialne- go w judykaturze Sądu najwyższego, Warszawa 2013; W. Wolter, Kumulatywny zbieg przepisów ustawy, Warszawa 1960; W. Wolter, Reguły wyłączania wielości ocen w prawie karnym, War- szawa 1961; W. Wróbel, Zmiana normatywna i zasady intertemporalne w prawie karnym, Kra- ków 2003; J. Wyrembak, Zasadnicza wykładnia znamion przestępstw. Pozycja metody językowej oraz rezultatów jej użycia, Warszawa 2009; R. Zawłocki, Pojęcie i funkcje społecznej szkodliwo- ści czynu w prawie karnym, Warszawa 2007; A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, Komentarz do art. 1–116 k.k., Warszawa 2012. Art. 1. § 1. Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnia czyn za- broniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. § 2. Nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma. § 3. Nie popełnia przestępstwa sprawca czynu zabronionego, jeżeli nie można mu przypisać winy w czasie czynu. Art. 1 § 1 Wyrok TK z dnia 9 czerwca 2010 r., SK 52/08, OTK-A 2010, nr 5, poz. 50 Z uzasadnienia: 5. Interpretacja zasady określoności prawa w dotychczasowym orzecznictwie TK. 5.1. Zasada określoności oraz wynikające z niej reguły szczegółowe redagowania prze- pisów prawa represyjnego były również wie- lokrotnie przedmiotem kontroli Trybunału Konstytucyjnego, przed i po wejściu w życie Konstytucji. 18 Rozdział I. Zasady odpowiedzialności karnej Art. 1 5.1.1. W  uzasadnieniu postanowienia z 25 września 1991 r. sygn. S 6/91 (OTK ZU w 1991 r., poz. 34) Trybunał stwierdził, że: „W demokratycznym państwie prawa funk- cją prawa karnego nie jest tylko ochrona państwa i jego instytucji, nie jest także tyl- ko ochrona społeczeństwa lub poszczegól- nych jednostek przed przestępstwami, ale także, w nie mniejszym stopniu, ochrona jednostki przed samowolą państwa. Pra- wo karne stwarza dla władzy w demokra- tycznym państwie prawa barierę, poza któ- rą obywatel powinien czuć się bezpieczny w tym sensie, że bez przekroczenia pola za- bronionego pod groźbą kary nie może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej. Prawo karne ma wyznaczyć wyraźne grani- ce między tym, co jest dozwolone, a tym, co jest zabronione. Bariera, o której tu mowa, nie powinna być usuwana dla żadnych ce- lów politycznych lub innych. Prawo karne nie jest bowiem instrumentem mającym słu- żyć zachowaniu władzy, lecz jest właśnie tej władzy ograniczeniem”. 5.1.2. W orzeczeniu z 19 czerwca 1992 r. sygn. U 6/92 (OTK ZU w 1992 r., poz. 13) Trybunał uznał, że demokratycznym pań- stwie prawa każda forma naruszenia przez organ państwowy dobra osobistego musi łą- czyć się z możliwością kontroli zasadności działania organu państwowego, podkreśla- jąc jednocześnie, iż w państwie takim: „wymaganie określoności dotyczyć musi za- równo materialnych elementów czynu, jak i elementów kary, tak by czyniło to zadość wymaganiu przewidywalności. Przepisy prawne muszą bowiem stwarzać obywatelo- wi (podmiotowi odpowiedzialności karnej) możliwość uprzedniego i dokładnego roze- znania, jakie mogą być prawnokarne konse- kwencje jego postępowania. Materialne ele- menty czynu, uznanego za przestępny, muszą więc być zdefiniowane w ustawie (zgodnie z konstytucyjną zasadą wyłączności usta- wy) w sposób kompletny, precyzyjny i jed- noznaczny (…)”. 5.1.3. W orzeczeniu z 1 marca 1994 r. sygn. U 7/93 (OTK ZU w 1994 r., poz. 5, pkt 6) Trybunał stwierdził, że z  zasady państwa prawnego, wyrażonej w  art.  1 Konstytu- cji z 1952 r. w brzmieniu nadanym jej przez ustawę z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Lu- dowej (Dz. U. Nr 75, poz. 444) wynika, iż przepisy prawa karnego powinny precyzyjnie określać zarówno czyn, jak i karę. Trybunał podkreślił wówczas, iż: „w świetle konstytucyjnego podziału mate- rii pomiędzy ustawy a akty wykonawcze (…) podstawowe elementy zarówno czynu jak i kary muszą być określone w samej ustawie, a nie mogą być – w sposób blankietowy – pozostawione do unormowania w akcie wy- konawczym”. Trybunał Konstytucyjny zaznaczył wówczas, że takie konstytucyjne wymagania pod adre- sem przepisów karnych należy odnosić do wszystkich przepisów o charakterze repre- syjnym (sankcjonująco-dyscyplinującym), a więc do wszystkich przepisów, których ce- lem jest poddanie obywatela jakiejś formie ukarania czy jakiejś sankcji. 19 Art. 1 Część ogólna 5.1.4. Z kolei w postanowieniu z 13 czerw- ca 1994 r. sygn. S 1/94 (OTK ZU w 1994 r., poz. 28) Trybunał podkreślił, iż: „każda regulacja prawna, nawet o charakte- rze ustawowym, dająca organowi państwo- wemu uprawnienie do wkraczania w sferę praw i wolności obywatelskich, musi speł- niać warunek dostatecznej określoności. Na- leży przez to rozumieć precyzyjne wyznacze- nie dopuszczalnego zakresu ingerencji oraz trybu, w jakim podmiot ograniczony w swo- ich prawach i wolnościach może bronić się przed nieuzasadnionym naruszeniem jego dóbr osobistych”. 5.2. Po wejściu w życie Konstytucji z 1997 r. zasada wyłączności ustawowej w odniesie- niu do określoności czynu zabronionego pod groźbą kary była przedmiotem orzeka- nia TK w wyroku z 19 maja 1998 r. sygn. U 5/97 (OTK ZU nr 4/1998, poz. 46) w któ- rym Trybunał orzekł, że: „parlament jest (…) podmiotem wyłącz- nie uprawnionym do ograniczenia – na drodze ustawodawczej – zakresu korzysta- nia z konstytucyjnych wolności i praw, przy czym Konstytucja szczegółowo określa prze- słanki takich ograniczeń w postaci warto- ści (dóbr) konkurujących z zakresem korzy- stania przez jednostkę ze swych wolności i praw” (s. 251–252). 5.2.1. Z kolei w wyroku z 20 lutego 2001 r. sygn. P 2/00 (OTK ZU nr 2/2001, poz. 32, pkt 2). Trybunał zmodyfikował tezę wyra- żoną w sprawie o sygn. U 7/93, dopuszcza- jąc możliwość doprecyzowania w  aktach podustawowych pewnych elementów czynu penalizowanego w kodeksie karnym skarbo- wym. Stwierdził wówczas, że: „nie rezygnując z wymagania określenia wy- łącznie w ustawie podmiotu, znamion przed- miotowych przestępstwa oraz kary, należy jednak przyjąć, że dopuszczalne jest dopre- cyzowanie tych elementów w  aktach wy- konawczych wydanych w zgodzie z art. 92 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny zwra- ca uwagę, że zwłaszcza w  odniesieniu do przestępstw przeciwko mieniu, obrotowi go- spodarczemu, czy przeciwko interesom fi- skalnym państwa, konstrukcja ustawy kar- nej, która by całkowicie wykluczała potrzebę odwołania się do rozporządzeń regulujących określoną sferę działalności, jest trudna do wyobrażenia”. W  sprawie tej Trybunał Konstytucyjny stwierdził ponadto, że: „odesłanie do aktów wykonawczych umoż- liwia «dopasowanie norm określających po- szczególne zakazy i nakazy do zmieniających się stosunków (np. gospodarczych, społecz- nych, ekologicznych itp.) i wyposażenie ich w jednolitą sankcję» (…) Akty niższej ran- gi są szybciej dostosowywane do zmienia- jących się warunków społeczno-gospodar- czych, odzwierciedlają wzrost cen, stawek podatkowych, itd. Pozwala to uniknąć czę- stych nowelizacji ustawy, co służy stabilno- ści prawa” (tamże). 5.2.2. W  wyroku z  8 lipca 2003 r., sygn. P  10/02 (OTK  ZU nr  6/A/2003, poz. 62) Trybunał orzekł, że przepis kodek- su wykroczeń w zakresie, w jakim przewi- duje wymierzanie kary grzywny za narusze- 20 Rozdział I. Zasady odpowiedzialności karnej Art. 1 nie przepisów porządkowych, stanowionych przez organy stanowiące samorządu teryto- rialnego, jest zgodny z art. 42 ust. 1 Konsty- tucji. Trybunał stwierdził w uzasadnieniu, że w myśl art. 42 ust. 1 Konstytucji: „…czyn zabroniony i rodzaj oraz wysokość kar i zasady ich wymier[z]ania muszą zo- stać określone bezpośrednio w ustawie, przy czym Konstytucja nie wyklucza doprecy- zowania niektórych elementów przez akty podustawowe (zasada wyłączności usta- wy w sferze prawa represyjnego). Rola aktu podustawowego polega w tym przypadku na dookreśleniu pewnych elementów czynu za- bronionego, który zabroniony został przez ustawodawcę. … podstawowe znamiona czynu zabronionego muszą zostać określo- ne w ustawie w sposób odpowiadający pew- nym minimalnym wymogom precyzji, tak aby adresat normy prawnej mógł zoriento- wać [się] na podstawie samej tylko ustawy co do zasadniczej treści ustanowionego za- kazu (zasada określoności regulacji z zakre- su prawa represyjnego)”. (pkt 3) W tym samym wyroku Trybunał stwierdził nadto, że: „po pierwsze, przepisy blankietowe mogą od- syłać do przepisów różnej rangi. Obok przepi- sów odsyłających do ustaw mogą istnieć prze- pisy odsyłające do aktów podustawowych. Po drugie, przepisy blankietowe różnią się zakre- sem odesłania. W przypadku szeregu przepi- sów zakres odesłania obejmuje tylko niektóre znamiona czynu zabronionego, natomiast po- zostałe znamiona zostały określone w przepi- sie zawierającym odesłanie. Niektóre przepi- sy blankietowe nie określają w ogóle znamion czynu zabronionego, a wszystkie jego elemen- ty zostają określone w przepisach do których odsyła przepis blankietowy. Tego typu prze- pisy stanowią tzw. blankiet zupełny”. Trybunał w sprawie o sygn. P 10/02 „w peł- ni” podzielił stanowisko Prokuratora Gene- ralnego i Marszałka Sejmu, że „nie jest moż- liwe całkowite wyeliminowanie znamion pozaustawowych w prawie represyjnym”. 5.2.3. W  wyroku z  26 listopada 2003  r. w  sprawie SK o  sygn. 22/02 (OTK  ZU nr 9/A/2003, poz. 97, pkt 4) Trybunał, roz- wijając to stanowisko, zaznaczył, że: „Reguła określoności wskazana w art.  42 Konstytucji wyznacza zatem dopuszczal- ność i zakres stosowania norm prawa kar- nego o charakterze blankietowym. Nakazuje ona ustawodawcy takie wskazanie czynu za- bronionego (jego znamion), aby zarówno dla adresata normy prawnokarnej, jak i organów stosujących prawo i dokonujących «odkodo- wania» treści regulacji w drodze wykładni normy prawa karnego nie budziło wątpliwo- ści to, czy określone zachowanie in concreto wypełnia te znamiona. Skoro bowiem usta- wa wprowadza sankcję w przypadku zacho- wań zabronionych, nie może pozostawiać jednostki w nieświadomości czy nawet nie- pewności co do tego, czy pewne zachowanie stanowi czyn zabroniony pod groźbą takiej sankcji. Stanowisko takie jest akceptowane w piśmiennictwie prawa karnego. W isto- cie zatem norma prawnokarna może mieć charakter odsyłający, wykluczyć natomiast należy niedoprecyzowanie jakiegokolwiek 21 Art. 1 Część ogólna elementu tej normy, które pozwalałoby na dowolność w jej stosowaniu przez właściwe organy władzy publicznej czy na «zawłasz- czanie» przez te organy pewnych sfer życia i penalizowanie zachowań, które nie zosta- ły expressis verbis określone jako zabronione w przepisie prawa karnego. Stwarzać to może bowiem nie tylko wskazany już stan niepew- ności po stronie jednostki co do zakresu za- chowań dozwolonych i niedozwolonych, lecz również w sposób sprzeczny z konstytucyj- ną zasadą państwa prawa prowadzić może do dowolności orzekania i w skrajnych przypad- kach może stanowić niebezpieczne narzędzie nacisku aparatu państwowego na obywate- li. Wszystko to składa się na tzw. samowolę państwa, która w demokratycznym państwie prawa nie jest dopuszczalna”. 5.2.4. W  wyroku z  5 maja 2004  r. o  sygn. P  2/03 (OTK  ZU nr  5/A/2004, poz. 39) Trybunał zauważył, że chociaż każ- de ogólnikowe określenie znamion czynu za- bronionego dające daleko idącą swobodę in- terpretacji co do treści normy prawno-karnej nie spełnia wymogu określoności wyrażone- go w art. 42 ust. 1 Konstytucji, to jednak nie oznacza to, że ustawodawca nie może określać pewnych zachowań stanowiących czyn zabro- niony w sposób na tyle ogólny, aby w ich za- kresie mieściły się różne działania, które są zabronione np. ze względu na cel, jaki ma być osiągnięty przez ich realizację. Wniosek prze- ciwny należałoby uznać za absurdalny, gdyż w krańcowym ujęciu prowadziłby do koniecz- ności zaprzeczenia abstrakcyjnego i ogólnego charakteru normy prawnej. Nieprzekraczal- nym minimum precyzji formułowania przepi- sów represyjnych jest wymóg takiej redakcji przepisu, aby jednostka nie miała wątpliwości, że jej zachowanie w konkretnych okolicznoś- ciach naraża ją na odpowiedzialność karną. W sprawie o sygn. P 2/03 Trybunał dodał również, że: „wymaganie określoności dotyczyć musi za- równo materialnych elementów czynu, jak i elementów kary tak, by czyniło zadość wy- maganiu przewidywalności. Przepisy prawne muszą bowiem stwarzać obywatelowi (pod- miotowi odpowiedzialności karnej) możli- wość uprzedniego i dokładnego rozeznania, jakie mogą być prawno karne konsekwencje jego postępowania” (s. 550–551). 5.2.5. W  wyroku z  5 marca 2003 r., sygn. K 7/01 (OTK ZU nr 3/A/2003, poz. 19) TK zaznaczył, że niejasność prawa i jego nad- mierne skomplikowanie prowadzą do roz- bieżnych interpretacji. Dotyczy to zwłaszcza tzw. kaskadowych odesłań, które mogą spo- wodować kompletną nieczytelność przepisu. W takich wypadkach powstaje konieczność oceny, czy ustawodawca utrzymał się jeszcze w zakresie przysługującej mu swobody regu- lacyjnej. 5.2.6. W wyroku z 12 września 2005 r. sygn. SK 13/05 (OTK ZU nr 8/A/2005, poz. 91, pkt 2.3.) Trybunał zaznaczył z jednak ani sama konieczność wykładni przepisu prawa, ani fakt posłużenia się odesłaniem w zakre- sie definiowania cech czynu nie przesądza- ją jeszcze o przekroczeniu przez ustawodaw- cę konstytucyjnego standardu określoności czynu zabronionego. Trybunał stwierdził 22 Rozdział I. Zasady odpowiedzialności karnej Art. 1 również, że sam kodeks karny operuje licz- nymi zwrotami niedookreślonymi, które nie mają wyłącznie na celu oznaczenia kwali- fikowanej postaci przestępstwa. (art.  218 § 1 k.k. – mówiący o oddziaływaniu «zło- śliwym», art. 304 k.k. – mówiący o «przy- musowym położeniu», art. 311 k.k. – „istot- ne znaczenie”, gdzie użycie takich zwrotów determinuje same znamiona czynu karalne- go. Znaczenie tych określeń nie jest jednak ustalane w próżni prawnej, co mogłoby ro- dzić niepewność, lecz poprzez analizę dorob- ku doktryny, a zwłaszcza orzecznictwa sądo- wego, które autorytatywnie usuwa istniejące obiektywnie wątpliwości (pkt 2.4.). 5.2.7. Kwestię treści normatywnej rekon- struowanej z art. 42 ust. 1 Trybunał pod- jął również w  wyroku z  21 lipca 2006  r. sygn. P  33/05 (OTK  ZU nr  7A/2006, poz. 83). Podkreślił wówczas, że dopuszczal- ność i zakres stosowania przepisów prawa karnego o charakterze blankietowym wy- znaczone są przez zasadę określoności tych przepisów oraz zasadę wyłączności ustawy w sferze prawa karnego. W tym kontekście Trybunał wyraził tezę, że: „Przepisy karne (represyjne) o  charakte- rze blankietowym, czyniąc zadość gwaran- cjom przewidzianym w art. 42 ust. 1 Kon- stytucji, powinny bowiem nie tylko określać podstawowe elementy, a więc podmiot, zna- miona czynu zabronionego oraz rodzaj i wy- sokość kary, odsyłając jedynie w zakresie do- precyzowania niektórych z tych elementów do odrębnych przepisów, ale przede wszyst- kim respektować w zakresie odesłania ka- talog źródeł powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej. Zakres ode- słania musi być ściśle dostosowany do wy- znaczonych przez Konstytucję granic kom- petencji prawotwórczych organów władzy publicznej. Odesłanie nie może obejmować regulacji, które są wprawdzie wydawane na podstawie ustaw, jednak zakres udzielonych upoważnień ustawowych do ich wydania na- rusza konstytucyjne zasady stanowienia ak- tów normatywnych” (pkt 3). 5.2.8. W  postanowieniu z  20 listopa- da 2007  r. (sygn. Ts  106/07, OTK  ZU nr 6/B/2007, poz. 299) Trybunał podkreślił z kolei, że alternatywą dla posługiwania się w ustawach prawno-karnych odesłaniami do przepisów pozaustawowych byłaby koniecz- ność posłużenia się w ustawie karnej zwrota- mi niedookreślonymi – co z punktu widzenia zasad gwarancyjnych prawa karnego stano- wiłoby mniej korzystne rozwiązanie. 5.2.9. Warto dodać, że w  sprawie o sygn. P 33/05 w punkcie 3 uzasadnienia Trybunał odniósł się również do problemu dopuszczalności tzw. blankietów zupełnych w regulacjach o charakterze represyjnym, stwierdzając, że nie można całkowicie wy- kluczyć posługiwania się techniką blankietu zupełnego, jeżeli w danym przypadku nie jest możliwe określenie przynajmniej niektórych znamion czynu zabronionego w samej usta- wie. Takie rozwiązanie jest jednak dopusz- czalne jedynie w uzasadnionych przypad- kach i przy spełnieniu szeregu warunków, odnoszących się do szczególnego charakte- ru prawnego regulacji, do której odsyła prze- 23 Art. 1 Część ogólna pis ustawy. Trybunał zaznaczył, że w żadnym wypadku blankiet zupełny nie może odsyłać do przepisów, które nie mają charakteru po- wszechnie obowiązującego prawa. 5.2.10. Kwestia dopuszczalności blankie- tu zupełnego była też rozważana w sprawie o sygn. P 65/07 (wyrok z 28 lipca 2009 r., OTK ZU nr 7/A/2009, poz. 114). Trybunał wzmocnił tu ustaloną już linię orzeczniczą dotyczącą dopuszczalności posługiwania się techniką tzw. blankietu zupełnego o charak- terze dynamicznym, stwierdzając, że stoso- wanie tej techniki przez ustawodawcę jest konstytucyjnie dopuszczalne po spełnieniu trzech warunków: – stosowanie takiego blankietu możliwe jest tylko w wypadku zagrożeń karami o stosunkowo niewielkim stopniu dole- gliwości (a contrario bezwzględnie niedo- puszczalne jest posługiwanie się blankie- tem zupełnym w wypadku przestępstw), – odesłanie może nastąpić jedynie do prze- pisów ustanowionych przez organy posia- dające demokratyczną legitymację opartą na powszechnych i bezpośrednich wybo- rach, – ustawa powinna w sposób jednoznaczny wyrazić swoją wolę penalizacji zachowań zakazanych przez przepisy podustawowe, wydane na jej podstawie (pkt 2.1.). 5.3. Podsumowując dotychczasowe acquis constitutionnell, Trybunał stwierdza, że sam fakt posłużenia się odesłaniem w prze- pisie penalizującym dane zachowanie nie jest wystarczający dla stwierdzenia niezgodno- ści zaskarżonego/kwestionowanego przepisu z art. 42 ust. 1 Konstytucji (nullum crimen sine lege certa). Niezgodność z konstytucyj- ną zasadą określoności prawa może wystą- pić w konkretnym odesłaniu w normie pra- wa karnego, która określa znamiona czynu karalnego. Trybunał stwierdza, że wykluczo- ne jest takie niedoprecyzowanie któregokol- wiek elementu normy prawnokarnej, które powodowałoby dowolność w jej stosowaniu przez właściwe organy władzy publicznej czy umożliwiałoby „zawłaszczanie” przez te or- gany pewnych sfer życia i represjonowanie zachowań, które nie zostały expressis verbis określone jako zabronione w przepisie pra- wa karnego. Trybunał rozumie zasadę określoności regu- lacji z zakresu prawa represyjnego jako obo- wiązek wskazania w ustawie podstawowych znamion czynu zabronionego w sposób od- powiadający minimalnym wymogom pre- cyzji. Celem tego nakazu, skierowanego do ustawodawcy, jest zapewnienie adresatowi normy prawnej możliwości orientowania się na podstawie samego tylko przepisu ustawo- wego co do zasadniczej treści ustanowione- go zakazu. Nie jest możliwe całkowite wyeliminowa- nie znamion pozaustawowych w prawie re- presyjnym. W praktyce, k.k. posługuje się zwrotami niedookreślonymi, które nie mają wyłącznie na celu oznaczenia kwalifikowa- nej postaci przestępstwa (art. 218 § 1 k.k. – mówiący o  oddziaływaniu «złośliwym», art. 304 k.k. – mówiący o «przymusowym położeniu», art. 311 k.k. – „istotne znacze- nie”. Kilka razy ustawodawca używa w części 24 Rozdział I. Zasady odpowiedzialności karnej Art. 1 szczególnej k.k. przy opisie czynu zabronio- nego pojęć „obowiązek”, „obowiązywanie”, odsyłając do ich definicji w innych przepi- sach, także pozaustawowych, np. w art. 181 § 2 który penalizuje niszczenie albo uszka- dzanie roślin lub zwierząt „wbrew przepisom obowiązującym na terenie objętym ochro- ną”. Podobnie jest z pojęciami „uprawnie- nie”, „uprawniony” (art. 267–268a). Tożsame pojęcia niedopełnienia obowiązku lub prze- kroczenia uprawnienia przez żołnierza uży- wa ustawodawca w art. 359 k.k. Takie poję- cia determinują znamiona czynu karalnego. Służą one unikaniu daleko idącej kazuistyki przepisów represyjnych. Znaczenie tych po- jęć ustalane jest, w razie wątpliwości, w o- rzecznictwie sądowym. Z treści art. 42 ust. 1 Konstytucji nie wynika, że ustawodawca nie może określać pewnych zachowań stanowiących czyn zabroniony w sposób na tyle ogólny, aby w ich zakresie mieściły się zachowania ze względu na cel, jaki ma być osiągnięty przez ich realizację. Konstytucyjny standard stawiający wyższe wymagania ustawodawcy w sferze prawa re- presyjnego, nie wymaga jednakże absolut- nej jasności czy komunikatywności wyraże- nia zakazu lub nakazu prawnego. Ani sama konieczność wykładni przepisu prawa, ani posłużenie się odesłaniem w zakresie defi- niowania cech czynu nie przesądzają jeszcze o przekroczeniu przez ustawodawcę konsty- tucyjnego standardu określoności czynu za- bronionego. Nakazu określoności (nullum crimen sine lege) nie spełnia przepis ustawy karnej wów- czas, gdy adresat normy prawnokarnej nie jest w  stanie zrekonstruować, jedynie na jego podstawie, zasadniczych znamion czy- nu zabronionego. Przepis ustawy karnej musi stwarzać podmiotowi odpowiedzialności karnej realną możliwość takiej rekonstruk- cji prawnokarnych konsekwencji zachowa- nia. Jeśli wynik tego testu jest pozytywny, to dany przepis prawa represyjnego jest zgod- ny z zasadami nullum crimen sine lege scripta oraz nullum crimen sine lege certa. Zasady te gwarantują jednakże, że odpowiedzialność karną może ponieść tylko sprawca czynu za- bronionego przez ustawę, nie zaś, że ustawa taka będzie zawierała opis każdego możliwe- go zachowania, które wyczerpuje znamiona tego czynu. Postanowienie SN z dnia 29 stycznia 2009 r., I KZP 29/08, OSNKW 2009, nr 2, poz. 15 Dopuszczalne, a niekiedy nawet konieczne jest doprecyzowanie znamion ustawowych niektórych czynów zabronionych w aktach rangi podustawowej, to jest w rozporządze- niach. Takie działanie ustawodawcy nie na- rusza zasady nullum crimen sine lege zawartej w art. 1 § 1 k.k. Art. 1 § 2 Wyrok SN z dnia 3 listopada 2004 r., V KK 1/03, Prok. i Pr.-wkł. 2005, nr 11, poz. 1 W doktrynie i orzecznictwie dominuje po- gląd, że w wypadku kumulatywnej kwalifi- 25 Art. 1 Część ogólna kacji prawnej czynu, fakt ten z reguły wpły- wa na wyższy stopień społecznej szkodliwości czynu, przekładając się na wyższy stopień winy i  możliwość wymierzenia surowszej sankcji karnej. Nadto zauważa się, że w wy- padku skazania za przestępstwo na podsta- wie dwóch lub więcej zbiegających się prze- pisów okoliczności stanowiące znamiona przestępstw określonych w tych przepisach mogą być uznane za obciążające, z wyłącze- niem tych, które mieszczą się w przepisie, na którego podstawie wymierzono karę. żonego a wypadkiem. Istnienie związku przy- czynowego w tym znaczeniu nie jest jednak wystarczające dla obiektywnego przypisa- nia skutku sprawcy. Obiektywne przypisanie oskarżonemu skutku przestępnego jest możli- we tylko wtedy, gdy stwierdzi się, że zachowa- nie sprawcy stwarzało lub istotnie zwiększało nieakceptowane prawnie niebezpieczeństwo dla dobra prawnego stanowiącego przedmiot zamachu i niebezpieczeństwo to zrealizowa- ło się w postaci wystąpienia danego skutku przestępnego. Wyrok SN z dnia 10 lutego 2009 r., WA 1/09, OSNwSK 2009, poz. 343 Ocena stopnia społecznej szkodliwości kon- kretnego zachowania powinna być oce- ną całościową, uwzględniającą okoliczno- ści wymienione w art. 115 § 2 k.k., nie zaś sumą, czy pochodną ocen cząstkowych ta- kiej czy innej „ujemności” tkwiącej w po- szczególnych okolicznościach i dlatego też, jeżeli w art. 1 § 2 k.k. mówi się o znikomej społecznej szkodliwości czynu, to wymóg znikomości dotyczy społecznej szkodliwości ocenianej kompleksowo, nie zaś jej poszcze- gólnych faktorów. Obiektywne przypisanie skutku Wyrok SN z dnia 9 maja 2002 r., V KK 21/02, Prok. i Pr.-wkł. 2002, nr 12, poz. 13 W czysto fizycznym sensie istnieje związek przyczynowy pomiędzy zachowaniem oskar- Postanowienie SN z dnia 20 maja 2009 r., II KK 306/09, OSNwSK 2010, poz. 1058 W odniesieniu do przestępstw polegających na naruszeniu reguł ostrożności koncep- cji tzw. obiektywnego przypisania, ustalo- ny musi być związek pomiędzy naruszeniem przez współuczestnika ruchu określonej re- guły bezpieczeństwa a zmaterializowaniem się samego zdarzenia, zaistnieniem skut- ku, polegający na tym, że sprawca narusza tę regułę ostrożności, która miała zapobiec realizacji czynu zabronionego na tej drodze, na której w rzeczywistości on nastąpił. Wyrok SN z dnia 30 sierpnia 2011 r., IV KK 187/11, LEX nr 950442 Spowodowanie skutku może być tylko wtedy obiektywnie przypisane sprawcy, gdy urze- czywistnia się w  nim niebezpieczeństwo, któremu zapobiec miałoby przestrzeganie naruszonego obowiązku ostrożności. Innymi słowy, spowodowanie skutku może być tyl- 26 Rozdział I. Zasady odpowiedzialności karnej Art. 1 ko wtedy przypisane sprawcy, gdy przestrze- ganie przez niego obowiązku ostrożności za- pobiegłoby nastąpieniu skutku. Postanowienie SN z dnia 15 lutego 2012 r., II KK 193/11, OSNKW 2012, nr 9, poz. 89 Prawnokarną odpowiedzialność za skutek uzasadnia jedynie takie przyczynienie się, które w sposób istotny zwiększa ryzyko wy- stąpienia tego skutku. Dla przyjęcia kary- godnego charakteru przyczynienia się do powstania skutku konieczne jest ustalenie, że sprawca – niezależnie od innych warun- ków obiektywnego przypisania skutku – za- chowaniem swoim w sposób znaczący zwięk- szył ryzyko wystąpienia skutku stanowiącego znamię typu czynu zabronionego, co najczęś- ciej będzie można wnioskować z faktu istot- nego naruszenia reguł ostrożnego postępowa- nia z dobrem prawnym w danych warunkach. Z uzasadnienia: Proces ustalania odpowiedzialności za sku- tek w prawie karnym ma charakter złożony. Nie jest bowiem dla ustalenia tej odpowie- dzialności wystarczające jakiekolwiek przy- czynienie się konkretnej osoby (w  płasz- czyźnie empirycznej) do powstania skutku. Przyczynienie to musi spełniać dodatkowe kryteria o charakterze normatywnym. Ma- jąc na uwadze, że podstawą odpowiedzial- ności karnej może być wyłącznie taki czyn, który w ocenie społecznej charakteryzuje się szczególnym stopniem naganności i zasługu- je na moralne potępienie, to nie każde przy- czynienie się do powstania nagannego skut- ku uzasadnia postawienie sprawcy takiego przyczynienia zarzutu winy rozumianej jako przypisanie mu negatywnej oceny moralnej powstałych skutków. Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela pogląd wyrażony w wielu judykatach Sądu Najwyższego, że prawnokarną odpowiedzial- ność za skutek uzasadnia jedynie takie przy- czynienie się, które w sposób istotny zwiększa ryzyko wystąpienia tego skutku (por. wyrok SN z dnia 8 marca 2000 r., III KKN 231/98, OSNKW 2000, z. 5–6, poz. 45; wyrok SN z dnia 1 grudnia 2000 r., IV KKN 509/98, OSNKW  2001, z.  5–6, poz.  45; wyrok SN z  dnia 9 maja 2002 r., V  KK  21/02, LEX nr 54393; wyrok SN z dnia 3 październi- ka 2006 r., IV KK 290/06, R-OSNKW 2006, poz.  1866; wyrok SN z  dnia 30 sierpnia 2008 r., IV KK 187/11, LEX nr 950442). Powyższa teza jest szczególnie istotna w przy- padku przestępstw nieumyślnych, bowiem wówczas brak jest co do zasady szczególnej, podmiotowej komponenty negatywnej mo- ralnej oceny czynu w postaci nagannego za- miaru lub nagannego celu działania sprawcy. Z tego też powodu, dla przyjęcia karygodne- go charakteru przyczynienia się do powsta- nia skutku, zwłaszcza przy tej kategorii prze- stępstw, konieczne jest ustalenie, że sprawca – niezależnie od innych warunków obiek- tywnego przypisania skutku – zachowaniem swoim w sposób znaczący zwiększył ryzyko wystąpienia skutku stanowiącego znamię typu czynu zabronionego, co najczęściej bę- dzie można wnioskować z faktu istotnego naruszenia reguł ostrożnego postępowania 27 Art. 1 Część ogólna z dobrem prawnym w danych warunkach. Należy przy tym podkreślić, że brak odpo- wiedzialności karnej za przyczynienie się do powstania skutku w żadnym wypadku nie wyklucza możliwej odpowiedzialności cywil- nej, czy to na zasadzie ryzyka, czy też winy, bowiem z uwagi na charakter odpowiedzial- ności karnej, która zasadza się na wspomnia- nej wcześniej szczególnej ocenie moralnej czynu, warunki przypisania sprawcy skutku w prawie karnym mogą być (i są) bardziej re- strykcyjne niż w prawie cywilnym. Jak już wspomniano, w perspektywie prze- stępstw skutkowych naruszenie zgenerali- zowanych reguł ostrożności obowiązujących w danych warunkach jest tylko wskazów- ką pozwalającą na przyjęcie, że rzeczywiście konkretne działanie sprawcy naruszające te reguły powiązane było w konkretnej sytua- cji faktycznej z istotnym zwiększeniem ryzy- ka wystąpienia skutku stanowiącego znamię typu czynu zabronionego. Niekiedy, pomi- mo naruszenia owych reguł, z uwagi na spe- cyficzne okoliczności faktyczne, do takiego istotnego zwiększenia ryzyka nie dochodzi. (…) Ustalenie stopnia zwiększenia ryzy- ka wystąpienia skutku w realiach konkret- nej sprawy należy do sfery ocen faktycznych i pozostaje pod ochroną art. 7 k.p.k. Kwe- stią natomiast wykładni prawa, a w szcze- gólności znamion typów czynów zabronio- nych znamiennych skutkiem, jest odpowiedź na pytanie, jaki stopień zwiększenia owego ryzyka jest konieczny dla przyjęcia realizacji przesłanek odpowiedzialności karnej za sku- tek. Nie ulega wątpliwości, że sama obiek- tywna przewidywalność wystąpienia skutku nie jest jeszcze wystarczająca, bowiem w per- spektywie przestępstw skutkowych chodzi o przewidywalność znacznego, a nie jakiego- kolwiek stopnia prawdopodobieństwa wystą- pienia skutku. Podobnie samo naruszenie re- guł ostrożności nie wystarczy dla przypisania sprawcy odpowiedzialności za skutek, o ile rezultatem tego naruszenia nie jest istotne zwiększenie ryzyka wystąpienia skutku. Postanowienie SN z dnia 9 maja 2013 r., V KK 342/12, LEX nr 1388235 Z uzasadnienia: Tak zgeneralizowany pogląd zaprezentowa- ny w wyroku Sądu Odwoławczego budzi za- strzeżenia, bowiem samo ustalenie pomiędzy ocenianym działaniem sprawcy a skutkiem, związku przyczynowego, rozumianego jako łańcuch oddziaływań kauzalnych zachodzą- cych w rzeczywistości przyrodniczej i spo- łecznej (opisywanego niekiedy jako przekaz energii lub informacji – por. K. Buchała, Pra- wo karne materialne, Warszawa 1989, s. 224), nie jest wystarczający dla przyjęcia odpowie- dzialności karnej tego sprawcy za ten skutek. Nie jest też dopuszczalne sprowadzenie przy- pisania odpowiedzialności za skutek stano- wiący znamię czynu zabronionego do pro- stego testu warunku sine qua non (A. Zoll, w pracy Odpowiedzialność karna lekarza za niepowodzenie w leczeniu, Warszawa 1988, s. 47; R. Dębski, w pracy Pozaustawowe zna- miona przestępstwa. O ustawowym charakte- rze norm prawa karnego i znamionach typu czynu zabronionego nie określonych w ustawie, 28 Rozdział I. Zasady odpowiedzialności karnej Art. 1 Łódź 1995;, s. 168, przypis 163; J. Majewski w Glosie do wyroku SN z dnia 8.III.2000 r., (III KKN 231/98); OSP 2001, nr 10, poz. 146, s. 492; P. Konieczniak, (w pracy) Czyn jako podstawa odpowiedzialności w prawie karnym, Kraków 2002, s. 232–243). Od wielu już lat w orzecznictwie Sądu Najwyż- szego oraz doktrynie prawa karnego wskazu- je się na konieczność spełnienia dodatkowych przesłanek przypisania odpowiedzialności za skutek poza ustaleniem powiązania kauzalnego między ocenianym zachowaniem a skutkiem, przy czym przesłanki te różnią się w zależności od tego, czy chodzi o przestępstwa zrealizowa- ne przez działanie czy zaniechanie. Np. jednym z takich powszechnie akceptowanych warun- ków owego przypisania jest zachodząca ex ante (w momencie realizacji czynu) obiektywna przewidywalność tego, że dane zachowanie łączy się z wysokim prawdopodobieństwem wystąpienia skutku na tej drodze kauzalnej, na której ostatecznie skutek ten się zrealizo- wał. Obiektywne przypisanie skutku nie zale- ży natomiast ani od zamiaru sprawcy, ani od tego, czy sprawca skutek ten sam przewidywał. (por. m.in. postanowienie SN z dnia 15 lutego 2012 r. II KK 193/12 Biul.SN 2012/9/11, wyrok SN z dnia 8 marca 2000 r., III KKN 231/98, OSNKW 2000, z. 5–6, poz. 45; wyrok SN z dnia 1 grudnia 2000 r., IV KKN 509/98, OSNKW  2001, z.  5–6, poz.  45; wyrok SN z  dnia 9 maja 2002 r., V  KK  21/02, LEX nr 54393; wyrok SN z dnia 3 październi- ka 2006 r., IV KK 290/06, R-OSNKW 2006, poz.  1866; wyrok SN z  dnia 30 sierpnia 2008 r., IV KK 187/11, LEX nr 950442, po- stanowienie SN z  dnia 3 czerwca 2004  r. V KK 37/04 Biul.SN 2004/8/12, wyrok SN z dnia 3 października 2006 r. IV KK 290/06 OSNwSK  2006/1/1866, wyrok SN z  dnia 1 grudnia 2000  r. IV  KKN  509/98, Biul. SN  2001/3/16, postanowienie SN z  dnia 12 stycznia 2010 r., IV KK 225/09, Prok. i Pr.- -wkł. 2010/7–8/1, wyrok SN z  dnia 4 lip- ca 2013, III KK 33/13 niepubl., w literatu- rze przedmiotu por. m.in. M. Bielski, Kryteria obiektywnego przypisania skutku na tle współ- czesnej polskiej dogmatyki prawa karnego, w: Państwo prawa i prawo karne. Księga Jubileu- szowa Profesora Andrzeja Zolla, red. P. Kar- das, T. Sroka, W. Wróbel, tom II, s. 503–528, J. Giezek, Przyczynowość oraz przypisanie skut- ku w prawie karnym, Wrocław 1994, P. Kardas, Przypisanie skutku przy przestępnym współdzia- łaniu (w:) red. J. Majewski, Podstawy odpowie- dzialności za przestępstwo skutkowe, KPP 2004, nr  4; J. Majewski, Prawnokarne przypisanie skutku przy zaniechaniu. [Zagadnienia węzłowe], Kraków 1997, Sz. Tarapata: Głos w sprawie „niebezprawnego naruszenia reguł postępowa- nia z dobrem prawnym” [o przypadku tzw. „pło- nącego anioła”] e -CZPK 12/2013, M. Małecki: Z problematyki obiektywnego przypisania skutku [przypadek płonącego anioła] e -CZPK 11/2013). Nie można także wykluczyć, że w zainicjo- wany przez sprawcę łańcuch kauzalny włączy się zachowanie innej osoby, w tym samego pokrzywdzonego. Takie współprzyczynienie może (choć nie musi) prowadzić do zmniej- szenia zakresu odpowiedzialności sprawcy przez zmniejszenie stopnia winy uzasadnio- ne mniejszym zakresem społecznej szkodli- 29 Art. 1 Część ogólna wości czynu, jaki można było sprawcy w ta- kiej sytuacji przypisać. Z tego też powodu w  orzecznictwie Sądu Najwyższego fakt przyczynienia się pokrzywdzonego do wy- stąpienia skutku najczęściej znajdował swo- je odzwierciedlenie na płaszczyźnie wymiaru kary (por. m.in. wyrok SN z dnia 24 stycz- nia 1997 r. II KKN 133/96, Prok. i Pr.-wkł. 1997/6/5). Niekiedy przyczynienie się po- krzywdzonego (lub innej osoby) może być tak daleko idące, że prowadzić będzie do zwolnienia innej osoby z odpowiedzialności za skutek. Podobnie, w przypadku zaniechania przez gwaranta nienastąpienia skutku prawid- łowej realizacji obowiązków (art.  2  k.k.) nie można a priori wykluczyć wpływu tej okoliczności na odpowiedzialność kar- ną osoby, która uruchomiła dany przebieg kauzalny prowadzący do skutku, a które- go rozwojowi miał się przeciwstawić gwa- rant. (por. z nowszych rozważań w tej kwe- stii T. Sroka (w:) Odpowiedzialność karna za niewłaściwe leczenie. Problematyka obiek- tywnego przypisania skutku, Warszawa 2013, s.  534  i  n. oraz cytowana tam literatu- ra przedmiotu oraz orzecznictwo). Także i w tym wypadku, zaniechanie przez gwa- ranta wypełnienia obowiązku zapobieżenia skutkowi może prowadzić do łagodniejszej odpowiedzialności osoby, która wcześniej uruchomiła przebieg przyczynowy wywo- łując niebezpieczeństwo realizacji skutku, a  nawet całkowitego wyłączenia tej od- powiedzialności, choć nie wykluczone są także sytuacje, w których spełnione będą przesłanki częściowej lub pełnej odpowie- dzialności za skutek zarówno tej osoby, jak i samego gwaranta. Wyrok SN z dnia 4 lipca 2013 r., III KK 33/13, Biul. PK 2013, nr 9, s. 6–11 1. W aktualnym orzecznictwie Sądu Naj- wyższego dla oceny odpowiedzialności kar- nej za przestępstwo skutkowe za najbardziej przydatną uznaje się koncepcję obiektywne- go przypisania skutku, która oprócz wykaza- nia – w przypadku przestępstw z działania – czysto fizykalnego przepływu informacji, bądź energii pomiędzy zachowaniem spraw- cy a zaistniałym skutkiem, wymaga także ustalenia na płaszczyźnie normatywnej na- ruszenia reguł postępowania z dobrem praw- nym oraz tego, by zaistniały przebieg kau- zalny prowadzący do skutku był obiektywnie przewidywalny, tj. by był rozpoznawalny dla tzw. wzorca normatywnego wyposażonego w adekwatną wiedzę i doświadczenie życio- we. Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie silnie akcentuje także, że nie chodzi tutaj o jakiekolwiek naruszenie owych reguł, ale ze względu na funkcje i cele prawa karnego – o naruszenie istotne, które w sposób kary- godny zwiększa ryzyko wystąpienia skutku. 2. Warunek przewidywalności skutku jest nie- odzownym warunkiem aktualizacji po stronie adresata normy sankcjonowanej obowiązku podjęcia zachowań zgodnych z wymaganymi w danych okolicznościach regułami postępo- wania. Brak obiektywnej przewidywalności skutku przestępnego w danej sytuacji faktycz- 30 Rozdział I. Zasady odpowiedzialności karnej Art. 2 nej wyklucza możliwość podjęcia zachowania zgodnego z regułami postępowania, a zatem wyklucza uznanie takiego zachowania za pozo- stające w granicach zakresu zastosowania nor- my sankcjonowanej. Konsekwentnie nie jest możliwe pozytywne stwierdzenie, iż sprawca ten zachował się bezprawnie i może ponieść odpowiedzialność za zaistniały obiektywnie skutek. Podkreślić należy także, że zagadnie- nie przewidywalności określonego skutku, jako warunek jego przypisania w orzecznictwie są- dowym pojawia się już od ponad pół wieku. 3. W  sprawach medycznych, na pierwszy plan wysuwa się tzw. włączenie się cudze- go zakresu odpowiedzialności. Rozumie się przez to konieczność uwzględnienia w oce- nie normatywnych warunków przypisania skutku potencjalnemu sprawcy przypad- ków przejęcia odpowiedzialności za skutek przestępny przez obiektywnie nieprawidło- wo zachowującą się osobę trzecią, do której zakresu odpowiedzialności zawodowej nale- żało uchylenie niebezpieczeństwa dla dobra prawnego. Art. 2. Odpowiedzialności karnej za przestępstwo skutkowe popełnione przez zaniechanie podlega ten tylko, na kim ciążył prawny, szczególny obowiązek zapo- biegnięcia skutkowi. Wyrok SN z dnia 10 grudnia 2002 r., IV KKN 667/99, LEX nr 74384 Niedopełnienie obowiązku polega na za- niechaniu podjęcia takich czynności, które w danej sytuacji faktycznej, zgodnie z obo- wiązującymi przepisami i regułami postępo- wania, należało podjąć. Postanowienie SN z dnia 3 czerwca 2004 r., V KK 37/04, OSNKW 2004, nr 7–8, poz. 73 Skutek czynu zabronionego określonego w art. 160 § 1 k.k. może urzeczywistniać się także w zwiększeniu stopnia narażenia czło- wieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia, które wystąpiło już wcześniej, ale jeśli zarzuconym zachowaniem jest nie- umyślne zaniechanie ciążącego na oskarżo- nym obowiązku zapobiegnięcia skutkowi, to warunkiem pociągnięcia oskarżonego do odpowiedzialności karnej za przestępstwo z art. 160 § 2 i 3 k.k. jest obiektywne przy- pisanie mu takiego skutku. Będzie on speł- niony wtedy, gdy zostanie dowiedzione, że pożądane zachowanie alternatywne, polega- jące na wykonaniu przez oskarżonego ciążą- cego na nim obowiązku, zapobiegłoby real- nemu i znaczącemu wzrostowi stopnia tego narażenia. Z uzasadnienia: Argumentacja sądu odwoławczego wymaga jednak poszerzenia z punktu widzenia przesła- nek prawnokarnego przypisania skutku jako warunku odpowiedzialności karnej za przestęp- stwo popełnione przez zaniechanie. Zgodnie z dominującą w nauce prawa karnego teorią, 31 Art. 2 Część ogólna warunkiem takiego przypisania jest ustalenie, że działanie, którego sprawca, wbrew ciążące- mu na nim obowiązkowi zaniechał, chroniło in concreto przed wystąpieniem negatywnego skutku, stanowiącego znamię przestępstwa. Ujmując ściślej, zachowanie alternatywne, oczekiwane i pożądane od sprawcy, w związ- ku z ciążącym na nim obowiązkiem, powinno obiektywnie zabezpieczać przed urzeczywist- nieniem się niebezpieczeństwa, tj. wystąpie- niem skutku określonego w typie przestęp- stwa (zob. wyroki SN: z dnia 25 maja 1995 r., II KRN 52/95, OSNKW 1995, z. 11–12, poz. 82, z  dnia 8 marca 2000 r., III  KKN  231/98, OSNKW 2000, z. 5–6, poz. 45, z dnia 1 grud- nia 2000 r., IV KKN 509/98, OSNKW 2001, z. 5–6, poz. 45). Wyrok SN z dnia 24 lutego 2005 r., V KK 375/04, OSNKW 2005, nr 3, poz. 31 Jeśli skutek stanowiący ustawowe znamię przestępstwa popełnionego przez zaniecha- nie jest następstwem bezprawnych zachowań wielu osób, to zważywszy na treść art. 2 k.k., może być on przypisany tym tylko, które nie wykonały ciążącego na nich prawnego, szcze- gólnego obowiązku zapobiegnięcia skutkowi i tylko wtedy, gdy w nastąpieniu skutku urze- czywistniło się niebezpieczeństwo, które wy- konanie tego obowiązku miało odwrócić. Wyrok SN z dnia 8 czerwca 2010 r., III KK 408/09, LEX nr 598846 Zakres obowiązków ciążących na gwarancie musi być definiowany w odniesieniu do tego momentu czasowego w którym on działa, w oparciu o wtedy dostępne mu informacje o okolicznościach stanu faktycznego. W od- niesieniu do tego momentu formułowane być winny wnioski co do zakresu realizacji tych- że obowiązków i niebezpieczeństw, które wy- nikać mogą z ich zaniechania. Z uzasadnienia: (…) każdy lekarz wykonując zawód szcze- gólnego zaufania społecznego jest – z istoty swojego powołania – zobowiązany do tego by odwracać niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia, a nie tylko do tego, by go nie zwięk- szać. Gwarant bowiem ma obowiązek wdro- żyć wszystkie takie działania, które w wa- runkach sytuacyjnych, w jakich działa, są według rekomendacji wynikających z aktu- alnego stanu wiedzy wymagane jako dają- ce szansę na wykluczenie, ograniczenie czy neutralizację niebezpieczeństwa „pierwotne- go” – a nie tylko takie, które mogą do tego prowadzić w sposób pewny. Postanowienie SN z dnia 15 lutego 2012 r., II KK 193/11, OSNKW 2012, nr 9, poz. 89 Z uzasadnienia: Dla realizacji znamion przestępstwa skutko- wego popełnionego przez zaniechanie ko- nieczna jest aktualizacja obowiązku zapo- biegnięcia skutkowi. Skoro – jak ustaliły to orzekające w sprawie Sądy – organizacja przedstawienia nie łączyła się ze znacznym zwiększeniem ryzyka wystąpienia skutków, o których mowa w art. 156 § 1 k.k. lub 160 § 1 k.k., nie doszło do sytuacji, w której zak- 32 Rozdział I. Zasady odpowiedzialności karnej Art. 4 tualizował się obowiązek zapobieżenia wy- stąpienia tym skutkom. Nie istniały więc przesłanki rozważania odpowiedzialności za popełnienie przestępstwa z art. 156 § 2 k.k. lub 160 § 2 k.k. w formie zaniechania. Art. 3. Kary oraz inne środki przewidziane w tym kodeksie stosuje się z uwzględnie- niem zasad humanitaryzmu, w szczególności z poszanowaniem godności człowieka. Postanowienie SN z dnia 19 października 2010 r., II KK 224/10, Biul. PK 2010, nr 6, poz. 38 Zasada humanitaryzmu, określona w art. 3 k.k., jest związana ze stosowaniem kar oraz innych środków przewidzianych w Kodeksie karnym i sprowadza się do mi- nimalizacji cierpień, dolegliwości i innych niedogodności zadawanych w związku z re- alizacją norm prawa karnego. Art. 4. § 1. Jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w czasie po- pełnienia przestępstwa, stosuje się ustawę nową, jednakże należy stosować ustawę obowiązującą poprzednio, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy. § 2. Jeżeli według nowej ustawy czyn objęty wyrokiem zagrożony jest karą, której górna granica jest niższa od kary orzeczonej, wymierzoną karę obniża się do gór- nej granicy ustawowego zagrożenia przewidzianego za taki czyn w nowej ustawie. § 3. Jeżeli według nowej ustawy czyn objęty wyrokiem nie jest już zagrożony karą pozbawienia wolności, wymierzoną karę pozbawienia wolności podlegającą wyko- naniu zamienia się na grzywnę albo karę ograniczenia wolności, przyjmując że je- den miesiąc pozbawienia wolności równa się 60 stawkom dziennym grzywny albo 2 miesiącom ograniczenia wolności. § 4. Jeżeli według nowej ustawy czyn objęty wyrokiem nie jest już zabroniony pod groźbą kary, skazanie ulega zatarciu z mocy prawa. Art. 4 § 1 Wyrok SA w Katowicach z dnia 23 grudnia 1998 r., II AKa 228/98, OSA 1999, z. 4, poz. 26 Rozważając problem „względności ustawy” w znaczeniu użytym w art. 4 § 1 k.k. nale- ży mieć na uwadze okoliczności konkretnej sprawy (konkretnego czynu i jego sprawcy) i odnieść je nie tylko do ustawowego zagro- żenia, określającego granice w jakich sąd może orzec karę, ale również do ustawowych zasad wy
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kodeks karny. Wybór orzecznictwa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: