Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00268 010998 7495614 na godz. na dobę w sumie
Komitet praw człowieka ONZ. Wybór orzecznictwa - ebook/pdf
Komitet praw człowieka ONZ. Wybór orzecznictwa - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 400
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1879-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Niniejsza książka jest pierwszą polską publikacją prezentującą dorobek orzeczniczy Komitetu Praw Człowieka ONZ, organu czuwającego nad implementacją przez państwa postanowień Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych (Obywatelskich) i Politycznych, którego stroną Polska jest od 1977 roku. Autorzy dokonali wyboru i tłumaczenia kilkudziesięciu najciekawszych decyzji tego organu wydanych na przestrzeni przeszło dwudziestu lat w trybie procedury rozpatrywania skarg indywidualnych. Publikacja ma na celu ukazanie znaczącego wkładu Komitetu Praw Człowieka w rozwój międzynarodowego standardu praw człowieka. Prezentowane orzeczenia podejmują interesujące kwestie związane z realizacją takich fundamentalnych praw i wolności jak m.in. prawo do życia, zakaz tortur, zakaz dyskryminacji, wolność słowa, prawo do sądu czy prawo do prywatności.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Komitet Praw CzłowieKa oNz wybór orzeCzNiC twa 1 2 Komitet Praw CzłowieKa oNz wybór orzeCzNiC twa pod redakcją romana wieruszewskiego aleksandry Gliszczyńskiej Katarzyny Sękowskiej-Kozłowskiej Warszawa 2009 3 Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Instytut Nauk Prawnych PAN Wydawca: Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący: Anna Choiński Opracowanie redakcyjne: JustLuk Korekta: Karolina Stawowy Skład, łamanie: JustLuk, Justyna Szumieł, Łukasz Drzewiecki © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2009 ISBN: 978-83-7601-866-9 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00, (022) 535 82 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl 4 Spis treści SpiS treści Wstęp Instytucja skargi indywidualnej do Komitetu Praw Człowieka ONZ (Roman Wieruszewski) ............................................................................................................... 9 Rozdział I Zakaz dyskryminacji ................................................................................................................. 17 Dyskryminacyjne działania pracodawcy mające skłonić pracownika do rezygnacji z pracy (tłum. Łukasz Horała) Sprawa Timmerman p. Holandii, decyzja z dnia 29 października 1999 r., skarga nr 871/1999 ........................................................................................... 17 Finansowanie przez państwo szkół rzymsko-katolickich jako dyskryminacja na tle religijnym (tłum. Łukasz Horała) Sprawa Waldman p. Kanadzie, decyzja z dnia 3 listopada 1999 r., skarga nr 694/1996 ........................................................................................................ 20 Odpowiedzialność dowódcy jednostek granicznych NRD za zabójstwa osób nielegalnie przekraczających granicę z RFN (tłum. Aleksandra Gliszczyńska) Sprawa Baumgarten p. Niemcom, decyzja z dnia 31 lipca 2003 r., skarga nr 960/2000 ........................................................................................................ 37 Odmowa przyznania świadczeń emerytalnych homoseksualnemu partnerowi zmarłego kombatanta (tłum. Łukasz Horała) Sprawa Young p. Australii, decyzja z dnia 6 sierpnia 2003 r., skarga nr 941/2000 ...... 55 Rozdział II Prawo do życia ............................................................................................................................ 73 Zgon aresztanta na skutek warunków panujących w areszcie (tłum. Katarzyna Sękowska-Kozłowska) Sprawa Lantsova p. Federacji Rosyjskiej, decyzja z dnia 26 marca 2002 r., skarga nr 763/1997 ........................................................................................... 73 Wydalenie osoby do państwa, w którym została skazana na karę śmierci (tłum. Katarzyna Sękowska-Kozłowska) Sprawa Judge p. Kanadzie, decyzja z dnia 5 sierpnia 2003 r., skarga nr 829/1998..........80 5 Spis treści Rozdział III Zakaz tortur, okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania....... 111 Brak udzielenia rodzinie skazanego informacji o dacie egzekucji i miejscu pochówku (tłum. Katarzyna Sękowska-Kozłowska) Sprawa Staselovich p. Białorusi, decyzja z dnia 3 kwietnia 2003 r., skarga nr 887/1999 ...................................................................................................... 111 Rozdział IV Wolność osobista ...................................................................................................................... 119 Bezprawność postanowienia o przymusowym umieszczeniu osoby w szpitalu psychiatrycznym (tłum. Aleksandra Gliszczyńska) Sprawa Fijałkowska p. Polsce, decyzja z dnia 26 lipca 2005 r., skarga nr 1061/2002 .................................................................................................... 119 Rozdział V Prawo osób pozbawionych wolności do godnego traktowania ...................................... 129 Brak przedstawienia zatrzymanemu zarzutów; odmowa wglądu w dokumentację lekarską (tłum. Katarzyna Sękowska-Kozłowska) Sprawa Zheludkova p. Ukrainie, decyzja z dnia 29 października 2002 r., skarga nr 726/1996 ......................................................................................... 129 Rozdział VI Wolność poruszania się ........................................................................................................... 141 Określenie miejsca przymusowego pobytu wobec osoby, której przyznano status uchodźcy (tłum. Katarzyna Sękowska-Kozłowska) Sprawa Karker p. Francji, decyzja z dnia 26 października 2000 r., skarga nr 833/1998 ...................................................................................................... 141 Rozdział VII Prawo do sądu ........................................................................................................................... 151 Przewlekłość postępowania w sprawie dotyczącej zwolnienia z pracy urzędnika państwowego (tłum. Aleksandra Gliszczyńska) Sprawa Casanovas p. Francji, decyzja z dnia 19 lipca 1994 r., skarga nr 441/1990 ...................................................................................................... 151 Osądzenie przez „trybunał sędziów bez twarzy” oraz warunki uwięzienia (tłum. Aleksandra Gliszczyńska) Sprawa Polay Campos p. Peru, decyzja z dnia 6 listopada 1997 r., skarga nr 577/1994 ...................................................................................................... 157 Bezprawne aresztowanie i brak rzetelnego procesu osób podejrzanych o udział w zamachu stanu (tłum. Aleksandra Gliszczyńska) Sprawa Domukovsky i inni p. Gruzji, decyzja z dnia 6 kwietnia 1998 r., skargi nr 623/1995, 624/1995, 626/1995 i 627/1995 .................................... 166 6 Odmowa mianowania na wyższy stopień wojskowy (tłum. Aleksandra Gliszczyńska) Sprawa Kolanowski p. Polsce, decyzja z dnia 6 sierpnia 2003 r., skarga nr 837/1998 ...................................................................................................... 188 Spis treści Rozdział VIII Prawo do prywatności ............................................................................................................. 195 Kryminalizacja kontaktów homoseksualnych (tłum. Łukasz Horała) Sprawa Toonen p. Australii, decyzja z dnia 31 marca 1994 r., skarga nr 488/1992 ...................................................................................................... 195 Arbitralna ingerencja w życie rodzinne i mir domowy oraz pojęcie „własnego kraju” w sprawie deportacyjnej (tłum. Aleksandra Gliszczyńska) Sprawa Canepa p. Kanadzie, decyzja z dnia 3 kwietnia 1997 r., skarga nr 558/1993 ...................................................................................................... 208 Wydalenie rodziców małoletniego obywatela Państwa-strony (tłum. Łukasz Horała) Sprawa Winata p. Australii, decyzja z dnia 26 lipca 2001 r., skarga nr 930/2000 ....... 219 Odmowa dokonania zabiegu przerwania ciąży w sytuacji zagrożenia zdrowia i życia kobiety (tłum. Katarzyna Sękowska-Kozłowska) Sprawa Llantoy Huamán p. Peru, decyzja z dnia 24 października 2005 r., skarga nr 1153/2003 ....................................................................................... 233 Rozdział IX Wolność wypowiedzi .............................................................................................................. 243 Zakaz umieszczania reklamy komercyjnej w języku angielskim w przestrzeni publicznej (tłum. Łukasz Horała) Sprawa Ballantyne i Davidson, McIntyre p. Kanadzie, decyzja z dnia 31 marca 1993 r., skargi nr 359/1989 i 385/1989 ........................................... 243 Wolność wypowiedzi działacza związkowego podczas sporu strajkujących z rządem (tłum. Łukasz Horała) Sprawa Jong-Kyu Sohn p. Republice Korei, decyzja z dnia 19 lipca 1995 r., skarga nr 518/1992 ......................................................................................... 261 Wolność wypowiedzi podczas demonstracji skierowanej przeciwko głowie obcego państwa (tłum. Łukasz Horała) Sprawa Kivenmaa p. Finlandii, decyzja z dnia 31 marca 1994 r., skarga nr 412/1990 ...................................................................................................... 269 Wolność wypowiedzi osoby głoszącej „kłamstwo oświęcimskie” (tłum. Łukasz Horała) Sprawa Faurisson p. Francji, decyzja z dnia 8 listopada 1996 r., skarga nr 550/1993 ...................................................................................................... 280 Odmowa przyjęcia do stowarzyszenia sprawozdawców parlamentarnych (tłum. Łukasz Horała) Sprawa Gauthier p. Kanadzie, decyzja z dnia 7 kwietnia 1999 r., skarga nr 633/1995 ...................................................................................................... 304 7 Spis treści Sankcje nałożone w związku z dystrybucją ulotek (tłum. Łukasz Horała) Sprawa Laptsevich p. Białorusi, decyzja z dnia 20 marca 2000 r., skarga nr 780/1997 ...................................................................................................... 322 Odsunięcie od pracy dydaktycznej w szkole autora publikacji antysemickich (tłum. Łukasz Horała) Sprawa Ross p. Kanadzie, decyzja z dnia 18 października 2000 r., skarga nr 736/1997 ...................................................................................................... 327 Rozdział X Prawo do udziału w życiu publicznym ............................................................................... 347 Zwolnienie z pracy na skutek wyników postępowania weryfikacyjnego funkcjonariuszy byłej Służby Bezpieczeństwa (tłum. Katarzyna Sękowska-Kozłowska) Sprawa Kall p. Polsce, decyzja z dnia 14 lipca 1997 r., skarga nr 552/1993 .......... 347 Skreślenie kandydata z listy wyborczej na podstawie wyników egzaminu językowego (tłum. Katarzyna Sękowska-Kozłowska) Sprawa Ignatane p. Łotwie, decyzja z dnia 25 lipca 2001 r., skarga nr 884/1999 ........ 358 Nieproporcjonalność okręgów wyborczych w wyborach samorządowych (tłum. Katarzyna Sękowska-Kozłowska) Sprawa Matyus p. Słowacji, decyzja z dnia 22 lipca 2002 r., skarga nr 923/2000 ..... 367 Pozbawienie urzędu sędziego Trybunału Konstytucyjnego na mocy dekretu prezydenckiego (tłum. Aleksandra Gliszczyńska) Sprawa Pastukhov p. Białorusi, decyzja z dnia 5 sierpnia 2003 r., skarga nr 814/1998 ...................................................................................................... 374 Rozdział XI Ochrona mniejszości ............................................................................................................... 381 Pozbawienie statusu członka mniejszości etnicznej (tłum. Aleksandra Gliszczyńska, Katarzyna Sękowska-Kozłowska) Sprawa Lovelace p. Kanadzie, decyzja z dnia 30 lipca 1981 r., skarga nr 24/1977 .... 381 Indeks ......................................................................................................................................... 391 8 Wstęp Wstęp instytucja skargi indywidualnej do Komitetu praw człowieka ONZ Możliwość dostępu jednostki do międzynarodowego organu w celu zaskarżenia naru- szeń praw człowieka, których ta jednostka jest ofiarą, jest wielką zdobyczą ukształtowane- go po II wojnie światowej międzynarodowego systemu ochrony praw człowieka. Ta insty- tucja ostatecznie przekreśla koncepcję tzw. nieingerowania w wewnętrzne sprawy danego państwa, jeśli chodzi o naruszanie praw człowieka, lansowaną zwłaszcza przez państwa to- talitarne. Najbardziej skutecznym mechanizmem skarg indywidualnych jest niewątpliwie europejski system funkcjonujący w ramach Rady Europy. Poważne osiągnięcia ma również system międzyamerykański. W ramach systemu uniwersalnego kompetencje do rozpatry- wania skarg indywidualnych mają: Komitet Praw Człowieka, Komitet do spraw Likwidacji Dyskryminacji Rasowej, Komitet Przeciwko Torturom, Komitet do spraw Likwidacji Dyskry- minacji Kobiet, a od niedawna także Komitet Praw Osób Niepełnosprawnych. Rada Praw Człowieka ONZ przyjęła również ostatnio Protokół Fakultatywny do Paktu Praw Ekonomicz- nych, Socjalnych i Kulturalnych, który wprowadza system skarg indywidualnych również w ramach tego traktatu; kompetencję rozpatrywania skarg indywidualnych uzyska także z chwilą złożenia odpowiedniej deklaracji przez 10 państw Komitet ds. Pracowników Migru- jących1. Zdecydowanie najbogatsze doświadczenie w rozpatrywaniu skarg indywidualnych ma Komitet Praw Człowieka, organ powołany w celu kontrolowania procesu realizacji posta- nowień zawartych w Międzynarodowym Pakcie Praw Osobistych i Politycznych (MPPOiP)2. Komitet ten, obok Komitetu ds. Likwidacji Dyskryminacji Rasowej, był pierwszym uniwer- salnym organem, któremu powierzono monitorowanie przestrzegania praw człowieka ure- gulowanych w traktatach. Wcześniej organy takie powołano w ramach systemów regional- nych, ale na poziomie powszechnym oba Komitety miały charakter pionierski3. 1 Szczegółowa analiza funkcjonowania systemu ochrony praw człowieka została przedstawiona przez R. Wieru- szewskiego, ONZ-owski system ochrony praw człowieka (w:) B. Banaszak [i in.], System ochrony praw człowieka, Kraków 2005. 2 Zdaniem autorów stosowanie takiej nazwy Paktu w języku polskim o wiele lepiej odpowiada naturze praw w nim zawartych, niż przyjęta przez polskiego ustawodawcę forma „Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych” (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167, zał.). Tłumaczenia orzeczeń Komitetu Praw Człowieka zawarte w ni- niejszym tomie oparte są na przekładzie Paktu przygotowanym przez Poznańskie Centrum Praw Człowieka INP PAN – Międzynarodowy Pakt Praw Osobistych i Politycznych, red. M. Piechowiak, R. Hliwa, Poznań 2001. 3 Pierwszą i jak dotąd najbardziej wyczerpującą monografię w języku polskim poświęconą Komitetowi Praw Człowieka opracowała prof. Anna Michalska; por. A. Michalska, Komitet Praw Człowieka. Kompetencje, funkcjonowanie, orzecznictwo, Warszawa 1994. 9 Wstęp Formalnoprawną podstawą działania Komitetu jest MPPOiP. Część IV Paktu po- święcona jest w całości powoływaniu oraz działalności Komitetu z wyłączeniem in- stytucji skargi indywidualnej, której dotyczy Protokół Fakultatywny. Zgodnie z art. 28 Paktu, w dniu 28 września 1976 r. państwa-strony powołały Komitet Praw Człowieka. Kadencja rozpoczęła się 1 stycznia 1977 r. Pierwsza sesja Komitetu odbyła się w Nowym Jorku w dniach od 21 marca do 1 kwietnia 1977 r. Charakter prawny tego organu budził jednak poważne wątpliwości. W szczególności przedmiotem kontrowersji była relacja Komitetu do ONZ. Komitet jest bowiem tzw. organem traktatowym, a więc powołanym przez państwa-strony traktatu. W dalszym ciągu wiele państw członkowskich ONZ nie ratyfikowało MPPOiP4. Ostatecznie model, który ukształtował się w wyniku wielolet- niej praktyki, zakłada formalną niezależność Komitetu od ONZ, przy jednoczesnej ści- słej współpracy w wielu sprawach. Biorąc pod uwagę kompetencje Komitetu do rozpatrywania skarg indywidualnych oraz międzypaństwowych, a także procedurę rozpatrywania tych skarg, można uznać, że jest to organ quasi-sądowniczy. Komitet składa się z 18 członków, wybieranych na 4-letnią kadencję przez zebranie państw członkowskich w głosowaniu tajnym, spośród kandydatów zgłoszonych przez pań- stwa członkowskie. Zgodnie z art. 28 § 2 MPPOiP, członkowie powinni być „ludźmi o wy- sokim poziomie moralnym i uznanej kompetencji w dziedzinie praw człowieka, przy czym należy uwzględnić celowość udziału pewnej liczby osób o doświadczeniu prawniczym”. Pełnią oni swoje funkcje we własnym imieniu, a zatem w żadnym wypadku nie można ich traktować jako reprezentantów swoich państw. W świetle postanowień art. 31 Paktu, „w skład Komitetu nie może wejść więcej niż jeden obywatel tego samego państwa”. Co 2 lata wybiera się połowę składu. Członkowie Komitetu powinni wykonywać swoje funk- cje bezstronnie i sumiennie, do czego zobowiązują się, składając uroczyste oświadczenie na posiedzeniu Komitetu przed objęciem funkcji. Jednakże ani Pakt, ani Regulamin Ko- mitetu w swojej pierwotnej, przyjętej przez Komitet wersji nie określały jasno pewnych wątpliwości, które mogły powstać w związku z regułą bezstronności. Przykładowo, czy członek Komitetu może uczestniczyć w rozpatrywaniu sprawy indywidualnej dotyczącej jego kraju lub też brać aktywny udział w dyskusji nad sprawozdaniem składanym przez państwo, którego jest obywatelem? W sprawach tych stosowano różne praktyki i dlatego Komitet opracował tzw. wskazówki co do niezależności i bezstronności członków Komitetu. Ustalono m.in., że członek Komitetu powinien powstrzymać się od udziału w rozpatrywa- niu spraw indywidualnych przeciwko państwu, którego jest obywatelem oraz uczestnictwa w dyskusji nad sprawozdaniem składanym przez ten kraj. Ponadto członkowie powinni powstrzymać się od rozpatrywania wszelkich tych spraw, w których uczestniczyli w jakiej- kolwiek postaci w innych fazach. Zasady te zostały włączone do Regulaminu Komitetu. W jego świetle członkami Komitetu nie powinny być osoby pełniące funkcje w organach administracji państwowej, a także dyplomaci w służbie czynnej5. 4 Do 2008 r. do Paktu przystąpiły 164 państwa (dane z dnia21 marca 2009 r.) natomiast do Protokołu Fa- kultatywnego ustanawiającego indywidualną procedurę skargową – 111 państw (dane z dnia 21 marca 2009 r.), za: http://treaties.un.org. 5 Niestety państwa-strony Paktu przy wyborze nowych członków nie zawsze przestrzegają tej reguły. 10 Wstęp Częstotliwość posiedzeń Komitetu określa Regulamin Komitetu. Zmodyfikowany Regulamin w art. 2 przewiduje odbywanie trzech regularnych sesji w roku. Artykuł 3 stwarza możliwość zwoływania sesji nadzwyczajnych. Dwie sesje – w lipcu i paździer- niku – odbywają się w Genewie, w siedzibie Biura Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka, a jedna, w marcu, w Nowym Jorku. Sesje poprzedzone są tygodniowym po- siedzeniem grupy roboczej ds. skarg indywidualnych, która winna składać się z co naj- mniej pięciu członków. Zgodnie z art. 28, oficjalnymi językami Komitetu są wszystkie języki oficjalne ONZ, tzn. angielski, francuski, hiszpański, rosyjski, arabski i chiński, natomiast językami robo- czymi są wszystkie ww. z wyjątkiem chińskiego. W praktyce jednak językami roboczy- mi są angielski, francuski i hiszpański, które są także językami roboczymi sekretariatu. Oznacza to, że wszelkie dokumenty muszą być przedkładane w tych trzech językach. Posiedzenia Komitetu poświęcone sprawozdaniom państw, komentarzom ogólnym czy innym sprawom o charakterze porządkowym mają charakter jawny. Tajne są posiedze- nia dotyczące spraw indywidualnych oraz przyjmowania uwag końcowych do sprawo- zdań państw, a także te, które poświęcone są wyborom prezydium. Członkowie Komitetu wybierają ze swojego grona Przewodniczącego i trzech Wice- przewodniczących oraz Sprawozdawcę – art. 39 § 1 Paktu. Tworzą oni prezydium, które- go kadencja trwa 2 lata. Ponadto Komitet wybiera Specjalnego Sprawozdawcę do spraw nowych skarg, do spraw realizacji decyzji Komitetu w sprawach indywidualnych oraz do spraw realizacji zaleceń Komitetu przyjmowanych w wyniku rozpatrywania sprawozdań państw. Obsługę sekretariatu Komitetu, podobnie jak i wszystkich pozostałych organów traktatowych, zapewnia Biuro Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka. Komitet sam uchwala swój regulamin na podstawie art. 39 § 2 Paktu. Dwunastu członków tworzy kworum. Decyzje zapadają większością głosów, zgodnie z art. 39 § 2(b) Paktu, którego postanowienia zostały powtórzone w art. 51 Regulaminu. Jednak Komi- tet już na swojej pierwszej sesji przyjął zasadę, że przy podejmowaniu wszelkich decyzji należy dążyć do uzyskania konsensusu, co wyraził w przypisie do art. 51. Podstawowe funkcje Komitetu to rozpatrywanie sprawozdań składanych przez pań- stwa na podstawie art. 40 Paktu. Ponadto Komitet rozpatruje skargi osób indywidualnych na naruszenia ich praw, składane w oparciu o postanowienia Protokołu Fakultatywnego. Prze- widziana Paktem instytucja skarg międzypaństwowych (art. 41) pozostała martwą literą. Wy- nika to zapewne z faktu, że skarga taka ma zawsze polityczny charakter, a ponadto została ukształtowana w sposób dający małe szanse na skuteczne rozstrzygnięcie jej meritum. Ważną rolę pełnią komentarze ogólne, w których Komitet przedstawia swoją inter- pretację poszczególnych norm Paktu w oparciu o dotychczasową praktykę, wynikającą zarówno z rozpatrywania sprawozdań państw, jak i skarg indywidualnych. Komitet, zgodnie z postanowieniami art. 45 Paktu i w świetle art. 63 Regulaminu, składa co roku sprawozdanie ze swojej działalności Zgromadzeniu Ogólnemu ONZ. W sprawozdaniu zamieszcza się również streszczenia decyzji podjętych na podstawie Protokołu Fakultatywnego. Trzeba wyjaśnić, że charakter decyzji podejmowanych przez ww. ciała traktatowe ONZ, w tym Komitetu Praw Człowieka, różni się od wyroków np. Europejskiego Try- 11 Wstęp bunału Praw Człowieka. Znajduje to wyraz również w stosowanej terminologii. I tak, jednostka nie składa „skarg”, lecz „zawiadomienia” (ang. communication), natomiast orga- ny traktatowe wydają „opinie” (ang. views), a nie „wyroki”6. Oznacza to, że decyzje tych organów nie mają charakteru wiążącego. Jednakże przystąpienie do Protokołu Fakulta- tywnego lub też zgoda na inne tego typu procedury oznacza dobrowolną chęć państwa do poddania się wszelkim wynikającym stąd konsekwencjom, w tym także realizacji owych „opinii”. Pogląd taki znajduje uzasadnienie także w brzmieniu art. 2 § 2(c) MP- POiP, na mocy którego państwa-strony zobowiązują się m.in. do „zapewnienia realizacji przez właściwe władze środków ochrony prawnej, gdy zostały one przyznane”. A takim środkiem ochrony staje się możliwość zwrócenia się do organów traktatowych. Skargę może złożyć wyłącznie osoba fizyczna. Nie jest wymagana żadna szczegól- na forma skargi. Nie ma również przymusu adwokackiego. Skarga musi być złożona na piśmie i podpisana. Zaleca się, aby była sporządzona w języku roboczym sekretariatu (angielski, francuski, hiszpański), ale nie jest to wymóg formalny. Skarga winna zawierać podstawowe fakty dotyczące naruszenia prawa oraz informacje o odpowiednich przepi- sach prawa krajowego, które w danej sprawie mają zastosowanie. Po otrzymaniu i zarejestrowaniu skargi Komitet musi podjąć decyzję o tym, czy skarga jest dopuszczalna. Kryteria dopuszczalności określone są w art. 1–3 i 5 § 2 Proto- kołu Fakultatywnego i powtórzone w art. 90 Regulaminu Komitetu. Komitet bada, czy: 1) skarga nie jest anonimowa i pochodzi od osoby znajdującej się pod jurysdykcją 2) skarga pochodzi od osoby będącej ofiarą naruszenia praw zawartych w Pakcie lub państwa-strony Protokołu, jej pełnomocnika, 3) skarga nie jest nadużyciem prawa do złożenia zawiadomienia, 4) skarga nie jest niezgodna z postanowieniami Paktu, 5) ta sama sprawa nie jest rozpatrywana przez inną międzynarodową procedurę, 6) autor wykorzystał wszystkie dostępne wewnątrz krajowe środki zaradcze. Nie ma natomiast ograniczeń czasowych co do składania skarg. Różni to ten me- chanizm od systemu europejskiego, w ramach którego można składać skargi jedynie w okresie 6 miesięcy od chwili zapadnięcia ostatecznej decyzji, z którą wiąże się naru- szenie prawa. Warto zaznaczyć, że sposób, w jaki Komitet interpretował pojęcie „ofiary”, uległ dość zasadniczej ewolucji. Przez wiele początkowych lat swojej działalności Komitet stał na stanowisku, że nie jest dopuszczalna skarga o charakterze actio popularis, a zatem nie można skarżyć się na hipotetyczne lub ewentualne przyszłe naruszenia swoich praw. Ta linia orzecznictwa uległa zmianie w 1994 r., kiedy to Komitet w sprawie Toonen p. Austra- lii uznał, że chociaż ustawodawstwo, na które skarżył się autor, nie zostało zastosowane, to jednak sam fakt jego istnienia wywierał taki wpływ na działania administracji pań- stwowej oraz na opinię publiczną, że autor mógł czuć się ofiarą. Wymóg wyczerpania środków krajowych dotyczy wyłącznie tych, które są sku- teczne i dostępne. Na państwie-stronie ciąży obowiązek wykazania, że środki krajowe 6 W tłumaczeniach posługujemy się jednakże terminami „skarga” i „decyzja”, z uwagi na to, iż lepiej oddają one naturę tej procedury. 12 Wstęp spełniają wskazane warunki. Komitet może uznać, że wymóg wykorzystania tych środ- ków nie jest konieczny, o ile prowadzi to do nadmiernego i nieuzasadnionego wydłu- żenia postępowania. Przez pierwsze 19 lat swojego działania Komitet Praw Człowieka najpierw podej- mował decyzje o dopuszczalności, a dopiero na kolejnych sesjach rozstrzygał merytorycz- nie. W 1997 r., w celu skrócenia całego procesu, nastąpiła zmiana tej procedury umożli- wiająca połączenie obu faz w każdym przypadku, gdy jest to możliwe. Ponadto Komitet upoważnił Grupę Roboczą, składającą się z pięciu członków, do podejmowania decyzji w sprawie dopuszczalności skargi pod warunkiem, że decyzja zapada jednomyślnie. W pewnych uzasadnionych przypadkach, gdy może powstać nienaprawialna szko- da, np. w sytuacji skarg od osób skazanych na karę śmierci lub zagrożonych ekstradycją, Komitet, w oparciu o art. 86 Regulaminu Komitetu, zwraca się do państwa, przeciwko któ- remu skarga jest skierowana, o zastosowanie czasowych środków przez zawieszenie wy- konania kary śmierci lub decyzji o ekstradycji. Z reguły prośby te są respektowane. Zda- rzają się jednak sporadycznie przypadki niezastosowania się do wniosku Komitetu. Procedura rozpatrywania skarg jest oparta wyłącznie na dokumentach przedstawia- nych przez autora i państwo-stronę. Nie przeprowadza się przesłuchania stron, świadków czy biegłych. W sytuacji, gdy autor przedstawia dowody na poparcie swoich argumentów, obowiązkiem państwa jest przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego. Jeśli państwo tego nie robi lub też nie podaje innych dowodów obalających argumenty autora, Komitet uznaje, iż autor udowodnił fakt naruszenia jego praw. Komitet z reguły nie kwestionu- je sposobu interpretacji prawa krajowego przez sądy danego państwa, a jedynie ocenia, czy tak zinterpretowane prawo jest zgodne ze standardami Paktu. Decyzje w sprawach indywidualnych zapadają większością głosów, przy czym po- dejmuje się próby uzyskania konsensusu. Pewnym problemem jest sytuacja, w której gło- sy są podzielone równo. Przy wszelkich innych decyzjach w takiej sytuacji należy uznać, że dany wniosek nie uzyskał poparcia Komitetu, jednak w sprawach indywidualnych trudno przyjąć taką interpretację, dlatego też Komitet odracza sprawę do kolejnej sesji. Do decyzji dołączane są opinie indywidualne. Stwierdzenie przez Komitet naruszenia praw skarżącego wiąże się z określeniem przysługujących mu środków zaradczych. Niekiedy wystarczy samo tylko stwierdze- nie, że prawo zostało naruszone. Czasami Komitet stwierdza, że należy podjąć niezbęd- ne środki w celu zmiany sytuacji, która doprowadziła do naruszenia prawa, bez precy- zowania, o jakie konkretnie środki chodzi. W przypadku naruszeń praw wynikających z art. 14 (prawo do sprawiedliwego procesu) Komitet najczęściej zaleca powtórzenie pro- cesu lub uwolnienie skazanego. Komitet uznaje też często prawo autorów skarg do słusz- nego odszkodowania. Znaczenie omawianej procedury uzależnione jest m.in. od tego, czy i jak państwa stosują się do zaleceń Komitetu formułowanych w opiniach w sprawach indywidual- nych. W wielu państwach brak jest jednak stosownych przepisów ustawodawczych po- zwalających na wprowadzenie w życie decyzji Komitetu. Państwa-strony, wobec których Komitet uznał, że naruszyły prawa autorów skarg, mają obowiązek (w świetle art. 4 § 2 Protokołu Fakultatywnego) przedstawienia pisemnych oświadczeń co do sposobu re- 13 Wstęp akcji na opinię Komitetu. Dla lepszego monitorowania sposobu wykonywania zaleceń Komitetu, powołał on w 1990 r. Specjalnego Sprawozdawcę do spraw realizacji decyzji w sprawach indywidualnych. Omawiana procedura nie jest wolna od poważnych mankamentów. Do najpoważ- niejszych problemów, jakie wyłaniają się w tym kontekście, należą: przewlekłość postę- powania (przeciętnie 4–5 lat), nierespektowanie opinii Komitetu, nierównomierny na- pływ skarg itp. Istnieje wiele powodów tak długiego okresu rozpatrywania skarg. Można do nich zaliczyć: 1) przepisy proceduralne regulujące terminy składania pism, które z reguły narusza- ne są przez rządy, a niekiedy także przez skarżących; 2) prośby państw-stron o przedłużanie terminów, które zazwyczaj są honorowane, przy czym skarżący nie są informowani o tych prośbach i nie mają możliwości składania protestów; 3) przedłużanie procedury przez państwa poprzez składanie dodatkowych doku- mentów nie mających znaczenia dla sprawy. Oprócz powyższych powodów, poważny wpływ na długotrwałość procedur ma słabość systemu wspierającego Komitet w analizowaniu skarg. Trzeba pamiętać, że człon- kowie Komitetu pracują zwykle na pełnych etatach, a działalność w Komitecie jest tylko zajęciem dodatkowym. W tej sytuacji wstępne opracowanie skarg musi zostać dokonane przez pracowników sekretariatu obsługującego Komitet. Początkowo skargami zajmo- wały się zaledwie dwie lub trzy osoby. W roku 2000 utworzony został zespół składający się z większej liczby prawników, mający za zadanie przygotowywanie skarg, co popra- wiło sytuację, choć na efekty trzeba będzie poczekać. Poważnym obciążeniem dla Komitetu są powtarzające się skargi napływające z tych samych państw. Dowodzi to, że sytuacja w tych państwach nie poprawia się, a tym sa- mym – instytucja skargi nie spełnia swojej roli. Niewątpliwie efektywność rozpatrywania skarg indywidualnych przez Komitet uległaby znacznej poprawie, gdyby miał on dyskrecjonalną władzę do decydowania o tym, które skargi przyjmuje, a które, nawet jeśli spełniają wymogi formalne, odrzuca. Według stanu obecnego, Komitet musi rozpatrzyć wszystkie skargi spełniające wymo- gi przewidziane w Protokole Fakultatywnym. W rezultacie zmuszony jest podejmować decyzje w powtarzających się skargach z tych samych krajów, zamiast poświęcać więcej czasu i energii na skargi z państw, które niedawno ratyfikowały Protokół. Sprawą niezwykle ważną jest jednak problem zapewnienia pełniejszej realizacji decyzji Komitetu w sprawach indywidualnych. Z danych przytaczanych przez Komi- tet wynika, że pełne wykonywanie jego zaleceń pozostawia wiele do życzenia7. Obec- ny system nie daje jednak Komitetowi większych możliwości poprawy skuteczności wykonywania jego decyzji. Niewątpliwie muszą być nagłaśniane wszelkie odmowy ich realizacji, można też postulować większą aktywność wspomnianego wyżej Spe- cjalnego Sprawozdawcy do spraw realizacji decyzji Komitetu, na tym jednak możli- wości te się kończą. 7 Por. np. sprawozdanie z 88. sesji Komitetu (w dniach 16 października – 3 listopada 2006 r.), A/62/40, pkt 215. 14 Wstęp Rzeczą charakterystyczną jest, że znaczna liczba skarg napływa ze stosunkowo nie- wielkiej liczby państw. Bardzo wysokie miejsce w tej statystyce zajmują takie państwa jak Kanada, Holandia, Francja czy Australia8. Rodzi to często sprzeciw tych państw, które uważają, że nie jest to sprawiedliwe, gdyż stwarza wrażenie, jakoby sytuacja w zakresie przestrzegania praw człowieka w tych państwach była gorsza od tych, z których skargi nie napływają. Brak skarg z wielu państw, które ratyfikowały Protokół, może mieć różne przyczyny. Przykładowo w Polsce znacznie popularniejszy jest system europejski i praw- nicy nie bardzo interesują się systemem uniwersalnym, uważając go za mniej skuteczny. Brak jest również, zarówno w Polsce, jak i w wielu innych państwach, podstawowej wie- dzy o tym mechanizmie. Nie można też wykluczyć zniechęcających działań władz pań- stwowych, choć w świetle fakultatywnego charakteru tych procedur byłaby to wysoce niekonsekwentna postawa. Z drugiej jednak strony, gdyby liczba skarg rosła szybko, to system ten mógłby całkowicie się załamać na skutek niemożności ich rozpatrzenia. Skargi do organu międzynarodowego nie należy traktować jako kolejnej instancji, w której można dochodzić swoich praw. Jest to z natury rzeczy środek szczególny, o cha- rakterze pomocniczym. Jeśli się zważy, że z procedury tej można skorzystać dopiero po wyczerpaniu drogi krajowej, która sama w sobie trwa wiele lat, to rozstrzygnięcie zapada zazwyczaj nie prędzej niż 6–8 lat od chwili zdarzenia, na które się skarżymy. W istocie zatem idea tego systemu to stworzenie mechanizmu korygującego błędy legislacyjne lub też niewłaściwą praktykę stosowania prawa przez pryzmat konkretnych spraw. Znacze- nia tego mechanizmu nie można sprowadzać do skuteczności w konkretnych sprawach. Samo jego istnienie jest ważnym czynnikiem oddziałującym na krajowe systemy ochro- ny praw człowieka w wielu państwach. W Polsce znajomość systemu ONZ jest niewielka. Prawnicy rzadko korzystają z tego mechanizmu. Poważnym mankamentem jest brak tłumaczeń na język polski decyzji Ko- mitetu. O ile sprawozdania składane przez Polskę do Komitetu, dzięki wieloletnim wy- siłkom Ministerstwa Sprawiedliwości, są dobrze znane i publikowane wraz z zaleceniami Komitetu9, o tyle niewiele uczyniono, aby upowszechnić wiedzę o systemie skarg indywi- dualnych do Komitetu. Orzecznictwo Komitetu w sprawach indywidualnych dostarcza ważnej wiedzy w zakresie sposobu interpretacji międzynarodowych standardów w zakre- sie praw człowieka. Może oraz powinno ono być przydatne krajowym organom sądowni- czym, a także prawnikom, działaczom organizacji pozarządowych, dziennikarzom. Decydując się na przetłumaczenie na język polski orzeczeń Komitetu, stanęliśmy przed problemem wyboru tych, które warto zaprezentować polskiemu czytelnikowi. Postanowiliśmy zastosować dwa podstawowe kryteria – rangę problemu, którego dane orzeczenie dotyczy, oraz prezentację sposobu interpretacji postanowień Paktu przez Ko- 8 Do 2008 r. zarejestrowano 1777 skarg, z czego merytorycznie rozpatrzono 617. Wśród państw, przeciwko którym wniesiono największą liczbę skarg znajduje się Australia (103 skargi), Kanada (143 skargi), Jamajka (177 skarg; państwo to wypowiedziało Protokół Fakultatywny w 1998 r.), Południowa Korea (123 skargi). Przeciwko Pol- sce wniesiono 9 skarg, z czego 2 zostały rozpatrzone co do istoty. Dane pochodzą z dnia 9 kwietnia 2008 r., http:// www2.ohchr.org/english/bodies/hrc/stat2.htm. 9 Czwarte sprawozdanie okresowe rządu Rzeczypospolitej Polskiej z realizacji przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, red. J. Janiszewska-Ziołek, Warszawa 2000; Piąte sprawozdanie okresowe rządu Rze- czypospolitej Polskiej z realizacji przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, red. B. Faracik, Warszawa 2005. 15 Wstęp mitet. Przedstawiamy 30 decyzji Komitetu odnoszących się do następujących praw i wol- ności: zakaz dyskryminacji, prawo do życia, zakaz tortur, wolność osobista, prawo osób pozbawionych wolności do godnego traktowania, wolność poruszania się, prawo do sądu, prawo do prywatności, wolność wypowiedzi, prawo do udziału w życiu publicznym, prawa mniejszości. Są to, z pewnymi wyjątkami, np. sprawa Lovelace p. Kanadzie, decyzje stosunkowo nowe, zawierające ważne wskazówki interpretacyjne, niekiedy także dość kontrowersyjne, np. sprawa Llantoy Huamán p. Peru. Zaprezentowano również trzy pol- skie sprawy, z których zwłaszcza sprawa Fijałkowska p. Polsce wskazuje na niedomogi na- szego wymiaru sprawiedliwości. W celu ułatwienia lektury sprawy zostały przedstawione w rozdziałach poświęco- nych poszczególnym prawom i wolnościom. Trzeba jednak pamiętać, że zazwyczaj jed- na sprawa dotyczy kilku artykułów Paktu. Autorzy mają świadomość, że zaprezentowany wybór daleki jest od doskonałego. Istnieje niewątpliwie potrzeba regularnej prezentacji w języku polskim orzeczeń Komi- tetu Praw Człowieka oraz innych organów traktatowych ONZ. Poznańskie Centrum Praw Człowieka Instytutu Nauk Prawnych PAN będzie starało się, w miarę swoich moż- liwości, tę lukę wypełnić. 16 Dyskryminacyjne działania pracodawcy mające skłonić pracownika do rezygnacji z pracy Rozdział I ZaKaZ dySKrymiNacji dyskryminacyjne działania pracodawcy mające skłonić pracownika do rezygnacji z pracy Sprawa Timmerman p. Holandii, decyzja z dnia 29 października 1999 r., skarga nr 871/1999 Skarga nr 871/1999 złożona przez panią joukje e. timmerman domniemana ofiara: skarżąca państwo-strona: Holandia data złożenia skargi: 22 września 1998 r. Komitet Praw Człowieka, powołany na mocy art. 28 Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Politycznych, obradując w dniu 29 października 1999 r., rozpatrzył skargę nr 871/1999, złożoną przez panią Joukje E. Timmerman na mocy Protokołu Fakul- tatywnego do Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Politycznych. Komitet wziął pod uwagę wszystkie informacje przedstawione na piśmie przez skarżącą i Państwo-stro- nę i na mocy art. 5 ust. 4 Protokołu Fakultatywnego podjął następującą decyzję: 1. Skarżącą jest pani Joukje Elizabeth Timmerman, obywatelka Holandii, urodzona dnia 8 kwietnia 1951 r., obecnie zamieszkała w Groningen (Holandia). Skarżąca twierdzi, że jest ofiarą naruszenia przez Holandię art. 7, 8 i 9 ust. 1 i 2 oraz art. 17 i 26 Paktu. Fakty przedstawione przez skarżącą 2.1. Skarżąca została zatrudniona na okres tymczasowy jako asystent chirurga w Szpitalu Akademickim w Groningen (Academisch Ziekenhuis Groningen – AZG) dnia 17 Rozdział I. Zakaz dyskryminacji 1 grudnia 1980 r. W dniu 1 grudnia 1981 r. zaoferowano jej stałą posadę. Oznacza to, iż skarżąca stała się pracownikiem służby cywilnej w rozumieniu prawa holenderskiego. W pewnym momencie skarżąca faktycznie wykonywała obowiązki pierwszego asysten- ta chirurga na oddziale chirurgii plastycznej. 2.2. W 1989 r. oddział chirurgii został zreorganizowany i utworzono „Centrum Ope- racyjne”. Od asystentów chirurgów oczekiwano dyspozycyjności i zdolności wykony- wania zadań chirurgicznych na różnych oddziałach chirurgii – był to tzw. „obowiązek rotacji”. W dniu 1 września 1989 r. skarżącej zaproponowano przyjęcie funkcji asysten- ta chirurga od września 1990 r. Skarżąca przyjęła tę propozycję z zastrzeżeniem, że jej wynagrodzenie zostanie zwiększone, o co wnioskowała już w styczniu 1988 r. Skarżąca złożyła taki wniosek, ponieważ uważała, że dodatkowe funkcje koordynacyjne, które wówczas wykonywała, uprawniały ją do wyższego wynagrodzenia. 2.3. Początkowo AZG odmówił skarżącej podwyżki, ale po wyroku sądu (Ambte- narengerecht) z dnia 15 lutego 1991 r. zmienił kategorię zaszeregowania wynagrodzenia skarżącej z B07 na B08 i przyznał jednorazową wypłatę kwoty 2500 guldenów. Skarżąca została poinformowana o tym fakcie w liście z dnia 10 lipca 1991 r. 2.4. Skarżąca zachorowała w dniu, w którym miała objąć nowe stanowisko (wrze- sień 1990 r.) i nie pojawiła się w pracy. Ostatecznie lekarz poinformował AZG, że skar- żąca może stopniowo wrócić do normalnej pracy. Skarżąca, po powrocie do pracy, nie była w dalszym ciągu usatysfakcjonowana kategorią wynagrodzenia, nazwą funkcji, obowiązkiem rotacji oraz szczególnymi zadaniami, o wykonywanie których ją popro- szono. Skarżąca odbyła z przedstawicielami administracji Centrum kilka rozmów, w któ- rych domagała się jedynie zmiany decyzji względem jej wynagrodzenia, nazwy funkcji oraz obowiązku rotacji. 2.5. Po wysłaniu do AZG kilku monitów z prośbą o zmianę decyzji, skarżąca wy- znaczyła termin 2 tygodni na odpowiedź. AZG nie odpowiedział skarżącej w wyzna- czonym czasie, co spowodowało wniesienie przez nią dnia 14 stycznia 1992 r. sprawy do Sądu Okręgowego w Groningen (Arrondissementsrechtbank Groningen). Sąd orzekł dnia 3 lu- tego 1995 r., że termin 2 tygodni (wyznaczony przez skarżącą) był zbyt krótki i że AZG w istocie odpowiedział w rozsądnym czasie. AZG odpowiedział, że utrzymuje swoje po- przednie stanowisko wyrażone w liście z dnia 10 lipca 1991 r. 2.6. Dnia 28 kwietnia 1993 r. skarżąca otrzymała list z decyzją o zwolnieniu jej z AZG, którą także kwestionowała w ww. sprawie. Sąd orzekł jednak, że zwolnienie było zgodne z prawem. Skarżąca odwołała się od tej decyzji do Centralnej Rady Apela- cyjnej (Centrale Raad van Beroep). Rada, będąca ostatnią instancją sądową, utrzymała wy- rok Sądu Okręgowego w mocy. 2.7. Skarżąca złożyła skargę do Europejskiej Komisji Praw Człowieka. W dniu 4 lip- ca 1997 r. Komisja odrzuciła jej skargę jako niedopuszczalną. 18 Dyskryminacyjne działania pracodawcy mające skłonić pracownika do rezygnacji z pracy skarga 3. Skarżąca stwierdza, że: a) miało miejsce „nierówne wynagrodzenie i nierówne traktowanie w odniesieniu do pracy o jednakowej wartości”, co stanowi naruszenie art. 26 Paktu; b) polityka „obowiązku rotacji” była dyskryminująca, ponieważ zastosowano ją tylko wobec skarżącej; c) środki użyte przez AZG w celu „pogorszenia statusu prawnego skarżącej jako pracownika AZG, tj. oszustwo, fałszerstwo, szantaż i groźba, stanowią naruszenie art. 17 Paktu”; d) miało miejsce naruszenie art. 8 i 9 Paktu, ponieważ kiedy wróciła do pracy po cho- robie wymagano od niej pracy w warunkach równających się pracy przymusowej i pozbawieniu wolności; e) taka polityka AZG została zastosowana w celu „pozbycia się jej” i ostatecznie sta- nowiła formę tortur, naruszając art. 7 Paktu. postępowanie przed Komitetem praw człowieka 4.1. Przed rozpatrzeniem jakichkolwiek zarzutów zawartych w skardze, Komitet Praw Człowieka musi, zgodnie z pkt 87 Regulaminu Komitetu, podjąć decyzję, czy skar- ga jest dopuszczalna w świetle Protokołu Fakultatywnego do Paktu. 4.2. Komitet odnotował twierdzenie skarżącej, że jest ona ofiarą naruszenia art. 7–9 i 17 Paktu. Komitet uważa jednakże, iż argumenty przedstawione przez skarżącą od- nośnie do postępowania AZG nie uzasadniają, dla celów stwierdzenia dopuszczalności skargi, że zarzucane działania AZG mogłyby stanowić naruszenie wspomnianych arty- kułów Paktu. W konsekwencji, ta część skargi jest niedopuszczalna w świetle art. 2 Pro- tokołu Fakultatywnego. 4.3. Odnośnie do zarzutu skarżącej, iż stała się ofiarą dyskryminacji naruszającej art. 26 Paktu, ponieważ, m.in., miała miejsce niejednakowa płaca za jednakową pra- cę, zaś obowiązek rotacji był nałożony tylko na skarżącą, a nie na innych pracowników znajdujących się w podobnej sytuacji, Komitet zauważa, że argumenty dotyczące dys- kryminacji nie zostały nigdy podniesione przed sądami krajowymi. Komitet podejmuje zatem decyzję, że zarzut ten jest niedopuszczalny z powodu niewyczerpania krajowych środków ochrony prawnej. W konsekwencji, wspomniany zarzut jest niedopuszczalny w świetle art. 5 ust. 2 lit. b) Protokołu Fakultatywnego. 5. Komitet Praw Człowieka postanawia zatem, że: a) skarga jest niedopuszczalna w świetle art. 2 i 5 ust. 2 lit. b) Protokołu Fakultatyw- b) decyzja zostanie zakomunikowana skarżącej i przekazana do wiadomości Państwa- nego; -strony. 19 Rozdział I. Zakaz dyskryminacji Finansowanie przez państwo szkół rzymsko-katolickich jako dyskryminacja na tle religijnym Sprawa Waldman p. Kanadzie, decyzja z dnia 3 listopada 1999 r., skarga nr 694/1996 Skarga nr 694/1996 złożona przez pana arieh Waldmana. Skarżący jest reprezentowany przez pełnomocnika, pana raja anand z kancelarii Scott Aylen w toronto domniemana ofiara: skarżący państwo-strona: Kanada data złożenia skargi: 29 lutego 1996 r. Komitet Praw Człowieka, powołany na mocy art. 28 Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Politycznych, obradując w dniu 3 listopada 1999 r., rozpatrzył skargę nr 694/1996, złożoną przez pana Arieh Waldmana na mocy Protokołu Fakultatywnego do Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Politycznych. Komitet wziął pod uwagę wszystkie informacje przedstawione na piśmie przez skarżącego i Państwo-stronę i na mocy art. 5 ust. 4 Protokołu Fakultatywnego podjął następującą decyzję: 1.1. Skarżącym jest pan Arieh Hollis Waldman, obywatel Kanady, mieszkający w pro- wincji Ontario (Kanada). Twierdzi, że jest ofiarą naruszenia art. 26, 18 ust. 1 i 4 i art. 27 w połączeniu z art. 2 ust. 1 Paktu1. 1.2. Skarżący jest wyznawcą judaizmu i ojcem dwójki dzieci w wieku szkolnym, któ- re zapisał do prywatnej dziennej szkoły żydowskiej. W prowincji Ontario, wśród szkół nieświeckich, jedynie szkoły rzymsko-katolickie są w pełni i bezpośrednio finansowane ze środków publicznych. Inne szkoły religijne muszą być finansowane ze źródeł prywat- nych, do których zalicza się czesne. 1.3. W 1994 r. pan Waldman zapłacił 14.050 $ tytułem czesnego za naukę swoich dzie- ci w Bialik Hebrew Day School w Toronto (Ontario). Suma ta została zredukowana przez federalny system zwolnień podatkowych do 10.810,89 $. Opłaty te stanowiły część do- chodu netto gospodarstwa domowego, który wynosił 73.367,26 $. Dodatkowo, skarżący jest zobowiązany do płacenia lokalnych podatków od nieruchomości w celu finansowa- nia publicznego systemu oświaty, z którego nie korzysta. Fakty 2.1. System oświaty publicznej w Ontario oferuje bezpłatną edukację wszystkim mieszkańcom Ontario, bez dyskryminacji ze względu na religię lub jakikolwiek inny 1 Skarżący był do 1998 r. reprezentowany przez Pana Raja Anand ze „Scott and Aylen”, kancelarii prawniczej z Toronto. 20 Finansowanie przez państwo szkół rzymsko-katolickich jako dyskryminacja na tle religijnym czynnik. Szkoły publiczne nie mogą angażować się w jakąkolwiek indoktrynację religijną. Mieszkańcy Ontario korzystają z wolności ustanawiania szkół prywatnych i umieszczania dzieci w tego rodzaju szkołach, zamiast w szkołach publicznych. Jedynym ustawowym wymogiem przy zakładaniu szkoły prywatnej w Ontario jest złożenie „zawiadomienia o zamiarze prowadzenia szkoły prywatnej”. Szkoły prywatne w Ontario nie mają obo- wiązku uzyskania licencji ani jakiejkolwiek uprzedniej zgody rządu. Na dzień 30 wrześ- nia 1989 r., do 494 prywatnych szkół w Ontario uczęszczało 64 699 uczniów. Uczniowie szkół prywatnych stanowią 3,3 wszystkich uczniów szkół dziennych w Ontario. 2.2. System odrębnego finansowania szkół prowincji Ontario wywodzi się z postano- wień Konstytucji Kanady z 1867 r. W 1867 r. katolicy stanowili 17 populacji Ontario, zaś protestanci 82 . Wszystkie pozostałe religie stanowiły wspólnie 2 . W czasach Konfederacji istniała obawa, że nowa prowincja Ontario będzie kontrolowana przez większość protestan- cką, która mogłaby wykorzystać swoją władzę nad oświatą w celu odebrania praw mniejszości rzymsko-katolickiej. Rozwiązaniem było zagwarantowanie praw do edukacji wyznaniowej i określenie tych praw poprzez odwołanie się do stanu prawnego z czasów Konfederacji. 2.3. W konsekwencji, konstytucja kanadyjska z 1867 r. zawiera w art. 93 wyraź- ne gwarancje prawa do szkolnictwa wyznaniowego. Artykuł 93 Konstytucji z 1867 r. przyznaje każdej prowincji w Kanadzie wyłączną jurysdykcję nad uchwalaniem ustaw w dziedzinie edukacji, ograniczoną tylko poprzez prawa do szkolnictwa wyznaniowego przyznane w 1867 r. W Ontario kompetencja zawarta w art. 93 jest realizowana poprzez ustawę o edukacji. W świetle tej ustawy, każda odrębna szkoła jest uprawniona do pełne- go finansowania ze środków publicznych. Szkoły odrębne są zaś definiowane jako szkoły rzymsko-katolickie. Ustawa stanowi: „1. (1) «odrębna rada szkolna» to rada, która prowa- dzi szkołę dla katolików rzymskich; (…) 122. (1) Każda szkoła odrębna korzysta z finanso- wania na podstawie ustawy w sposób przewidziany dla szkoły publicznej”. W rezultacie, szkoły rzymsko-katolickie są jedynymi szkołami religijnymi uprawnionymi do takiego samego finansowania ze środków publicznych, jak publiczne szkoły świeckie. 2.4. System odrębnych szkół rzymsko-katolickich nie jest prywatnym systemem szkolnictwa. Jest on finansowany przez odpowiedzialną przed społecznością, wybie- raną w demokratyczny sposób radę edukacji. Rady szkół odrębnych są zaś wybierane przez rzymsko-katolickich podatników i mają prawo decydowania o religijnych aspek- tach szkół odrębnych. Inaczej niż szkoły prywatne, rzymsko-katolickie szkoły odrębne podlegają wszystkim wytycznym i rozporządzeniom Ministerstwa Edukacji. Ani art. 92 konstytucji z 1867 r., ani ustawa o edukacji nie przewidują finansowania ze środków publicznych prywatnych szkół rzymsko-katolickich. W Ontario działa 10 prywatnych szkół rzymsko-katolickich i nie otrzymują one bezpośredniego wsparcia finansowego ze środków publicznych. 2.5. Prywatne szkoły religijne w Ontario otrzymują pomoc finansową w formie: a) zwolnień z podatku od nieruchomości prywatnych szkół nieprzynoszących do- chodu; 21 Rozdział I. Zakaz dyskryminacji b) odliczeń od podatku dochodowego z tytułu czesnego za nauczanie religijne; c) odliczeń dla celów charytatywnych od podatku dochodowego. Raport z 1985 r. stwierdza, iż pomoc publiczna dla szkół prywatnych w Ontario stanowiła około 1/6 średnich kosztów związanych z przyjęciem ucznia do szkoły pry- watnej. W żadnej prowincji w Kanadzie szkoły prywatne nie otrzymują finansowania ze środków publicznych na takiej samej zasadzie, jak szkoły publiczne. Bezpośrednie finansowanie szkół prywatnych wynosi od 0 (Nowa Fundlandia, Nowy Brunszwik, Ontario) do 75 (Alberta). 2.6. Kwestia publicznego finansowania religijnych szkół niekatolickich w Ontario była przedmiotem postępowań sądowych od 1978 r. W pierwszej sprawie, wniesionej do sądu dnia 8 lutego 1978 r., próbowano doprowadzić do uczynienia szkolnictwa reli- gijnego obowiązkowym w określonych szkołach, integrując przez to szkoły hebrajskie ze szkołami publicznymi. Dnia 3 kwietnia 1978 r., a następnie 9 kwietnia 1878 r., sądy w Ontario uznały, że obowiązkowe nauczanie religijne w szkołach publicznych nie jest dozwolone. 2.7. W 1982 r. Konstytucja Kanady została znowelizowana w celu włączenia Karty Praw i Wolności, która zawiera postanowienia dotyczące prawa do równości. W 1985 r. rząd Ontario zdecydował się na znowelizowanie ustawy o edukacji w celu poszerzenia finansowania publicznego szkół rzymsko-katolickich na klasy 11–13. Szkoły rzymsko-ka- tolickie były od połowy XIX w. w pełni finansowane od przedszkola do klasy 10. W 1985 r. kwestia konstytucyjności tej ustawy (ustawy nr 30), w świetle Kanadyjskiej Karty Praw i Wolności, została przedłożona przez rząd Ontario Sądowi Apelacyjnemu w Ontario. 2.8. Dnia 25 czerwca 1997 r. Sąd Najwyższy Kanady potwierdził konstytucyjność ustawy nr 30, która poszerzała zakres pełnego finansowania szkół rzymsko-katolickich. Większość sędziów stwierdziła w uzasadnieniu, że art. 93 Konstytucji z 1867 r. i wszyst- kie prawa oraz przywileje przez nią przyznawane nie mogą być rozpatrywane w świet- le Karty. Pani sędzia Wilson, która opracowała pisemne uzasadnienie, stwierdziła, że: „Nie było takiego zamiaru, aby Karta mogła zostać użyta w celu unieważnienia innych postanowień Konstytucji, w szczególności takich jak art. 93, reprezentujący fundamen- talną część kompromisu Konfederacji”. 2.9. Jednocześnie Sąd Najwyższy Kanady, w opinii sędzi Wilson, potwierdził, że: „Prawa w dziedzinie edukacji, przyznane w szczególności katolikom rzymskim w Ontario, wykluczają równe traktowanie wszystkich Kanadyjczyków. Ustrój pań- stwa o parto na uznaniu szczególnych czy nierównych praw w dziedzinie edukacji dla niektórych grup religijnych w Ontario…”. W zdaniu odrębnym, sędzia Estey doszedł do wniosku, że: „Można uznać za aksjomat (i wielu adwokatów występujących przed sądem podziela ten punkt widzenia), że jeśli Karta miałaby jakiekolwiek zastosowa- nie wobec ustawy nr 30, to ustawa ta byłaby uznana za dyskryminującą i naruszałaby art. 2(a) oraz 15 Karty Praw”. 22 Finansowanie przez państwo szkół rzymsko-katolickich jako dyskryminacja na tle religijnym 2.10. W kolejnej sprawie, Adler p. Ontario, wyznawcy kalwinizmu lub chrześcijaństwa reformowanego, jak również wyznawcy sikhizmu, religii hinduistycznej, muzułmańskiej i judaizmu podważali konstytucyjność ustawy o edukacji, zarzucając naruszenie posta- nowień Karty dotyczących wolności religii i równości. Twierdzili, że ustawa o edukacji, poprzez ustanowienie obowiązku szkolnego, dyskryminowała te osoby, których sumie- nie bądź przekonania nie pozwalały na wysłanie ich dzieci do publicznie finansowanych szkół świeckich czy też publicznie finansowanych szkół rzymsko-katolickich. Skarżący dążyli także do uznania, że są uprawnieni do takiego samego finansowania, jak szkoły publiczne i rzymsko-katolickie. Sąd Apelacyjny Ontario ustalił, że sednem sprawy Adler była próba ponownego rozpoznania kwestii, którą Sąd Najwyższy Kanady rozstrzygnął już w sprawie ustawy nr 30. Przewodniczący składu sędziowskiego, sędzia Dubin, stwier- dził, że sprawa ustawy nr 30 „rzeczywiście całkowicie rozstrzyga kwestie dyskryminacji w tych sprawach”. Sąd odrzucił również argumenty dotyczące wolności religii. 2.11. Rozpatrując złożoną apelację, Sąd Najwyższy Kanady w wyroku z dnia 21 li- stopada 1996 r. potwierdził, że decyzja w sprawie ustawy nr 30 jest rozstrzygająca dla sprawy Adler... i uznał, że finansowanie odrębnych szkół rzymsko-katolickich nie może stanowić naruszenia Karty, ponieważ prowincja Ontario jest konstytucyjnie zobowią- zana do zapewnienia takiego finansowania. skarga 3.1. Skarżący utrzymuje, że ustawowe finansowanie szkół rzymsko-katolickich na podstawie art. 93 Konstytucji Kanady z 1867 r., realizowane przez art. 122 i 128 ustawy (Ontario) o edukacji, narusza art. 26 Paktu. Skarżący oświadcza, iż rzeczone postano- wienia dokonują różnicowania lub uprzywilejowania ze względu na religię, które unie- możliwia korzystanie z bądź wykonywanie praw lub wolności religijnych przez wszyst- kie osoby na zasadzie równości. Skarżący twierdzi, że przyznanie korzyści pojedynczej grupie religijnej nie może być utrzymane. Państwo uznające prawo do publicznego fi- nansowania edukacji religijnej nie może różnicować osób ze względu na istotę ich wy- znania. Skarżący utrzymuje, że postanowienie umożliwiające pełne finansowanie wy- łącznie szkół rzymsko-katolickich nie może być uznane za uzasadnione. Historyczny powód dyskryminacyjnej praktyki budżetowej władz Ontario, tzn. ochrona praw mniej- szości rzymsko-katolickiej przed większością protestancką, obecnie stracił swoją aktual- ność i odnosi się do innych mniejszości religijnych w Ontario. Skarżący cytuje spis po- wszechny z 1991 r., wskazujący, że 44 populacji to protestanci, 36 to katolicy, zaś 8 przynależy do innych grup religijnych. Przepis ten nie jest racjonalny również dlatego, że inne prowincje i terytoria kanadyjskie nie dyskryminują ze względu na religię w za- kresie przyznawania środków publicznych. 3.2. Skarżący twierdzi również, że finansowanie szkół w Ontario narusza art. 18 ust. 1 w połączeniu z art. 2 Paktu. Skarżący oświadcza, że doświadcza trudności finan- sowych związanych z zapewnieniem swoim dzieciom edukacji żydowskiej, których nie 23 Rozdział I. Zakaz dyskryminacji doświadczają rodzice rzymsko-katoliccy dążący do zapewnienia swoim dzieciom edu- kacji rzymsko-katolickiej. Skarżący twierdzi, że takie trudności w znacznym zakresie uniemożliwiają, w dyskryminujący sposób, korzystanie z prawa do uzewnętrzniania swojej religii, włącznie z wolnością zapewnienia swoim dzieciom edukacji religijnej czy tworzenia szkół religijnych. 3.3. Skarżący wskazuje ponadto, że opisane naruszenie nie jest usprawiedliwione również w świetle klauzuli limitacyjnej zawartej w art. 18 ust. 3 Paktu, która zezwala je- dynie na ograniczenia, które są ustanowione przez prawo i konieczne dla ochrony bez- pieczeństwa, porządku lub zdrowia publicznego, moralności lub podstawowych praw i wolności innych osób. Według skarżącego, ograniczenie powodowane ochroną moral- ności nie może być oparte na jednej tradycji. 3.4. Skarżący zdecydowanie stwierdza, że państwo, uznając prawo do publicznego finansowania edukacji religijnej, nie powinno dokonywać rozróżnienia ze względu na religię. Pełne i bezpośrednie finansowanie publiczne szkół rzymsko-katolickich w On- tario nie szanuje w równym stopniu wolności nie-katolików do wyboru edukacji zgod- nie z przekonaniami religijnymi rodziców, co jest niezgodne z art. 18 ust. 4 w połącze- niu z art. 2 Paktu. 3.5. Skarżący oświadcza, że w art. 27 Paktu uznano, że odrębne systemy szkolni- ctwa są kluczowe dla praktykowania religii, że tworzą one istotny związek pomiędzy zachowaniem tożsamości grupy a przetrwaniem mniejszościowych grup religijnych i że ochrona praw mniejszości religijnych może wymagać działań pozytywnych. Zważyw- szy, że katolicy rzymscy są jedyną grupą religijną otrzymującą od rządu Ontario pełne i bezpośrednie finansowanie edukacji religijnej, nie zastosowano art. 27 Paktu bez róż- nicy ze względu na religię, czego wymaga art. 2 Paktu. Uwagi państwa-strony 4.1. W nocie z dnia 29 kwietnia 1997 r. Państwo-strona zgadza się na łączne rozpa- trzenie przez Komitet dopuszczalności oraz istoty skargi. 4.2. W oświadczeniu z lutego 1998 r. Państwo-strona zaprzecza, jakoby fakty w ni- niejszej sprawie wskazywały na naruszenie art. 2, 17, 18 i 26 Paktu. 4.3.1.Odnośnie do zarzucanego naruszenia art. 26 Paktu, Państwo-strona utrzymuje, że skarga jest niedopuszczalna ratione materiae, lub, w przypadku stwierdzenia dopusz- czalności, że nie zachodzi naruszenie. Państwo-strona przypomina, że różnica w trak- towaniu oparta na racjonalnych i obiektywnych kryteriach nie stanowi dyskryminacji zabronionej w art. 26 Paktu. Państwo-strona powołuje się na decyzję Komitetu w spra- wie nr 191/1985 Blom p. Szwecji, przyjętą dnia 4 kwietnia 1988 r. (Selected decisions, volume 2, CCPR/C/OP/2), gdzie Komitet uznał, że Państwo-strona nie naruszyło art. 26 Paktu po- 24 Finansowanie przez państwo szkół rzymsko-katolickich jako dyskryminacja na tle religijnym przez niezapewnienie takiego samego poziomu dotacji dla szkół prywatnych i publicz- nych w sytuacji, gdy system szkół prywatnych nie podlegał nadzorowi ze strony pań- stwa. Państwo-strona powołuje się również na decyzję Komitetu w sprawie nr 298/1988 i 299/1988 Lindgren i Lundquist p. Szwecji, przyjętą dnia 9 listopada 1990 r. (CCPR/C/40/D/298 -299/2988), w której Komitet uznał, że Państwo-strona nie może być zobowiązane do za- pewnienia szkołom prywatnym takich samych korzyści jak szkołom publicznym, i że preferencyjne traktowanie szkół sektora publicznego jest racjonalne i oparte na obiek- tywnych kryteriach. Komitet stwierdził również, iż nie można uznać, że Państwo-strona dyskryminuje rodziców, którzy dobrowolnie zdecydowali się nie przyjmować korzyści, które są dostępne dla wszystkich. 4.3.2. Państwo-strona argumentuje, że finansowanie szkół publicznych i brak finan- sowania szkół prywatnych nie jest dyskryminujące. Wszystkie dzieci, niezależnie od wy- znania lub jego braku, mają takie samo prawo do uczęszczania do darmowych świeckich szkół publicznych utrzymywanych z podatków. Według Państwa-strony, nie można mó- wić o pozbawieniu przez rząd praw w sytuacji, w której dziecko lub rodzic dobrowolnie rezygnuje z korzystania z prawa do świadczeń edukacyjnych zapewnianych w ramach publicznego systemu szkolnictwa. Państwo-strona podkreśla, że prowincja Ontario nie finansuje żadnych szkół prywatnych, niezależnie od tego, czy są to szkoły religijne, czy nie. Różnicowanie w zakresie finansowania szkół jest oparte nie na religii, ale na pub- licznym albo prywatnym charakterze instytucji. 4.3.3. Według Państwa-strony, ustanowienie świeckich instytucji publicznych jest zgodne z wartościami zawartymi w art. 26 Paktu. Instytucje świeckie nie dyskryminują religii; są zgodnym z prawem przejawem neutralności rządu. Według Państwa-strony, system świecki jest narzędziem, które pomaga chronić przed dyskryminacją pomiędzy obywatelami ze względu na ich wyznanie. Państwo-strona nie dokonuje rozróżnienia pomiędzy różnymi grupami religijnymi w zakresie edukacji publicznej i nie ogranicza zdolności grup religijnych do ustanawiania szkół prywatnych. 4.3.4. Niezależnie od zobowiązań wynikających z Konstytucji z 1867 r., Państwo- strona nie zapewnia szkołom religijnym bezpośredniego finansowania. W tych okolicz- nościach Państwo-strona twierdzi, że odmowa finansowania szkół religijnych nie stanowi dyskryminacji. W podejmowaniu decyzji Państwo-strona dąży do osiągnięcia wartości chronionych przez art. 26 Paktu, tzn. kreowania tolerancyjnego społeczeństwa, które sza- nuje wszystkie religie i wspiera ich równość. Państwo-strona twierdzi, że uznanie przez Komitet, iż ze względu na postanowienia Konstytucji z 1867 r., nakazujące finansowanie szkół rzymsko-katolickich, Państwo-strona musi teraz finansować wszystkie prywatne szkoły religijne, byłoby sprzeczne z celami art. 26 Paktu, ponieważ podważałoby moż- liwość budowy i wspierania społeczeństwa tolerancyjnego, rzeczywiście chroniącego wolność religijną, zaś w przypadku braku postanowień Konstytucji z 1867 r. – Państwo- -strona, w świetle Paktu, nie miałoby w ogóle obowiązku finansowania jakichkolwiek szkół religijnych. 25 Rozdział I. Zakaz dyskryminacji 4.4.1. Odnośnie do art. 18 Paktu, Państwo-strona powołuje się na travaux preparatoires, które wyjaśnia, że art. 18 Paktu nie zawiera prawa do żądania od państwa finansowania prywatnych szkół religijnych. W trakcie prac nad rzeczonym postanowieniem wyraź- nie zadano takie pytanie, zaś odpowiedź na nie była negatywna (zob. M. Bossuyt, Gui- de to the Travaux Preparatiores of the ICCPR, 1987, s. 369). W konsekwencji, Państwo-strona twierdzi, że zarzut skarżącego na podstawie art. 18 Paktu jest niedopuszczalny ratione materiae. Z drugiej strony, Państwo-strona twierdzi, że jego polityka spełnia gwarancje wolności religii zawarte w art. 18 Paktu, ponieważ zapewnia system szkolnictwa pub- licznego, który jest dostępny dla wszystkich wyznań i który nie przewiduje nauczania jakiejkolwiek religii czy światopoglądu, oraz ponieważ istnieje wolność tworzenia pry- watnych szkół religijnych, zaś rodzice mają wolność posyłania swoich dzieci do takich szkół. Państwo-strona zaprzecza, jakoby art. 18 ust. 4 Paktu zobowiązywał państwa do subsydiowania prywatnych szkół religijnych lub edukacji religijnej. Państwo-strona cy- tuje s. 330–333 Komentarza do Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Politycznych au- torstwa M. Nowaka. Według Państwa-strony, celem art. 18 Paktu jest zapewnienie, aby uczestnictwo w obrzędach oraz praktykach religijnych było sprawą prywatną, wolną od przymusu czy ograniczeń ze strony
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Komitet praw człowieka ONZ. Wybór orzecznictwa
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: