Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00369 008104 15707536 na godz. na dobę w sumie
Kodeks pracy. Komentarz - ebook/pdf
Kodeks pracy. Komentarz - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 929
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-5871-0 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> komentarze prawnicze
Porównaj ceny (książka, ebook (-5%), audiobook).
Komentarze Kompaktowe Nowa odsłona bestsellerowej serii
Komentarze Becka. Edycja Limitowana
Najnowszy komentarz do Kodeksu Pracy
Unikalna prezentacja zagadnień z perspektywy zarówno pracownika, jak i pracodawcy!
Komentarz stanowi praktyczne i przejrzyste opracowanie, które stanowi doskonałą pomoc w codziennej pracy zarówno dla pracodawców, reprezentujących ich pełnomocników, jak i pracowników. Oprócz szczegółowej charakterystyki Kodeksu pracy, zawiera także omówienie najważniejszych aktów wykonawczych, a także analizę najnowszego orzecznictwa oraz poglądów doktryny.
Najwybitniejszy skład autorski:
Jednym z największych atutów komentarza jest zespół
autorski, w unikalny sposób łączący tradycyjny model wykładni z praktycznym, uwzględniającym
perspektywę naukową, doktrynalną, sędziowską, a także eksperckie doświadczenie współpracy
ze związkami zawodowymi
, kompetencje z zakresu ochrony dóbr osobistych oraz wieloletnie doświadczenie
pracy doradczej dla największych pracodawców w Polsce
.
Precyzyjna nawigacja wewnętrzna:
  • szczegółowy podział wewnętrzny poszczególnych komentarzy,
  • spisy treści do artykułów,
  • tytuły tez, pozwalające na szybkie znalezienie właściwego zagadnienia,
  • numery tez, pozwalające na sprawne korzystanie z wewnętrznych odesłań.
Praktyczne opracowanie tematu:
  • argumentacja do obrony własnych racji,
  • omówienia wybitnych specjalistów z danego tematu,
  • poglądy doktryny,
  • odniesienia do poglądów wyrażonych w innych publikacjach.
Szczegółowe objaśnienia zagadnień:
  • prawa i obowiązki pracowników oraz pracodawców,
  • stosunek pracy,
  • wynagrodzenia,
  • urlopy pracownicze,
  • odpowiedzialność materialna pracowników,
  • czas pracy,
  • bezpieczeństwo i higiena pracy,
  • układy zbiorowe,
  • uprawnienia pracowników związane z rodzicielstwem,
  • zatrudnianie młodocianych.
Adresaci:
  • sędziowie sądów pracy i ubezpieczeń społecznych,
  • adwokaci i radcowie prawni,
  • pracodawcy,
  • specjaliści do spraw BHP,
  • przedstawiciele związków zawodowych,
  • społeczni inspektorzy pracy,
  • pracownicy,
  • aplikanci wszystkich zawodów prawniczych,
  • słuchacze studiów podyplomowych.
Najbardziej aktualny stan prawny:
Komentarz uwzględnia wszystkie ostatnie zmiany do KP, wprowadzone m.in.:
ustawą z 28.5.2013 r. dotyczącą urlopów macierzyńskich – w tym dodatkowego, urlopów rodzicielskich oraz wychowawczych. Nowela m.in.: zwiększa łączny wymiar płatnego urlopu po urodzeniu dziecka z 6 miesięcy do roku (52 tygodni), a w przypadku porodu mnogiego nawet do 71 tygodni, wprowadza dodatkowo nowy 26-tygodniowy urlop rodzicielski czy zmienia wysokość wynagrodzeń wypłacanych rodzicom w przypadku korzystania z urlopów. Zmiana weszła w życie 17.6.2013 r.
ustawą z 9.11.2012 r. dotyczącą obowiązków informacyjnych pracodawców wobec Państwowej Inspekcji Pracy i Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Zmiana weszła w życie 17.1.2013 r.
ustawą z 12.7.2013 r. dotyczącą uelastycznienia czasu pracy. Ustawa m.in. wydłuża okres rozliczeniowy czasu pracy maksymalnie do 12 miesięcy, gwarantuje pracownikowi otrzymanie minimalnego wynagrodzenia za pracę także w miesiącach, w których, ze względu na rozkład czasu pracy, nie miał obowiązku wykonywania pracy, przewiduje dwa rozwiązania w zakresie ruchomego czasu pracy –  pracodawca może wyznaczyć pracownikom różne godziny rozpoczynania pracy w poszczególnych dniach, druga możliwość zakłada, że rozkład czasu pracy będzie określał przedział, w którym pracownik będzie rozpoczynał pracę, a godzinę rozpoczęcia pracy wybierze sam pracownik. Zmiana weszła w życie 23.8.2013 r.
ustawą z 26.7.2013 r., zgodnie z którą w 36-miesięcznym urlopie wychowawczym został wyodrębniony jeden miesiąc do wykorzystania wyłącznie przez drugiego z rodziców dziecka. Ponadto do 4 miesięcy został podwyższony wymiar urlopu wychowawczego, który może być wykorzystywany jednocześnie przez oboje rodziców lub opiekunów dziecka; wprowadzono możliwość podzielenia urlopu wychowawczego na pięć części; długotrwałe, nieprzerwane korzystanie z urlopu wychowawczego nie będzie już powodowało przedawnienia roszczenia o urlop wypoczynkowy, do którego pracownik nabył prawo przed urlopem wychowawczym. Zmiana weszła w życie 1.10.2013 r.
ustawą z 24.1.2014 r. (Druk sejmowy Nr 1539), która rozszerza katalog prac, które mogą być wykonywane w niedziele i święta.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Kodeks pracy1 z dnia 26 czerwca 1974 r. (Dz.U. Nr 24, poz. 141) Tekst jednolity z dnia 23 grudnia 1997 r. (Dz.U. 1998, Nr 21, poz. 94)2 (zm.: Dz.U. 1998, Nr 106, poz. 668, Nr 113, poz. 717; 1999, Nr 99, poz. 1152; 2000, Nr 19, poz. 239, Nr 43, poz. 489, Nr 107, poz. 1127, Nr 120, poz. 1268; 2001, Nr 11, poz. 84, Nr 28, poz. 301, Nr 52, poz. 538, Nr 99, poz. 1075, Nr 111, poz. 1194, Nr 128, poz. 1405, Nr 154, poz. 1805; 2002, Nr 74, poz. 676, Nr 135, poz. 1146, Nr 196, poz. 1660, Nr 199, poz. 1673, Nr 200, poz. 1679; 2003, Nr 166, poz. 1608, Nr 213, poz. 2081; 2004, Nr 96, poz. 959, Nr 99, poz. 1001, Nr 120, poz. 1252, Nr 240, poz. 2407; 2005, Nr 10, poz. 71, Nr 68, poz. 610, Nr 86, poz. 732, Nr 167, poz. 1398; 2006, Nr 104, poz. 708 i 711, Nr 133, poz. 935, Nr 217, poz. 1587, Nr 221, poz. 1615; 2007, Nr 64, poz. 426, Nr 89, poz. 589, Nr 176, poz. 1239, Nr 181, poz. 1288, Nr 225, poz. 1672; 2008, Nr 93, poz. 586, Nr 116, poz. 740, Nr 223, poz. 1460, Nr 237, poz. 1654; 2009, Nr 6, poz. 33, Nr 58, poz. 485, Nr 98, poz. 817, Nr 99, poz. 825, Nr 115, poz. 958, Nr 157, poz. 1241, Nr 219, poz. 1704; 2010, Nr 105, poz. 655, Nr 135, poz. 912, Nr 182, poz. 1228, Nr 224, poz. 1459, Nr 249, poz. 1655, Nr 254, poz. 1700; 2011, Nr 36, poz. 181, Nr 63, poz. 322, Nr 80, poz. 432, Nr 144, poz. 855, Nr 149, poz. 887, Nr 232, poz. 1378; 2012, poz. 908, poz. 1110; 2013, poz. 2, poz. 675, poz. 896, poz. 1028; 2014, poz. 208) 1 Odnośnik nr 1 dodany do tytułu ustawą z dnia 20.04.2004 r. (Dz.U. Nr 96, poz. 959), która wchodzi w życie 1.05.2004 r. Treść odnośnika publikujemy na końcu ustawy. 2 Tekst jednolity ogłoszono dnia 16.02.1998 r. Dział pierwszy. Przepisy ogólne Literatura: K.W. Baran (red.), Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2012; E. Chmielek-Łubińska, [w:] B. Wagner (red.), Kodeks pracy. Komentarz, Gdańsk 2011; J. Ciborowski, Kontratyp od zasady równego traktowania w zatrudnieniu w podmiotach o charakterze wyznaniowym, PiZS 2010, Nr 4; W. Czachórski (red.), System prawa cywilnego, t. III, cz. 1, Wrocław 1981; P. Czarnecki, Charakter prawny odszkodowania za dyskryminację w zatrudnieniu, PiZS 2012, Nr 2; D. Dörre-Nowak, Zbieg środków ochronnych przed molestowaniem, molestowaniem seksualnym i mobbingiem, PiZS 2004, Nr 11; S. Driczinski, Brak regulacji w prawie pracy jako jedna z przesłanek stosowania Kodeksu cy- wilnego – kilka refleksji ogólnych, PiZS 2006, Nr 12; T. Dybowski, [w:] W. Czachórski (red.), System prawa cywilnego, t. III, cz. 1, Wrocław 1981; L. Florek (red.), Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2011; M. Gersdorf, Jeszcze w sprawie sporu o pojęcie pracodawcy, PiZS 1997, Nr 2; G. Goździe- wicz, [w:] L. Florek (red.), Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2011; G. Goździewicz, Znaczenie aktów instrukcyjnych w prawie pracy, PiP 1978, Nr 11; G. Goździewicz, T. Zieliński, [w:] L. Florek (red.), Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2011; H. Hajn, Pojęcie pracodawcy po nowelizacji Ko- deksu pracy, PiZS 1997, Nr 5 i 6; Z. Hajn, Glosa do wyroku SN z 7.8.2001 r., I PKN 563/00, PiZS 2002, Nr 6; tenże, Zbiorowe prawo pracy. Zarys systemu, Warszawa 2013; L. Kaczyński, Zakres swo- body stron w kształtowaniu treści stosunku pracy, Rozprawa doktorska pisana pod kierunkiem prof. dr hab. Czesława Jackowiaka, Gdańsk 1979 (maszynopis); tenże, Zasada swobody umów w prawie pracy po nowelizacji kodeksu pracy, PiP 1997, z. 3; tenże, Zasada uprzywilejowania pracownika w świetle kodeksu pracy, PiP 1984, Nr 8; tenże, Glosa do wyroku SN z 11.6.1997 r., I PKN 201/97, OSP 1998, Nr 12, poz. 206; T. Kuczyński, Glosa do wyroku SA w Łodzi z 20.3.1998 r., I ACa 136/98, OSA 1999, z. 1, poz. 1; T. Liszcz, Równość kobiet i mężczyzn w znowelizowanym kodeksie pracy, PiZS 2002, Nr 2; W. Masewicz, [w:] J. Jończyk (red.), Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 1977; M.A. Nowicki, Europejski Trybunał Praw Człowieka. Wybór orzeczeń 2010, Lex/el. 2011; M. Paz- dan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, Warszawa 1998; K. Roszewska, Odpowiednie stosowanie przepisów Kodeksu cywilnego do stosunków pracy, maszynopis rozprawy doktorskiej w bibliotece WPiA UW; S. Rudnicki, Glosa do wyroku TK z 12.4.2000 r., K 8/98, PS 2000, Nr 4, s. 91; J. Stelina, Glosa do uchwały SN (7) z 23.5.2001 r., III ZP 25/00, OSP 2002, Nr 9, poz. 115; A. Szczerba-Zawada, Zasada równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do zatrudnienia oraz warunków pracy w świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Euro- pejskiej, Studia Iuridica Toruniensia 2011, t. IX; A. Świątkowski, Europejskie prawo socjalne, t. II – Europejskie prawo pracy, Warszawa 1999; tenże, Glosa do uchwały SN (7) z 23.5.2001 r., III ZP 25/00, OSP 2002, Nr 9, poz. 115; tenże, Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2006; tenże, Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2010; K. Świderska, Zakaz dyskryminacji w wynagradzaniu w prawie polskim w doniesieniu do standardów międzynarodowych, MoPr 2004, Nr 5; A. Tomanek, Glosa do uchwały SN (7) z 23.5.2001 r., III ZP 25/00, OSP 2002, Nr 9, poz. 115; M. Tomaszewska, [w:] K.W. Baran (red.), Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2012; M. Wandzel, Równe traktowanie mężczyzn i kobiet, Kraków 2003. Rozdział I. Przepisy wstępne Art. 1. [Przedmiot regulacji] Kodeks pracy określa prawa i obowiązki pracowników i pracodawców. Spis treści I. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II. Niepracownicze i nietypowe formy zatrudnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . III. Zakres przedmiotowy regulacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nb 1 3 5 Korus 3 1 2 3 Art. 1 Nb 1–3 Dział pierwszy. Przepisy ogólne I. Uwagi ogólne 1. Zakres regulacji. Komentowany przepis zawiera określenie zakresu podmiotowego i przed- miotowego KP. Zakres podmiotowy wyznaczają pojęcia pracownika i pracodawcy (art. 2 i 3 KP). Pomimo odwołania się do zdefiniowanych pojęć pracownika i pracodawcy KP reguluje także prawa i obowiązki innych osób – m.in. wykonujących pracę na innej podstawie niż stosu- nek pracy (art. 3041 KP); członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych (art. 3042 KP); osób prowadzących na własny rachunek działalność gospodarczą (art. 3043 KP); dzieci do ukończenia 16. roku życia (art. 3045 KP); organów sprawujących nadzór nad przedsiębiorstwami lub innymi jednostkami organizacyjnymi państwowymi albo samorządowymi (art. 23714 KP). Co więcej, KP reguluje również (częściowo) prawa i obowiązki organizacji związkowej (por. w sprawach „indywidualnych”: art. 232, 38, 112 § 1, art. 177 § 1; jak i zbiorowych: art. 91 § 2, art. 231a, 772 § 5, art. 676 § 1–3, art. 1042 § 1, art. 150 § 3 pkt 1, art. 23711–23712 w zw. z art. 23713a, Dział jedenasty KP, art. 244 § 3) oraz innego niż związkowe przedstawicielstwa pracowniczego (art. 91 § 2, art. 231a § 2 w zw. z art. 91 § 2, art. 676 § 4, art. 150 § 3 pkt 2, art. 23711–23712 w zw. z art. 23713a). 2. Zbieg reżimów prawnych. Jeżeli stosunek pracy określonej kategorii pracowników regu- lują przepisy szczególne, przepisy KP stosuje się w zakresie tam nieuregulowanym (zob. komentarz do art. 5 KP). Od powyższej normy „kolizyjnej” należy odróżnić sytuację, gdy dane podmioty łączą dwa stosunki prawne. Z taką sytuacją mamy do czynienia np. w przypadku członków zarządu spółek kapitałowych, pozostających jednocześnie w stosunku pracy z daną spółką „na stanowisku” (rodzaj pracy) członka zarządu. W takim przypadku stosunek członkostwa w zarządzie spółki regulowany jest przepisami KSH, natomiast stosunek pracy jest regulowany przepisami KP. Członek zarządu/pracownik podlega zatem obu reżimom odpowiedzialności – cywilnemu z KSH oraz pracowniczemu z KP. Oznacza to, że za swoje działania naruszające jed- nocześnie przepisy obu kodeksów członek zarządu/pracownik może ponieść odpowiedzialność wynikającą zarówno z KSH (np. odwołanie z funkcji członka zarządu spółki oraz odpowiedzial- ność za szkodę wyrządzoną przez członka władz spółki), jak i z KP (np. rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia oraz odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez pracownika – zob. wyr. SN z 17.12.2003 r., IV CK 305/02, Legalis). II. Niepracownicze i nietypowe formy zatrudnienia 1. Zatrudnienie niepracownicze oraz nietypowe. Ze wskazanymi wyłączeniami (dotyczącymi BHP oraz zatrudniania dzieci) poza zakresem regulacji KP znajdują się „niepracownicze” formy wykonywania pracy na podstawie umów cywilnoprawnych (np. umowy zlecenia, umowy o dzieło, umowy agencyjnej itp.). W przypadku takich umów nie występują konstytutywne ele- menty stosunku pracy, np. podporządkowanie. Kodeks pracy reguluje także tzw. nietypowe formy zatrudnienia. Charakteryzują się one pew- nymi odstępstwami od zatrudnienia typowego (np. telepraca). Za dyskusyjną natomiast można uznać kwestię, czy KP reguluje zatrudnienie pracownika na podstawie umowy przewidującej możliwość „użyczenia” go innemu pracodawcy na okres przej- ściowy do wykonania określonych zadań na zasadzie tzw. podnajmu pracy (zob. T. Zieliński, G. Goździewicz, [w:] L. Florek (red.), Kodeks pracy. Komentarz, s. 29 i nast.). Przede wszystkim należy podkreślić, że w ramach stosunku pracy pracodawca może powierzyć pracownikowi wykonywanie czynności określonych w umowie na rzecz innego podmiotu, co nie oznacza, że wskutek tego staje się on pracownikiem owego podmiotu i że od niego należy mu się wyna- grodzenie za pracę (zob. wyr. SN z 7.5.1998 r., I PKN 71/98, OSNAPiUS 1999, Nr 8, poz. 282). Podmiot faktycznie wypłacający wynagrodzenie za pracę pracownikom zatrudnionym przez in- nego pracodawcę nie staje się przez to stroną umowy o pracę (zob. wyr. SN z 1.2.2000 r., I PKN 494/99, OSNAPiUS 2001, Nr 12, poz. 409). Także wykonywanie pracy w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę, a znajdującym się w zakładzie pracy innego podmiotu i pod jego kierownic- twem, nie powoduje nawiązania stosunku pracy z tym podmiotem (zob. wyr. SN z 5.11.1999 r., I PKN 337/99, OSNAPiUS 2001, Nr 6, poz. 186). 4 Korus Rozdział I. Przepisy wstępne Nb 1 Art. 2 Innymi słowy, orzecznictwo dopuszcza konstrukcję wykonywania pracy „faktycznie” na rzecz i pod kierownictwem innego podmiotu niż pracodawca. Konstrukcja taka mieści się w defini- cji stosunku pracy tylko wtedy, gdy jako „rodzaj” pracy została wskazana praca na rzecz innego podmiotu, a pracodawca wydaje polecenie „wykonywania” poleceń innego podmiotu (w zakresie kierowania procesem pracy). Konsekwencją przyjęcia dopuszczalności takiej kon- strukcji jest oczywiście objęcie pracownika i pracodawcy zakresem podmiotowym KP. 2. Nietypowość pracy tymczasowej. Sprawa komplikuje się przy analizie postanowień ustawy 4 o zatrudnianiu pracowników tymczasowych. Można przyjąć, że kreuje ona nowy rodzaj stosunku prawnego, czyli stosunku pracy tymczasowej. Zgodnie bowiem z definicją zawartą w art. 2 pkt 2 PracTymU, pracownikiem tymczasowym jest pracownik zatrudniony przez agencję pracy tym- czasowej wyłącznie w celu wykonywania pracy tymczasowej na rzecz i pod kierownictwem pracodawcy użytkownika. W ramach tego stosunku mamy do czynienia z „wielopodmioto- wością” po stronie pracodawcy (por. wyr. SN z 13.3.2012 r., II PK 170/11, Legalis). Potwierdzeniem przedstawionej wykładni jest treść art. 5 PracTymU, zgodnie z którą w za- kresie nieuregulowanym odmiennie przepisami ustawy i przepisami odrębnymi, do agencji pracy tymczasowej, pracownika tymczasowego i pracodawcy użytkownika stosuje się przepisy prawa pracy dotyczące odpowiednio pracodawcy i pracownika. Tym samym wskazane podmioty nie są „pracodawcą” i „pracownikiem” w rozumieniu art. 1 KP. III. Zakres przedmiotowy regulacji 1. Pojęcie „praw i obowiązków”. Zakres przedmiotowy KP wskazany w komentowanym 5 przepisie dotyczy praw i obowiązków pracodawców oraz pracowników. Istotne jest przy tym podkreślenie, że KP nie reguluje wyłącznie „stosunku pracy” jako specyficznego stosunku zobo- wiązaniowego między stronami (por. art. 1 KC, zgodnie z którym „kodeks (. . . ) reguluje stosunki cywilnoprawne między osobami fizycznymi i osobami prawnymi”). Ustawodawca zdecydował się posłużyć znacznie szerszym pojęciem „praw i obowiązków”. Prawa te i obowiązki nie muszą zatem być ani prawami „wzajemnymi”, ani nawet prawami w relacji między pracownikiem a pracodawcą. Tytułem przykładu można podać przepisy dotyczące BHP. Obowiązki nałożone na pracodawcę i pracownika nie mają charakteru obowiązków wzajemnych (niezachowanie przez pracownika zasad BHP nie zwalnia pracodawcy od obowiązku ich przestrzegania). Nie stanowią także treści stosunku pracy (por. art. 22 § 1 KP). 2. Stosunek służbowy. Kodeks pracy nie ma natomiast zastosowania do stosunków admi- 6 nistracyjnych, w jakich pozostają zawodowi żołnierze, funkcjonariusze Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencji Wywiadu, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Policji, Straży Wię- ziennej, Straży Granicznej, oraz Państwowej Straży Pożarnej. Kodeks pracy stosuje się tylko w zakresie, w jakim do jego postanowień odsyłają postanowienia poszczególnych ustaw regulujących sytuację prawną tych podmiotów (A. Świątkowski, Kodeks pracy. Komentarz, s. 10). 3. Zupełność KP. Kodeks pracy w wymiarze przedmiotowym nie ma obecnie przymiotu 7 ustawy kompleksowej ani tym bardziej kompletnej. Poza nim znajduje się bowiem przeważa- jąca część przepisów zbiorowego i procesowego prawa pracy oraz znacząca część szczególnych przepisów indywidualnego prawa pracy (np. urzędniczego – por. K.W. Baran (red.), Kodeks pracy. Komentarz, s. 22). Art. 2. [Pojęcie pracownika] Pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mia- nowania lub spółdzielczej umowy o pracę. 1. Definicja legalna. Pojęcie „pracownik” ma dwa podstawowe zakresy znaczeniowe – socjo- 1 logiczny i prawny. W pierwszym znaczeniu za pracowników uważa się tych wszystkich, którzy znajdując się w konkretnej sytuacji życiowej, za podstawowe źródło egzystencji swojej i swoich najbliższych uważają zarobkowe świadczenie pracy. W tym znaczeniu pracownikami są również Korus 5 2 3 4 5 Art. 2 Nb 2–5 Dział pierwszy. Przepisy ogólne np. zleceniobiorcy. W znaczeniu prawnym pracownikiem jest wyłącznie osoba pozostająca w stosunku pracy, bez względu na szczególny sposób jego powstawania, trwałość więzi prawnej oraz okoliczność, czy praca stanowi dla niej zajęcie główne czy uboczne i jaką rolę odgrywa dochód z pracy w jej statusie majątkowym (por. W. Masewicz, [w:] J. Jończyk (red.), Kodeks pracy. Komentarz, s. 13). 2. Konsekwencje definicji legalnej. Przyjęte rozwiązanie, z uwagi na liczne w KP prze- pisy o charakterze „niewzajemnym” (socjalnym), wydaje się nie do końca spójne. Brak jest bowiem przekonujących argumentów przemawiających za nałożeniem na pracodawcę obowiąz- ków o charakterze socjalnym (np. płatnego urlopu, wynagrodzenia „gwarancyjnego” czy też odprawy) w stosunku do osób, dla których praca nie stanowi źródła utrzymania i dochód z pracy nie ma znaczenia dla ich sytuacji majątkowej. Z drugiej strony, nie ma również przekonujących argumentów dla ochrony wynagrodzenia za pracę wyłącznie w ramach stosunku pracy, skoro także w przypadku umów cywilnoprawnych wynagrodzenie może spełniać tę samą – socjalną – funkcję. 3. Zakres podmiotowy pojęcia. Pracownikiem może być wyłącznie osoba fizyczna. Wynika to z innych przepisów KP – m.in. z art. 631 § 1, zgodnie z którym z dniem śmierci pracownika stosunek pracy wygasa. Co do zasady, pracownikiem może być osoba, która ukończyła 18 lat. Na warunkach określonych w dziale dziewiątym KP pracownikiem może być także młodociany oraz dziecko (które nie ukończyło 16 lat, ale ukończyło lat 15 – art. 22 § 2 w zw. z art. 194 i nast. KP). 4. Podstawy zatrudnienia. Ustawodawca w komentowanym przepisie zdecydował się wskazać na podstawy zatrudnienia, tj. umowę o pracę (art. 25 KP), powołanie (art. 68 KP), mianowanie (art. 76 KP), wybór (art. 73 KP) i spółdzielczą umowę o pracę (art. 77 KP). W celu ustalenia czy w danej sytuacji wystąpiły przesłanki składające się na kodeksowe pojęcie pracownika, należy łącznie traktować definicje ustawowe z art. 2 i art. 22 § 1 KP, skoro przymiot bycia pracownikiem łączy się w sposób ścisły ze stosunkiem pracy. Zestawienie treści obu przepisów nakazuje przyjąć, że pracownikiem jest osoba, która w drodze jednej z czynności prawnych wyli- czonych w art. 2 KP nawiązała stosunek pracy charakteryzujący się wskazanymi w art. 22 § 1 KP cechami konstytutywnymi (por. wyr. NSA w Warszawie z 13.3.2007 r., I OSK 630/06, Legalis). Do cech tych zalicza się dobrowolność i osobiste wykonywanie pracy podporządkowanej za wynagrodzeniem. Zgodnie z art. 182 § 1 PrSpółdź, spółdzielnia i członek spółdzielni mają obowiązek pozostawa- nia ze sobą w stosunku pracy. Poza wyjątkami przewidzianymi w przepisach tej ustawy odmowa nawiązania stosunku pracy lub pozostawania w takim stosunku stanowi naruszenie istotnych praw i obowiązków wynikających ze stosunku członkostwa. Tym samym dobrowolność nawiązania stosunku pracy jest związana nie tyle z zawarciem umowy ile z przystąpieniem do spół- dzielni pracy. Natomiast członkowie innych spółdzielni niż spółdzielnie pracy (m.in. rolniczych spółdzielni produkcyjnych) nie są pracownikami w rozumieniu art. 2 KP, jeśli nie są w nich zatrudnieni na podstawie umów o pracę (por. wyr. SA we Wrocławiu z 19.4.2012 r., II AUa 188/12, niepubl.). 5. Stosunek służbowy. Pracownikami nie są funkcjonariusze tzw. służb mundurowych: za- wodowi żołnierze, funkcjonariusze Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencji Wywiadu, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Policji, Straży Więziennej, Straży Granicznej, oraz Pań- stwowej Straży Pożarnej. Mianowanie, stanowiące podstawę nawiązania stosunku służbowego tych osób, nie jest tożsame z „mianowaniem” określonym w KP. Zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku „mianowania” wymagana jest dyspozycyjność, jednakże w służbie funk- cjonariuszy dyspozycyjność ta jest niewątpliwie większa. Jej przejawem są np. takie czynności władczego kształtowania sytuacji funkcjonariusza, jak: wyznaczenie bądź przeniesienie na niższe stanowisko służbowe, przeniesienie z urzędu do innej miejscowości, ograniczenie zwolnień ze służby na prośbę funkcjonariusza itp. Przeciwko uznaniu stosunków służbowych funkcjonariu- szy za stosunki pracy przemawiają unormowania art. 301 § 2 i art. 302 KP oraz art. IX pkt 2 przepisów wprowadzających KP. Wymienione przepisy byłyby zbędne w razie zaliczenia tych funkcjonariuszy do pracowników w rozumieniu KP (por. post. SN z 12.9.1984 r., I PR 93/84, OSNCP 1985, Nr 5–6, poz. 73). 6 Korus Rozdział I. Przepisy wstępne Nb 1 Art. 3 Wydaje się, że możliwe jest również inne uzasadnienie „wyłączenia” funkcjonariuszy z zakresu definicji stosunku pracy (przedstawione powyżej argumenty skupiają się na kwestii „intensywniej- szego” podporządkowania). Funkcjonariusze działają bowiem nie tyle w interesie pracodawcy, lecz wykonują powierzone im czynności w celu zapewnienia ładu, porządku i bezpieczeń- stwa publicznego – nie tyle zatem pracują, co służą (por. wyr. SN z 1.10.1977 r., I CR 530/77, niepubl.). 6. Zatrudnienie członków zarządów spółek kapitałowych. Na drugim biegunie podporząd- 6 kowania znajdują się członkowie zarządów spółek. W dotychczasowej judykaturze SN przyjmuje się dopuszczalność pracowniczego zatrudnienia członków zarządu spółek kapitałowych. Wyją- tek, który należy tu jednak zdecydowanie przywołać, stanowi zatrudnienie jedynego wspólnika spółki kapitałowej w takiej spółce w charakterze członka zarządu. Możliwość tę SN w więk- szości wypowiedzi odrzuca (por. wyr. SN: z 2.7.1998 r., II UKN 112/98, OSNAPiUS 2000, Nr 2, poz. 66; z 14.3.2001 r., II UKN 268/00, Legalis; z 23.10.2006 r., I PK 113/06, PP 2007, Nr 1, s. 35; z 7.4.2010 r., II UK 357/09, OSNP 2011, Nr 19–20, poz. 258). W zakresie do- puszczalności pracowniczego zatrudnienia w spółkach o wieloosobowym składzie wspólniczym SN nie ma natomiast wątpliwości, że wspólnicy mogą wykonywać pracę w zarządzie (por. wyr. SN: z 16.12.1998 r., II UKN 394/98, OSNAPiUS 2000, Nr 4, poz. 159; z 16.12.2008 r., I UK 162/08, MoPr 2009, Nr 5, s. 268; z 12.5.2011 r., II UK 20/11, OSNP 2012, Nr 11–12, poz. 145). Jedynie wyjątkowo, gdy udział w kapitale zakładowym spółki innych wspólników pozostaje iluzo- ryczny, SN nie przyjmuje zatrudnienia pracowniczego (por. wyr. SN: z 7.4.2010 r., II UK 177/09, OSP 2012, Nr 1, poz. 8; z 3.8.2011 r., I UK 8/11, OSNP 2012, Nr 17–18, poz. 225). Przesą- dzającym argumentem za przyjęciem niedopuszczalności zatrudnienia pracowniczego jest właśnie brak podporządkowania. 7. Zatrudnianie skazanych. W myśl art. 121 § 1 KKW, skazanego zatrudnia się na pod- 7 stawie skierowania do pracy albo umożliwia się mu wykonywanie pracy zarobkowej w ramach umowy o pracę, umowy zlecenia, umowy o dzieło, umowy o pracę nakładczą lub na innej podstawie prawnej. Przepis ten odróżnia zatem jednoznacznie zatrudnienie skazanego na podstawie administracyjnego aktu skierowania do pracy od zatrudnienia na innych podsta- wach prawnych. Jednostronne skierowanie do pracy oznacza nawiązanie specyficznego stosunku administracyjnoprawnego między osadzonym a dyrektorem jednostki penitencjarnej. W stosunku do skazanych zatrudnionych na podstawie skierowania do pracy nie stosuje się przepisów prawa pracy, z wyjątkiem przepisów dotyczących czasu pracy oraz BHP (zob. art. 121 § 9 KKW; por. wyr. SN z 8.3.2013 r., II PK 192/12, MoPr 2013, Nr 7, s. 372). 8. Praca nakładcza. Jak wynika z przepisów KP, pracownikami nie są również osoby 8 wykonujące pracę nakładczą (tzw. chałupnicy). W art. 303 § 2 KP wymieniono bowiem stosunek pracy i obok niego umowę o pracę nakładczą jako dwie różne podstawy zatrudnienia, a ponadto art. 2 KP, określając osoby będące pracownikami, pomija osoby wykonujące pracę nakładczą. Wydane na podstawie art. 303 § 1 KP i cytowane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku rozporządzenie w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą normuje całokształt spraw związanych z uprawnieniami pracowniczymi osób wykonujących pracę nakładczą (por. wyr. SN z 7.6.1977 r., I PR 27/77, OSNCP 1977, Nr 12, poz. 247). Art. 3. [Pojęcie pracodawcy] Pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników. 1. Pojęcie pracodawcy a zakład pracy. Kodeks pracy posługuje się jednolitym określeniem 1 „pracodawca”, przy czym dodatkowo rozróżnia pojęcie „zakład pracy”. To ostatnie dotyczy placówki zatrudnienia (zespołu składników majątkowych i niemajątkowych, a także osobowych i organizacyjnych służących do realizacji celów pracodawcy). Pomimo wprowadzenia powyższego rozróżnienia w dalszym ciągu powstają wątpliwości interpretacyjne dotyczące tego, w jakim znaczeniu występuje używany przez ustawodawcę w KP zwrot „zakład pracy”. Tytułem przykładu należy wskazać art. 100 § 2 pkt 4 KP, zgodnie z którym pracownik jest obowiązany w szczególności dbać o dobro zakładu pracy. W świetle przeważającego poglądu Korus 7 2 3 Art. 3 Nb 2–3 Dział pierwszy. Przepisy ogólne orzecznictwa powinności określone w przywołanym przepisie KP są ustanowieniem szczególnej zasady lojalności pracownika względem pracodawcy, z której przede wszystkim wynika obo- wiązek powstrzymania się od działań zmierzających do wyrządzenia pracodawcy szkody czy nawet ocenianych jako działania na jego niekorzyść (por. uzasadnienie wyr. SN: z 28.4.1997 r., I PKN 118/97, OSNAPiUS 1998, Nr 7, poz. 206; z 2.10.2012 r., II PK 56/12, Legalis). Tym niemniej w wyr. z 17.5.2012 r. (I PK 176/11, Legalis) SN stwierdził, że żaden przepis nie sta- nowi o obowiązku dbałości o dobro pracodawcy ani o obowiązku lojalności wobec pracodawcy. Treści art. 100 § 2 pkt 4 KP nie daje się bowiem sprowadzić do dbałości o dobro pracodawcy lub lojalności wobec niego. Oznacza on dbałość o „dobro zakładu pracy” rozumianego przedmio- towo jako jednostka organizacyjna będąca miejscem pracy, a tym samym wspólną wartością, „dobrem” nie tylko pracodawcy, lecz także pracowników. Przedstawiony pogląd SN jest do za- akceptowania jedynie przy założeniu, że art. 100 § 2 pkt 4 KP obok zasady lojalności wobec pracodawcy nakłada na pracownika obowiązek lojalności także wobec załogi (współpracowni- ków). 2. Zarządczy model pracodawcy. Ustawodawca, zmieniając art. 3 KP nowelizacją KP z 2.2.1996 r. nie zdecydował się na odejście od dotychczasowego, krytykowanego w doktry- nie (por. Z. Hajn, Pojęcie pracodawcy, Nr 5, s. 19–27 i Nr 6, s. 30–34; także: M. Gersdorf, Jeszcze w sprawie sporu, s. 34–36) zarządczego modelu pracodawcy, utożsamiającego pra- codawcę z jednostką organizacyjną, której kierownictwo ma mandat do zarządzania nią i kierowania zatrudnionymi w niej pracownikami bez względu na to, czy jednostka ta posiada osobowość prawną, czy nie, na rzecz modelu właścicielskiego, definiującego pracodawcę jako osobę prawną lub fizyczną, będącą właścicielem zakładu pracy bądź mającą majątkowe upraw- nienie do dysponowania zakładem na podstawie innego tytułu prawnego (zob. także uzasadnienie wyr. SN z 18.9.2008 r., II PK 28/08, Legalis). Przyjęte rozwiązanie (oparte na zarządczym modelu pracodawcy), pomijając jego wady, nie jest przy tym konsekwentnie stosowane. W odniesieniu do zbiorowego prawa pracy – w szczególności co do zawierania porozumień zbiorowych (art. 9 KP) – wyraźnie rysuje się bowiem koncepcja pracodawcy w ujęciu majątkowym (por. uchw. SN (7): z 23.5.2001 r., III ZP 25/00, OSNAPiUS 2002, Nr 6, poz. 134; z 23.5.2006 r., III PZP 2/06, OSNP 2007, Nr 3–4, poz. 38, oraz wyr. SN z 12.8.2004 r., III PK 38/04, OSNP 2005, Nr 4, poz. 55). Podkreśla się, że jednostka organizacyjna osoby prawnej (np. oddział spółki) nie ma własnego majątku, a jej władze są zależne od organów tej osoby prawnej. W rzeczywistości więc decyzje co do treści porozumienia zbiorowego są podejmowane przez te organy (np. zarząd spółki – zob. uzasadnienie wyr. SN z 9.8.2006 r., III PK 42/06, OSNP 2007, Nr 17–18, poz. 244; zob. też komentarz do art. 24128 § 1 KP). 3. Charakter prawny podmiotu będącego pracodawcą. Oparcie się na zarządczej koncepcji pracodawcy oznacza, że za pracodawcę uważa się – poza osobą fizyczną – jednostkę organizacyjną zatrudniającą pracowników, nawet jeśli nie posiada ona osobowości prawnej. Do tej kategorii pracodawców zalicza się zatem: 1) osoby prawne (por. wyr. SN z 6.11.1991 r., I PRN 47/91, OSP 1992, Nr 7–8, poz. 152); 2) samodzielne jednostki organizacyjne, niemające osobowości prawnej i niestanowiące ogniwa osoby prawnej, jak spółki jawne i komandytowe (por. wyr. SN z 4.11.2004 r., I PK 25/04, OSNP 2005, Nr 14, poz. 206); 3) wyodrębnione części składowe tychże osób prawnych lub samodzielnych jednostek organizacyjnych, zwane pracodawcami wewnętrznymi (por. uzasadnienie wyr. SN z 18.9.2008 r., II PK 28/08, Legalis). W orzecznictwie i doktrynie trwa spór co do tego, czy spółka cywilna może być pracodawcą (zob. E. Chmielek-Łubińska, [w:] B. Wagner (red.), Kodeks pracy. Komentarz, s. 25). W wyr. z 13.3.2012 r. (II PK 170/11, Legalis) SN wskazał, że spółka cywilna jest kontraktem (umową) i jako taka nie może być pracodawcą, bo sama w sobie nie jest podmiotem prawa. Nie są także pracodawcą poszczególni wspólnicy – byłoby tak, gdyby pracownik był zatrudniany tylko przez wspólnika, a nie na rzecz spółki, czyli na rzecz wszystkich wspólników. Innymi słowy, w przypadku spółki cywilnej pracodawcę (jednego) tworzą wszyscy wspólnicy. Przedstawiona przez SN koncepcja ma uzasadnienie w konstrukcji „współwłasności łącznej” (do niepodzielnej ręki). Z podobną konstrukcją – chociaż nie jest to współwłasność łączna – mamy do czynienia 8 Korus Rozdział I. Przepisy wstępne Nb 4–6 Art. 3 w przypadku, gdy na skutek zdarzenia prawnego, jakim jest śmierć, dochodzi do przejścia zakładu pracy na spadkobierców (por. art. 632 § 3 KP; zob. także: M. Pazdan, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, s. 919, oraz post. SN z 5.6.1991 r., III CRN 125/91, Legalis). Na marginesie natomiast można wskazać, że powyższe „kontrowersje” dotyczące spółki cy- wilnej nie mają większego znaczenia praktycznego. Zgodnie bowiem z ugruntowanym poglądem orzecznictwa, występując przeciwko spółce cywilnej, pracownik powinien w pozwie wskazać jako stronę pozwaną nie tylko spółkę, lecz także wszystkich wspólników. Do egzekucji bowiem ze wspólnego majątku wspólników tej spółki konieczny jest tytuł egzekucyjny wydany przeciwko wszystkim wspólnikom (art. 778 KPC). Wynika stąd, że występując z powództwem przeciwko pracodawcy będącemu spółką cywilną, powód powinien – w celu uzyskania wyroku nadającego się do egzekucji ze wspólnego majątku wspólników – oznaczyć w pozwie jako stronę pozwaną nie tylko spółkę, lecz także wszystkich wspólników. Gdyby tego nie uczynił, to sąd pierwszej instancji powinien z urzędu wezwać wspólników do udziału w sprawie w charakterze pozwanych (por. art. 194 w zw. art. 477 KPC; zob. też: wyr. SN z 6.2.1997 r., I PKN 77/96, OSNAPiUS 1997, Nr 18, poz. 340). 4. Samodzielność pracodawcy. Z treści art. 3 KP wynika, że do uznania określonej jednostki 4 organizacyjnej za pracodawcę wystarczające jest, by zatrudniała ona pracowników, gdyż posia- dania określonej samodzielności prawnej, organizacyjnej i finansowej przepis ten bezpośrednio nie przewiduje. Jednakże zwłaszcza te dwa ostatnie warunki należy uznać za nieodzowne. Nie można bowiem uznać za pracodawcę takiej placówki zatrudniającej pracowników, która nie została wyodrębniona organizacyjnie z większej całości (np. wydział, oddział) i która w związku z tym nie ma uprawnień do samodzielnego angażowania pracowników, nie ma odrębnego fundu- szu płac, a jej organy kierownicze nie są uprawnione do składania w jej imieniu oświadczeń woli i dokonywania czynności prawnych (zob. W. Masewicz, [w:] J. Jończyk (red.), Kodeks pracy. Komentarz, s. 18; por. też: uchw. SN (7) z 24.11.1992 r., I PZP 59/92, OSNCP 1993, Nr 4, poz. 49). 5. Osoba wykonująca czynności za pracodawcę. Trzeba przy tym podkreślić, że osoba 5 wykonująca czynności z zakresu prawa pracy za pracodawcę, który jest jednostką organizacyjną, nie musi być objęta strukturą organizacyjną tej jednostki (por. wyr. SN z 5.5.2011 r., II PK 181/10, OSNP 2012, Nr 11–12, poz. 139). Dlatego w post. z 12.3.1976 r. (I PZ 1/76, OSNCP 1976, Nr 10, poz. 229) SN przyjął, że w sprawach o roszczenia pracowników ze stosunku pracy stroną procesową nie jest Skarb Państwa, lecz państwowa jednostka organizacyjna będąca pracodawcą w rozumieniu art. 3 KP, reprezentowana przez jej kierownika lub innego pracownika upoważnionego do działania w określonym zakresie w imieniu pracodawcy (zob. także post. SN z 15.12.2009 r., II PZ 23/09, Legalis). Podobnie w wyr. z 9.9.1977 r. (I PRN 115/77, OSNCP 1978, Nr 10, poz. 177) SN wskazał, że jednostka organizacyjna będąca pracodawcą w rozumieniu art. 3 KP jest biernie legitymowana w sporach o roszczenia ze stosunku pracy jej pracowników, nie wyłączając pracowników zatrudnionych w niej na podstawie powołania przez właściwy organ nadrzędny. Przenosząc powyższe uwagi na relacje pomiędzy wewnętrzną jednostką organizacyjną (oddział) a spółką, można wskazać, że to spółka może być pracodawcą dyrektora (kierownika) jednostki organizacyjnej, która to jednostka będzie także odrębnym pracodawcą (por. wyr. SN z 20.9.2005 r., II PK 413/04, OSNP 2006, Nr 13–14, poz. 211). 6. Konsekwencje niewłaściwego oznaczenia pracodawcy w procesie. Jak wyżej wskazano, 6 zarządczy model pracodawcy generuje wiele wad. Wiążą się one przede wszystkim z łatwością kreowania tzw. wewnętrznych pracodawców. Wady te widoczne są przy tym zarówno w relacji między pracownikiem a pracodawcą, jak i w relacjach między związkiem zawodowym a praco- dawcą. W relacji indywidualnej dotyczą one zagadnienia legitymacji biernej – tylko pracodawca może być pozywany w sprawie ze stosunku pracy (por. wyr. SN z 24.9.2009 r., II PK 78/09, Legalis). Błędne oznaczenie pracodawcy, z uwagi na bardzo krótkie terminy do wniesienia odwo- łania od wypowiedzenia i rozwiązania umowy (siedem i 14 dni – zob. art. 264 § 1 i 2 KP), może skutkować oddaleniem powództwa. Co prawda, w wyr. z 19.10.2010 r. (II PK 99/10, MoPr 2011, Nr 4, s. 204) SN przyjął, że niewłaściwe oznaczenie strony pozwanej przy złożonej struk- turze kompetencji pracodawczych nie stanowi uchybienia terminu do wniesienia odwołania, ale Korus 9 Art. 31 Nb 1–2 już w sytuacji, gdy strona reprezentowana jest przez profesjonalnego pełnomocnika, niewłaściwe oznaczenie pracodawcy może wywołać negatywne następstwa z uwagi właśnie na uchybienie terminowi do wniesienia odwołania (por. wyr. SN z 7.4.2010 r., II PK 287/09, Legalis). Dział pierwszy. Przepisy ogólne W zakresie relacji między związkiem zawodowym a pracodawcą konstrukcja pracodawcy wewnętrznego może utrudnić prowadzenie działalności związkowej. Zgodnie bowiem z utrwa- lonym poglądem orzecznictwa zakładową organizacją związkową w rozumieniu przepisów ustawy o związkach zawodowych jest tylko taka podstawowa jednostka organizacyjna związku zawodo- wego, która jako jedyna organizacja tego związku zakresem swojego działania obejmuje cały zakład pracy (art. 3 KP). Jeżeli zatem związek zawodowy nie dostosuje swojej struktury or- ganizacyjnej do struktury pracodawcy, nie będzie miał przymiotu zakładowej organizacji związkowej (por. wyr. SN z 26.1.2011 r., I PK 144/10, Legalis; uchw. SN (7) z 24.4.1996 r., I PZP 38/95, OSNAPiUS 1996, Nr 23, poz. 353). 7. Przesłanka podmiotowa „zatrudniania” pracowników. Elementem definicji pracodawcy jest zatrudnienie pracowników. Tym samym pracodawcą jest podmiot, który zatrudnia co najmniej jednego pracownika (por. także art. 2 ust. 1 pkt 25 PromZatrU). Rodzi się zatem pytanie o inter- pretacje tych przepisów KP, które przewidują przejście zakładu pracy lub przejęcie pracownika przez innego pracodawcę (art. 231 oraz 632 § 3 KP) w sytuacji, gdy podmiot przejmujący nie zatrudnia pracowników (nie jest pracodawcą). Wydaje się, że należy przyjąć wykładnię prow- spólnotową i stwierdzić, że przejmującym jest każdy podmiot, który z powodu przejęcia staje się pracodawcą (niezależnie od tego, czy w dacie przejścia posiadał przymiot pracodawcy) w odnie- sieniu do przedsiębiorstwa, zakładu lub części przedsiębiorstwa, lub zakładu (por. art. 2 ust. 1 lit. b dyrektywy 2001/23/WE). 8. Socjalność zakładu pracy. W kontekście rozważań dotyczących pracodawcy trzeba także zaznaczyć, że zakład pracy (w rozumieniu placówki zatrudnienia) jest miejscem i ośrodkiem życia społecznego. Wyrazem tej społecznej funkcji jest art. 16 KP, zgodnie z którym pracodawca, stosownie do swoich możliwości i warunków, zaspokaja bytowe, socjalne i kulturalne potrzeby pracowników (zob. W. Masewicz, [w:] J. Jończyk (red.), Kodeks pracy. Komentarz, s. 18). Art. 31. [Podmiot dokonujący czynności z zakresu prawa pracy] § 1. Za pracodawcę będącego jednostką organizacyjną czynności w sprawach z zakresu prawa pracy dokonuje osoba lub organ zarządzający tą jednostką albo inna wyznaczona do tego osoba. § 2. Przepis § 1 stosuje się odpowiednio do pracodawcy będącego osobą fizyczną, jeżeli nie dokonuje on osobiście czynności, o których mowa w tym przepisie. 1. Reprezentacja pracodawcy. Kodeks pracy w kwestii reprezentacji pracodawcy zerwał zarówno z zasadą jednoosobowego kierownictwa, jak i z podziałem na reprezentację w za- kresie zbiorowego i indywidualnego prawa pracy (pierwotnie art. 4 i 23 KP). Celem tej zmiany było dostosowanie systemu reprezentacji pracodawców do struktur zarządzania zakładami pracy w systemie społeczno-gospodarczym powstałym po przełomie w 1989 r. Pojęcia „organ zarzą- dzający” i „osoba zarządzająca” w art. 31 § 1 KP zastąpiły określenie „kierownik zakładu pracy”. Z tego m.in. względu oznaczają one organ lub osobę stanowiące pierwszy szczebel zarządzania w jednostce organizacyjnej będącej pracodawcą i posiadające ogólną kompetencję do zarządza- nia taką jednostką. O tym, kto wystąpi w roli organu lub osoby zarządzającej, decydują przepisy prawa lub statuty, regulujące ustrój danej jednostki organizacyjnej (zob. uzasadnienie wyr. SN z 3.4.2007 r., II PK 247/06, OSNP 2008, Nr 11–12, poz. 163). Tytułem przykładu można wskazać, że w przypadku spółek osobowych najczęściej spotykamy się z osobą zarządzającą (por. art. 29 § 1, art. 96 § 1, art. 117, art. 137 § 1 KSH). Natomiast w przypadku osób prawnych mamy do czynienia z organem zarządzającym, np. zarządem (art. 201 § 1, art. 368 § 1 KSH). Jednakże w rozumieniu art. 31 § 1 KP za osobę zarządzającą jednostką organizacyjną nie może być uznany członek organu zarządzającego (por. wyr. SN z 3.4.2007 r., II PK 247/06, OSNP 2008, Nr 11–12, poz. 163). 2. Osoba wyznaczona. Poza osobami lub organami zarządzającymi czynności z zakresu prawa pracy za pracodawcę może wykonywać osoba wyznaczona, a wyznaczenie to może nastąpić Korus 7 8 1 2 10 Rozdział I. Przepisy wstępne Nb 3–5 Art. 31 w różnego rodzaju aktach wewnętrznych spółki (np. w regulaminie pracy, regulaminie orga- nizacyjnym itp.), a nawet może wynikać z utrwalonej zwyczajowej praktyki w tym zakresie (por. wyr. SN: z 9.6.2004 r., I PK 681/03, OSNP 2005, Nr 4, poz. 53; z 22.6.2007 r., II PK 331/06, Legalis). Ponadto, wyznaczenie osoby do dokonywania za pracodawcę czynności praw- nych z zakresu prawa pracy może nastąpić w każdy sposób dostatecznie ujawniający taką wolę reprezentowanego pracodawcy (por. art. 31 KP oraz art. 60 KC w zw. z art. 300 KP) i w szcze- gólności nie jest uzależnione od udzielenia takiej osobie pisemnego pełnomocnictwa (por. wyr. SN z 2.2.2001 r., I PKN 226/00, OSNAPiUS 2002, Nr 20, poz. 488). Istotne jest bowiem tylko to, aby wyznaczenie innej osoby dokonującej czynności z zakresu prawa pracy nastąpiło przez złożenie (choćby dorozumiane) oświadczenia woli pracodawcy i wyrażenie na to zgody przez osobę wyznaczoną (por. wyr. SN z 20.9.2005 r., II PK 412/04, OSNP 2006, Nr 13–14, poz. 210). Wyznaczona do dokonywania czynności z zakresu prawa pracy osoba nie musi być przy tym zatrudniona u tego pracodawcy. Co więcej, skoro ustawodawca posługuje się zwrotem „osoba” bez bliższego wskazania, czy chodzi o osobę fizyczną, czy też prawną, należy przyjąć, że czynności tych może również dokonywać osoba prawna (np. spółka konsultingowa – tak: A. Świątkowski, Kodeks pracy. Komentarz, s. 19). 3. Pozapracodawczy sposób wyznaczania osoby reprezentującej. Wyznaczenie osoby może 3 także nastąpić na podstawie orzeczenia sądowego bądź decyzji o charakterze administra- cyjnym. Ilustracją pierwszej sytuacji jest powołanie syndyka na podstawie art. 156 ust. 1 w zw. z art. 160 PrUpadNapr, a drugiej – wyznaczenie likwidatora przedsiębiorstwa państwowego w try- bie art. 21 pkt 1 PrzedPańU; zob. także: K.W. Baran (red.), Kodeks pracy. Komentarz, s. 43). 4. Umocowanie do dokonywania czynności za pracodawcę. W przypadku wątpliwości doty- 4 czących kwestii dokonywania czynności za pracodawcę w rozumieniu art. 3 KP orzecznictwo SN jest raczej liberalne. Zmierza ono do zachowania stanu faktycznego i prawnego ukształtowanego przez tę czynność. Tytułem przykładu można posłużyć się wyr. z 22.7.1998 r. (I PKN 223/98, OSNAPiUS 1999, Nr 16, poz. 509), w którym SN stwierdził, że „jeżeli wynagrodzenie pracow- nika ustalił nieuprawniony do tego organ, ważność tej czynności zależy od potwierdzenia przez osobę, w której imieniu została dokonana (art. 103 KC w zw. z art. 300 KP). Przyjęcie domnie- mania, że rzekomy pełnomocnik działał zgodnie z wolą osoby uprawnionej, jest dopuszczalne wtedy, gdy taki wniosek da się wyprowadzić z innych ustalonych przez sąd faktów (art. 231 KPC)”. Ponadto, w wyr. z 11.5.1999 r. (I PKN 662/98, OSNAPiUS 2000, Nr 14, poz. 539) SN przyjął, że „nie jest nieważne (nieistniejące) rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia przez podmiot, który po dokonaniu czynności prawnej rozwiązującej stosunek pracy, utracił ze skutkiem wstecznym umocowanie do działania w imieniu pracodawcy, jeżeli w postępowaniu są- dowym potwierdził on skuteczność rozwiązania umowy o pracę”. Z kolei w wyr. z 16.6.1999 r. (I PKN 117/99, OSNAPiUS 2000, Nr 17, poz. 646) uznano, że „wypowiedzenie umowy o pracę powoduje jej rozwiązanie także wtedy, gdy oświadczenie to złożył niewłaściwy organ osoby praw- nej, zwłaszcza jeżeli pracodawca podejmuje później czynności potwierdzające ustanie stosunku pracy”. 5. Dokonywanie czynności z zakresu prawa pracy przez pełnomocnika. W orzecznictwie 5 podkreśla się, że organ zarządzający lub osoba wyznaczona w rozumieniu art. 31 KP mogą do- konywać czynności z zakresu prawa pracy poprzez pełnomocnika (zob. wyr. SN z 3.4.2007 r., II PK 252/06, Legalis). Pogląd ten jest słuszny w zakresie czynności prawnych (por. art. 98 i nast. KC). Budzi natomiast wątpliwości w sferze wewnątrzzakładowych źródeł prawa (por. art. 9 § 1 KP). Przyznanie pracodawcy oraz partnerom społecznym prawa do stanowienia wewnątrzzakła- dowych źródeł prawa powinno wiązać się z ograniczeniem dopuszczalności „delegowania” tego uprawnienia na pełnomocników. Należy jednak wskazać, że ustawodawca nie przywiązuje nale- żytej wagi do tej kwestii. Przykładowo, zgodnie z art. 24114 § 1 pkt 1 i 2 KP ponadzakładowy układ zbiorowy zawierają właściwe statutowo organy, ale już przy układach zakładowych mowa jest jedynie o zawarciu przez pracodawcę i zakładową organizację związkową (art. 24123 KP). Co więcej, w myśl § 2 ust. 3 pkt 2 RejUkłZbiorR, do wniosku o rejestrację układu zbiorowego dołącza się m.in. pełnomocnictwa osób zawierających układ w imieniu organów do tego upraw- nionych, co jednoznacznie wskazuje na to, że ustawodawca dopuszcza możliwość zawarcia układu Korus 11 Dział pierwszy. Przepisy ogólne Art. 31 Nb 6–8 przez pełnomocników. Jeszcze raz należy podkreślić, że konstrukcja ustalania aktów wewnątrz- zakładowych przez pełnomocników jest kontrowersyjna z uwagi na ich normatywny charakter (np. automatyczny skutek w zakresie zmiany treści stosunku pracy – art. 24113 § 1 KP). Tytu- łem przykładu można podnieść kwestię przekroczenia zakresu umocowania przez pełnomocnika i jego skutków prawnych, zwłaszcza w kontekście zajętego przez orzecznictwo stanowiska, że niedopuszczalna jest droga sądowa o ustalenie nieważności zakładowego układu zbiorowego (por. uchw. SN (7) z 23.5.2001 r., III ZP 17/00, OSNAPiUS 2001, Nr 23, poz. 684). Kończąc wątek pełnomocnictwa, można zaznaczyć, że kompetencję do udzielenia pełnomoc- nictwa procesowego w sporach z zakresu prawa pracy określa właśnie art. 31 KP (por. wyr. SN z 4.7.2007 r., II PK 1/07, OSNP 2008, Nr 17–18, poz. 250). 6. Dokonywanie czynności z zakresu prawa pracy w przypadku spółek prawa handlo- wego. Sposób reprezentacji pracodawcy w sprawach z zakresu prawa pracy określony w art. 31 KP ma pierwszeństwo przed regulacjami prawa spółek. Tym samym, chociaż w prawie handlo- wym regułą jest reprezentowanie spółki z o.o. przez dwóch członków zarządu (ewentualnie przez członka zarządu działającego łącznie z prokurentem), w stosunkach pracy może to być ukształ- towane odmiennie (zob. wyr. SN z 4.11.2009 r., I PK 106/09, Legalis; uchw. SN z 5.3.1996 r., I PZP 2/96, OSNAPiUS 1996, Nr 19, poz. 286). W konsekwencji spółka z o.o. może być repre- zentowana w sprawie z zakresu prawa pracy przez osobę wyznaczoną na podstawie art. 31 KP (por. wyr. SN z 20.5.1998 r., I PKN 131/98, OSNAPiUS 1999, Nr 12, poz. 385). Należy jednak w tym miejscu podkreślić, że w przypadku umów z zakresu prawa pracy za- wieranych z członkami zarządu pierwszeństwo mają przepisy KSH – art. 210 i 379. W art. 210 § 1 KSH określono wyjątki od ustanowionej w art. 201 § 1 KSH zasady reprezentacji spółki przez zarząd i jednoznacznie wskazano na radę nadzorczą i pełnomocnika powołanego uchwałą zgromadzenia wspólników jako podmioty wyłącznie uprawnione do reprezentacji spółki w umo- wach z członkami jej zarządu. Oznacza to, że w umowie z członkiem zarządu pełnomocnik ustanowiony uchwałą zgromadzenia wspólników reprezentuje spółkę, a nie jej wspólników, oraz że w takiej umowie spółki nie mogą reprezentować osoby i organy inne niż określone w art. 210 § 1 KSH, w tym zgromadzenie wspólników (por. wyr. SN z 15.6.2005 r., II PK 276/04, OSNP 2006, Nr 3–4, poz. 42). Tym niemniej, mimo nieważności zawartej umowy o pracę, wynikającej z naruszenia zasad reprezentacji spółki przy czynnościach prawnych między spółką a członkami zarządu, strony mogą nawiązać umowny stosunek pracy przez czynności konkludentne, w szczególności wskutek dopuszczenia pracownika do pracy, przyjmowania pracy przez pracodawcę i realizowanie takiego stosunku prawnego, który odpowiada cechom stosunku pracy określonym w art. 22 KP (por. wyr. SN z 16.1.2013 r., II CSK 280/12, Legalis). 7. Relacja definicji z art. 31 do innych przepisów KP. Zgodnie z poglądem utrwalonym w judykaturze, pojęcie „pracownik zarządzający w imieniu pracodawcy zakładem pracy” w ro- zumieniu art. 24126 § 2 w zw. z art. 128 § 2 pkt 2 KP nie jest tożsame z pojęciem „osoba lub organ zarządzający jednostką organizacyjną albo inna wyznaczona do tego osoba” w rozu- mieniu art. 31 § 1 KP (por. wyr. SN z 18.10.2011 r., III PK 19/11, OSNP 2012, Nr 21–22, poz. 258). Także używane przez ustawodawcę pojęcie „kadry kierowniczej” nie pokrywa się w pełni z zakresem art. 31 KP. Osobami stanowiącymi kadrę kierowniczą w zakładzie pracy są bowiem kierujący jednoosobowo zakładem pracy i ich zastępcy albo wchodzący w skład kolegial- nego organu zarządzającego zakładem pracy, a także inne osoby wyznaczone do dokonywania za pracodawcę czynności w sprawach z zakresu prawa pracy. Liczebność kadry kierowniczej ma natomiast znaczenie dla szczególnej ochrony działaczy związkowych – art. 32 ust. 3 w zw. z ust. 5 ZwZawU. 8. Reprezentacja pracodawcy będącego osobą fizyczną. Uwagi dotyczące zasad reprezentacji stosuje się również do pracodawców będących osobami fizycznymi. W przypadku osób fizycz- nych zasady reprezentacji mogą także wynikać z przepisów prawa rodzinnego (np. na skutek spadkobrania pracodawcą została osoba małoletnia). Zarząd majątkiem dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską stanowi atrybut tej władzy. Zarząd ten nakłada na rodziców obowiązek i nadaje prawo wykonywania wszystkich koniecznych 6 7 8 12 Korus Rozdział I. Przepisy wstępne Nb 1–2 Art. 5 czynności faktycznych i prawnych, z tym zastrzeżeniem, że doznają oni w tym zakresie z mocy ustawy istotnego ograniczenia. Polega to na tym, że rodzice nie mogą dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu ani wyrażać zgody na dokonywanie takich czynno- ści przez dziecko bez zezwolenia sądu opiekuńczego (art. 101 § 3 KRO). Konsekwencją braku zezwolenia sądu opiekuńczego przewidzianego w art. 101 § 3 KRO jest nieważność czynno- ści prawnej dokonanej przez przedstawiciela ustawowego. Stosownie bowiem do uchw. SN (7) z 21.6.1961 r. (I CO 16/61, OSNC 1963, Nr 9, poz. 187), która mutatis articulis zachowała swą aktualność pod rządami obecnie obowiązującego prawa, „czynność prawna dotycząca majątku małoletniego, dokonana przez przedstawiciela ustawowego bez uprzedniego zezwolenia władzy opiekuńczej wymaganego przez przepisy art. 58 § 1 i art. 85 KRO (obecnie art. 101 § 1 i art. 156 KRO – P.K.) jest nieważna (obecnie art. 58 KC – P.K.) i nie może być konwalidowana”. Przy wykładni przewidzianego w art. 101 § 3 KRO pojęcia czynności przekraczających zakres zwy- kłego zarządu majątkiem dziecka należy mieć przy tym na uwadze, że u podłoża tego przepisu leży dobro dziecka i ochrona jego interesów majątkowych (uchw. SN z 30.4.1977 r., III CZP 73/76, OSNCP 1978, Nr 2, poz. 19). Kwestią dyskusyjną jest, czy skutek w postaci nieważności czynności prawnej dotyczy rów- nież wypowiedzenia umowy o pracę dokonanego przez rodziców z naruszeniem dobra dziecka i jego interesów. W orzecznictwie przeważa bowiem pogląd, że kardynalną regułą prawa pracy jest możliwość wzruszenia skutków prawnych wadliwego wypowiedzenia, tj. wypowiedzenia nie- uzasadnionego lub naruszającego przepisy o wypowiadaniu umów o pracę, wyłącznie na drodze sądowej, uruchamianej przez odwołanie się pracownika do sądu pracy (art. 44 i 45 KP) w kodek- sowym terminie prawa materialnego siedmiu dni od dnia doręczenia mu pisma wypowiadającego umowę o pracę (art. 264 § 1 KP). Oznacza to, że wadliwe wypowiedzenie jest czynnością prawną zaskarżalną, niekiedy określaną jako względnie bezskuteczną, ale nie jest działaniem bezskutecz- nym samoistnie, ponieważ bez jego zaskarżenia w kodeksowym terminie do sądu pracy także wadliwe wypowiedzenie doprowadza do skutecznego rozwiązania stosunku pracy z upływem okresu wypowiedzenia (zob. również wyr. SN: z 7.3.1997 r., I PKN 33/97, OSNAPiUS 1997, Nr 22, poz. 431; z 17.11.1997 r., I PKN 351/97, OSNAPiUS 1998, Nr 17, poz. 501; z 16.5.1997 r., I PKN 170/97, OSNAPiUS 1998, Nr 8, poz. 239). Odstąpienie od stosowania sankcji wadliwego wypowiedzenia stosunku pracy określonych w art. 45 KP na rzecz sankcji określonych w KC może występować tylko w wyjątkowych przypadkach (por. wyr. SN z 9.5.2006 r., II PK 270/05, OSNP 2007, Nr 9–10, poz. 125). Nie wchodząc w tym miejscu w bardziej szczegółowe roz- ważania, można wskazać, że właśnie taką szczególną okolicznością pozwalającą na skorzystanie z konstrukcji nieważności jest dokonanie przez rodziców czynności prawnej (wypowiedzenia) z przekroczeniem zakresu zwykłego zarządu majątkiem dziecka (np. gdy rodzice wypowiedzą umowy o pracę całej załodze, doprowadzając do faktycznego zaprzestania funkcjonowania za- kładu pracy). Podobnie należy przyjąć, że nieważną będzie jednostronna czynność, jaką jest wypowiedzenie dokonane przez osobę niemającą zdolności do czynności prawnej (por. art. 14 KC; zob. także: K.W. Baran (red.), Kodeks pracy. Komentarz, s. 45). Art. 4. (skreślony) Art. 5. [Pragmatyki służbowe – pierwszeństwo stosowania] Jeżeli stosunek pracy określonej kategorii pracowników regulują przepisy szczególne, przepisy kodeksu stosuje się w zakresie nie uregulowanym tymi przepisami. 1. Odesłanie do uregulowań szczególnych. Komentowany przepis wyraża generalną zasadę 1 lex specialis derogat legi genrali. Jednocześnie przepis ten rozstrzyga wątpliwości dotyczące późniejszej zmiany prawa ogólnego i jego zastosowania do szczególnie uregulowanego stosunku pracy. Nie ulega bowiem wątpliwości, że późniejsze zmiany KP nie wpływają na uprawnienia pracowników w zakresie, w jakim ich stosunkek pracy regulują przepisy szczególne. 2. Zakres podmiotowy przepisu. Dokonując analizy tego przepisu, trzeba zaznaczyć, że okre- 2 śla on zakres stosowania KP tylko do pracowników (zob. komentarz do art. 2 KP). W przypadku Korus 13 Art. 6 Dział pierwszy. Przepisy ogólne 3 4 5 funkcjonariuszy państwowych, wykonujących służbę na podstawie stosunku administracyjnopraw- nego, nie ma zatem zastosowania zasada subsydiarnego stosowania przepisów KP (zob. wyr. NSA z 30.6.2010 r., I OSK 78/10, Legalis; wyr. SN z 7.4.2009 r., I PK 218/08, MoPr 2009, Nr 7, s. 372). Funkcjonariusze nie są bowiem pracownikami w rozumieniu KP. 3. Zakres przedmiotowy przepisu. Weryfikacja zakresu uregulowania określonej sprawy prze- pisami pragmatyk służbowych, o czym mowa w komentowanym przepisie, nie była przedmiotem pogłębionych analiz doktrynalnych. Można jedynie posiłkowo posłużyć się co do zakresu unor- mowania danej sprawy wypowiedziami judykatury i piśmiennictwa odnoszącymi się do art. 300 KP. Jednakże należy też dostrzegać różnice wynikające z zestawienia obu tych norm odsyłających. W art. 300 KP mowa jest o stosowaniu (odpowiednim) KC w sprawach nieuregulowanych, nato- miast w art. 5 KP wskazano, że KP można stosować (wprost) w zakresie nieunormowanym w pragmatyce (por. uchw. SN z 8.4.2009 r., II PZP 2/09, OSNP 2009, Nr 19–20, poz. 249). Pomimo stwierdzenia, że jakaś kwestia nie została uregulowana w pragmatyce służbowej, zastosowanie przepisów KP wymaga dodatkowo porównania celu, do jakiego zmierzał ustawo- dawca, wprowadzając unormowanie szczegółowe (dla danej grupy pracowników), z założeniami analogicznych instytucji prawnych kodeksu. Porównanie to może uzasadniać wniosek, że insty- tucje te, jako nieodpowiadające temu celowi, nie powinny być stosowane (por. W. Masewicz, [w:] J. Jończyk (red.), Kodeks pracy. Komentarz, s. 28). Przykładu takiej pogłębionej oceny założeń aksjologicznych dokonał SN w związku z za- gadnieniem dodatkowego wynagradzania sędziów za zwiększony nakład pracy. Sąd podkreślił, że w celu przeprowadzenia takiej oceny pomocne będzie zbadanie zatrudnienia w państwowej służbie publicznej, w tym w szczególności pełnienia przez osoby zatrudnione w państwowej służbie cywilnej służby poza zwykłymi godzinami urzędowymi oraz kompensaty tej służby. Na podstawie tak przeprowadzonej analizy historycznej SN stwierdził, że można z niej wyprowadzić regułę, zgodnie z którą pracownicy państwowi, którzy bezpośrednio lub pośrednio uczestniczą w sprawowaniu władzy publicznej, mają obowiązek, jeżeli wymagają tego potrzeby wykonania zadań państwowych (potrzeby urzędu), świadczenia pracy poza normalnymi godzinami pracy, w wyjątkowych wypadkach także w porze nocnej, w niedziele i święta, bez prawa do otrzymania z tego tytułu kompensaty w postaci dodatkowego wynagrodzenia lub w postaci czasu wolnego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Szczególne obowiązki, niedogodności i ogranicze- nia, które wiążą się z pełnieniem służby państwowej, są bowiem kompensowane szczególnymi uprawnieniami (zob. uchw. SN z 8.4.2009 r., II PZP 2/09, OSNP 2009, Nr 19–20, poz. 249). 4. Częściowość uregulowania w pragmatykach zawodowych. Kluczowa jest także odpo- wiedź na pytanie, czy dana kwestia została uregulowana w sposób pełny. Przy okazji omawiania art. 300 KP, tak doktryna, jak i judykatura stoją na stanowisku, że stan częściowego uregulowa- nia określonej kwestii nie stanowi przeszkody do stosowania przepisów KC (por. K. Roszewska, Odpowiednie stosowanie przepisów, s. 100; zob. także: S. Driczinski, Brak regulacji w prawie pracy, s. 12; zob. wyr. SN z 13.10.2004 r., II PK 36/04, OSNP 2005, Nr 8, poz. 106). Tym niemniej przekonywujące jest stanowisko, że w przypadku subsydiarnego stosowania przepisów KP częściowe uregulowanie określonej sprawy w pragmatyce nie daje podstaw do sięgania po konstrukcje określone w KP. Jak bowiem wspomniano, w art. 5 KP jest mowa tylko o zastosowaniu wprost KP. Jest to stosowanie bezpośrednie, tzn. bez możliwości jakiejkol- wiek modyfikacji normy stosowanej. Już to, niejako z góry, wyklucza częściowe wykorzystanie pewnych rozwiązań na zasadzie art. 5 KP, w sytuacji gdy stosujący prawo uzna, że regulacja pragmatyki jest niepełna i część rozwiązań z KP należy przenieść do ustawy szczególnej. W ta- kiej bowiem sytuacji prawo stosuje się wybiórczo, a nie wprost (zob. wyr. SN z 18.2.2011 r., II PK 197/10, OSNP 2012, Nr 7–8, poz. 91). 5. Ustawy szczególne. Tytułem przykładu można wskazać następujące pragmatyki regulujące w sposób szczególny treść stosunku pracy określonych pracowników: ustawa o pracownikach urzędów państwowych; ustawa o pracownikach samorządowych; ustawa o służbie cywilnej; Prawo o ustroju sądów powszechnych; ustawa o Państwowej Inspekcji Pracy; ustawa – Karta Nauczyciela; ustawa – Prawo o szkolnictwie wyższym; ustawa z 23.5.1991 r. o pracy na morskich statkach handlowych (Dz.U. Nr 61, poz. 258 ze zm.). Art. 6.3 (uchylony) 3 Art. 6 uchylony ustawą z dnia 4.02.2011 r. (Dz.U. Nr 80, poz. 432), która wchodzi w życie 16.05.2011 r. 14 Korus
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kodeks pracy. Komentarz
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: