Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00053 003412 18773000 na godz. na dobę w sumie
Koleżanki z Birkenau. Esej o pamiętaniu - ebook/pdf
Koleżanki z Birkenau. Esej o pamiętaniu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 178
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-226-3802-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> ii wojna światowa
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Osią przewodnią książki są spisane i opowiedziane przeżycia trzech młodych kobiet zamkniętych na dwa lata w obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau. Lektura ich opowieści, notatek i listów rodzi pytanie nie tylko o to, jakie siły trzeba w sobie znaleźć, żeby przeżyć próby unicestwienia człowieczeństwa, ale także o to, jak kształtuje się sposób postrzegania świata i jak kreuje się tożsamość człowieka,, który zderzył się z formułą obozu koncentracyjnego, opartą na pozbawianiu ludzi wszelkich praw, a nawet ich eksterminacji. Zamiarem autorki jest  przeniknięcie z przekazem utrwalonym w opowieściach tytułowych Koleżanek do jak  najszerszych  kręgów odbiorców, do sfery publicznej, do świadomości także, a właściwie przede wszystkim tych, których sposób myślenia sytuuje się daleko od naukowego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Koleżanki z Birkenau Esej o pamiętaniu Halina Rusek Koleżanki z Birkenau Esej o pamiętaniu Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2019 Recenzent Krzysztof Łabędź Spis treści Wstęp   7 Rozdział I Koleżanki  19 Rozdział II Kobiety w Auschwitz-Birkenau  27 Rozdział III Droga do Auschwitz  33 Rozdział IV Kwarantanna. Choroby. Selekcje  49 Rozdział V Praca  69 Rozdział VI Życie codzienne  87 Rozdział VII Paczki i listy  95 Rozdział VIII Flossenbürg – Wolkenburg. Rok 1944 103 Rozdział IX Droga do Dachau – „marsz śmierci”. Kwiecień 1945 111 Rozdział X Wolność – Weiden 121 Rozdział XI Droga do domu 131 Rozdział XII Listy 139 Zakończenie 153 Ilustracje 157 Bibliografia 171 Summary 175 Zusammenfassung 177 Wstęp Książka Koleżanki z Birkenau. Esej o pamiętaniu jest o tym, co zapowiada tytuł: o koleżeństwie zrodzonym w ekstremalnych warunkach obozu koncentra- cyjnego i utrwalanym tam, w niepojętej dla wielu z nas codzienności. To także książka o pamiętaniu. Wyrosła z poczucia powinności zachowania i rozpowszechnienia przekazu o jednym z etapów życia kilku młodych dziewcząt, który zaciążył na całej ich biografii, na ich tożsamości, a także na naszych biografiach – członkach ich rodzin; powinności odczuwanej przez nas – kolejne pokolenia dzieci i wnuków Koleżanek. Tytułowe Koleżanki to grupka więźniarek KL Auschwitz-Birkenau, których ścieżki obozowego życia kilkakrotnie przecięły się w ciągu około dwóch lat spędzonych w obozie. W różnym czasie mieszkały w jednym bloku, spały na jednej koi, razem wyjechały z Oświęcimia do pracy w obozie Wolkenburg i kilka z nich razem uciekło z transportu do Dachau, z towaro- wego wagonu, na małej stacji Weiden w Niemczech, na niemiecko-czeskim pograniczu. Razem też przeżyły jeden z najpiękniejszych, jak mówią, okresów w swoim życiu – parę miesięcy cudem odzyskanej wolności, spę- dzonych w tym miasteczku pod opieką amerykańskiego wojska. Niektóre z nich razem wyruszyły w długą, niełatwą podróż do domu. Tylko trzy z Koleżanek przekazały opowieść o swoim życiu więźniarek i wstrząsających odczuciach z tym związanych. Jedną z nich jest Alodia Gradek z domu Kokosza, moja Mama, której wspomnienia obozowe nagrali- śmy w wielogodzinnych rozmowach. Drugą jest Lucyna Targońska z domu Niścior, najserdeczniejsza przyjaciółka Mamy, wysiedlone „dziecko Zamoj- szczyzny”, której wywiad udzielony pracowniczce Państwowego Muzeum w Oświęcimiu-Brzezince zachował się w rodzinnych zbiorach1. Trzecia to 1 Relację Lucyny Targońskiej nagrała w formie wywiadu pracownica Muzeum w Oświęcimiu Jadwiga Dąbrowska. Na papierowej wersji wywiadu widnieje data 29.11.2002 – jest to data przesłania Lucynie jednego z dwóch egzemplarzy relacji. 7 Maria Rudzka-Kantorowicz z domu Włodarczyk, jak Mama pochodząca z Sosnowca i mieszkająca tam całe swoje życie, która spisała swoją obozo- wą opowieść i jedną z kopii przekazała Mamie2. Te trzy przekazy są osią przewodnią książki, głównymi i najważniejszymi źródłami wiedzy o czasie spędzonym „w piekle”, jak jedna z nich powiedziała, w miejscu „«gehenny», gdzie traci się wszelką nadzieję”. Esej o pamiętaniu z naukowego punktu widzenia to przyczynek do- tyczący pamięci – tematu zajmującego obecnie szczególnie ważne miejsce w socjologii i wielu pokrewnych jej naukach3. Powstało na ten temat wiele opracowań, także w Polsce4, jednak znalezienie wśród nich ram najbardziej odpowiadających przedstawianym przeze mnie treściom okazało się trud- nym zadaniem – między innymi dlatego, że pamięć jako pojęcie naukowe bywa kategoryzowana na różne sposoby. Jeden z tych sposobów zakłada istnienie trzech jej wymiarów: zbiorowego, społecznego i biograficznego. Ten trzeci to pamięć indywidualna, ta właśnie, która stała się podstawą relacji biograficznych Koleżanek. Odnosi się ona nie tylko do zachowanych w myślach obrazów przeszłości czy przebiegu zdarzeń, ale zawsze jest ich wersją. Warunkuje ją – co podkreśla wielu znawców i z czym nie sposób się nie zgodzić – zarówno indywidualny bieg życia, jak i szerszy kontekst społeczno-kulturowy. To on kształtuje określone sposoby zapamiętywania i odtwarzania biograficznych doświadczeń, które zawsze odnoszone są do pamięci zbiorowej, kolektywnej5. Z owego kontekstu, społecznych ram, jak pisze Maurice Halbwachs, wywodzą się schematy myślenia kierujące spostrzeżenia w określonym kierunku. Osobiste wspomnienia powstają, 2 M. Rudzka-Kantorowicz: Przeżyłam piekło w Auschwitz-Birkenau. Styczeń 2002 rok (wcześniejsza wersja wspomnień pochodzi z marca 2000 roku), maszynopis. 3 Francuski historyk Pierre Nora, szczególnie często przywoływany w tekstach o pamięci, mówi o „epoce upamiętniania”, gwałtownej erupcji pamięci, jej obecnie już światowym wymiarze. Zob.: Epoka upamiętniania, rozmowa z Pierre’em Norą. W: J. Żakow- ski: Rewanż pamięci. Warszawa, Wydawnictwo Sic!, 2002, s. 59–60. 4 Zob. m.in.: M. Kula: Nośniki pamięci historycznej. Warszawa, Wydawnictwo DiG, 2002; M. Zaleski: Formy pamięci. O przedstawianiu przeszłości w polskiej literaturze współczesnej. Warszawa, Wydawnictwo słowo/obraz, terytoria, 2004; A. Szpociński, P.T. Kwiatkowski: Przeszłość jako przedmiot przekazu. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2006; A. Szpociński: Pamięć społeczna jako czynnik integracji i źródło konfliktów Warszawa, Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2008; P.T. Kwiatkowski, L.M. Nijakowski, B. Szacka, A. Szpociński: Między codziennością a wielką historią. Druga wojna światowa w pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2010; M. Ziółkowski: Pamięć i tożsamość narodowa. Przypominanie i zapominanie w służbie polityki. „Athenaeum. Polskie Studia Politologiczne” 2011, nr 28, s. 149–166; B. Szacka: Czas przeszły: pamięć – mit. „Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości”. T. 3. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2015. nych z zagłady. Kraków, Zakład Wydawniczy Nomos, 2008, s. 90. 5 K. Kaźmierska: Biografia i pamięć. Na przykładzie pokoleniowego doświadczenia ocalo- 8 zdaniem badacza, głównie przez komunikację w grupie – pamięta się to, co można odnieść do pamięci zbiorowej, która z kolei możliwa jest do zaob- serwowania poprzez indywidualne akty pamięci6. Czy jednak każdą postać pamiętania można ująć w naszkicowany przez Halbwachsa schemat? Tak- że indywidualną pamięć doświadczeń traumatycznych, takich jak pamięć obozu koncentracyjnego, dana nielicznym w skali narodu? Skłonna jestem udzielić na to pytanie negatywnej odpowiedzi. Już bowiem sam przekaz doświadczeń wojennych ma swoją specyfikę. Barbara Szacka pisze w związku z tym o dwóch opowieściach o wojnie: jedna dotyczy wydarzeń wielkiej historii, druga mówi o tym, co przeży- wali ludzie. Podmiotem pierwszej jest naród, drugiej – jednostka. Wszelkie opowieści o przeszłości, pamięć zbiorowa, przyporządkowane są, zdaniem autorki, trzem sferom: pierwsza to historia, która tworzy narracje jako pro- fesjonalna dyscyplina naukowa; druga to obieg społeczny, wprowadzający opowieści o przeszłości przez różne środki przekazu (na przykład podręcz- niki szkolne). Tutaj wiedza zgromadzona przez historyków jest upraszczana i często instrumentalnie wykorzystywana (w artykułach publicystycznych, przemowach politycznych, powieściach, filmach, serialach). Trzecia sfera to wyobrażenia zwykłych ludzi. Sfery druga – ta uproszczona, przetworzona – i trzecia nie zlewają się ze sobą, na ich styku występują napięcia i konflikty. Z jednej strony mamy narracje, w których wydarzenia i postaci z przeszłości są ujednoznaczniane i przetwarzane we wzorce i w antywzorce, istotne dla spójności i tożsamości grupy, głównie narodowej. Z drugiej zaś występują narracje, które pokazują ludzki wymiar tych przetworzonych w symbo- le wydarzeń i postaci, co często jest odbierane jako ich odbrązawianie. W przekazach publicznych przeważa raz jedna, raz druga opowieść. Obie są potrzebne. Obydwie sfery tworzą dwa odrębne przekazy – „istnieją obok siebie na podobieństwo informacji na dwu kanałach telewizji lub w dwóch plikach na komputerze, które osobno trzeba otworzyć”7. Natomiast wielka historia jest tłem dla indywidualnych przekazów, normą i nośnikiem wspo- mnień jednostek. Co dzieje się z indywidualnymi przekazami wraz z upływem czasu? Szacka odpowiada na to pytanie: zdaniem teoretyków opowieści przekazy- wane bezpośrednio rzadko trwają dłużej niż trzy pokolenia. Mamy zatem do czynienia z wysychaniem tego źródła, ale czy to oznacza zanik spojrzenia na drugą wojnę światową z perspektywy doświadczeń jednostki? Nic takiego według Szackiej nie ma miejsca – obraz wydarzeń historycznych oglądanych 6 M. Halbwachs: Społeczne ramy pamięci. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 243–250. www.miesiecznik.znak.com.pl/6832012barbara-szackajak-opowiadamy-przeszlosc/ stęp: 15.04.2019]. 7 B. Szacka: Jak opowiadamy przeszłość? „Znak” kwiecień 2012, nr 683, http:// [do- 9 z perspektywy uwikłanych w nie jednostek przenika do sfery publicznej za sprawą różnych wytworów: powieści, obrazów, filmów, literatury pamięt- nikarskiej8. Takie właśnie zadanie wyznaczyłam sobie jako autorce tworzo- nego eseju – przeniknięcie do jak najszerszych kręgów odbiorców, do sfery publicznej, do świadomości także – a właściwie przede wszystkim – tych, których sposób myślenia jest daleki od naukowego. Encyklopedyczna i słownikowa, lakoniczna definicja określa esej jako krótką rozprawę naukową lub literacką ujmującą temat w sposób subiek- tywny. Łączy ona elementy prozy artystycznej, naukowej i publicystycznej9 Moim zamiarem było eseistyczne przedstawienie zagadnienia zasługującego w innym kontekście na głęboką analizę naukową: kształtowania się sposobu postrzegania świata i kreowania się tożsamości indywidualnej jednostek, które zderzyły się z działaniami podejmowanymi w celu unicestwienia człowieka; z formułą obozu koncentracyjnego, której podstawą było po- zbawienie jednostek wszelkich praw, a nawet ich eksterminacja. Za najlep- szą drogę do zrealizowania tego zadania uznałam wykorzystanie metody biograficznej – dobrze znanej przedstawicielom różnych dziedzin nauki, w tym szczególnie bliskich mi socjologii i antropologii kulturowej. Metoda ta zakłada badanie tego, co jednostkowe, związane z ocenami, wartościami, przeżyciami. Zakłada poznawanie prawdy o człowieku – o nim samym i jego tożsamości. Dzięki niej możemy poznać punkt widzenia wybranych osób, ich motywy działania, sposób rozumienia świata, chcemy spróbować popatrzeć na rzeczywistość ich oczami10. Jest to jedna strona podejścia bio- graficznego – druga opiera się na przekonaniu, że procesy makrostruktu- ralne zakorzenione są w poziomie mikro, w życiu jednostek, które tworzą różnorodne zbiorowości. Życie pojedynczego człowieka zawiera w sobie in- formację o społeczeństwie i czasach, w których żyje czy żył. Zatem badamy biografię nie tylko po to, żeby poznać wrażliwość człowieka, jego system wartości, decyzje, ale także po to, żeby „spojrzeć na cały świat społeczny zapisany w jego losie”11 W celu poznania określonego wymiaru życia Koleżanek i społeczne- go kontekstu, w jakim tworzyła się ich obozowa biografia, zastosowałam wywiad autobiograficzny narracyjny przeprowadzony z Mamą (z dużymi 8 Ibidem. 9 www.sjp.pwn.pl/szukaj/esej [dostęp: 17.04.2019]; Nowa Encyklopedia Powszechna T. 2. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 43. 10 Zob. J. Szczepański: Odmiany czasu teraźniejszego. Warszawa, Wydawnictwo Książ- ka i Wiedza, 1971; E.R. Babbie: Badania społeczne w praktyce. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004; K. Kaźmierska: Biografia i pamięć…; D. Silverman: Prowadzenie badań jakościowych. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009. 11 P Bednarz-Łuczewska, M. Łuczewski: Podejście biograficzne. W: Badania jakościowe. Metody i narzędzia. T. 2. Red. D. Jemielniak. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 91. 10 przerwami w latach 2005–2010), utrwalony w postaci nagrania dokonanego w ciągu kilkunastu dwu- lub trzygodzinnych sesji bądź w formie notatek (dłuższe sesje okazywały się być dla Mamy zbyt wyczerpujące emocjonal- nie). Przeprowadziłam także analizę dokumentów osobistych – notatek i li- stów Mamy, relacji spisanych przez Lucynę (w postaci wywiadu udzielone- go pracowniczce Muzeum w Oświęcimiu) i napisanej przez Marię opowieści o życiu jej i jej siostry w obozie koncentracyjnym. Trzy relacje zamieszczone w książce są podobnymi materiałami biograficznymi – Lucyna i Mama udzieliły autobiograficznych wywiadów (nagrywanych) stanowiących mate- riał źródłowy w ramach nobilitowanej w ostatnich latach historii mówionej. Obydwie opowiadają o własnych doświadczeniach, będąc jednocześnie uczestniczkami historycznych zdarzeń12. To pewna forma „pamiętników”, podobnie jak relacja Marii – spisana przez nią autobiograficzna opowieść z określonego czasu. Trzy młode dziewczyny opowiadały o sekwencji przeszłych zdarzeń z perspektywy teraźniejszego – w chwili opowiadania – ich życia. Oznacza to, że rekonstruując przeszłość, czyli w znanym ujęciu Gabriele Rosenthal historię życia – life story (życie przeżyte) – przedstawioną w teraźniejszej narracji o życiu (opowieści o życiu dokonanej w czasie teraźniejszym) – life history13 – trzeba wziąć pod uwagę, że przedstawienie wydarzeń z prze- szłości jest uformowane przez teraźniejszość narracji. Teraźniejszość autora biografii determinuje perspektywę postrzegania przeszłości i czasami two- rzy specyficzną przeszłość. Jak twierdzą znawcy problematyki, teraźniejsza perspektywa warunkuje wybór wspomnień, czasowe i tematyczne ich połączenie14. W narracjach Koleżanek zależność ta wyraźnie się zaznacza, co determinowało moje podejście do analizy ich opowieści – wzięłam pod uwagę to, że opowieść o przeszłości jest konstruowana na podstawie teraź- niejszości, ale także to, że teraźniejszość wyłania się z przeszłości. Podejście to nawiązuje do zaproponowanej przez wspomnianą Rosenthal metody analizy danych uzyskanych dzięki badaniom biograficznym: ‒ wymóg pozwolenia na wgląd w genezę i sekwencyjną postać historii życia; ‒ zbliżenie się do przebiegów wydarzeń i do doświadczeń (a nie tylko do teraźniejszych interpretacji); 12 K. Kaźmierska: Autobiograficzny wywiad narracyjny – kwestie etyczne i metodologiczne 13 G Rosenthal: Badania biograficzne. W: Metoda biograficzna w socjologii. Antologia w kontekście archiwizacji narracji. „Studia Socjologiczne” 2014, 3 (214), s. 229–231. tekstów. Red. K. Kaźmierska. Kraków, Zakład Wydawniczy Nomos, 2012, s. 281. 14 Ibidem, s. 282. Zob. także: F. Schütze: Analiza biograficzna ugruntowana empirycznie w autobiograficznym wywiadzie narracyjnym. Jak analizować autobiograficzne wywiady narra- cyjne. Tłum. K. Waniek. W: Metoda biograficzna w socjologii…, s. 141–279. 11 ‒ rekonstrukcja teraźniejszych perspektyw opowiadających i różnica mię- dzy tymi teraźniejszymi perspektywami a tymi, które zostały przyjęte w przeszłości15 Obok wskazanych metod wykorzystałam także wywiad swobodny oparty na liście tematów. Przeprowadziłam go z trzynastoma osobami, których wiedzę uznałam za ważne źródło informacji na temat opisywanych zagadnień. Były to dzieci Lucyny (Jan) i Marii (Barbara), a także członko- wie mojej rodziny i znajomi, którzy byli odbiorcami biograficznych relacji Mamy. Pytania skierowane do nich dotyczyły nie tylko zapamiętanych treści, lecz także okoliczności i subiektywnych odczuć, jakie towarzyszyły temu odbiorowi. Tylko niektóre fragmenty uzyskanego poprzez te wywiady materiału uznałam za istotne dla treści eseju. * * * Niniejsza publikacja, sygnowana moim nazwiskiem, nie jest tylko moją książką – zawarłam na jej stronach także to, co opracowaliśmy rodzinnie, poszukując przez kilka lat rozproszonych materiałów, rozmawiając z oso- bami, które jeszcze mogły opowiedzieć nam o tamtym czasie i odwiedzając miejsca tak dalekie, jak Kanada. Jest to książka moja, mojej siostry Jadwigi i mojego syna Tomasza. Szkoda, że nie zdecydowaliśmy o jej napisaniu wcześniej, kiedy jeszcze żyła Mama i Lucyna, i kilka ich koleżanek, kiedy nie tylko na piśmie można było poznać to, co odczuwały, spędzając część swojej młodości w obozie koncentracyjnym. Mama i Lucyna dostały się do Auschwitz zimą 1943 roku, jedna miała siedemnaście, druga szesnaście lat. Maria jako dziewiętnastolatka trafiła do obozu kilka miesięcy później. Wszystkie stały się więźniarkami poli- tycznymi – Mama ujęta w pierwszej ulicznej łapance na kieleckim dworcu, Lucyna wysiedlona ze swojej wsi koło Zamościa, Maria zamknięta z młod- szą siostrą Miecią i ojcem w więzieniu i potem w oświęcimskim obozie za konspiracyjną działalność ojca. Czemu były winne? Teraz, po zanurzeniu się w ich dojmujących, powiedzielibyśmy strasznych, wręcz niesamowitych opowieściach wiem, że nie jest to właściwe pytanie. Wina i niewinność nie mają tu nic do rzeczy. O tym właśnie jest ta książka. O próbie poszukiwania odpowiedzi na pytanie, jak to się stało, że jedni ludzie stanęli z trudnym do opisania ok- rucieństwem przed innymi ludźmi i postanowili ich odczłowieczyć i unice- stwić. Książka jest o tym, jakie siły trzeba w sobie wyzwolić, żeby to przeżyć i po tym wszystkim zacząć zwyczajne życie. Czy ono jest możliwe? Nie, nigdy do końca w przypadku Mamy, Lucyny, Marii nie było zwyczajne. 15 G Rosenthal: Badania biograficzne. W: Metoda biograficzna w socjologii…, s. 283. 12 Przez cały czas piętno wypalone na osobowości nastolatek, na ich tożsa- mości, dawało o sobie znać – raz z większą, raz z mniejszą siłą. Skoro tak było, nie mogliśmy pozostać obojętnymi na nieustanne pamiętanie przez Koleżanki o tamtym czasie – postanowiliśmy utrwalić je i przekazać dalej. Trzy byłe więźniarki najtrudniejszego do przeżycia obozu w Auschwitz- -Birkenau pozostawiły po sobie ważną spuściznę – jej upowszechnienie uznaliśmy za powinność. Od wczesnej młodości wiedziałyśmy z siostrą o pobycie Mamy w Oświę- cimiu, nie pozwalał o tym zresztą zapomnieć numer wytatuowany na ręce Mamy, ale nic poza tym – Mama po prostu nic na ten temat nie mówiła. Teraz, z perspektywy tak odległego czasu wydaje się, że nie była w stanie powrócić we wspomnieniach do tego fragmentu swojego życia. Z biegiem lat ostrość tych wspomnień jakby złagodniała, bo Mama zaczęła opowiadać. Pamiętamy te opowieści, ale przede wszystkim są one spisane. Utrwaliły- śmy na piśmie Mamy opowieść-rzekę w przekonaniu, że zasługuje na włą- czenie do tych świadectw, które nie pozwolą zapomnieć o tym, co ludzie mogą zrobić ludziom. Najstarszy syn Lucyny Jan wspomina, że ich mama „od zawsze” gro- madziła, zwłaszcza w długie jesienne i zimowe wieczory, swoją gromadkę pięciorga dzieci i snuła oświęcimskie opowieści. Wszystkie pilnie słuchały, choć tylko najstarsze mogły zrozumieć ich sens. Janek Targoński dostarczył mi wiele cennych materiałów, które wzbogaciły wywiad Lucyny – artykuły w miejscowej prasie, notatki, zdjęcia. Te ostatnie niestety rzadko pokazują Lucynę; w jej młodości, na wsi, nikt nie robił zdjęć. Poza nagraniem wspomnień Mamy i spisaniem opowieści Lucyny i Marii w książce zamieszczam listy – te, które zachowały się w rodzin- nych archiwach. Znaleźliśmy w nich tylko jeden list od Lucyny do Mamy i kilka listów Mamy pisanych do Lucyny od końca lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku. Inne zostały zapewne przez adresatki zniszczone. Waż- nym i cennym źródłem wiedzy są też listy Marii wysyłane z Oświęcimia nielegalną drogą do brata i narzeczonego, którzy po aresztowaniu rodziny pozostali w Sosnowcu. Listy Mamy do Lucyny, choć pisane kilkadziesiąt lat po zakończeniu drugiej wojny światowej, a więc także ich oświęcimskiej gehenny, zawiera- ją – prawie każdy – wspomnienia z obozu, a przede wszystkim z Weiden. Z biegiem lat ten etap życia wydaje się szczególnie ważny dla Mamy: tak, jakby tych kilka miesięcy przeżytych w atmosferze niczym nieskrępowanej radości z odzyskania wolności rekompensowało jej nieco szare i niełatwe życie starszej osoby. Dobrze, że Mama obok koszmarnych wspomnień z Oświęcimia miała taki psychiczny azyl. Mama dużo czytała, zwłaszcza w starszym wieku, kiedy po prostu miała już na to czas – gazety, ale przede wszystkim książki. Jej biblioteczka 13 zawierała głównie literaturę „obozową”, wiele książek wspomnieniowych i popularnonaukowych, także reportaże i biografie. Szczególnie chętnie Mama czytała o przeżyciach więźniów z Auschwitz-Birkenau. Wraz z sio- strą ofiarowywałyśmy jej książki o tej problematyce przy różnych okazjach. Teraz zadaję sobie pytanie: czy to dobrze, że Mama całe swoje życie zanu- rzona była w obozowej przeszłości? Dlaczego nieustannie do niej wracała zamiast raczej wypierać ją z pamięci? Z jakiej wewnętrznej potrzeby nie mogła się od tej problematyki oderwać? Nie znajdziemy już odpowiedzi na te pytania, poza niezadawalającym stwierdzeniem, że to, co w naszym życiu ważne, jakieś dojmujące czy traumatyczne przeżycia, nie chce nas opuścić. W ostatnich latach życia ciężar przeszłości okazał się jednak dla Mamy zbyt trudny do uniesienia – zrezygnowała z czytania literatury obozowej. Mówiła, że jest to dla niej zbyt emocjonujące. Refleksje Jadwigi – starszej córki Alodii O tym, że Mama była w Oświęcimiu, wiedziałyśmy z siostrą od zawsze, cho- ciaż w dzieciństwie Mama nie rozmawiała o tym z nami. W domu zawsze mówiliśmy „Oświęcim”. To nie było dla nas miasto, ale przede wszystkim obóz koncentracyjny. Dowodem na jej pobyt tam był numer wytatuowany na ręce i zdjęcie zrobione w obozie. Leżało ono w małym pudełku wśród innych czarno-białych zdjęć, tak jakby było normalną pamiątką. Wiedzia- łam, co to za zdjęcie, ale przez lata w ogóle nie myślałam, że ono jest inne, że nie pasuje do normalnego życia. Wiedziałam też, że przyjaciółką Mamy z Oświęcimia była pani Lucyna mieszkająca w Wisłowcu koło Zamościa, chociaż ważniejsze było to, że na Boże Narodzenie pani Lucyna przysyłała nam paczki z własnymi owocami. W jednej z nich przyszły jabłka-olbrzymy. Zrobiły na mnie wyjątkowe wrażenie. Takich wielkich jabłek nigdy przed- tem ani potem nie widziałam. Ten Oświęcim był obecny w całym naszym dzieciństwie, chociaż na bardzo dalekim planie. Niemniej jednak od czasu do czasu pojawiał się głównie w związku z jakąś osoba, którą Mama znała z tamtych czasów. Przez całe lata nie miałam spójnego obrazu gehenny, jaką Mama prze- żyła w Oświęcimiu. Nie zmieniły tego nawet w sposób istotny moje wizyty w muzeum Auschwitz-Birkenau. Byłam tam trzy razy. Jeden raz pojecha- łam nawet z Mamą i naszą sąsiadką panią Tłumaczową, z którą Mama się przyjaźniła. Muzeum zrobiło na mnie wstrząsające wrażenie, tak jak prawdopodobnie na wszystkich zwiedzających. Nie mogłam sobie jednak wyobrazić, że moja Mama spędziła tam kilka lat. Mama odwiedzała Oświęcim kilkakrotnie. Ostatni raz była tam w czerw- cu 1997 roku ze swoją koleżanką Hanią, także więźniarką. Razem z nimi był 14 mąż Hani, moja siostra Halina i jej wówczas siedemnastoletni syn. Pogoda była bardzo ładna i ku zdziwieniu Mamy, jak potem mi opowiadała, po tylu latach groza tego miejsca zblakła i dominował sielski nastrój. Było zielono, słonecznie i cicho. Oprócz nich nie było nikogo w pobliżu. Według słów Mamy nawet jedno z najgorszych miejsc naznaczone śmiercią – strażnica, gdzie esesmani selekcjonowali więźniarki wracające z pracy – straciło całą grozę. W dodatku okazało się, że każda z nich pamięta co innego. Nie mogły się na przykład zgodzić, jak była pomalowana strażnica. To było dla Mamy duże zaskoczenie, bo chociaż przeżyć z obozu niczym nie dało się usunąć – wryły się one w pamięć, naznaczając całe życie – to niektóre wspomnienia się zatarły. Rozmawiając z Mamą, zorientowałam się, że wyzwolenie i kilka mie- sięcy spędzonych w Weiden były dla niej szczególnie ważne. Mama miała wtedy dwadzieścia lat. Oczywiście chodziło przede wszystkim o koniec wojny i gehenny obozowej. Równie ważne było jednak i to, że Mama i jej koleżanki znalazły się w mieście wyzwolonym przez wojsko amerykańskie. Nagle niewolnice, które mogły umrzeć z głodu, chorób lub mogły w każdej chwili zostać zabite dla kaprysu, znalazły się w powojennym raju; schludne miasto, nawet z asfaltowymi drogami, Niemcy może niespecjalnie przy- chylni i przyjaźni, ale przynajmniej ze strachu neutralni, polscy żołnierze wypuszczeni z niewoli z wojskową aprowizacją amerykańską, ludzie uwol- nieni z niewoli z całej Europy no i „bogaci” żołnierze amerykańscy. Wśród tych ostatnich byli także „Polonusi” mówiący po polsku. Łatwo było się porozumieć, zdobyć jedzenie, także takie rarytasy, jak czekolada. Rozkwitło życie towarzyskie. Koleżanki wkrótce miały znajomych i wielbicieli. Świat się przed nimi otworzył, wydawało im się, że gdyby chciały, to mogłyby wyjechać nawet do USA! Postanowiły jednak wracać do domu. Mama przy- wiozła z Weiden album na zdjęcia w płóciennej okładce, na której napisała swój numer obozowy. Jest to album głównie Mamy. Na początku albumu umieściła zdjęcia z tego okresu. Są to dziś kiepskiej jakości, pożółkłe fotogra- fie, ale pokazują wreszcie normalne życie. Koleżanki, którym odrosły włosy, mają modne wtedy fryzury. Ubrane są w sukienki uszyte przez Lucynę ze zdobycznych materiałów. Pozują ze swoimi nowymi znajomymi. Koleżanki w Weiden organizują sobie zwykłe życie, jednak warunki, w jakich żyją, nie są zwyczajne. Dużo się dzieje wokoło. Niektóre wyda- rzenia są przyjemne, inne nie, jeszcze inne wywołują zdziwienie. Mama, sprzątając przez krótki czas w mieszkaniu zajmowanym przez Amerykanki będące w wojsku, zauważyła, że przywiozły one na wojnę suknie balowe! Mama, wracając do domu z zasobnej strefy amerykańskiej, przywiozła nadzwyczajne jak na warunki wojenne rzeczy, na przykład ciepły śpiwór czy materiały na ubrania. Wśród tych „zdobyczy” był też materiał ze spado- chronu – bardzo dobry jedwab w brązowo-zielony wzór wojskowy. Wydaje 15 mi się, że Mama uszyła sobie z niego sukienkę na ślub w rodzinie, który odbył się wkrótce po wojnie. Nie mam pewności co do tej sukienki, ale świetnie pamiętam spadochron, gdyż w latach sześćdziesiątych mieliśmy z tego materiału uszyte torby na zakupy. Także w taki sposób wojna była obecna w naszym życiu wiele lat po jej zakończeniu. Refleksje Tomasza – wnuka Alodii, mojego syna Ta książka to esej o pamiętaniu. Co to dla mnie znaczy? Pamiętaniu cze- go – i dlaczego? Nie pamiętam z dzieciństwa rozmów w rodzinnym gronie o wojnie i pobycie Babci w obozie. Takich rozmów chyba po prostu nie było. Wiedziałem oczywiście, skąd na przedramieniu Babci wziął się wyta- tuowany numer 30 504 i że Babcia jeździła regularnie do Częstochowy na spotkania byłych więźniów. Wiedziałem, że paczki z żywnością i słody- czami, które czasami dostawała, przychodziły za pośrednictwem fundacji Kolbego. Te słodycze z reguły przypadały mnie, jako jedynemu wnukowi. Jako dziecku wojna kojarzyła mi się z pysznymi czekoladkami… Pierwszą wizytę w Brzezince, między innymi z Babcią i panią Hanią Tarkowską, jedną z koleżanek z Birkenau, która kilkanaście lat temu od- wiedziła Babcię wraz ze swoim mężem, zapamiętałem przede wszystkim jako opowieść o tym, jak grupa dziewcząt zdołała przetrwać niewolę dzięki wzajemnej pomocy. Szeregi baraków ciągnące się od bramy aż do komór gazowych oczywiście zrobiły na mnie, nastolatku w trzeciej klasie liceum, piorunujące wrażenie. Ale ani Babcia, ani pani Hania nie rozpamiętywały niewoli. Przede wszystkim wspominały swoje koleżanki i solidarność, jaka między nimi panowała. Z upływem czasu Babcia coraz częściej opowiadała o wojnie. Robiła to szczególnie chętnie podczas pobytów w ukochanej rodzinnej wsi swoich rodziców Ludyni. To tam spędziła pierwsze lata okupacji i to stamtąd wy- ruszyła do pobliskich Kielc, w których trafiła na łapankę… Pod koniec życia, w swoich opowieściach, zabierała rodzinę w „podróż w czasie” do wojennej Ludyni, do obozów w Brzezince i Wolkenburgu, do ucieczki z transportu w drodze do Dachau i wreszcie do pobytu w Bawarii po wyzwoleniu. We wszystkich tych wspomnieniach głównym i najważniejszym wątkiem po- zostawały koleżanki. Praca nad tą książką była dla mojej mamy, cioci i dla mnie kolejnym etapem tej „podróży w czasie”. Kiedy spisywaliśmy i redagowaliśmy kilkadziesiąt godzin opowieści Babci nagranych na dyktafon w ostatnich latach jej życia, odsłaniały się przed nami kolejne wątki i tematy do zba- dania. A to prowadziło nas do coraz to nowszych odkryć. Tak znaleźliśmy na przykład, niemal przypadkiem, zdjęcie Babci w obozowym pasiaku na 16 okładce wydanej niedawno książki KZ Wolkenburg niemieckiego historyka Pascala Cziborry16 Sprawdzaliśmy nie tylko fakty historyczne, ale też kolejne wątki z ży- cia obozowych koleżanek, zestawiając ich relacje ze wspomnieniami Babci. W taki sposób latem 2018 roku trafiłem do domu Hani „Lucy” Chrząszcz i jej męża Jerzego, niedaleko Halifaksu w Kanadzie. Hania jest siostrzenicą i zarazem przybraną córką Gieni Sadzińskiej, która we wspomnieniach Babci zajmuje szczególne miejsce. To dwudziestodwuletnia Gienia namó- wiła grupę współwięźniarek, w tym moją Babcię, do ucieczki, kiedy pociąg wiozący je do Dachau stanął na stacji w Weiden. Babcia do końca życia była za to Gieni wdzięczna. Pozostały w serdecznym kontakcie, nawet wtedy, kiedy dzielił je ocean. Nasze rodziny podtrzymywały ten kontakt także po śmierci Gieni, a potem mojej Babci. Ja sam nigdy wcześniej jednak z rodziną Gieni nie rozmawiałem, a mimo to, kiedy kilka miesięcy przed podróżą do Kanady zadzwoniłem do Hani z informacją, że będę w okolicy, nalegała, żebym zamiast w hotelu zatrzymał się na kilka dni w jej domu. Powiedziała: „przecież jesteśmy właściwie rodziną”. Rozmawialiśmy wiele godzin o tym, jak Gienia i Babcia wspominały wojnę. Gienia nigdy nie uważała się za bohaterkę dlatego, że zmobilizowała koleżanki do ucieczki. Powtarzała, że wszystkie nawzajem zawsze podtrzymywały się na duchu i tylko dlatego, że czuła to wsparcie, zdobyła się na taką odwagę. Kilkadziesiąt lat temu trudny do wyobrażenia dramat połączył kilka młodych dziewczyn. Przeżyły razem koszmar, a jednak miały niesamo- wite szczęście, bo nie podzieliły losu milionów osób, które nigdy nie wydostały się żywe z niewoli… Przetrwanie na pewno w dużym stopniu zawdzięczały sobie nawzajem. W ten sposób ich losy, a potem losy ich rodzin, zostały splecione niezwykłą i ponadczasową więzią. Ta książka to wyraz szacunku dla tych dziewczyn i pamięci o nich, z których jedna została moją Babcią. * * * Przygotowując publikację o Koleżankach z Birkenau, przejrzałam i prze- czytałam pokaźną liczbę książek, artykułów naukowych i popularnonau- kowych dotyczących różnych aspektów funkcjonowania hitlerowskiego obozu Auschwitz-Birkenau. Poszukiwałam w nich informacji o zdarzeniach, faktach, które trzy nastoletnie dziewczyny-więźniarki zawarły w swoich wspomnieniach. Poszukiwałam zatem dopełnienia, objaśnienia i potwier- 16 P Cziborra: KZ Wolkenburg. Todesmarsch nach Dachau. Bielefeld, Wydawnictwo Lorbeer Verlag, 2018. 17 dzenia ich opisów i wiedzy. Trzy pozycje książkowe okazały się do tego celu szczególnie przydatne: ‒ Lechosław Cebo: Więźniarki w obozie hitlerowskim w Oświęcimiu-Brzezince Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1984; ‒ Irena Strzelecka: Kobiety w KL Auschwitz. „Głosy Pamięci” nr 12. Oświęcim, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 2016; ‒ Hermann Langbein: Ludzie w Auschwitz. Oświęcim, Wydawnictwo Państwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka, 1994. Hermann Langbein (1912–1995) – Austriak, był więźniem obozu w Au- schwitz, do którego przybył z Dachau. Uchodził za Niemca, co zapewniło mu funkcję w hierarchii więziennej. Poznał bliżej wielu esesmanów, dzięki czemu, jak pisał, mógł nieść pomoc innym więźniom. Należał do aktywu podziemia politycznego i był zorientowany w sytuacji więźniów z różnych grup narodowościowych. Był badaczem dziejów obozu Auschwitz, prowa- dził działalność wychowawczą i uświadamiającą, dotyczącą odpowiedzial- ności za zbrodnie hitlerowskie. Pierwsze wydanie Ludzi w Auschwitz ukazało się w 1974 roku. Jego książka jest doskonałym źródłem poznania tego obozu, przewodnikiem po wszystkich blokach i komandach w Auschwitz, Birke- nau, Buda-Werke, z małymi lagrami górniczymi i przemysłowymi, a na- wet po koszarach załogi SS, po oddziałach komendantury. Dla Langbeina głównym źródłem wiedzy był sekretariat lekarza garnizonu SS, w którym Austriak pracował. We Wprowadzeniu przytoczył słowa Martina Walsera, niemieckiego pisarza, które chciałabym uczynić mottem swojej książki: Czym był Auschwitz, wiedzą tylko więźniowie. Nikt poza nimi17 17 H. Langbein: Ludzie w Auschwitz. Oświęcim, Wydawnictwo Państwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka, 1994, s. 20. Halina Rusek Friends from Birkenau. An essay about remembering S u m m a r y The friends from the title of this book are a group of female prisoners of KL Auschwitz-Birkenau (1943–1945), whose paths crossed several times during around two years of camp life in Birkenau. At different times they lived in one block of the women’s camp, slept in one bunk, together left Auschwitz to work in the Wolkenburg camp, and several of them escaped together from transport to Dachau, from a freight wagon, at the small German station of Weiden. Together they also survived one of the most beautiful, as they say, periods in their lives – a few months of miraculously regained freedom, spent in Weiden under the protection of the American army. Several of them also took a long, difficult journey home. Preserved memories of three of these friends – including the Mother of the book’s author, are the central axis of this essay. It presents the process of shaping the way of perceiving the world and the identity of individuals who came across actions aimed to annihilate human beings. They came into contact with the essence of a concentration camp, which was based on depriving people of all rights and even exterminating them. The approach chosen by the author is the biographical method which focuses on the study of what is individual, related to assessments, values, experiences. It is a book about trying to find an answer to the question of how it happened that some people expressed indescribable cruelty to other people and decided to dehumanize and annihilate them. The book is also about the forces you must find in yourself in order to survive such an experience and start living an ordinary life afterwards. The author’s intention is to bring the recorded memories of the Friends to a possibly wide audience, to the public sphere and also, or perhaps above all, to the consciousness of those whose way of thinking is far from scientific. Halina Rusek Freundinnen aus Birkenau. Ein Essay über das Erinnern Z u s a m m e n f a s s u n g Die Freundinnen sind eine Gruppe von Häftlingen des KL Auschwitz-Birkenau (1943–1945), deren Lebenswege sich in Birkenau in rund zwei Jahren mehrmals ge- kreuzt haben. Zu verschiedenen Zeiten lebten sie in einem Frauenlagerblock, schlie- fen in derselben Koje, verließen Auschwitz, um im Wolkenburg-Lager zu arbeiten, und einige von ihnen flohen gemeinsam vom Transport nach Dachau in Weiden in der Oberpfalz, in Bayern. Zusammen überlebten sie auch eine der schönsten, wie sie sagen, Perioden ihres Lebens – einige Monate wiedererlangter Freiheit, die sie in Weiden unter dem Schutz der amerikanischen Armee verbrachten. Einige von ihnen machten auch eine lange, schwierige Heimreise. Die Erinnerungen von drei von dieser Freundinnen – darunter auch der Mutter der Buchautorin – bilden die zentrale Achse dieses Essays. Er zeigt den Prozess der Gestaltung der Wahrnehmung der Welt und der Identität von Personen, die auf Aktionen gestoßen sind, die darauf abzielen, Menschen zu vernichten. Sie kamen in Kontakt mit der Essenz eines Konzentrationslagers, das darauf beruhte, Menschen aller Rechte zu berauben und sie sogar auszurotten. Der von der Autorin gewählte Ansatz ist die biografische Methode, die sich auf die Untersuchung des Individuellen im Zusammenhang mit Einschätzungen, Werten und Erfahrungen konzentriert. Es ist ein Buch über den Versuch zu be- antworten, wie es dazu kam, dass einige Menschen unbeschreibliche Grausamkeit gegenüber anderen Menschen ausübten und beschlossen, sie zu entmenschlichten und zu vernichten. Das Buch handelt auch von den Kräften, die man in sich selbst finden muss, um solche Erfahrung zu überleben und danach ein normales Leben zu führen. Das Ziel der Autorin ist es, die Erinnerungen der Freundinnen einem möglichst breiten Publikum zu verteilen, und auch – oder vor allem – dem Bewusstsein der Leser und Leserinnen, deren Denkweise nich wissenschaftlich ist. Redakcja: Anna Piwowarczyk Projekt okładki: Sławomir Ćwiek Redakcja techniczna: Małgorzata Pleśniar Korekta: Monika Rosołowska Łamanie: Barbara Wilk Copyright © 2019 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-226-3801-9 (wersja drukowana) ISBN 978-83-226-3802-6 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 11,25. Ark. wyd. 11,5. Papier offset, kl. III, 90 g Cena 34,90 (w tym VAT) Druk i oprawa: Volumina.pl Daniel Krzanowski ul. Księcia Witolda 7–9, 71-063 Szczecin
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Koleżanki z Birkenau. Esej o pamiętaniu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: