Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00339 008993 7432618 na godz. na dobę w sumie
Komentarz do Dziejów Apostolskich - ebook/pdf
Komentarz do Dziejów Apostolskich - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 200
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3809-0017-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> religia i rozwój duchowy >> religia
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).
'Opera exegetica' Bedy Czcigodnego, której częścią jest Komentarz do Dziejów Apostolskich to zbiór ponad dwudziestu dzieł. Poniższy przekład jest pierwszym pełnym tłumaczeniem dzieła. Książka jest w całości dwujęzyczna. Z lewej strony czytelnik może zapoznać się z tekstem łacińskim, z prawej zamieszczono tekst przekłądu polskiego oraz przypisy.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Praefatio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział V . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział VI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział VII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział VIII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IX . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział X . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XIII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XIV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XVI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XVII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XVIII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XIX . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XX . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XXI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XXII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XXIII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XXIV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XXV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XXVI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XXVII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział XXVIII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 7 21 27 43 59 63 71 77 79 89 97 107 119 121 127 133 135 139 145 151 153 159 167 173 175 177 179 179 181 185 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 Indeks biblijny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 Indeks rzeczy i osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 Wykaz skrótów 1. Skróty ksiąg biblijnych według Biblii Tysiąclecia. 2. Skróty bibliograficzne: BH BT CCL DENT GCS Biblia Hebraica Biblia Tysiąclecia Corpus Christianorum. Series Latina Dizionario Esegetico del Nuovo Testamento Die Griechischen christlichen Schriftsteller der ersten drei Jahrhunderte The Journal of Theological Studies Kritisch Exegetischer Kommentar über das Neue Testament Kommentar zum Neuen Testament Septuaginta Patrologiae Cursus Completus, Series Graeca Patrologiae Cursus Completus, Series Latina Revue Biblique JTS KEKNT KNT LXX PG PL RB SBF Analecta Studium Biblicum Franciscanum Analecta SBFLA WBC Studii Biblici Franciscani Liber Annuus Word Biblical Commentary Wprowadzenie 1. Komentarz do Dziejów Apostolskich na tle twórczości egzegetycznej Bedy Opera exegetica Bedy Czcigodnego, której częścią jest Komentarz do Dziejów Apo- stolskich to zbiór ponad dwudziestu dzieł1, które powstawały zasadniczo w dwóch okresach: od 709 do 716 oraz po 716 roku2. Stąd też dzieła Bedy należy umieścić w czasie, gdy Anglia była już pełnoprawnym członkiem łacińskiej christianitas, ale życie chrześcijańskie, w tym również w wymiarze monastycznym, potrzebowało wciąż impulsów do wzrostu wiary. W tym kontekście trzeba też przypomnieć, że Beda Czcigodny większą część swego życia poświęcił służbie Bożej jako mnich w założeniu zakonnym Wearmouth i Jarrow3 i to właśnie pobyt w tych klasz- torach umożliwił mu zarówno obcowanie z mistrzami życia zakonnego4, któ- rzy wprowadzali go w świat Mądrości, zawartej na kartach Pisma Świętego, jak 1 O tej liczbie informuje sam Beda w zakończeniu dzieła Historia ecclesiastica gentis Anglorum, gdzie wymienia poszczególne tytuły dzieł: „In principium Genesis, usque ad nativitatem Isaac et eiectionem Ismahelis, libros IIII. De tabernaculo et vasis eius, ac vestibus sacerdotum, libros III. In primam partem Samuelis, id est usque ad mortem Saulis, libros III. De aedificatione templi, allego- ricae expositionis, sicut et cetera, libros II. Item, in Regum librum XXX quaestionum. In Proverbia Salomonis libros III. In Cantica canticorum libros VII. In Isaiam, Danihelem, XII prophetas, et partem Hieremiae, distinctiones capitulorum ex tractatu beati Hieronimi excerptas. In Ezram et Neemiam libros III. In Canticum Habacum librum I. In librum beati patris Tobiae explanationis allegoricae de Christo et ecclesia librum I. Item, Capitula lectionum in Pentateucum Mosi, Iosue, Iudicum; In libros Regum et Verba dierum; In librum beati patris Iob; In Parabolas, Ecclesiasten, et Cantica canticorum; In Isaiam prophetam, Ezram quoque et Neemiam. In evangelium Marci libros IIII. In evangelium Lucae libros VI. Omeliarum evangelii libros II” (V,24). nion to Bede, Cambridge 2010, s. 130-131. 3 Beda wspomina: „Wszystek czas życia swego spędziłem, mieszkając w tymże klasztorze, z wielką pilnością oddawałem się rozmyślaniom nad Pismem Świętym, a przy zachowaniu dys- cypliny zakonnej i przy pilnym śpiewaniu codziennie w kościele, uważałem sobie za przyjemność zawsze się uczyć albo nauczać, albo pisać” (HEGA V,24). Nieco szerzej na temat życia i twórczości Bedy Czcigodnego zob. Beda Czcigodny, Komentarz do Listu Jakuba, (PSP 67), D. Sztuk (wstęp, przekład, redakcja), Wyd. UKSW, Warszawa 2013, s. 7-17. Ceolfryda (642-716). 2 Por. S. DeGregorio, „Bede and the Old Testament”, w: Idem (red.), The Cambrigde Compa- 4 Należy tu wymienić przede wszystkim dwóch opatów: Benedykta Biscopa (627/28-690) oraz 8 Wprowadzenie i z księgami, które zgromadzone były w bibliotece opactwa5. Niewątpliwą zasługą Bedy Czcigodnego jest dostarczenie sobie współczesnym, w tym również młodym mnichom opactwa Wearmouth i Jarrow, nie tylko impulsów do wzrostu wiary, lecz również solidnych i wszechstronnych instrumentów do poznawania jej źródeł, które zawarte są w księgach Starego i Nowego Testamentu. Komentarz do Dziejów Apostolskich – jak wynika z listu wstępnego, w którym Doctor Venerabilis dedykuje swoje dzieło biskupowi Akce – należy do wczesnych pism jego opera exegetica i zazwyczaj datowany jest na lata 709–7166. Beda zamie- rzał w tym czasie stworzyć komentarz do Ewangelii Łukasza, lecz przynaglony czasem ograniczył się do drugiej części Dwudzieła, bo jak sam tłumaczy: „Nie mogąc zaś dotąd sprostać temu poleceniu, z racji na powalającą wielkość tego dzieła oraz rozpraszany z wielu powodów, które sam znasz, na chwilę obecną zrobiłem ile mogłem, by nie pozostawić bez odzewu Twojej szacownej prośby. Posyłam Ci zatem krótkie dzieło poświęcone Dziejom Apostolskim, które skończyłem pisać zaledwie kilka dni temu. By sprostać Twojej prośbie, pospiesznie je poprawiłem oraz poleciłem przepisać w kodeksie. W dziele tym, na ile mogłem, starałem się wyjaśnić czyny, które wydawały się zawierać jakieś przesłanie duchowe oraz słowa o niejasnym znaczeniu”. W rzeczywistości Komentarz do Dziejów Apostolskich nie jest systematycz- nym odniesieniem do całości pierwszej historii chrześcijaństwa, co widać po rozkładzie materiału, gdyż niektóre rozdziały zostały przez Bedę potraktowane en passant, gdzie indziej egzegeza sięga niuansów filologicznych poszczególnych słów i wyrażeń, zaś niektóre wersety zupełnie pominięto. Zapewne takie ujęcie przedmiotu dociekań wymusiło na Bedzie Czcigodnym napisanie ok. roku 730 drugiego dzieła poświęconego Księdze Dziejów Apostolskich – Retractatio in Actus Apostolorum, by – jak on sam zaznaczył – „dodać, co sam wcześniej przeoczyłem, bądź poprawić to, co wydaje się, że zostało powiedziane inaczej niż bym chciał”7. 5 W czasach Bedy opactwo Wearmouth-Jarrow było jednym z miejsc, w którym znajdował się Codex Amiatinus, datowany jest on na przełom VII i VIII wieku (698-716), a skopiowany z rę- kopisów przywiezionych z Italii przez opata Ceolfryda. Wkrótce potem znalazł się w klasztorze San Salvatore na górze Amiata w Toskanii, gdzie pozostał do 1786 roku, po czym przekazano go Bibliotece Medicea Laurenziana we Florencji, gdzie od tamtej pory jest przechowywany. Ponadto przypuszcza się, że Beda miał dostęp do przynajmniej dwóch innych wersji Wulgaty, jak również rękopisów Vetus Latina (w tym także tzw. Laudianus Graecus 35). Por. C. A. Farr, „The Shape of Learning at Wearmouth-Jarrow: the Diagram Pages in the Codex Amiatinus”, w: Hawkes J. – Mills S. (red.), Northumbria’s Golden Age, Thrupp-Stroud Glouc 1999, 336-344; P. Meyvert, „Bede’s Capitula lectionum for the Old and New Testament”, RB 105 (1995) 348-380. Life, Times and Writings, New York 1966, s. 17. 6 Por. C. E. Whiting, „ The Life of the Venerable Bede”, w: A. H. Thompson (red,), Bede. His 7 PL 92,995C. 1. Komentarz do Dziejów Apostolskich na tle twórczości egzegetycznej Bedy 9 W opinii niektórych znawców twórczości Bedy jego egzegezę należałoby raczej uznać za krytykę literacką niż za teologię8, co wcale nie jest ujmą dla niego samego, bowiem sytuuje go pośród prekursorów analizy retorycznej. W rzeczy samej dzieło De schematibus et tropis było poniekąd pomyślane jako pomoc do egzegezy, o czym mogą świadczyć już wstępne rozważania autora, w których podkreśla, że Biblia jest szczególnym przykładem literackiego kunsztu9. Jednakże Beda nie zatrzymuje się jedynie na warstwie literackiej tekstu biblijnego. Pragnąc przybliżyć jego przesłanie swoim czytelnikom, objaśnia problemy historyczne, zajmuje się datacją, sięga do danych geograficznych i topograficznych, będących sceną biblijnych wydarzeń, po to, by przesłanie ksiąg natchnionych stało się jak najlepiej zrozumiane przez jemu współczesnych. W tym sensie bardziej adekwatne byłoby nazwanie metodologii zastosowanej przez Bedę eklektyczną i pastoralną10. W rzeczy samej doktor Kościoła sam starał się zrozumieć tajemnice Pisma Świętego, sięgając między innymi do siedmiu zasad hermeneutycznych Tykoniusza11, które poznał, czytając św. Augustyna12. Towarzyszyła mu jednak świadomość tego, że jego potencjalni odbiorcy, ze względu na poziom ich wiedzy i znajomości języka łacińskiego, będą potrzebować nie „pokarmu stałego” w postaci systematycznych, naukowych komentarzy do poszczególnych ksiąg biblijnych, lecz „mleka ducho- wego”, czyli prostych objaśnień o charakterze obrazowym. Mając to na uwadze, Beda w swoich komentarzach sięga do objaśnień o charakterze alegorycznym, 8 Por. R. Ray, „What do we know about Bede’s Commentaries?”, Recherches de Théologie an- cienne et médiévale 49(1982), s. 13. 9 Por. De schematibus et tropis I,12-19 (PL 90,175A): „Solet aliquoties in Scripturis ordo verborum, causa decoris, aliter quam vulgaris via dicendi habet, figuratus inveniri: Quod grammatici Graece schema vocant, nos habitum, vel formam, vel figuram recte nominamus, quia per hoc quodammodo vestitur et ornatur oratio. Solet iterum tropica locutio reperiri, quae fit translata dictione a propria significatione ad non propriam similitudinem, necessitatis aut ornatus gratia. Et quidem gloriantur Graeci talium se figurarum vel troporum fuisse repertores. Sed ut cognoscas (dilectissime fili), co- gnoscant item omnes, qui haec legere voluerint, quod sancta Scriptura caeteris omnibus scripturis non solum auctoritate, quia divina est, vel utilitate, quia ad vitam ducit aeternam, sed et antiquitate, et ipsa praeeminet positione dicendi, ideo placuit mihi, collectis de ipsa exemplis, ostendere quia nihil hujusmodi schematum, sive troporum valent praetendere ullis saeculis eloquentiae magistri, quod non illa praecesserit. Sunt autem multae species schematum et troporum: tamen praecipua aliquot schemata et tropos selectiores Scriptura habet”. 10 R. Ray, „What do we know about Bede’s Commentaries?”, s. 9. 11 Tykoniusz był pisarzem chrześcijańskim działającym w latach 370-390 i donatystą. 12 Por. Augustyn, O nauce chrześcijańskiej 3,30,42, cyt. za: J. Sułowski (tłum, wstęp, komentarz), PAX, Kraków 1989, s.159: „Niejaki Tykoniusz [...] ułożył także księgę przez siebie zatytułowaną Reguły. Zawarł w niej siedem zasad, którymi niczym kluczami można otwierać tajemnice Pisma Świętego. Pierwsza: Pan i Jego ciało; druga: Dwojakie ciało Pana; trzecia: Obietnice i Prawo; czwarta: Rodzaje i gatunki; piąta: Czasy; szósta: Rekapitulacja; siódma: Szatan i jego ciało. Kiedy uważnie poznamy jego dzieło, przekonamy się, że niemało pomaga w przeniknięciu tajemnic Pisma Świętego”. Beda cytuje i omawia Reguły Tykoniusza w Liście do Euzebiusza, stanowiącym wstęp do jego Komenatrza do Księgi Apokalipsy św. Jana, zaś samego Tykoniusza tytułuje: „vir inter suos eruditissimus” (PL 93,131-134). 10 Wprowadzenie kierując tym samym swoich czytelników ku poznaniu głębszego, duchowego sensu tekstu natchnionego. Doctor Venerabilis bardzo dobrze oddaje taki spo- sób pochylania się nad słowem Bożym, objaśniając alegorycznie m. in. fragment Ewangelii według św. Marka: „I uczyniwszy otwór, spuścili łoże, na którym leżał paralityk” (Mk 2,4): „Po zrobieniu otworu w dachu kładą chorego przed Jezusem, bo odsłoniwszy tajemnice Pism dociera się do poznania Chrystusa, tj. przez poboż- ność i pokorę zstępuje się do Jego pokory. Drugi ewangelista dobrze opisuje dom, w którym przebywał Jezus: był pokryty dachówkami. Odkrywszy godną pogardy zasłonę liter, jeśli tylko znajdzie się ktoś, kto nam ją odsłoni, można odnaleźć Bożą moc łaski duchowej. Pozbawienie dachówek domu, w którym znajdował się Jezus, oznacza odnalezienie w pospolitości liter sensu duchowego i tajemnic niebiańskich. To zaś, że chory został spuszczony wraz z łożem, oznacza, że człowiek, dopóki pozostaje w tym ciele, ma obowiązek poznać Chrystusa”13. W swoim zgłębianiu słowa Bożego Beda czyni odniesienia alegoryczne do ety- mologii nazw hebrajskich i greckich, nazw zwierząt, symboli liczbowych i różnych szczegółów zawartych w narracji danej księgi Pisma Świętego (dom, dach, wrota, morze, góra itp.). W konkretnym przypadku Komentarza do Dziejów Apostolskich oraz w Retractatio – jego drugim dziele poświęconym pierwszej historii chrze- ścijaństwa, z racji na ich fragmentaryczność, użycie alegorii nie jest tak systema- tyczne, jak w innych dziełach Bedy, trąci wręcz prostotą. Jest tak przy omawianiu działalności św. Pawła w Troadzie, gdzie głosił on Dobrą Nowinę w „górnej sali”. Doktor Kościoła wyjaśnia, że jest ona jedną z trzech sal (coenaculum), „a pośród nich ta najwyżej usytuowana, w której Paweł przemawia to: wiara, nadzieja i miłość. Z nich zaś największa jest miłość”14 (Dz 20,9). Nie brakuje jednak w Komentarzu alegorii wydobywających głębsze znaczenie duchowe, jak na przykład interpretacja Dz 27,33, gdzie jest mowa o uratowaniu przez św. Pawła współtowarzyszy rejsu do Rzymu: „Paweł przekonał do spożycia posiłku tych, których przyrzekł uratować przed utonięciem. A po tym, jak pośrodku nocy okręt, dzięki czterem kotwicom, przetrwał uderzenie fal, gdy dzień zaświtał, przybili oni do brzegu. Nikt bowiem nie jest w stanie umknąć przed niebezpieczeństwami tego świata, jeśli nie spożywa chleba życia. A kto w noc doczesnych utrapień polega na mądrości, odwadze, powściągliwości i sprawiedliwości, ten oświecony Bożą pomocą wnet dotrze do portu zbawienia, którego szukał. Zatem, pokonawszy przeciwności świata, zabiega jedynie o płomień miłości, który rozgrzeje jego serce”. Również przy interpretacji ucieczki św. Pawła z Damaszku (Dz 9,25) można mówić o pogłębionej refleksji na temat uniwersalnego przesłania tego fragmentu Dziejów Apostolskich: „Ten rodzaj ucieczki jeszcze dzisiaj jest praktykowany w Kościele, gdy kto narażony 13 In Evangelium S. Marci I,2,4 (PL 92,147). 14 1Kor 13. 1. Komentarz do Dziejów Apostolskich na tle twórczości egzegetycznej Bedy 11 na knowania odwiecznego nieprzyjaciela albo też poddany więzom tego świata, ratuje się przynajmniej swoją nadzieją i wiarą. W rzeczywistości mury Damaszku, którego nazwa oznacza ‘pijący krew’, są przeciwnościami tego świata. Król Aretas, którego imię oznacza ‘zejście’, jest diabłem. Kosz, który upleciony jest z sitowia i palm, oznacza zjednoczenie wiary i nadziei, bo sitowie oznacza krzepkość wiary, palma zaś – nadzieję życia wiecznego. Ktokolwiek więc czuje się otoczony murem przeciwności, niech śpiesznie wejdzie do kosza cnót, by uciec”. W komentarzach Bedy znaleźć można wiele odniesień do wcześniejszych pism ojców Kościoła. On sam w autobiograficznym zakończeniu Historia ecclesiastica stwierdza: „Haec in Scripturam sanctam meae meorumque necessitati ex opusculis venerabilium Patrum breviter adnotare, sive etiam ad formam sensus et interpre- tationis eorum superadicere curavi”15. Nie będzie więc nadużyciem stwierdzenie, że doktor Kościoła traktuje interpretację Pisma Świętego na równi z pochylaniem się nad dziełami Ambrożego, Hieronima, Augustyna, czy Grzegorza Wielkiego, zaś cytowanie dzieł ojców Kościoła można by uznać za programowe wprowadzanie czytelników jego komentarzy w nurt literatury chrześcijańskiego mainstraeamu16. W przypadku dwóch dzieł poświęconych Dziejom Apostolskim było to postępo- wanie bardzo dyskretne, bowiem Beda nie miał do dyspozycji żadnego wcześniej- szego łacińskiego komentarza do tej księgi Biblii, gdyż taki po prostu nie istniał. Jednak Doctor Venerabiblis zdołał odnaleźć w dziełach zgromadzonych w biblio- tece opactwa Wearmouth-Jarrow fragmenty odnoszące się do niektórych wątków pierwszej historii chrześcijaństwa i te umiejętnie wkomponował w treść własnego komentarza. Czasami użyty tekst jest poprzedzony należytym wprowadzeniem (np. w komentarzu do Dz 2,2, gdzie Beda zaczerpnął kilka wersów z Moralia in Job Grzegorza Wielkiego17), innym razem cytat pozostaje niezidentyfikowany (np. w odniesieniu egzegetycznym do Dz 5,3, w którym doktor Kościoła użył słów Dydyma z dzieła De Spiritu Sancto18). Należy zauważyć, że użycie tekstów patrystycznych nie oznacza w przypadku Bedy braku oryginalności. Odnosząc się do Dz 5,15, gdzie jest mowa o uzdrawiającym działaniu cienia przechodzącego apostoła Piotra, Doctor Venerabilis mówi: „A ponieważ Piotr jest typem Kościoła, to sam zupełnie prosto postępuje, a cień towarzyszący mu podnosi tych, którzy leżą. Również Kościół, kierując się z rozmysłem i z miłością ku rzeczywistościom niebieskim, przemierza ziemię niczym cień i przez sakramenty doczesne oraz symbole odnoszące się do rzeczywistości niebieskich odnawia już tutaj wszyst- kich tych, których tam wynagrodzi darami wiecznymi”. Po tych słowach Beda 15 HEGA V,24. 16 R. Ray, „What do we know about Bede’s Commentaries?”, s. 12. 17 Moralia in Job 28,1,2. 18 De Spiritu Sancto 60. 12 Wprowadzenie zauważa, że niektórzy (ma tu na myśli Augustyna19) łączą ten fragment Dziejów Apostolskich z J 14,12, lecz on sam nie idzie w ich ślady. 2. Osobliwości interpretacyjne Komentarza do Dziejów Apostolskich Mając na uwadze fakt, że twórczość Bedy była w pierwszym rzędzie skierowana do młodych adeptów życia zakonnego oraz do potrzebującego umocnienia wiary stosunkowo młodego Kościoła Anglii, nie może dziwić jego pochwała trwania wspólnot zakonnych20, zakładanych przez Augustyna z Canterbury w duchu pierwszej wspólnoty jerozolimskiej, której obraz został przedstawiony w Dz 4,32. Beda, postępując szlakiem wyznaczonym przez tradycję patrystyczną, właśnie w tej wspólnocie dostrzegał wzór do naśladowania dla swoich współbraci, argu- mentując w Komentarzu do Dziejów: „Ci, którzy zupełnie wyrzekli się świata, nie współzawodniczyli ze sobą poprzez podkreślanie szlachetności swojego pocho- dzenia, bo zrodzeni z wnętrzności jednej matki – Kościoła, radowali się wszyscy z miłości braterskiej” (4,32). Wydaje się też, że owa pierwsza wspólnota Kościoła, poczynając od apostołów, którym Chrystus na Górze Oliwnej zlecił zadanie bycia „świadkami w Jerozolimie i w całej Judei, i w Samarii, i aż po krańce ziemi”21 stała się wzorem dla tych, którzy w czasach Bedy mieli wyruszyć z misją głoszenia słowa. Beda, by ukazać uniwersalizm misji i zarazem docieranie Dobrej Nowiny zarówno do Żydów, jak i do pogan, ubogaca interpretację Dz 4,11 fragmentem hymnu chrystologicznego (Ef 2,14n) i przedstawia Chrystusa jako kamień węgielny, który jednoczy Kościół składający się z dwóch ludów: „Budowniczymi byli Żydzi. I oni jako jedyni czytali codziennie Prawo i Proroków dla zbudowania, podczas 19 Tract. in Iob 71. 20 Por. HEGA I,26: „Ut idem in Cantia primitivae Ecclesiae et doctrinam sit imitatus et vitam, atque in urbe regis sedem episcopatus acceperit. At ubi datam sibi mansionem intraverant, coepe- runt apostolicam primitivae Ecclesiae vitam imitari; orationibus, videlicet, assiduis, vigiliis, ac ieiuniis serviendo, verbum vitae quibus poterant praedicando, cuncta huius mundi velut aliena spernendo, ea tantum quae victui necessaria videbantur, ab eis quos docebant, accipiendo, secun- dum ea quae docebant ipsi per omnia vivendo, et paratum ad patiendum adversa quaeque, vel etiam ad moriendum pro ea quam praedicabant veritate, animum habendo. Quid mora? Crediderunt nonnulli, et baptizabantur, mirantes simplicitatem innocentis vitae, ac dulcedinem doctrinae eorum caelestis”. 21 Dz 1,8. Wielu spośród współczesnych egzegetów postrzega w tym miejscu werset programowy i strukturotwórczy Księgi Dziejów Apostolskich. Zob. H. Conzelmann, Acts of the Apostles, (Her- meneia), Philadelphia 1987, s. 7; J. Kręcidło, „Dzieje Apsotolskie na tle starożytnej historiografii”, Biblica et Patristica Thoruniensia 1(2008), s. 19-24. 2. Osobliwości interpretacyjne Komentarza do Dziejów Apostolskich 13 gdy inne ludy pogrążone były w oddawaniu czci bożkom. Pierwsi więc, budując, doszli do kamienia węgielnego, który obejmuje dwie ściany. Znaczy to, że wyczytali w pismach prorockich, że Chrystus miał przyjść w ciele i połączyć w sobie dwa ludy. A ponieważ woleli oni pozostać na jednej ścianie, to znaczy woleli sami się zbawić, toteż odrzucili kamień, który nie był przygotowany dla jednego, lecz dla dwóch. Lecz Bóg, chociaż tamci nie chcieli, złożył go jako głowicę węgła, by z dwóch Te- stamentów i z dwóch ludów powstała jedna budowla tej samej wiary”. W swoim Komentarzu Beda nie poprzestaje na expositio faktów zbawczych i historii. Idąc w ślady św. Pawła, Doctor Venerabilis zawarł w swojej refleksji także wskazania moralne. W tym przypadku Beda wyraża przekonanie, że napełnienie Duchem Świętym pozwala „poprzez kontemplację wznieść się ponad ograniczoność ciała”, zaś „trud poniesiony przez Kościół w doczesności, zostanie zadośćuczyniony na- grodą wieczną” (2,1). Pareneza Bedy nie nosi znamion systematycznego wykładu, bowiem sam gatunek komentowanej księgi Pisma Świętego zdaje się wskazywać na paradygmatyczny charakter protagonistów pierwszej historii chrześcijaństwa, czyli apostołów. Oni to pozostają dla Bedy i dla wszystkich chrześcijan „tymi, którzy promieniując cnotami, wyjawiali wszystkim tajemnice Chrystusa” (4,33). W związku z powyższym nauka moralna przekazywana jest przez autora Ko- mentarza w postaci licznych, choć krótkich sentencji, które niejako przy okazji poznawania postaci i wydarzeń mają zapaść w pamięci odbiorcy. Niewątpliwym atutem Bedy Czcigodnego była możliwość korzystania z za- sobów bibliotecznych opactwa, w którym żył i tworzył, w tym także z kodeksów greckich i łacińskich Pisma Świętego. Co prawda nie dokonuje on w Komentarzu pełnej i dokładnej krytyki tekstu w myśl współczesnych nam prawideł tej dziedziny, ale w niektórych wątpliwych miejscach stara się porównać zapis różnych wersji tekstu natchnionego i wysnuć wnioski co do wymowy danego fragmentu Dziejów Apostolskich. Czyni tak między innymi w komentarzu do Dz 28,11, w którym czytamy: „Przypuszczam, że tekst wcześniej zawierał [nazwę] insigne Castorum (Dioskurów), lecz przez pomyłkę kopisty została dodana litera „r” jak na przykład w niektórych dawnych kodeksach znajdujemy: „daremnie chleba” (frustra) zamiast „kawałek chleba” oraz appropriat zamiast appropiat. W języku greckim rzeczy- wiście zamiast insigni Castorum zapisano παρασήμῳ Διοσκούροις22. Διόσκουροι zaś po grecku nazywani są bracia Kastorowie, to jest Kastor i Polluks”. Innym przypadkiem odwołania się do różnych wersji tekstu natchnionego jest komen- tarz do Dz 7,14, gdzie przywołana została tradycja ST: „Posłał Józefa po Jakuba 22 W rzeczywistości o swoistej lectio varians można mówić również w przypadku rękopisów greckich, bowiem niektóre z nich zawierają nazwę Διοσκοροις (P74, Ψ, 104, 326, 453). Jednak ta lectio grecka nie wnosi nic nowego do interpretacji omawianego fragmentu Dziejów Apostolskich, jako że stanowi attycką wersję tej samej nazwy. Por. H. G. Lidell – R. Scott, Greek-English Lexicon, ad vocem, s. 435. 14 Wprowadzenie i sprowadził ojca swego i całą rodzinę w liczbie siedemdziesięciu pięciu osób. [Łu- kasz] oddaje to za tłumaczeniem Septuaginty, co innego wersja hebrajska, która mówi o siedemdziesięciu osobach. Ale jeśli uznasz za stosowne policzyć osoby w Księdze Rodzaju, to nawet dodając Jakuba i Józefa wraz z jego dwoma synami, którzy byli w Egipcie, znajdziesz jedynie siedemdziesiąt dusz”. Rzeczywiście tekst LXX mówi o ἑβδομήκοντα πέντε członkach rodziny Jakuba, którzy przybyli do Egiptu, natomiast BH oraz podążający za nią Hieronim podają liczbę siedemdzie- siąt. Z podobnymi przypadkami, które poświadczają dokonaną przez Bedę analizę porównawczą różnych wersji tekstu Biblii można się zapoznać w komentarzu do Dz 4,1; 10,38; 22,18a; 23,6; 26,2.10. Ze swoistą interpretacją Bedy mamy do czynienia również w odniesieniu do Dz 18,3: „W języku greckim namioty nazywa się σκῆναι, wyprowadzając etymo- logię od słowa „rzucać cień”, bowiem w języku greckim ‘cień’ nazywa się σκία. σκῆναι, bądź σκηνώματα są bowiem rodzajem zasłony, którą starożytni sporządzali z kawałków wełny, lnu, albo koziego włosia, czy też z gałęzi drzew, bądź z chrustu. I jak Piotr w sensie duchowym wyłowił nas za pomocą sieci wiary z odmętów świata, tak Paweł, stawiając ochronne namioty, broni nas słowem i działaniem przed deszczem zbrodni, żarem pokus oraz wiatrami zasadzek. W tym miejscu następują dwa wersety w języku greckim, których nasze rękopisy nie zawierają: ‘Co szabat rozprawiał on w synagodze i przekonywał tak Żydów, jak i Greków’. Po czym dodaje słowa, które podają obie wersje: ‘Kiedy Sylas i Tymoteusz przyszli z Macedonii’”. Powyższe przykłady pozwalają dostrzec staranie Bedy o dogłębne wyjaśnienie tajemnic zawartych w samym tekście biblijnym, co zapewne na tym etapie jego życia i znajomości języka greckiego, było pewnym wyzwaniem23. Słowa Bedy zawarte w prefacji do Komentarza: „W dziele tym, na ile mogłem, starałem się wyjaśnić czyny, które wydawały się zawierać jakieś przesłanie duchowe oraz słowa o niejasnym znaczeniu” są pewnym wskazaniem odnoszącym się do zamysłu samego autora, jak i metodologii, którą posłużył się przy tworzeniu swego dzieła. Beda, idąc za wskazaniem ojców Kościoła, uznał za konieczne objaśnić szczegóły, które jego wielcy poprzednicy zwykli byli nazywać σωματικα24, a które to dla prostego odbiorcy przesłania Dziejów Apostolskich mogły pozostawać 23 Por. F. M. Stenton, Anglo-Saxon England, Oxford University Press, Oxford 19703, s. 181-186; K. M. Lynch, Evidences of a Knowledge of Greek in England and Ireland during the Age of Bede, (Dissertation), Duquesnes 1976. Lynch w swojej rozprawie dokonał porównania dwóch dzieł Bedy dotyczących Dziejów Apostolskich pod względem językowym. Konkludując swoje rozważania dotyczące użycia języka greckiego w Komentarzu, stwierdza on: „The text shows in evidence that at this stage of his career Bede could independently translate a Greek Codex” (s. 144), zaś kończąc rozdział III, poświęcony Retractatio, mówi: „By the time he came to write RE Bede had mastered New Testament Greek. He was not a complete Greek scholar” (s. 180). 24 Por. Orygenes, In Joh IV, 2,4-6; Euzebiusz, HE VI, 14, 7. 2. Osobliwości interpretacyjne Komentarza do Dziejów Apostolskich 15 w cieniu niezrozumiałych nazw i niuansów odniesień historycznych25. Chcąc wypełnić to zadanie, Beda interpretuje mowę Szczepana u bram Jerozolimy (7,16) i stara się objaśnić zawiłości nazw odnoszących się do miejsca pochówku patriar- chów, w tym samego Abrahama, używając klucza chrystocentrycznego26. W tym samym kluczu, choć przy pomocy osobliwej interpretacji filologicznej toponimu „Gaza” wyjaśnia Beda passus Dziejów Apostolskich opowiadający o spotkaniu Filipa z dworzaninem etiopskim (8,26): „Alegorycznie [nazwa ta] oznacza ‘tłum pogan’, którzy niegdyś stronili od służby Bożej i nie zostali pouczeni przez słowa żadnego spośród proroków. Drogą, która zstępując z Jerozolimy do Gazy, otwarła źródło zbawienia jest Jezus Chrystus, który mówi: ‘Ja jestem drogą, prawdą i ży- ciem’27. On to z Niebieskiego Jeruzalem zstąpił ku naszym słabościom i wodą chrztu obmył czerń naszego grzechu”. Doctor Venerabiblis przy objaśnianiu zna- czenia toponimów i imion biblijnych z upodobaniem sięga do dzieł Hieronima28. Trzeba przy tym zaznaczyć, że intuicje Strydończyka – często nie dające się uza- sadnić – nie zostały skorygowane przez Bedę Czcigodnego, w czym można się dopatrywać słabej jak na ów czas znajomości języka hebrajskiego, z którego to święty wywodzi źródło etymologii. I tak Beda wyjaśnia, że „imię Filip tłumaczy się jako ‘usta lampy’. Znaczenie to jest piękne, bowiem lampa otwiera swe usta, by wyprowadzić ku światłu poznania niejasne proroctwa” (8,35). W innym miejscu, stosując etymologię hebrajską, wyprowadza on znaczenie imienia greckiego i ude- rza w doniosły ton: „Jakaż to szlachetna racja sprawiła, że w imieniu – pominąwszy przewidywanie – wyrażony został z wyprzedzeniem los, jaki go miał spotkać: na ziemi został ukamienowany, a ukoronowany na wysokości [niebios]. W języku hebrajskim [imię to] oznacza ‘wasz wzór’” (6,8). Jednak przy tych małych niedoskonałościach, dostrzeganych po upływie kil- kunastu wieków od czasu powstania Komentarza do Dziejów Apostolskich trudno jest nie docenić wkładu pracy samego Bedy Czcigodnego, w tym jego szeroko zakreślonych horyzontów interpretacyjnych sięgających zarówno ksiąg Pisma Świętego, myśli ojców Kościoła, od których on sam umiejętnie czerpał również wiedzę dotyczącą podejścia do tekstów natchnionych. Nie można też zapomnieć o staraniach Bedy w dotaciu do pozabiblijnych źródeł historycznych takich jak 25 Nie można też zapomnieć o innym dziele Bedy, w którym wymienia on poszczególne topo- nimy i krótko je omawia. Zob. Expositio de Nominibus locorum, vel civitatum, quae leguntur in libro actuum apostolorum, PL 92,1033-1040. 26 Sama interpretacja toponimów, jak zauważono gdzie indziej, nie jest mocną stroną Bedy. Może to wynikać z faktu braku orientacji, albo – co bardziej prawdopodobne z dezorietacji, której przyczyną jest hipotetyczne powiązanie wielu miejsc w Palestynie z konkretnym toponimem, co miało miejsce w dobie zwiększonego zainteresowania miejscami świętymi w wiekach od V do VII. 27 J 14,6. 28 Mowa tutaj o: De situ et nominibus locorum Hebraeorum oraz Liber interpretationis nominum Hebraicorum. 16 Wprowadzenie pisma Józefa Flawiusza29. To wszystko sprawiło, że Komentarz Bedy Czcigodnego może być postrzegany jako umiejętne połączenie biblijnych circumstantiae z tra- dycyjną doktryną i moralnością. Poniższy przekład jest pierwszym pełnym tłumaczeniem Komentarza do Dziejów Apostolskich Bedy Czcigodnego. Opiera się on na wydaniu krytycznym D. Hursta, które ukazało się w 121. tomie Corpus Christianorum. Series Latina. Przekład ten jest drugim dziełem Bedy, które ukazuje się w serii Wydawnictwa Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego – Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy jako tom dwujęzyczny. Z lewej strony czytelnik może zapoznać się z tek- stem łacińskim, z prawej natomiast zamieszczono tekst przekładu polskiego oraz przypisy. Cytaty innych ksiąg Pisma Świętego (poza tłumaczeniami fragmentów Wulgaty) pochodzą z V wydania Biblii Tysiąclecia. 29 Chodzi tutaj przede wszystkim o Starożytności Żydowskie.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Komentarz do Dziejów Apostolskich
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: