Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00301 006047 14079478 na godz. na dobę w sumie
Komentarz do spraw o separację. Wydanie 1 - ebook/pdf
Komentarz do spraw o separację. Wydanie 1 - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 375
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-278-0376-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Komentarz do spraw o separację to kolejna publikacja cieszącej się uznaniem Czytelników serii „Komentarze z wokandy”.

Autorami książki są doświadczeni praktycy – adwokat, prowadzący kancelarię specjalizującą się w prawie rodzinnym, oraz sędzia Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie, od wielu lat orzekająca w Wydziale Cywilnym Odwoławczym rozstrzygającym sprawy rodzinne. Pozwoliło to ukazać instytucję separacji w jej aspekcie praktycznym, niejako z dwóch stron – z perspektywy profesjonalnego pełnomocnika i z pozycji sędziego. Stąd w książce można znaleźć odmienne, a nawet przeciwstawne punkty widzenia w tych samych kwestiach jest to dużym atutem tej publikacji.

Rozdziałom przygotowanym przez adwokata nadano układ, który w założeniu ma odpowiadać kolejnym czynnościom podejmowanym przy sporządzaniu pozwu o separację – od zbadania przesłanek separacji i stwierdzenia, czy zachodzą podstawy jej orzeczenia, przez określenie właściwości sądu, wymogów formalnych pozwu (wniosku) o separację, analizę poszczególnych żądań pozwu w aspekcie materialnym i procesowym. Tę część kończy opisanie specyfiki (odmienności) postępowania dowodowego w sprawach o separację.

Część „sędziowska” to szczegółowe omówienie orzeczeń wydawanych w sprawach o separację. W tym zakresie Autorka poddała analizie wszystkie rodzaje orzeczeń, z uwzględnieniem orzeczeń niekończących postępowania w sprawie, fakultatywnych, wpadkowych. Zasadniczą część omówienia zajmuje analiza wyroku orzekającego separację, tj. analiza poszczególnych elementów tego orzeczenia, wynikających z art. 58 k.r.o. w związku z art. 613 k.r.o.

Problemy w książce omawiane są całościowo, tak jak całościowo są oceniane w realnym procesie cywilnym. Analizowane kwestie są ilustrowane licznymi przykładami, całość dopełniają wzory pism procesowych, wzory orzeczeń i obszerny wybór orzecznictwa.

Publikacja kierowana jest przede wszystkim do adwokatów, radców prawnych i sędziów zajmujących się problematyką spraw rodzinnych, a ponadto z pewnością zainteresuje aplikantów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Komentarze z wokandy Komentarz do spraw o separację Jerzy Bedełek Grażyna Niemiałtowska pod redakcją Jacka Ignaczewskiego Wydanie 1, 2013 Opracowanie redakcyjne: Katarzyna Gierłowska Redakcja techniczna: Agnieszka Dymkowska Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka Fotografi a na okładce: © iStock.com/kzenon © Copyright by Lexis Nexis Polska Sp. z o.o. 2013 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autorów i wydawcy. ISBN 978-83-278-0376-4 Lexis Nexis Polska Sp. z o.o. Ochota Offi ce Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.Lexis Nexis.pl, e -mail: biuro@Lexis Nexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.Lexis Nexis.pl Na wokandzie Sprawa Strona Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Sprawy o separację – Wstęp Przesłanki orzeczenia separacji Właściwość i skład sądu Pozew o separację Postępowanie po wniesieniu pozwu (wniosku) Orzeczenia w sprawach o separację Prawomocność i skuteczność orzeczeń Zaskarżalność orzeczeń Sędzia referent Jerzy Bedełek Jerzy Bedełek Jerzy Bedełek Jerzy Bedełek 15 29 60 80 240 Jerzy Bedełek 270 Grażyna Niemiałtowska 348 Grażyna Niemiałtowska 356 Grażyna Niemiałtowska Spis treści Spis treści Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 1. Uwagi ogólne – materialne i procesowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 2. Założenia i praktyka instytucji separacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 Rozdział 1. Przesłanki orzeczenia separacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 1. Przesłanki separacji spornej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 1.1. Zupełny rozkład pożycia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 1.2. Sprzeczność orzeczenia separacji z dobrem wspólnych małoletnich dzieci i (lub) z zasadami współżycia społecznego . . . . . . . . . . . . . . 37 2. Przesłanki separacji niespornej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 3. Z orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 Rozdział 2. Właściwość i skład sądu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 1. Zasady ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 2. Jurysdykcja krajowa i sąd właściwy dla postępowania o separację małżonków zamieszkałych za granicą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 3. Wzory pism procesowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 3.1. Wzór wniosku o wyznaczenie sądu właściwego przez Sąd Najwyższy (art. 45 k.p.c.) przed wszczęciem postępowania . . . . . . 68 3.2. Wzór wniosku o wyznaczenie sądu właściwego przez Sąd Najwyższy (art. 45 k.p.c.) po wszczęciu postępowania . . . . . . . . . . 72 4. Z orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 Rozdział 3. Pozew o separację . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 1. Wszczęcie postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 2. Warunki formalne pozwu o separację . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 2.1. Warunki formalne pozwu jako pisma procesowego . . . . . . . . . . . . . 81 2.2. Warunki formalne pozwu jako kwalifikowanego pisma procesowego . . 86 2.3. Warunki szczególne pozwu o separację . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 2.4. Z orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 7 Spis treści 3. Żądanie odnośnie do orzeczenia separacji. Rozstrzygnięcie co do winy . . . . 94 3.1. Zakres związania sądu żądaniem odnośnie do winy rozkładu pożycia 94 3.2. Znaczenie (skutki) orzeczenia o winie rozkładu pożycia . . . . . . . . . 99 3.2.1. Z orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 3.3. Przesłanki przypisania winy w rozkładzie pożycia . . . . . . . . . . . . . . 113 3.3.1. Związek przyczynowy – naganne zachowanie małżonka po nastąpieniu zupełnego rozkładu pożycia . . . . . . . . . . . . . 114 3.3.2. Zasada nierozróżniania stopnia winy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 3.3.3. Zawinione i niezawinione przyczyny rozkładu pożycia w orzecznictwie Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 4. Żądanie odnośnie do rozstrzygnięcia o wykonywaniu władzy rodzicielskiej i kontaktach z dzieckiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 4.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 4.2. Powierzenie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców i ograniczenie drugiemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 4.2.1. Z orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 4.3. Pozostawienie władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom. Porozumienie z art. 58 § 1a k.r.o. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 4.4. Problem opieki naprzemiennej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 4.5. Prawo do osobistej styczności i ustalenie kontaktów z dzieckiem . . 146 4.5.1. Z orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 5. Żądanie pozwu dotyczące alimentów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 5.1. Z orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 6. Żądanie pozwu odnośnie do wspólnego mieszkania oraz podziału majątku 172 6.1. Rozstrzygnięcie o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania . . 172 6.1.1. Z orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 6.2. Orzeczenie eksmisji małżonka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 6.2.1. Z orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 6.3. Podział wspólnego mieszkania oraz przyznanie mieszkania jednemu z małżonków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 6.4. Żądanie pozwu odnośnie do podziału majątku wspólnego . . . . . . . 181 7. Elementy fakultatywne pozwu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 7.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 7.2. Wniosek o zabezpieczenie – postępowanie zabezpieczające . . . . . 187 7.3. Z orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 8. Skutki wytoczenia powództwa o separację . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 8.1. Zawisłość sporu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 8.2. Niedopuszczalność wszczęcia sprawy o alimenty oraz sprawy w przedmiocie władzy rodzicielskiej i kontaktów (art. 445 i 4451 k.p.c.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 8.3. Z orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 9. Wniosek o orzeczenie separacji niespornej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 8 Spis treści 10. Wzory pism procesowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 10.1. Wzór pozwu o separację z zaniechaniem żądania orzeczenia o winie wraz z wnioskiem o zabezpieczenie . . . . . . . . . . . . . . . . 208 10.2. Wzór pozwu o separację z zaniechaniem żądania orzekania o winie i propozycją planu wychowawczego (art. 58 § 1a k.r.o.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216 10.3. Wzór pozwu o separację z wyłącznej winy pozwanego wraz z wnioskiem o zabezpieczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 10.4. Wzór pozwu o separację z wyłącznej winy pozwanego wraz z wnioskiem o eksmisję i wnioskiem o zabezpieczenie . . . . 229 10.5. Wzór dotyczący zmiany powództwa wraz z wnioskiem z art. 5821 § 3 k.p.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 11. Z orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 Rozdział 4. Postępowanie po wniesieniu pozwu (wniosku) . . . . . . . . . . . 240 1. Badanie formalne pozwu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 1.1. Z orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 2. Odpowiedź na pozew i dalsze pisma przygotowawcze. Art. 207 k.p.c. . . 244 2.1. Z orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 3. Rozprawa i postępowanie dowodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 3.1. Wyłączenie jawności rozprawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 3.2. Zawieszenie postępowania ze względu na niestawiennictwo powoda na pierwszej rozprawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 3.3. Wyłączenie przymusowego sprowadzenia strony . . . . . . . . . . . . . . 253 3.4. Obligatoryjne przeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony . . 253 3.5. Skuteczność czynności dyspozytywnych stron . . . . . . . . . . . . . . . . 255 3.6. Zakaz przesłuchiwania małoletniego. Obowiązek wysłuchania dziecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 3.7. Protokół rozprawy. Sprostowanie, uzupełnienie, załącznik do protokołu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 3.8. Skierowanie stron na mediację . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 3.9. Zakres postępowania dowodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 3.10. Z orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 Rozdział 5. Orzeczenia w sprawach o separację . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 2. Orzeczenia niekończące postępowania w sprawie . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 2.1. Postanowienie o zawieszeniu postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 2.1.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 2.1.2. Postanowienia obligatoryjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 2.1.2.1. Zawieszenie postępowania na podstawie art. 440 § 1 k.p.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 9 Spis treści 2.1.2.2. Zawieszenie postępowania na podstawie art. 5982 § 1 k.p.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 2.1.3. Postanowienie dotyczące fakultatywnego zawieszenia postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 2.1.3.1. Postanowienie o zawieszeniu postępowania na zgodny wniosek stron . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 2.1.4. Skutki zawieszenia postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284 2.1.5. Postanowienie o podjęciu zawieszonego postępowania . . . . 284 2.2. Postanowienie o skierowaniu do mediacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 2.3. Postanowienie o zabezpieczeniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 2.3.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 2.3.2. Zabezpieczenie roszczeń alimentacyjnych . . . . . . . . . . . . . . 291 2.3.3. Postanowienia o zabezpieczeniu dotyczące pieczy nad małoletnimi i kontaktu z nimi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 2.3.4. Inne rodzaje zabezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304 2.4. Skutki postanowień niekończących postępowania . . . . . . . . . . . . . . 305 3. Orzeczenia kończące postępowanie w sprawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 3.1. Orzeczenie o separacji spornej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 3.1.1. Rozstrzygnięcie o winie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 3.1.2. Orzeczenie o władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 3.1.3. Orzeczenie dotyczące kontaktów rodzica z dzieckiem . . . . . 317 3.1.4. Rozstrzygnięcie o alimentach na rzecz małoletniego dziecka 325 3.1.5. Rozstrzygnięcie o obowiązku alimentacyjnym na rzecz współmałżonka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327 3.1.6. Rozstrzygnięcia dotyczące roszczeń majątkowych . . . . . . . . . 330 3.1.6.1. Rozstrzygnięcie o wspólnym mieszkaniu małżonków 330 3.1.6.2. Orzekanie o sposobie korzystania z mieszkania . . . 331 3.1.6.3. Orzeczenie dotyczące podziału mieszkania . . . . . . 332 3.1.6.4. Przyznanie mieszkania jednemu z małżonków za zgodą drugiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 3.1.6.5. Orzekanie o eksmisji małżonka . . . . . . . . . . . . . . . . 334 3.1.6.6. Orzeczenie o podziale majątku wspólnego . . . . . . . 334 3.2. Orzeczenia o separacji wydane na zgodny wniosek małżonków . . . 335 3.2.1. Orzeczenie o zniesieniu separacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337 3.2.2. Skutki zniesienia separacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 339 3.3. Inne rodzaje orzeczeń kończących postępowanie w sprawie . . . . . . 341 3.3.1. Postanowienie o umorzeniu postępowania . . . . . . . . . . . . . . 342 3.3.1.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342 3.3.1.2. Cofnięcie pozwu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343 3.3.1.3. Postanowienie o umorzeniu zawieszonego postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345 3.3.2. Postanowienie o odrzuceniu pozwu (wniosku) . . . . . . . . . . . 346 10 Spis treści Rozdział 6. Prawomocność i skuteczność orzeczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . 348 1. Prawomocność orzeczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348 2. Skuteczność orzeczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 350 Rozdział 7. Zaskarżalność orzeczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356 2. Apelacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357 3. Zaskarżalność postanowień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357 Rozdział 8. Wzory orzeczeń i wybór orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360 1. Wzory orzeczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360 2. Z orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366 Wykaz skrótów Wykaz skrótów Biul. SN d.k.p.c. instr.sąd. k.c. k.k. k.p.c. k.r. k.r.o. Wykaz skrótów – Biuletyn Sądu Najwyższego – rozporządzenie Prezydenta RP z 29 listopada 1930 r. – Kodeks po- stępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 1950 r. Nr 43, poz. 394 ze zm.) – nieobowiązujące – zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z 12 grudnia 2003 r. w sprawie or- ganizacji i zakresu działania sekretariatów sądowych oraz innych działów administracji sądowej (Dz.Urz. MS z 2003 r. Nr 5, poz. 22 ze zm.) – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) – ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) – ustawa z 27 czerwca 1950 r. – Kodeks rodzinny (Dz.U. Nr 34, poz. 308 ze zm.) – nieobowiązująca – ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) Konstytucja RP – ustawa z 2 kwietnia 1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Konwencja haska Konwencji o ochro- nie praw człowieka i podstawowych wolności Lexis Nexis MoP nowela z 16 wrześ- nia 2011 r. NP OSA OSN OSNAPiUS (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) – Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę sporządzona w Hadze 25 października 1980 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 108, poz. 528 ze zm.) – Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) – Lexis.pl – Serwis Prawniczy Lexis Nexis Polska – „Monitor Prawniczy” – ustawa z 16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowa- nia cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 233, poz. 1381) – „Nowe Prawo” – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. i Ubezpieczeń Społecznych Izba Administracyjna, Pracy 13 Wykaz skrótów – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna; Zbiór Dodatkowy – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecz- nych i Spraw Publicznych – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – „Państwo i Prawo” – ustawa z 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe pr. bank. – (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 1376 ze zm.) – „Przegląd Sądowy” – ustawa z 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 427 ze zm.) – rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 23 lutego 2007 r. – Regula- min urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr 38, poz. 249 ze zm.) – rodzinny ośrodek diagnostyczno -konsultacyjny – rozporządzenie Rady (WE) nr 2201/2003 z 27 listopada 2003 r. do- tyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w spra- wach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialno- ści rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (Dz.Urz. UE 2003 L 338/1 ze zm.) – rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 31 stycznia 2006 r. w sprawie sposobu uiszczania opłat sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 27, poz. 199 ze zm.) – rozporządzenie Rady (UE) nr 1259/2010 z 20 grudnia 2010 r. w sprawie wprowadzenia w życie wzmocnionej współpracy w dzie- dzinie prawa właściwego dla rozwodu i separacji prawnej (Rzym III) (Dz.Urz. UE 2010 L 343/10 ze zm.) – „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” – sąd apelacyjny – Sąd Najwyższy – sąd okręgowy – Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2 ze zm.) – ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywil- nych (tekst jedn. Dz.U. 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.) – ustawa z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 707 ze zm.) – ustawa z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkanio- wym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.) – ustawa z 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nielet- nich (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 33, poz. 178 ze zm.) OSNC OSNCP OSNC-ZD OSNP OSP OSPiKA Nr 80, poz. 432) PiP p.p.m. PS p.u.s.p. reg.sąd. ROD-K rozporządzenie nr 2201/2003 rozporządzenie z 31 stycznia 2006 r. rozporządzenie nr 1259/2010 RPEiS SA SN SO TFUE u.k.s.c. u.k.w.h. u.o.p.l. u.p.s.n. 14 Wstęp Wstęp 1. Uwagi ogólne – materialne i procesowe Jerzy Bedełek 1. Uwagi ogólne – materialne i procesowe Separacja jest instytucją prawa rodzinnego małżeńskiego. Jej istota polega na prawnym rozdzieleniu małżonków ze skutkami zasadniczo takimi sa- mymi jak skutki rozwodu, jednak bez formalnego zerwania węzła małżeń- skiego. Oznacza to, że prawa i obowiązki małżonków, wobec których zo- stała orzeczona separacja, kształtują się w zasadzie identycznie, jak prawa i obowiązki osób rozwiedzionych. Istotna różnica w tym zakresie polega na niemożności zawarcia w trakcie separacji nowego związku małżeńskiego. Z tego wynikają dalsze, ale już wtórne konsekwencje, tj. „odwracalność” separacji – dopóki małżeństwo trwa, dopóty małżonkowie mogą dość ła- two znieść separację i całkowicie reaktywować małżeństwo, oraz brak wy- mogu „trwałości” rozkładu pożycia, jako pozytywnej przesłanki separacji. Drugą bardzo ważną różnicą jest brak w przypadku separacji przesłanki negatywnej, polegającej na niemożności jej orzeczenia, jeśli separacji żąda małżonek wyłącznie winny rozkładowi pożycia, a małżonek niewinny nie wyraża zgody. Inaczej niż w postępowaniu o rozwód, wystąpienie z żąda- niem separacji przez małżonka wyłącznie winnego nie zniweczy żądania. Z punktu widzenia postępowania charakterystyczną cechą separacji, i to nie tylko na tle rozwodu, lecz także w ogóle, w systemie postępowania cywilne- go, jest dualizm trybów postępowania – separacja może zostać rozpoznana i orzeczona w postępowaniu nieprocesowym (separacja niesporna) i w pro- cesie (separacja sporna). W zależności więc od okoliczności te same osoby mogą dochodzić ustanowienia separacji jako uczestnicy postępowania lub jako strony, a niekiedy najpierw jako uczestnicy, a następnie jako strony. 15 Wstęp Taka sytuacja może mieć miejsce, gdy pierwotna zgoda małżonków zamieni się w spór, w wyniku czego postępowanie nieprocesowe (niesporne) straci rację bytu, a w grę wejdzie proces jako postępowanie sporne. Szczególnym przypadkiem zmiany trybu postępowania z nieprocesowego na procesowy jest urodzenie się dziecka w trakcie postępowania (nieprocesowego) o se- parację, co powoduje automatyczne odpadnięcie warunku dopuszczalności separacji niespornej. Jak łatwo zauważyć, urodzenie się dziecka w trakcie postępowania nieprocesowego o separację stwarza wiele skomplikowanych i interesujących zagadnień teoretycznych i praktycznych, od potrzeby roz- strzygnięcia przez sąd, czy urodzenie się (a więc relatywnie niedawne po- częcie) dziecka nie dyskwalifikuje przesłanki „zupełności rozkładu pożycia” w związku, w którym małżonkowie utrzymują kontakty fizyczne, do – leżą- cego niejako na przeciwnym biegunie – zagadnienia domniemania pocho- dzenia dziecka od męża matki, w sytuacji kiedy małżonkowie od dawna już nie utrzymują kontaktów fizycznych, rozkład pożycia jest zupełny, a jed- nocześnie dziecko poczęte z innym mężczyzną jest formalnie „wspólnym małoletnim dzieckiem stron”, przynajmniej do czasu zaprzeczenia ojcostwa. Nietrudno wyobrazić sobie na tym tle jeszcze bardziej niejednoznaczne sy- tuacje życiowe. Postępowanie o zniesienie separacji toczy się zawsze w trybie nieproce- sowym, co nie powinno budzić wątpliwości; nie da się reaktywować mał- żeństwa na skutek powództwa, żądania jednej strony i „wygrania” przez nią procesu z małżonkiem, który zamierza w separacji pozostać. Odwracalność separacji nie oznacza, że instytucja ta z zasady jest tymcza- sowa. Przeciwnie, raz orzeczona separacja może trwać do śmierci, z czym wiążą się odpowiednie przepisy prawa spadkowego. Zresztą w tym m.in. zakresie – czy separacja ma być instytucją zastępującą rozwód dla osób, które z różnych względów, najczęściej religijnych, rozwodu nie akceptują, czy też ma być instytucją autonomiczną, niebędącą z definicji rozwiąza- niem ostatecznym – toczyła się główna dyskusja, na etapie projektów pra- wa o separacji, o czym będzie mowa w dalszej części opracowania. Podobieństwo instytucji separacji (spornej) i rozwodu ma kilka ważnych konsekwencji. Z wyjątkiem wymogu „trwałości” rozkładu pożycia i nie- możności orzeczenia separacji na żądanie małżonka wyłącznie winnego, 16 Jerzy Bedełek 1. Uwagi ogólne – materialne i procesowe wszystkie pozostałe przesłanki – pozytywne i negatywne – oraz wszystkie pozostałe reguły i ograniczenia dopuszczalności rozwodu znajdą zastoso- wanie także do oceny, czy zachodzą podstawy orzeczenia separacji. Tak więc mimo zupełnego rozkładu pożycia separacja nie zostanie orzeczona, jeśli w ocenie sądu będzie się to sprzeciwiać dobru wspólnych małoletnich dzieci stron albo będzie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Podobnie rzecz się ma ze specyfiką wyroku w sprawie o separację – tak jak wyrok orzekający rozwód, również wyrok orzekający separację sporną za- wiera te same elementy konieczne, tj. rozstrzygnięcie o winie rozkładu po- życia, o władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi stron i o kontaktach z dziećmi, o alimentach na utrzymanie dzieci i ewentualnie także alimen- tach płaconych przez małżonka winnego małżonkowi niewinnemu, wreszcie o określeniu sposobu korzystania ze wspólnego mieszkania, podziale miesz- kania, eksmisji i – w razie spełnienia przesłanek – o podziale majątku. Inaczej będzie już jednak w orzeczeniu o separacji na zgodny wniosek małżonków. Wydaje się słuszny wniosek, że gros kwestii związanych ze sprawami o roz- wód i separację, jakie wymagają rozważenia, to kwestie procesowe. Jest to konsekwencją poważnych i nie zawsze szczęśliwych zmian w przepisach postępowania w sprawach małżeńskich oraz sprawach ze stosunków ro- dzinnych, które są z nimi związane. Wystarczy przypomnieć doktrynal- ne i nie do końca klarowne oddzielenie pojęcia władzy rodzicielskiej od kontaktów z dziećmi, czego efektem jest m.in. konieczność rozstrzygania funkcjonalnie związanych ze sobą kwestii pieczy nad dzieckiem i kontak- tów z dzieckiem w odrębnych postępowaniach, toczonych w innych try- bach i przed innymi składami sądu. Innym przykładem rozwiązania, które wywołuje wiele problemów w praktyce, jest słuszny poniekąd postulat, aby o zabezpieczeniu kontaktów z dzieckiem i o zabezpieczeniu co do władzy rodzicielskiej rozstrzygać wyłącznie po przeprowadzeniu rozpra- wy. Niestety, w realiach polskiego procesu, tej słusznej koncepcji nie da się pogodzić z postulatem szybkości postępowania zabezpieczającego, co ostatecznie prowadzi do wypaczenia sensu tego postępowania. Na to nałożyły się zmiany w przepisach ogólnych o postępowaniu, wpro- wadzone ustawą z 16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks po- stępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 233, 17 Wstęp poz. 1381) z mocą obowiązującą od dnia 3 maja 2012 r. Przepisy te teo- retycznie należy stosować wprost lub odpowiednio (art. 13 § 2 k.p.c.) do postępowań małżeńskich i opiekuńczych; oczywiste jest jednak, że nie da się stosować art. 207 k.p.c. po noweli z 16 września 2011 r. do postępo- wania w sprawach małżeńskich bez ryzyka wyrządzenia istotnej szkody stronom lub uczestnikom takiego postępowania. Nie można bowiem, co wydaje się oczywiste, stosować tych samych reguł koncentracji materiału dowodowego w sprawie gospodarczej i w sprawie o separację sporną, w której sąd rozstrzyga także o powierzeniu i ograniczeniu władzy rodzi- cielskiej. Większość wniosków de lege ferenda sformułowanych w dalszej części będzie dotyczyć właśnie instytucji procesowych. Podsumowując, podstawowe zasady separacji – materialne i proceduralne – są następujące: 1) separacja występuje w dwóch formach: tzw. spornej, wszczynanej na skutek pozwu, rozpoznawanej w procesie, na zasadzie kontradyktoryj- ności stron, i tzw. niespornej, co do której postępowanie inicjuje się wnioskiem, na zgodne żądanie małżonków, a postępowanie jest nie- procesowe; 2) separacja niesporna różni się od separacji spornej nie tylko trybem rozpoznania sprawy, ale przede wszystkim pozytywną przesłan- ką procesową, jaką jest nieposiadanie przez małżonków wspólnych małoletnich dzieci; tylko w takim wypadku ubieganie się przed są- dem o orzeczenie separacji w trybie nieprocesowym (zgodnym) jest możliwe; 3) separacja co do zasady oparta jest na przesłankach takich jak rozwód, z tym że w odróżnieniu od przesłanek rozwodu nie jest i z definicji nie może występować trwały rozkład pożycia małżeńskiego; wynika to z możliwości zniesienia separacji i restytucji małżeństwa; ponadto w odróżnieniu od przesłanek dopuszczalności rozwodu, orzeczeniu separacji nie sprzeciwia się wystąpienie z żądaniem separacji przez małżonka wyłącznie winnego rozkładowi pożycia, choćby małżonek niewinny wyrażał sprzeciw; 4) zatem przesłanki pozytywne separacji to: zupełny (ale nie trwały) roz- kład pożycia małżeńskiego w wymiarach duchowym (co oznacza, że małżonkowie nie kochają się, nie są ze sobą emocjonalnie związani), 18 Jerzy Bedełek 1. Uwagi ogólne – materialne i procesowe fizycznym (ustało – całkowicie, a nie tymczasowo oraz dawno, a nie w ostatnim czasie – pożycie fizyczne) i gospodarczym (małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa, nie zarządzają wspólnie ma- jątkiem itp.), z tym że ten ostatni aspekt bywa traktowany elastycznie, często bowiem między małżonkami nie ma już ani uczuć, ani na- miętności, nadal jednak utrzymują się różne formy zarządzania ma- jątkiem, prowadzenie wspólnie – tak jak wspólnicy – firmy itd.; 5) przesłanki negatywne separacji to sprzeczność orzeczenia separacji z dobrem wspólnych małoletnich dzieci stron (oczywiście nie dotyczy to separacji niespornej) i sprzeczność żądania separacji z zasadami współżycia społecznego – np. żądanie separacji przez małżonka, któ- ry w ten sposób zostawiłby swojemu losowi małżonka poważnie cho- rego, niedołężnego lub z innych przyczyn potrzebującego wsparcia; 6) skutkiem orzeczenia separacji jest formalne, prawne rozdzielenie mał- żonków, identyczne jak w przypadku rozwodu, jednak bez możliwości zawarcia małżeństwa. Z orzeczeniem separacji ustaje więc obowiązek wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra ro- dziny (art. 23 k.r.o. w zw. z art. 614 § 1 k.r.o. w zw. z art. 58 k.r.o.), ustaje wspólność majątkowa między małżonkami i obowiązek przy- czyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, odpada prawo do korzystania z mieszkania i korzystania z przedmiotów urządzenia domowego przez małżonka, niemającego tytułu do lokalu; odpada solidarna odpowiedzialność małżonków za zobowiązania zaciągnięte w sprawach związanych z zaspokajaniem potrzeb rodziny (art. 27, 281, 30 k.r.o. w zw. z art. 614 § 1 k.r.o. w zw. z art. 58 k.r.o.), na- tomiast powstaje dopuszczalność dokonania podziału majątku wspól- nego małżonków w trakcie – formalnie – małżeństwa (art. 46 k.r.o.); wyłączone zostaje domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki (art. 62 § 1 k.r.o.), dziedziczenie ustawowe i prawo do zachowku (art. 9351 k.c., art. 991 § 1 k.c.); możliwość przysposobienia zarów- no wspólnego (art. 115 k.r.o.), jak i przysposobienia przez jednego z małżonków bez zgody drugiego (art. 116 k.r.o.) oraz wiele dalszych konsekwencji, np. z zakresu prawa mieszkaniowego; 7) separacja nie wpływa natomiast na zasady opodatkowania darowizn; jak rozstrzygnął NSA w wyroku z 23 kwietnia 2008 r., II FSK 373/07 (Lexis Nexis nr 2795226), w stosunku do małżonków, wobec których 19 Wstęp orzeczono separację, należy przyjąć te same zasady opodatkowania darowizn pomiędzy nimi, jakie odnoszą się do małżonków. Ponadto Sąd Najwyższy przyjął, że dopóki nie ustaną skutki małżeństwa za- wartego stosownie do przepisu art. 1 § 1 k.r.o., małżonkowie pod- legają rozliczeniu z tytułu podatku od spadków i darowizn według zasad przewidzianych dla tej grupy podatkowej; 8) separacja – mimo brzmienia art. 614 § 1 k.r.o. – nie daje też możli- wości powrotu małżonków do nazwisk noszonych przed zawarciem małżeństwa, na podstawie oświadczenia złożonego w terminie trzech miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia o separacji (art. 59 w zw. z art. 614 § 1 k.r.o.); orzeczenie separacji może być jednak uznane za ważny powód zmiany nazwiska w rozumieniu art. 4 usta- wy z 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska (Dz.U. Nr 220, poz. 1414 ze zm.); 9) dyskusyjne jest, czy u małżonków w separacji utrzymuje się obo- wiązek wierności (art. 23 k.r.o.). Z wyraźnego brzmienia art. 614 § 1 k.r.o., a także z funkcji separacji wynikałoby, że także i ten obo- wiązek przestaje mieć miejsce; podnoszone są jednak, niepozbawio- ne racji, głosy, że odpadnięcie obowiązku wierności u separowanych małżonków może zniweczyć wszelkie szanse na przyszłe zniesienie separacji i reaktywowanie małżeństwa. Sprawa nie jest prosta. Nor- matywnie nie ma raczej podstaw do wyróżnienia obowiązku wier- ności spośród pozostałych obowiązków małżonków i uznania, że ze wszystkich swoich powinności, ta akurat trwa, a inne ustają. Aksjo- logicznie można stwierdzić, że brak obowiązku zachowania wierno- ści nie oznacza przecież zakazu bycia wiernym – pomimo separacji. Mimo to jednak trzeba opowiedzieć się za utrzymaniem obowiązku wierności także w separacji. Nie da się ukryć, że w społeczeństwie monogamicznym podstawowym wyróżnikiem i warunkiem związku (nie tylko małżeńskiego, ale także konkubinatu czy narzeczeństwa) jest wierność, stawiana jednoznacznie przed wszystkimi innymi za- sadami i obowiązkami. Społecznie akceptowane jest, nieuniknione zresztą, występowanie nieporozumień na tle różnych obowiązków małżeńskich, np. sposobu zaspokajania potrzeb materialnych rodzi- ny albo sposobu okazywania sobie wzajemnej troski i przywiązania. Trudno jednak wyobrazić sobie poważne spory małżeńskie o to, czy 20 Jerzy Bedełek 1. Uwagi ogólne – materialne i procesowe należy dochowywać wierności, względnie, w jakim stopniu można jej nie dochowywać. Trzeba dodać, że praktycznie w każdym systemie prawnym mającym regulację separacji obowiązek wierności pomię- dzy separowanymi małżonkami jest utrzymany. Ciekawe rozwiązanie funkcjonuje w prawie włoskim, gdzie dopuszcza się ustanie obowiąz- ku wierności, a w to miejsce wymaga się poszanowania godności, honoru i czci małżonka, polegającego na powstrzymywaniu się od uzewnętrzniania związku pozamałżeńskiego. Zgodnie z orzecznic- twem sądów włoskich taka postawa (uzewnętrznianie związku po- zamałżeńskiego) uderza w godność drugiego małżonka, naruszając minimum zasad, jakie obowiązują w – także separowanym – małżeń- stwie (A. Sylwestrzak, Skutki prawne separacji małżonków, Warszawa 2007, s. 21 i n.); 10) przez separację nie ustaje obowiązek wzajemnej pomocy separowa- nych małżonków, gdy wymagają tego względy słuszności; w tym za- kresie ma miejsce pewna analogia z dyspozycją art. 60 § 1 k.r.o., jednak bez ograniczenia określonego w art. 60 § 3 k.r.o.; 11) jeżeli jedno z małżonków żąda separacji, a drugie rozwodu i uzasad- nione jest żądanie rozwodu (nastąpił tzw. trwały i zupełny rozkład pożycia, przy braku przesłanek negatywnych), wówczas sąd orzeknie rozwód; jeśli jednak okaże się, że zachodzą przeszkody uniemożli- wiające orzeczenie rozwodu, a są podstawy do orzeczenia separacji, wówczas sąd orzeknie separację (art. 612 k.r.o.). Wynika z tego, że żadna z dwóch instytucji – rozwód i separacja – nie jest traktowana „priorytetowo”, w szczególności brak jest dyrektywy interpretacyjnej, która nakazywałaby orzekać w sytuacjach niejednoznacznych ra- czej separację niż rozwód. Może to budzić pewne zdziwienie, gdy weźmie się pod uwagę tendencję ustawodawcy do popierania po- jednania się małżonków i zaniechania rozwodu – co jest widoczne zwłaszcza w przepisach postępowania (art. 436 § 1, art. 440 § 1, art. 4452 k.p.c., art. 79 ust. 2 u.k.s.c.); 12) zniesienie separacji jest możliwe przez cały czas jej trwania, ale tylko na zgodny wniosek małżonków. Postępowanie o zniesienie separa- cji toczy się w postępowaniu nieprocesowym. Po zniesieniu separacji teoretycznie wszelkie skutki separacji ustają, małżonkowie formal- nie wracają do wspólnego pożycia, powstaje wspólność ustawowa 21 Wstęp małżeńska, „wracają” domniemania np. co do pochodzenia dziecka od męża matki, choćby urodziło się w dniu następnym po uprawo- mocnieniu się orzeczenia o zniesieniu separacji, itd. W praktyce cał- kowity powrót do sytuacji prawnej sprzed separacji nie jest możliwy; przeważnie trwają przynajmniej niektóre konsekwencje separacji bę- dące następstwem czynności prawnych dokonanych w jej trakcie. Na marginesie trzeba dodać, że przez pojęcie „separacja” należy rozumieć nie tylko separację tzw. formalną, tj. orzeczoną przez sąd, lecz także se- parację faktyczną. Pojęciem tym opisuje się nieuregulowane prawnie, rze- czywiste rozłączenie małżonków. Stan taki – faktyczne, niesformalizowane pozostawanie w rozłączeniu – ma jednak doniosłość prawną. Przykłado- wo „pozostawanie rodziców w rozłączeniu” jest przesłanką rozstrzygnięcia przez sąd o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej, w szczególności – ograniczenia władzy rodzicielskiej jednego z rodziców (art. 107 k.r.o.). 2. Założenia i praktyka instytucji separacji 2. Założenia i praktyka instytucji separacji Separacja została wprowadzona ustawą z 21 maja 1999 r. o zmianie ustaw – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks cywilny, Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 52, poz. 532), z mocą obowiązującą od 16 grudnia 1999 r. W trakcie prac parlamentarnych powstało ogółem sześć projektów ustawy, z których dwa ostatnie zasługują na bliższy komentarz – chodzi o projek- ty: poselski – druk nr 591 z 9 września 1998 r., i rządowy – druk nr 708 z 12 listopada 1998 r. Ogólnie spory co do kształtu separacji skupiały się wokół generalnego cha- rakteru instytucji, która miała być albo swego rodzaju substytutem rozwo- du dla osób niemogących z przyczyn światopoglądowych zaakceptować rozwodu – tu wyraźna jest motywacja religijna, albo też miała być instytu- cją samoistną. Z różnych sposobów postrzegania separacji wynikały różne rozwiązania szczegółowe w zakresie jej przesłanek. Według pierwszego założenia separacja miała być – jak potocznie okreś- lano – „rozwodem dla katolików”. Środowiska promujące ten charakter 22 Jerzy Bedełek
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Komentarz do spraw o separację. Wydanie 1
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: