Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00258 005405 12618300 na godz. na dobę w sumie
Komisja prawdy - ebook/pdf
Komisja prawdy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 447
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1359-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja stanowi poszerzoną i uzupełnioną wersję rozprawy doktorskiej, która w 2013 roku zdobyła nagrodę dla najlepszej pracy w dziedzinie międzynarodowego prawa humanitarnego w XVI Konkursie im. prof. Remigiusza Bierzanka. To pierwsza na polskim rynku wydawniczym monografia poświęcona instytucji komisji prawdy. Omawia jej funkcje, mechanizmy działania oraz rolę w transformacji demokratycznej na tle rozwoju międzynarodowego prawa humanitarnego oraz przepisów odnoszących się do problematyki praw człowieka. Autor przeanalizował prace 22 komisji prawdy, nie tylko tych najbardziej znanych, działających w Argentynie czy Republice Południowej Afryki, ale również powoływanych m.in. w Paragwaju czy na Wyspach Salomona.

Marcin Komosa ¦ doktor nauk politycznych (2012), antropolog kultury. Autor monografii Sprawa Pinocheta. Odpowiedzialność za naruszenia praw człowieka (2005) oraz artykułów w publikacjach zbiorowych. Jego rozprawa doktorska Odpowiedzialność za naruszenie praw człowieka w pracach komisji prawdy 1974-2007 w 2013 roku została uhonorowana nagrodą dla najlepszej pracy w dziedzinie międzynarodowego prawa humanitarnego w XVI Konkursie im. prof. Remigiusza Bierzanka, organizowanym przez Komisję ds. Upowszechniania Międzynarodowego Prawa Humanitarnego przy Zarządzie Głównym PCK.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wprowadzenie W opublikowanych w 1946 r. wykładach O niemieckiej winie Karl Jaspers stawiał pytania o to, kto i w jakim stopniu ponosi odpowiedzialność za zbrodnie dokonane w trakcie II wojny światowej, na pytanie o winę jednostek i zbiorowo- ści; pytanie, które w XX wieku stawiane było nader często. Jaspers wskazywał na cztery rodzaje winy. Po pierwsze, winę w znaczeniu kryminalnym, która może odnosić się wyłącznie do jednostek, a nie do zbiorowości. Winie kryminalnej odpowiadać powinna spra- wiedliwa kara. Relacja czyn–wina jest w tym ujęciu jasna: osoba, która dopusz- cza się zbrodni kryminalnej, powinna ponosić odpowiedzialność za swój czyn. Problemem w wypadku winy kryminalnej pozostaje prawidłowe zdefi niowanie zbrodni, w tym określenie dwóch ról: rozkazodawcy i wykonawcy rozkazu. Drugim rodzajem winy, który wyróżniał Karl Jaspers, była wina polityczna. Pisał: „Gdy reżim, który określał siebie jako niemiecki, w imieniu Niemiec – a miał do tego prawo, gdyż do 1943 r. rządził bez widocznej opozycji – popełniał zbrodnie, byliśmy obywatelami nie- mieckimi […] Każdy Niemiec ma w udziale winę za zbrodnie popełnione w imieniu Rzeszy”1. Tej kolektywnej winie odpowiada kolektywna, przenoszona przez pokole- nia, odpowiedzialność2. W tym rozumieniu nie jest istotny jednostkowy ciężar i zróżnicowanie pełnionych ról społecznych. Każdy członek zbiorowości, bez względu na swój udział w życiu politycznym, ma we współczesnym państwie udział w winie politycznej. Wewnętrzne poczucie winy moralnej stanowi trzeci element koncepcji winy. Każdy indywidualnie i wewnętrznie musi sobie odpowiedzieć na pytanie, czy 1 K. Jaspers, The Question of German Guilt, za: N.J. Kritz (red.), Transitional Justice. How Emerging Democracies Reckon with Former Regimes, United States Institute of Peace, Washing- ton D.C. 1995, t. 1, s. 161–165. Pierwodruk: K. Jaspers, Die Schuldfrage. Für Völkermord gibt es keine Verjährung, Piper Co. Verlag, München 1979. 2 A. Wolff-Powęska, Zwycięzcy i zwyciężeni. II wojna światowa w pamięci zbiorowej narodów, „Przegląd Zachodni” 2005, nr 2, s. 14. 16 Wprowadzenie i w jakim stopniu czuje się winny: jako osoba współpracująca z reżimem, czer- piąca korzyści z udziału we władzy, wreszcie jako osoba, która otwarcie nie przeciwstawiła się zbrodniom. Wina moralna odróżnia się od winy politycznej – pierwsza z nich da się stopniować, druga – równo obciąża obywateli państwa, członków danej zbiorowości. Z winą moralną bezpośrednio wiąże się wina metafi zyczna: „brak całkowitej solidarności z osobą ludzką jako taką”3, wina, która jest rozpatrywana na pozio- mie etycznym bądź religijnym, wobec której jedyna możliwość ekspiacji wiąże się z miłosierdziem4. Przywołanie tekstu Karla Jaspersa na wstępie niniejszej pracy wynika z dwóch powodów. Po pierwsze, koncepcja czterech rodzajów winy: kryminalnej, poli- tycznej, moralnej i metafi zycznej stanowi punkt odniesienia do podejmowanych po II wojnie światowej prób radzenia sobie z poważnymi naruszeniami praw człowieka. O winie kryminalnej i odpowiedzialności jednostek rozstrzygały pro- cesy przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze czy Międzynarodowym Trybunałem Karnym dla byłej Jugosławii. Po zakończeniu konfl iktów zbrojnych lub w procesie demokratyzacji odsuwano od możliwości sprawowania funkcji publicznych we władzach, wymiarze sprawiedliwości, woj- sku, służbach bezpieczeństwa, przemyśle, szkolnictwie i nauce osoby obciążone winą polityczną, winą wynikającą z ich udziału w systemie. Koncepcja i pro- cedura Komisji Prawdy i Pojednania w Republice Południowej Afryki łączą się natomiast wyraźnie z pojęciami winy moralnej i metafi zycznej5. Karl Jaspers podkreślał, że z powodu różnych rodzajów winy, nie da się w łatwy sposób wyodrębnić zakresu podmiotowego odpowiedzialności. Inna jest odpowiedzialność rządzących krajem, inna – wykonujących czyjeś rozkazy, 3 K. Jaspers, The Question of ..., op. cit., s. 169. 4 Powyższy fragment został przytoczony za: M. Komosa, Wymiar religijny transformacji ustro- jowej: Republika Południowej Afryki, Chile, Argentyna i Polska, w: A.M. Solarz, H. Schreiber (red.), Religia w stosunkach międzynarodowych, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012, s. 178–179. 5 W literaturze zwraca się uwagę na religijny aspekt prac południowoafrykańskiej Komisji Prawdy i Pojednania. Poszczególne przesłuchania miały strukturę celebracji liturgicznych z modli- twami, śpiewem hymnów religijnych oraz kazaniem. Niewątpliwy wpływ na takie ukształtowanie procedury komisji miał jej przewodniczący, arcybiskup Desmond Tutu. Por. P. Mering, The Baruti versus the Lawyers: the Role of Religion in the TRC Process, w: Ch. Villa-Vicencio, W. Verwoerd (red.), Looking Back, Reaching Forward. Refl ections on the Truth and Reconciliation Commission of South Africa, University of Cape Town Press–Zed Books Ltd., Cape Town–London 2000, s. 123–131. Szerzej na temat koncepcji winy moralnej i metafi zycznej apartheidu w myśli Desmonda Tutu w: M. Battle, Reconciliation. The Ubuntu Theology of Desmond Tutu, The Pilgrim Press, Cleveland 1997. Por. również: L.S. Graybill, South Africa’s Truth and Reconciliation Commission: Ethical and Theological Perspectives, „Ethics and International Affairs” 1998, t. 12, nr 1, s. 43–62; M. Shore, S. Kline, The Ambiguous Role of Religion in the South African Truth and Reconciliation Commission, „Peace Change” 2006, t. 31, nr 3, s. 309–332. 1. Przedmiot pracy 17 jeszcze inna – biernych uczestników lub benefi cjentów reżimu. Zróżnicowanie to widać przy porównywaniu sytuacji w krajach przechodzących transformację pod koniec XX wieku. W przypadku Ameryki Łacińskiej da się rozgraniczyć osoby mogące ponosić winę kryminalną (funkcjonariusze służby bezpieczeństwa, żołnie- rze, uczestnicy organizacji paramilitarnych, członkowie junty) i osoby – w rozu- mieniu Jaspersa – ponoszące winę polityczną. Z kolei w przypadku np. Rwandy, gdzie zbrodnie dokonywane były na masową skalę przez członków jednej ze społeczności etnicznych, zakres podmiotowy odpowiedzialności politycznej staje się tożsamy z zakresem podmiotowym odpowiedzialności karnej. W niektórych sytuacjach, wobec masowości zbrodni, mechanizmy sprawiedliwości karnej mogą okazywać się zawodne. Badanie odpowiedzialności sprawców naruszeń praw człowieka w wybra- nym tylko aspekcie winy (karnym, politycznym, moralnym), nie daje jej pełnego obrazu. Jest to szczególnie istotne w przypadku komisji prawdy, specyfi cznego mechanizmu, w którego działaniu pojawia się zarówno kwestia odpowiedzial- ności karnej, jak i politycznej, pojednania (na płaszczyźnie moralnej), czy – jak w przypadku RPA – przebaczenia w znaczeniu religijnym. Drugim powodem, dla którego autor pracy odwołuje się do tekstu O niemiec- kiej winie jest konieczność określenia zakresu prowadzonych badań. Temat pracy pozwala na wyodrębnienie i opisanie specyfi cznych instytucji i mechanizmów. Konieczne jest ukazanie ich w kontekście debaty o winie i karze, toczącej się od końca II wojny światowej, a szczególnie ożywionej w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku. Koncepcja Karla Jaspersa była w literaturze przedmiotu traktowana jako wstęp do niej6. 1. Przedmiot pracy Pojęcie „sprawiedliwości okresu transformacji”7 pojawiło się w literaturze w latach dziewięćdziesiątych XX wieku: za umowną datę można uznać publi- kację w 1995 r. pierwszego wydania trzytomowego zbioru Transitional Justice. 6 Debata ta obecna jest zarówno w literaturze naukowej (por. N.J. Kritz (red.), Transitional Justice. How..., op. cit., t. 1–3; Ethnic Violence and Justice. The Debate over Responsibility, Acco- untability, Intervention, Complicity, Tribunals and Truth Commissions, CEU Press, Budapest–New York 2003; R.G. Teitel, Transitional Justice, Oxford University Press, Oxford 2000), jak i w publi- cystyce. Jednym z tekstów wprowadzających w zbiorze pod redakcją N.J. Kritza jest esej Jaspersa. 7 Autor pracy oddaje pojęcie „transitional justice” poprzez tłumaczenie „sprawiedliwość okresu transformacji”, zgodnie z terminologią zaproponowaną w czasopiśmie „Ius et Lex” 2003, nr (II) 1. Por. ibidem J. Kochanowski, Czy zbrodnie minionych systemów wymagają rozliczenia, czy też lepiej o nich zapomnieć, s. 9–11 oraz R.G. Teitel, Rządy prawa okresu transformacji, s. 53–68. 18 Wprowadzenie How Emerging Democracies Reckon with Former Regimes pod redakcją Neila Kritza, będącego pokłosiem konferencji zorganizowanej w Salzburgu w marcu 1992 r.8 Jej celem miała być odpowiedź na pytanie, jak traktować osoby, które w różnej formie służyły poprzednim reżimom – jako członkowie władz i archi- tekci systemu, jako urzędnicy wprowadzający w życie dyrektywy władz i mogący stanowić przeszkodę dla reform, jako wojskowi i członkowie służb specjalnych lub jako tajni współpracownicy służb bezpieczeństwa9. Pojęcie „sprawiedliwości okresu transformacji” zostało użyte zarówno w ujęciu normatywnym, jak i histo- rycznym. W pierwszym z nich oznaczało badanie współzależności między trans- formacją ustrojową a rozliczaniem naruszeń praw człowieka, w drugim – poszu- kiwanie skutecznych modeli rozliczania naruszeń praw człowieka w przeszłości. Działanie Komisji Prawdy i Pojednania w RPA przyczyniło się do rozpowszech- Tłumaczenie powyższe może budzić wątpliwości. Termin „transformacja ustrojowa” ma charakter szerszy niż „tranzycja” (Por. A. Kolasa-Nowak, Polskie studia nad transformacją: kierunki kon- ceptualizacji, „Nauka” 2005, nr 4, s. 117–132). Z drugiej strony, jak zauważa L. Bickford, w języku angielskim pojęcie „transitional justice” jest mylące, gdyż nie oznacza odrębnego rodzaju sprawiedliwości, lecz sprawiedliwość w wyod- rębnionym okresie transformacji/tranzycji („justice during transition”). Por. L. Bickford, Transi- tional Justice, w: D. Shelton (red.), The Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity, Macmillan Reference USA, New York 2004, t. 3, s. 1045; Tłumaczenie na język polski jest w tym zakresie bardziej precyzyjne. Odmiennym terminem, pojawiającym się w literaturze w języku polskim, jest „sprawiedliwość czasów przemian”, co zostało zdefi niowane jako: „ciąg procesów oraz mechanizmów związanych z dążeniami społeczeństwa do rozliczenia się z dziedzictwem poprzedniego reżimu (oraz związa- nych z tym naruszeń praw człowieka), którego celem jest pociągnięcie do odpowiedzialności sprawców tych nadużyć, przy jednoczesnym zachowaniu sprawiedliwego prawa oraz osiągnięciu pojednania”. Zob.: wykład J. Mendeza wygłoszony w Warszawie 10 listopada 2010 r., URL: http:// www.hfhr.org.pl/Nowicki/sprawozdania-z-wykladow/wyklad-prof-juana-mendeza-wspolczesne- kierunki-prawnych-rozliczen-z-przeszloscia [dostęp 15 stycznia 2013 r.]. Podobnym pojęciem jest „sprawiedliwość okresu przemian”. Z kolei M. Smolak proponuje w literaturze polskiej termin „sprawiedliwość transformacyjna”. Zob. idem, Sprawiedliwość transformacyjna na przykładzie Komisji Prawdy i Pojednania Republiki Południowej Afryki, „Państwo i Prawo” 2002, nr 11. Również ten termin został wykorzystany w tytule jednej z sesji konferencji „Warszawski Dialog na rzecz Demokracji” (14–15 grudnia 2012 r.), organizowanej przez MSZ i IPN. Zob. URL: http://warsawdialogue.pl/portal/wd/631/3944/ II_Sprawiedliwosc_transformacyjna.html [dostęp 15 stycznia 2013 r.]. Bezpośrednim, a przez to nie do końca jasnym, tłumaczeniem pojęcia jest również „sprawie- dliwość tranzytywna”. 8 L. Bickford, op. cit. R.G. Teitel wskazuje, że debata o skutkach „sprawiedliwości okresu transformacji” dla państw, które przechodziły procesy liberalizacji pojawiła się już na początku lat osiemdziesiątych XX wieku. Jako kluczowe wydarzenie Teitel przywołuje spotkanie Rady Stosunków Międzynarodowych w Nowym Jorku w 1990 r., poświęcone obowiązkowi karania przeszłych naruszeń praw człowieka w procesach demokratyzacji. Zob. R.G. Teitel, Transitional Justice, op. cit., s. VII. 9 N.J. Kritz, The Dilemmas of Transitional Justice, w: idem (red.), Transitional Justice. How…, op. cit., t. I, s. XIX. 1. Przedmiot pracy 19 nienia badań nad sprawiedliwością okresu transformacji i usamodzielnienia się ich jako kierunku badań10. Arthur Paige, próbując rekonstruować historię pojęcia, zwraca uwagę na zacho- dzące równocześnie procesy: tworzenia mechanizmów sprawiedliwości okresu transformacji i towarzyszącej im refl eksji naukowej. Trudności nastręcza ustalenie tego, czy praktyka w tym zakresie oparta jest na założeniach teoretycznych, czy też wady i zalety tworzonych instrumentów kształtowały refl eksję teoretyczną nad sprawiedliwością okresu transformacji11. Na pewnym etapie tej refl eksji szereg różnorodnych instrumentów, które nie miały charakteru karnego, zaczęto określać wspólną nazwą „komisji prawdy”. W niniejszej pracy podstawą do dalszych analiz będzie robocza defi nicja komisji prawdy, zgodnie z którą komisja prawdy oznacza nadzwyczajną i ogra- niczoną w czasie instytucję publiczną powołaną w okresie transformacji (zarówno w procesie demokratyzacji, jak i budowy pokoju) do zbadania zakresu naruszeń praw człowieka dokonanych w poprzednim okresie, której procedura ukierunkowana jest na ofi ary tych naruszeń12. Dodatkowo konieczne jest wyjaśnienie sposobu wykorzystywania tej defi ni- cji w pracy. Określenie „komisja prawdy” (w liczbie pojedynczej) stosowane jest w sytuacji, gdy mowa o tym mechanizmie w sensie ogólnym jako pewnym rodzaju instytucji sprawiedliwości okresu transformacji (zgodnie z powyższą defi nicją) lub gdy opisywany jest konkretny, wskazany instrument. Mimo znaczących różnic 10 C. Moon, Narrating Political Reconciliation. South Africa’s Truth and Reconciliation Com- mission, Lexington Books, Lanham 2008, s. 2: „Prawdziwy przemysł pojednania, który rozwinął się dynamicznie po doświadczeniach RPA, przyczynił się do stworzenia i konsolidacji [sprawie- dliwości okresu transformacji] jako hegemonicznego dyskursu końca XX wieku”. Moon charak- teryzuje zaplecze naukowe sprawiedliwości okresu transformacji jako kierunku badań, wymienia- jąc: Institute for Justice and Reconciliation w Kapsztadzie (działający od 2000 r.), International Centre for Transitional Justice w Nowym Jorku (2001) oraz czasopismo „International Journal of Transitional Justice” (wydawane od 2007 r.). 11 A. Paige, How “Transitions” Reshaped Human Rights: A Conceptual History of Transitio- nal Justice, „Human Rights Quarterly” 2009, t. 31, nr 2, s. 331: „Kritz stworzył kanon literatury na temat sprawiedliwości okresu transformacji, chociaż przedtem nikt nie był pewien, czy taki kanon jest potrzebny. Czym był ten kanon? Podtytuł książki przynosił charakterystykę sprawie- dliwości okresu transformacji: «jak młode demokracje radzą sobie z minionymi reżimami?». A więc sprawiedliwość okresu transformacji dotyczyła «młodych demokracji» – państw, które przeszły zmianę reżimu. Wszyscy recenzenci, […], bezkrytycznie przyjęli tę defi nicję”. Por. również: R.A. Wilson, Anthropological Studies of National Reconciliation Processes, „Anthropological Theory” 2003, t. 3, nr 3, s. 367–387. 12 Przyjęcie określonej defi nicji ukierunkowuje zakres badań. Ich niejasność i wielość powo- dują, że w literaturze znajdują się różne szacunki dotyczące liczebności komisji prawdy, często włączające w ich zakres komisje śledcze parlamentów lub instytucje prywatne. Przyjmując zapro- ponowaną defi nicję roboczą, autor pracy analizuje dwadzieścia dwie komisje prawdy. Jednocześnie z zakresu analiz wyłącza te instytucje, których prace zostały zawieszone lub zamknięte przed ich zakończeniem, uwzględniając te, których prace nadal są w toku. 20 Wprowadzenie w strukturze i funkcjach, autor stoi na stanowisku, że komisja prawdy może być traktowana jako wyodrębniony, specyfi czny rodzaj instytucji. Przy dokonywaniu wyliczeń i porównań pomiędzy poszczególnymi, różniącymi się od siebie mecha- nizmami używa się określenia „komisje prawdy” (w liczbie mnogiej). Ponadto, gdy charakteryzowana jest określona komisja prawdy używane są również nazwy własne (np. Komisja Prawdy dla Salwadoru). W kontekście sprawiedliwości okresu transformacji omawiana jest również kwestia odpowiedzialności za naruszenia praw człowieka. W ujęciu historycznym, problem odpowiedzialności ustępującej lub obalonej władzy dotyczył zbrodni popełnionych wobec państwa, a nie wobec jego ludności. Odpowiedzialność za zbrodnie wojenne oraz zbrodnie przeciwko ludzkości stała się istotna na początku XX wieku. Nie należy przy tym zapominać, o czym wspomniano powyżej, że samo pojęcie „sprawiedliwości okresu transformacji” jest pojęciem młodym, pochodzą- cym z lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Opisywane w literaturze jako pierwszy historyczny przykład transformacji demokratycznej, przywrócenie demokracji ateńskiej po oligarchicznych rządach Rady Czterystu w 411 r. p.n.e., może stanowić dobrą ilustrację ówczesnego rozu- mienia rozliczeń. Trzech przywódców irredenty skazano na śmierć pod zarzutem zdrady stanu (w tym współpracy z wrogą Spartą), pozostali nie byli skazywani ze względu na brak prawa zabraniającego wystąpienie przeciw demokracji13. Wraz z rozwojem międzynarodowego prawa humanitarnego pojawił się pro- blem odpowiedzialności za jego naruszenia (a więc m.in. zbrodni wobec ludności cywilnej, rannych i chorych oraz jeńców)14. Art. 227 Traktatu Wersalskiego przewi- dywał odpowiedzialność osobistą cesarza niemieckiego Wilhelma II za „najwyższą obrazę moralności międzynarodowej i świętej powagi traktatów”15: mamy więc do czynienia z zapisem powielającym dotychczasowe rozumienie odpowiedzial- ności. W przeciwieństwie do art. 227, kolejne artykuły traktatu (228–230) jasno precyzowały winę „osób oskarżonych o działania naruszające prawa i zwyczaje wojny” i przewidywały postawienie ich przed trybunałem międzynarodowym. Ostatecznie, procesy przed sądem krajowym w Lipsku (Reichsgericht) objęły w latach 1919–1921 13 osób16. 13 J. Elster, Closing the Books: Transitional Justice in Historical Perspective, Cambridge University Press, Cambridge –New York 2004, s. 7–8, 22. 14 Jak pisze J. Makowski: „Niesłychane w dziejach okrucieństwa, barbarzyństwa i zbrodnie, jakich dopuszczał się cały naród niemiecki w ciągu pierwszej […] Wojny Światowej, spowodowały wytworzenie się nowego pojęcia „przestępców wojennych”, nieznanego pod tą nazwą dawnemu prawu narodów”. J. Makowski, Podręcznik prawa międzynarodowego, Spółdzielnia Wydawnicza „Książka”, Warszawa 1948, s. 51. 15 Ibidem: Proces cesarza przed sądem złożonym z przedstawicieli mocarstw nie doszedł do skutku z uwagi na sprzeciw Holandii wobec prośby o wydanie oskarżonego. 16 A. Cassese, International Criminal Law, 2nd Edition, Oxford University Press, Oxford– –London 2008, s. 7. 1. Przedmiot pracy 21 W ujęciu historycznym za główny przedmiot analiz porównawczych przyj- muje się transformacje w Niemczech, Włoszech oraz w pozostałych państwach współpracujących, bądź kolaborujących z III Rzeszą w latach 1939–1945. Obok odpowiedzialności za zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości oraz zbrod- nie ludobójstwa, głównym problemem sprawiedliwości okresu transformacji po II wojnie światowej stała się masowość współudziału w zbrodni. Pozostaje ona jednym z głównych dylematów rozliczeń przeszłości: kto i w jakim zakresie może być karany. W jakich okolicznościach kolaboracja, bycie tajnym współ- pracownikiem służb bezpieczeństwa, praca na rzecz totalitarnego państwa może być traktowana jako czyn zabroniony? Termin „naruszenie praw człowieka”17 używany w pracy odnosi się do szeregu poważnych naruszeń praw człowieka. Pominięcie określenia „poważne” w tytule pracy jest zabiegiem świadomym i wynika z dwóch przyczyn. Po pierw- sze, autor bierze pod uwagę wielość określeń spotykanych w doktrynie dla defi - niowania zakresu naruszeń. Obok najszerzej używanego określenia „poważne” (obecnego m.in. w raportach i rezolucjach ONZ, a także w Statutach MTKJ i MTKR18), używane są określenia „strukturalne” oraz „systemowe”. Obecny zapis pozwala na uniknięcie szerszych dyskusji terminologicznych19. Po dru- gie, autor chciałby uniknąć niejasności defi nicyjnych, związanych z charakte- ryzowaniem poszczególnych instytucji. Komisje prawdy w swoich mandatach również wprowadzały odpowiednie zapisy dotyczące rozpatrywanych naruszeń. W przypadku części z nich używane jest określenie „poważne”, w innych – twórcy odwołują się do odmiennych określeń20. Kolejną kwestią, która wymaga wyjaśnienia na wstępie pracy, jest przyjęcie w niej, iż użyty w tytule termin „naruszenie praw człowieka”, zgodnie z ter- minologią obecną w piśmiennictwie dotyczącym komisji prawdy, obejmuje rów- nież naruszenia prawa humanitarnego. Naruszenia międzynarodowego prawa praw człowieka i międzynarodowego prawa humanitarnego w równym stopniu są przedmiotem rozliczeń dokonywanych w ramach sprawiedliwości okresu trans- formacji. W literaturze wskazuje się, że międzynarodowe prawo karne czerpie równocześnie z międzynarodowego prawa humanitarnego, praw człowieka, jak również z krajowego prawa karnego21. Dokument ONZ Podstawowe zasady i wytyczne dotyczące prawa do zadość- uczynienia i odszkodowania ofi arom poważnych naruszeń praw człowieka oraz 17 W tytule użyte zostało określenie „naruszenie praw człowieka” jako termin ogólny, uwzględ- niający szereg rodzajów czynów, „naruszeń praw człowieka”. 18 Statut MTK mówi z kolei w art. 1 o „najpoważniejszych zbrodniach wagi międzynarodowej”. 19 Por. szerzej: Defi nition of gross and large-scale violations of human rights as an interna- tional crime. Working paper submitted by Mr. Stanislav Chernichenko in accordance with Sub- -Commission decision 1992/109, 8 czerwca 1999 r., UN Doc. E/CN.4/Sub.2/1993/10. 20 Por. rozdział III, 2.1.1. 21 Ibidem, s. 6. 22 Wprowadzenie poważnych naruszeń międzynarodowego prawa humanitarnego (A/C.3/60/L.24) wskazuje na łączność i nierozerwalność obu typów czynów zabronionych w ramach sprawiedliwości okresu transformacji oraz postuluje zrównanie praw osób, które padły ich ofi arą22. Raport Diane Orentlicher wprowadza natomiast wspólną defi - nicję „poważnych przestępstw wynikających z prawa międzynarodowego”: „[…] termin «poważne przestępstwa wynikające z prawa międzynarodowego» obejmuje cięż- kie naruszenia Konwencji genewskich z 12 sierpnia 1949 r., I Protokołu dodatkowego do tejże z 1977 r. i innych naruszeń międzynarodowego prawa humanitarnego, które są przestępstwami w rozumieniu prawa międzynarodowego, ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości oraz innych naruszeń międzynarodowego prawa praw człowieka, które są przestępstwami w rozumieniu prawa międzynarodowego i/lub które na podstawie prawa międzynarodowego powinny być karane przez państwo, takie jak tortury, wymuszone zaginięcia, pozasądowe egzekucje i niewolnictwo”23. Powyższa defi nicja jest szczególnie istotna, gdyż raport Komisji Praw Człowieka koncentruje się na mechanizmach sprawiedliwości okresu transformacji. Także w praktyce komisji prawdy termin „naruszenia praw człowieka” ma znaczenie szersze. Przykładowo mandat komisji prawdy w Timorze Wschodnim zaliczał do tej kategorii trzy rodzaje czynów zabronionych: „naruszenia między- narodowych standardów praw człowieka, naruszenia międzynarodowego prawa humanitarnego oraz przestępstwa kryminalne”24. Trzecie zastrzeżenie, którego poczynienie konieczne jest na wstępie, dotyczy charakterystyki mechanizmów odpowiedzialności za naruszenia praw człowieka przedstawionych w rozdziale pierwszym. Opisano w nim wyłącznie mechanizmy, które pojawiają się w ramach sprawiedliwości okresu transformacji, co ozna- cza wyłączenie procedur sądownictwa konstytucyjnego, sądownictwa cywilnego oraz międzynarodowych trybunałów praw człowieka25. Autor stoi na stanowisku, że w przypadku sprawiedliwości okresu transformacji, powyższe mechanizmy nie mogą być traktowane jako alternatywa dla sądownictwa karnego lub mecha- nizmów naprawczych. Jednocześnie należy zaznaczyć, że część mechanizmów 22 Basic Principles and Guidelines on the Right to a Remedy and Reparation for Victims of Gross Violations of International Human Rights Law and Serious Violations of International Huma- nitarian Law, UN Doc. A/C.3/60/L.24. 23 Impunity. Report of the independent expert to update the Set of principles to combat impu- nity, Diane Orentlicher; Addendum: Updated Set of principles for the protection and promotion of human rights through action to combat impunity, UN Doc. E/CN.4/2005/102/Add.1, s. 6, pkt. B. 24 Chega! The Final Report of the Timor-Leste Commission for Reception, Truth and Recon- ciliation (CAVR), 2006, cz. 2, s. 4. 25 Niemniej należy podkreślić, że orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz Międzyamerykańskiego Trybunału Praw Człowieka ma istotne znaczenie dla rozwoju doktryny praw człowieka oraz dla oceny mechanizmów sprawiedliwości okresu transformacji. W niniejszej pracy to odniesienie będzie obecne. Zob. np.: R.K. Goldman, History and Action: The Inter-Ame- rican Human Rights System and the Role of the Inter-American Human Commission on Human Rights, „Human Rights Quarterly” 2009, t. 31, nr 4, s. 856–887. 2. Cel pracy 23 sprawiedliwości okresu transformacji (jak komisje prawdy lub trybunały hybry- dowe) ma charakter przejściowy – ich działanie wiąże się również z brakiem możliwości działania instytucji permanentnych, takich jak krajowe sądy karne. 2. Cel pracy Sprawiedliwość okresu transformacji i ocena jej instrumentów pozo- staje w Polsce tematem debat politycznych i publicystycznych. Jednocześnie w badaniach, w tym badaniach porównawczych26, brakuje szerszego spojrze- nia wychodzącego poza problem rozliczeń przeszłości w krajach byłego bloku wschodniego. Niniejsza praca stara się wypełnić lukę w polskich badaniach w tym zakresie. Wybór problematyki komisji prawdy jako tematu badań wiąże się z analizami prowadzonymi przez autora pod kierunkiem profesora Wiesława Dobrzyckiego dotyczącymi sprawy generała Augusto Pinocheta, czyli postępowań karnych pro- wadzonych w krajach europejskich, a następnie również w Chile, przeciwko byłemu przywódcy junty. W ich świetle chilijska komisja prawdy i pojednania przedstawiała się ambiwalentnie. Z jednej strony wspierała pokojowe przejście z rządów autorytarnych do demokracji, z drugiej – utrzymywała bezkarność sprawców poważnych naruszeń praw człowieka. Celem pracy jest zbadanie czy komisja prawdy może być traktowana jako skuteczny instrument odpowiedzialności za naruszenia praw człowieka w ramach sprawiedliwości okresu transformacji. Takie sformułowanie celu badawczego wymaga na wstępie wyjaśnienia pojęcia „skuteczności”. W odniesieniu do komisji prawdy literatura używa sformułowania „wpływ”, które jest rozumiane jako zespół przemian politycznych, społecznych, instytucjonalnych i prawnych, wynikających z działania komisji prawdy w okresie transformacji politycznej27, natomiast sama skuteczność jest rozumiana w niniej- szej pracy na trzy sposoby: – w krótkim okresie – jako skuteczny można określić taki instrument, który pozwala na osiąganie zakładanych przez twórców rezultatów (np. unik- nięcie konfl iktu społecznego, przygotowanie rekomendacji) i cechuje się 26 W literaturze wskazuje się na brak badań porównawczych dotyczących komisji prawdy. Prowadzenie ich jest utrudnione, ponieważ badacze posługują się różnymi defi nicjami komisji prawdy, przez co obejmują one różną liczbę instrumentów. Zob. J. Fraudenreich, F. Ranft, Learning from the Past – An Empirical Study on the Existence of a Pattern of Truth Commissions, „Men- schenRechtsMagazin” 2008, nr 1, s. 24. 27 O. Bakiner, Truth Commission Impact: An Assessment of How Commissions Infl uence Poli- tics and Society, „Simons Papers in Security and Development” 2011, nr 16, s. 28. 24 Wprowadzenie określoną wydolnością (mierzoną np. liczbą prowadzonych lub zakończo- nych postępowań; odsetkiem spraw zakończonych w terminie); – w długim okresie – skuteczność należy widzieć jako osiągnięcie zmiany społecznej (w wypadku transformacji demokratycznej, zmiana ta będzie oznaczała konsolidację demokracji); taka skuteczność może być badana z wykorzystaniem wskaźników (np. poziomu napięć politycznych czy też wolności słowa)28; – jako efektywność kosztowa – biorąc pod uwagę trudną sytuację gospodarczą państw przechodzących transformację lub budujących pokój po konfl ikcie, określenie kosztów danej instytucji w stosunku np. do liczby rozpatrzonych spraw może mieć kluczowe znaczenie dla wyboru strategii rozliczeń przeszłości. Tak wytyczony cel badawczy pozwala sformułować hipotezy, które zostaną poddane weryfi kacji w dalszych rozdziałach pracy. Hipoteza główna brzmi: komi- sja prawdy jest mechanizmem odpowiedzialności za naruszenia praw czło- wieka. Aby ją zweryfi kować konieczne jest udzielenie odpowiedzi na szereg pytań: jak można zdefi niować komisję prawdy? Jakie są jej funkcje? Jak jest usytuowana w odniesieniu do innych instytucji publicznych? Jak pojmowana jest odpowiedzialność za naruszenia praw człowieka, jaki jest jej zakres czasowy, przedmiotowy i podmiotowy? Wreszcie, jakie decyzje w odniesieniu do odpo- wiedzialności za naruszenia praw człowieka może podejmować komisja prawdy? Ponadto weryfi kacji w toku analiz wymagały następujące hipotezy pomocnicze: (a) Nie istnieje jeden model działania komisji prawdy. Komisje działa- jące w różnych krajach i okolicznościach są tworzone ad hoc, przyjmu- jąc różne struktury i uzyskując zróżnicowane uprawnienia. W związku z tym należałoby postawić pytania: czy istniejące komisje prawdy można w jakiś sposób klasyfi kować? Jakie są główne różnice w ich procedurach i strukturze? Czy wypracowano rozwiązania, które mogą zostać wykorzy- stywane do tworzenia nowych komisji prawdy? Jaki wpływ na powołanie komisji mają okoliczności polityczne? (b) Wykorzystywanie komisji prawdy jako instrumentu odpowiedzialności za naruszenia praw człowieka jest możliwe przy spełnieniu przez nią określonych warunków. Należałoby więc przeanalizować, jakie zapisy znajdują się w regulacjach dotyczących procedur poszczególnych komisji prawdy, a także odpowiedzieć na pytania: jaka jest relacja komisji prawdy do organów wymiaru sprawiedliwości? W jaki sposób do decyzji komi- sji odnosi się orzecznictwo krajowe? W jakich okolicznościach komisje prawdy osiągają najwyższą skuteczność, zarówno w ujęciu krótko-, jak i długookresowym? 28 Zestaw możliwych do użycia wskaźników został scharakteryzowany w: L.T. Rydland, S. Arnesen, A.G. Oestensen, Contextual Data for the European Social Survey. An Overwiev and Assessment of Extant Sources, Norwegian Social Science Data Services, Bergen 2007, cz. 2. 3. Struktura pracy 25 (c) Rola komisji prawdy zmniejsza się. Sprawdzenie tej hipotezy opartej na danych na temat liczebności komisji prawdy, wymaga przeanalizowania dyskusji w doktrynie dotyczących instrumentów rozliczeń z przeszłością i odpowiedzi na pytanie, jakie czynniki mają wpływ na wykorzystywanie lub nie tego narzędzia. 3. Struktura pracy Powyższe hipotezy znajdują odzwierciedlenie w strukturze pracy. Rozdział pierwszy Komisja prawdy jako mechanizm sprawiedliwości okresu transformacji ma charakter wprowadzający. Przybliżane jest w nim pojęcie „sprawiedliwości okresu transformacji”, jej źródeł i charakterystyki na tle transformacji ustrojowych zachodzących w trzech ostatnich dziesięcioleciach XX wieku. Jednocześnie przed- stawiane są główne stanowiska badawcze obecne w debacie dotyczącej sposobu i legitymizacji rozliczeń przeszłości. Zaprezentowana jest również geneza i defi ni- cja komisji prawdy, będącej jednym z instrumentów sprawiedliwości okresu trans- formacji. Dodatkowo omawiane są funkcje komisji prawdy oraz ich nazewnictwo i liczebność, a także sposób umocowania komisji prawdy, jej skład i struktura. Rozdział drugi poświęcony jest odpowiedzialności za naruszenia praw czło- wieka jako kluczowemu problemowi transformacji. Autor stara się przybliżyć samo pojęcie odpowiedzialności w prawie i etyce, aby następnie omówić zakres przedmiotowy i podmiotowy naruszeń praw człowieka. Ta część pracy w dużej mierze opiera się na analizie orzecznictwa sądów krajowych i międzynarodowych, a także doktryny, pozwalając na umieszczenie dalszych analiz dotyczących odpo- wiedzialności w ramach komisji prawdy w kontekście rozwoju międzynarodowego prawa karnego. W rozdziale drugim przedstawione zostały również pozostałe, obok komisji prawdy, instrumenty sprawiedliwości okresu transformacji o cha- rakterze wyrównawczym, naprawczym lub mieszanym. W kolejnym rozdziale Miejsce odpowiedzialności za poważne naruszenia praw człowieka w mandatach komisji prawdy dokonana została analiza dokumentacji i prac komisji pod względem odpowiedzialności za naruszenia praw człowieka, w tym również kwestii dotyczących zakresu czasowego. Analogicznie jak w roz- dziale drugim, przeanalizowany został zakres przedmiotowy i podmiotowy odpo- wiedzialności za naruszenia praw człowieka w działaniu komisji prawdy. Rozdział czwarty Formy odpowiedzialności za poważne naruszenia praw człowieka w praktyce komisji prawdy zajmuje się problemami procedury komi- sji prawdy oraz rodzajami rozstrzygnięć, które podejmuje ona w odniesieniu do naruszeń praw człowieka. Zostały w nim omówione trzy rodzaje rozstrzygnięć: imienne wskazanie sprawców, amnestia oraz proces pojednania wspólnotowego, 26 Wprowadzenie a także przedstawiona rola komisji jako instytucji przygotowującej postępowanie karne. Analiza ta opiera się na opisaniu praktyki komisji prawdy, ewentualnego orzecznictwa sądów krajowych dotyczącego ich decyzji oraz głównych zagadnień poruszanych w dyskusji w literaturze przedmiotu. Przedstawione zostały również rozstrzygnięcia komisji prawdy w odniesieniu do odpowiedzialności państwa oraz wybrane problemy związane z procedurą, takie jak kwestia ukierunkowania na ofi ary, niezależności i bezstronności komisji, a także kompetencji ułatwiających jej działanie. Ostatni najkrótszy rozdział Przyszłość komisji prawdy omawia rolę, jaką odegrała komisja prawdy. Przedstawia zróżnicowane stanowiska w odniesieniu do jej efektywności, a także opisuje rekomendacje dla tworzenia tej instytucji. Krytycznie została omówiona rola Komisji Prawdy i Pojednania w RPA jako roz- wiązania modelowego. Ponadto przedstawiono rekomendacje opracowane w dok- trynie, a także własną propozycję rekomendacji dla tworzenia komisji prawdy jako mechanizmu odpowiedzialności za poważne naruszenia praw człowieka. Ukazane zostały również perspektywy dalszych prac komisji prawdy, w tym nie- zrealizowane projekty komisji prawdy jako narzędzi budowy pokoju oraz projekt Międzynarodowej Komisji Prawdy. Dodatkowo przeanalizowana została kwestia instrumentów sprawiedliwości okresu transformacji wykorzystywanych w trakcie „Arabskiej Wiosny”. 4. Metody badań Główne metody badań stosowane w niniejszej pracy to kwerenda oraz analiza dokumentów i krytyka źródeł. Kwerenda objęła szereg publikacji zarówno książ- kowych i prasowych, jak i elektronicznych. Autor pracy dokonał przeglądu źró- deł, w tym raportów samych komisji oraz aktów je powołujących. Uwzględnione zostały również raporty organizacji międzynarodowych. Podobnie kwerenda została dokonana w orzecznictwie sądów międzynarodowych i krajowych. Dokonana została również analiza zebranych materiałów źródłowych i lite- ratury. Założeniem pracy było również przygotowanie opracowania analitycznego, a nie zestawienia działających komisji prawdy. Stąd zebraną literaturę i dokumenty źródłowe przeanalizowano pod kątem miejsca odpowiedzialności za poważne naruszenia praw człowieka w strukturze i funkcjonowaniu komisji prawdy. Istotne znaczenie miała też egzegeza aktów prawnych, w tym ustaw i dekre tów powo- łujących komisje prawdy. Autor stosował metodologię krytyki źródeł, zestawiając ustalenia komisji z raportami innych organizacji, a także analizując dyskurs wykorzystywany przez komisję lub – gdy było to możliwe – odwołując się do odpowiednich danych 5. Źródła i literatura przedmiotu 27 statystycznych. Było to szczególnie istotne dla analizy bezstronności i niezależ- ności komisji prawdy. Analiza porównawcza pozwoliła na dokonanie ustaleń odnośnie do ewolucji mechanizmów komisji prawdy, a także umożliwiła ich klasyfi kację ze względu na sposób tworzenia, skład, strukturę i posiadane kompetencje. Dodatkowo, w kilku przypadkach, zastosowane zostało studium przypadku w celu lepszego i całościowego przedstawienia znaczenia danej instytucji albo szerszego przeanalizowania problemu. W mniejszym stopniu praca odwołuje się również do analiz ilościowych i jakościowych przedstawianych w literaturze przedmiotu, m.in. statystyk działania komisji prawdy oraz porównań kosztów poszczególnych instrumentów sprawiedliwości okresu transformacji. 5. Źródła i literatura przedmiotu Podstawowymi materiałami źródłowymi dla niniejszej pracy były raporty publi- kowane przez komisje prawdy. Mimo tego, że ich upowszechnienie jest jednym z wymogów stawianych komisjom prawdy, część dokumentów jest trudno dostępna. Autor w większości przypadków korzystał z zasobów dostępnych w kolekcji cyfro- wej United States Institute of Peace29. Raport komisji prawdy na Haiti został udo- stępniony w bibliotece cyfrowej Uniwersytetu w Kansas. Jednocześnie autorowi pracy nie udało się dotrzeć do raportów komisji prawdy w Ghanie (dostępny jest jedynie jego skrót na stronie rządowej) oraz Korei Południowej (oryginał w języku koreańskim). Raporty komisji prawdy w Kenii i na Wyspach Salomona nie zostały do tej pory udostępnione, stąd w analizie tych komisji opierano się wyłącznie na zapisach mandatu. Ten sam problem dotyczy Brazylii, gdzie komisja prawdy powstała w 2012 r. Tam, gdzie to było możliwe, korzystano z pełnych wersji raportów, mimo ich znacznej objętości (w przypadku komisji w Peru się- gającej do siedmiu tysięcy stron). Wersja skrócona była materiałem źródłowym w przypadku Maroka (oryginał w wersji arabskiej). Ponadto trudność sprawiło 29 E. Schmid, The Diversity of Truth Commissions and Commissions of Inquiry, „USIP Peace Brief”, nr 118, 12 stycznia 2012 r.: przedstawia założenia kolekcji cyfrowej USIP. Instytut został powołany w 1984 r. jako rządowa instytucja zajmująca się zapobieganiem konfl iktom i budową pokoju w świecie, stając się jednym z głównych ośrodków badawczych sprawiedliwości okresu transformacji. Jego powołanie w okresie administracji Reagana było jednym z elementów polityki na rzecz praw człowieka. Jednym z elementów struktury USIP stał się Program Biblioteczny im. Jeannette Rankin. W latach 1996–1998 w ramach Programu Bibliotecznego utworzone zostały kolekcje cyfrowe: porozumień pokojowych oraz dokumentów związanych z działalnością komisji prawdy. Kolekcja ta jest najszerszym przedsięwzięciem związanym z dokumentacją ich prac. 28 Wprowadzenie dotarcie do raportu komisji prawdy w Panamie (ze względu na sposób jego pre- zentacji w wersji elektronicznej). Oprócz dokumentacji komisji prawdy, w przygotowywaniu pracy korzystano z wyroków i orzeczeń sądów krajowych i międzynarodowych, ze szczególnym uwzględnieniem orzecznictwa trybunałów karnych ad hoc dla Rwandy i byłej Jugosławii jako ustanawiających pewne ramy odpowiedzialności za naruszenia praw człowieka pod koniec XX wieku. Dodatkowo uwzględniono dokumentację organizacji międzynarodowych, w tym wyspecjalizowanych w zakresie sprawie- dliwości okresu transformacji. W przeciwieństwie do bogatej literatury zagranicznej, w Polsce nie powstała dotychczas żadna monografi a komisji prawdy. Wydany w 2003 r. wolumin cza- sopisma „Ius et Lex” został poświęcony rozliczeniom z przeszłością. Znalazły się w nim m.in. tłumaczenia artykułów Diane Orentlicher i Ruti G. Teitel, a także artykuły Michała Płachty, Grażyny Skąpskiej i Adama Czarnoty, poświęcone spra- wiedliwości okresu transformacji i komisjom prawdy. Artykuły na temat Komisji Prawdy i Pojednania w RPA ukazały się ponadto w „Państwie i Prawie”30 oraz w „Sprawach Międzynarodowych”31. Krótką charakterystykę komisji prawdy dzia- łających w Afryce (RPA, Sierra Leone, Liberia i Maroko) przedstawia Grażyna Michałowska32. Komisji prawdy w Peru szereg artykułów poświęciła Magdalena Śniadecka-Kotarska33. W literaturze obcojęzycznej w latach 1990–2012 ukazało się wiele ważnych publikacji kształtujących teorię i praktykę sprawiedliwości okresu transformacji. Z punktu widzenia niniejszej pracy do najważniejszych należą monografi e autor- stwa Priscilli B. Hayner (Unspeakable Truths, 2002, II wyd. w 2011 r.) i Marka Freemana (Truth Commissions and Procedural Fairness)34. Jeśli chodzi o teorię procesu transformacji ustrojowej i sprawiedliwości okresu transformacji najważniejszą publikację stanowi trzytomowy zbiór artykułów, doku- mentów i analiz Transitional Justice. How Emerging Democracies Reckon with Former Regimes, wydany przez United States Institute of Peace pod redakcją Neila Kritza, ze wstępem Nelsona Mandeli. Badania nad transformacją kształtowały się 30 M. Smolak, Sprawiedliwość transformacyjna…, op. cit., s. 66. 31 K. Holy, Proces amnestyjny przed Komisją Prawdy i Pojednania w RPA, „Sprawy Między- narodowe” 2010, nr 1, s. 93. 32 G. Michałowska, Problemy ochrony praw człowieka w Afryce, Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, Warszawa 2008, s. 266–270. Autorka proponuje dokonać podziału komisji prawdy na komisje prawdy i pojednania (RPA, Sierra Leone) i komisje rekoncyliacyjne (Maroko). 33 M. Śniadecka-Kotarska, Raport Końcowy Komisji Prawdy i Pojednania w Peru – pierwsze reakcje społeczne, „Ameryka Łacińska” 2004, nr 1 (43), s. 89–103; idem, Przemoc seksualna w Peru w okresie 1980–2000, „Ameryka Łacińska” 2005, nr 2 (48), s. 126–140; idem, O niezna- nych szczegółach prac Komisji Prawdy i Pojednania (CVR) w Peru, „Ameryka Łacińska” 2006, nr 2 (52), s. 55–58. 34 Obie książki bywają traktowane w literaturze przedmiotu jako teksty „kanoniczne”. Autor pracy, odwołując się do nich, dokonuje krytycznej analizy zawartych w nich tez. 5. Źródła i literatura przedmiotu 29 pod wpływem Juana J. Linza i Alfreda Stepana, autorów wydanej w 1996 r. mono- grafi i Problems of Democratic Transition and Consolidation. Southern Europe, South America and Post-Communist Europe, porównujących trzy fale demokra- tyzacji. Również porównawczy charakter mają prace The Politics of Memory. Transitional Justice in Democratizing Societies (pod red. Alexandry Barahona de Brito, Carmen González-Enriquez i Palomy Aguilar) i Transitional Justice and the Rule of Law in New Democracies (pod red. A. Jamesa McAdamsa). Do waż- nych prac teoretycznych na temat sprawiedliwości okresu transformacji należy zaliczyć również Transitional Justice Ruti G. Teitel oraz Closing the Books. Transitional Justice in Historical Perspective Jona Elstera. Skuteczności mecha- nizmów sprawiedliwości okresu transformacji dotyczą Assessing the Impact of Transitional Justice: Challenges for Empirical Research (pod red. Hugo Van Der Merwe) oraz Transitional Justice in Balance: Comparing Processes, Weighing Effi cacy (autorstwa Tricii D. Olsen, Leigh A. Payne’a i Andrew G. Reitera). Ważną publikacją na temat relacji pomiędzy sprawiedliwością naprawczą a wyrów- nawczą w procesach transformacji stanowi zbiór Naomi Roht-Arriazy i Javiera Mariezcurreny Transitional Justice in the Twenty-First Century. Beyond Truth versus Justice. Przykłady różnorodności mechanizmów sprawiedliwości omawia również Helen Cobban w Amnesty after Atrocity? Healing Nations after Genocide and War Crimes, charakteryzując przemiany w RPA, Mozambiku i Rwandzie. Szeroka jest również literatura dotycząca komisji prawdy. Autorzy spo- rządzonej w 2001 r. bibliografi i prac na temat komisji35 próbują dokonać jej podziału z uwagi na problematykę dotyczącą sprawiedliwości, prawdy, pojed- nania, demokratyzacji lub kultury. Wydaje się, że możliwy jest również podział na publikacje o charakterze ogólnym oraz szczegółowym (dotyczącym zarówno określonych krajów, jak i określonych problemów). Ze względu na geogra- fi czne usytuowanie komisji, zarówno literatura, jak i terminologia w większo- ści powstała w językach angielskim i hiszpańskim. Tam, gdzie to konieczne dla jasności wywodu lub gdy dany termin nie był dotychczas tłumaczony w języku polskim, autor cytuje w nawiasach zapisy źródłowe. Najszersze odbicie w literaturze przedmiotu znalazły prace Komisji Prawdy i Pojednania w Republice Południowej Afryki. Spośród prac jej poświęconych należy wymienić książki Charlesa Villa-Vicencio i Wilhelma Verwoerda Looking Back, Reaching Forward. Refl ections on the Truth and Reconciliation Commission of South Africa (ujęcie monografi czne), Commissioning the Past. Understatnding the South Africa’s Truth and Reconciliation Commission (monografi a pod red. Deborah Posel i Graeme Simpson) oraz The South African Truth Commission Kennetha Christie. Teresa Godwin Phelps, Claire Moon oraz Catherine M. 35 K. Avruch, B. Vejarano, Truth and Reconciliation Commissions: A Review Essay and Anno- tated Bibliography, „Social Justice: Anthropology, Peace and Human Rights” 2001, t. 2, nr 1–2, s. 47–108. 30 Wprowadzenie Cole dokonują w swoich pracach analiz narracji południowoafrykańskiej komi- sji prawdy, języka używanego do opisu przeszłości oraz odbioru prac komisji. Antje du Bois-Pedain szeroko przedstawia prawne i polityczne uwarunkowania amnestii w ramach prac komisji w RPA (Transitional Amnesty in South Africa). Poglądy teologiczne przewodniczącego komisji, arcybiskupa Desmonda Tutu i ich wpływ na przebieg prac zostały scharakteryzowane w książce Michaela Battle’a Reconciliation. the Ubuntu Theology of Desmond Tutu. Analizy doty- czące RPA obejmują bardzo wiele wątków (od wymiaru prawnego po literacki), co powoduje, że Komisja Tutu jest najszerzej zbadaną komisją prawdy36. Pozostałe komisje prawdy nie są omawiane tak wyczerpująco: autor pracy dotarł głównie do publikacji na ich temat w czasopismach lub publikacjach zbio- rowych. Do najważniejszych monografi i komisji prawdy poza RPA należą prace na temat Salwadoru (Peace Without Justice. Obstacles to Building the Rule of Law in El Salvado, Margaret Popkin), Argentyny (Radical Evil on Trial, Carlosa S. Niño, książka opisuje cały proces argentyńskiej transformacji, w tym tworze- nie i procedury CONADEP oraz udział wymiaru sprawiedliwości), Sierra Leone (Does One Size Fit All? The Sierra Leone Truth and Reconciliation Commission Revisited Amadu Sesaya, dotycząca głównie odbioru prac komisji prawdy) oraz Haiti (Politics of Acknowledgement: Truth Commissions in Uganda and Haiti, Joanny R. Quinn). Odrębną kategorię publikacji stanowią prace dotyczące poszczególnych aspek- tów działania komisji prawdy. Wspomniana powyżej monografi a Marka Freemana skupia się na procedurze komisji prawdy, podczas gdy w pracy zbiorowej pod redakcją Williama A. Schabasa i Shane Darcy omawiane są różne modele współ- pracy (lub rywalizacji) sądów karnych i komisji prawdy. W zbiorze Truth v. Justice, pod redakcją Roberta I. Rotberga i Dennisa Thompsona, poruszono pro- blematykę etycznego uzasadnienia prac komisji prawdy, natomiast The Politics of Past Evil. Religion, Reconcilation and the Dilemmas of Transitional Justice (pod red. Daniela Philipotta) skupia się na religijnym wymiarze sprawiedliwości typu naprawczego. Po 2007 r. pojawił się szereg prac dotyczących oceny wpływu sprawiedliwo- ści okresu transformacji. Należą do nich m.in. zbiór pod redakcją Kai Ambosa Building a Future on Peace and Justice oraz prezentująca różnorakie mechani- zmy budowy pokoju publikacja Atrocities and International Accountability (pod red. Edela Hughesa, Williama A. Schabasa, Ramesha Thakura). 36 M. Haron, South Africa’s Truth and Reconciliation Commission: An Annotated Bibliography [Circa 1993–2008], Nova Science Publishers, Hauppauge NY 2009. Bibliografi a liczy 556 stron (sic!).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Komisja prawdy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: