Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00392 009700 7505077 na godz. na dobę w sumie
Komizm polskich i francuskich zdań cytowanych. Analiza semantyczna, stylistyczna i pragmatyczna - ebook/pdf
Komizm polskich i francuskich zdań cytowanych. Analiza semantyczna, stylistyczna i pragmatyczna - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 278
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9943-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> nauka języków obcych >> francuski
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W monografii zanalizowano mechanizmy komizmu słownego w polskich i francuskich przysłowiach, zagadkach i facecjach. Te wypowiedzi, powtarzane od pokoleń, wiążą się z przekonaniami i postawami osób mówiących danym językiem. W książce autorka próbuje odpowiedzieć na pytanie, w jakiej mierze owe związki wyrazów, spostrzeżeń i zachowań są podobne, a w czym się różnią w języku polskim i francuskim. Przedstawione mechanizmy komizmu są ważną i charakterystyczną właściwością przysłów. Rozważania o charakterze semantycznym, stylistycznym i pragmatycznym dotyczące tego zagadnienia poprzedzane są w poszczególnych podrozdziałach fragmentami humorystycznych wypowiedzi profesora Józefa Tischnera, polskiego księdza i filozofa. Na ich przykładzie autorka wskazuje, że interesujące ją mechanizmy komizmu nie są zastrzeżone dla omawianych struktur językowych, ale odnoszą się również do wypowiedzeń bardziej rozbudowanych i niewchodzących w skład systemu frazeologicznego. Porównanie tak rozumianych mechanizmów komizmu właściwych przysłowiom polskim i francuskim plasuje tę książkę w dziedzinie nie tylko paremiologii kontrastywnej, lecz także kontrastywnej teorii komizmu, kontrastywnej semantyki, stylistyki i pragmatyki. 
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Magdalena Lipińska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Katedra Filologii Romańskiej Zakład Językoznawstwa Romańskiego i Traduktologii, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT B. Krzysztof Bogacki REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Dorota Stępień SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Studio 7A Zdjęcia wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/olly18 (Michele Piacquadio) © Copyright by Magdalena Lipińska, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07085.15.0.M Ark. wyd. 13,9; ark. druk. 17,375 ISBN 978-83-7969-601-7 e-ISBN 978-83-7969-943-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Moim śp. Rodzicom SPIS TREŚCI Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Rozdział I Stan badań nad komizmem w paremiologii polskiej i francuskiej . . 1 . Mechanizmy komizmu według Jana Stanisława Bystronia . . . . . . . . . . . . . . . 1 .1 . Mechanizmy komizmu według Jana Stanisława Bystronia we francuskich zdaniach cytowanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . Modyfikacje przysłów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II Mechanizmy komizmu w polskich przysłowiach nienacechowanych formalnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 . Analiza stylistyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .1 . Figury powtórzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .2 . Figury zestawienia/podobieństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .3 . Ironia/humor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .4 . Figury zaskoczenia/niezwykłości wypowiedzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .5 . Transfery znaczeniowe: tropy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .6 . Transfery znaczeniowe niebędące tropami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .7 . Transfery leksykalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .8 . Podkreślenie/zaakcentowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .9 . Usunięcie elementów wypowiedzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . Analiza semantyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .1 . Analiza semiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .1 .1 . Semy denotatywne inherentne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .1 .2 . Semy aferentne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . Analiza pragmatyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .1 . Nadawca i odbiorca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .2 . Akty mowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .3 . Presupozycje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .4 . Implikacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .5 . Implikatury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .6 . Maksymy konwersacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 23 25 27 35 36 36 38 38 38 39 40 41 41 42 42 43 44 45 46 56 57 59 61 63 64 8 Rozdział III Komiczne przysłowia francuskie nienacechowane formalnie . . . . 1 . Uwarunkowania stylistyczne komizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .1 . Figury stylistyczne u źródła humoru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .1 .1 . Kookurencja tropów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .1 .2 . Humorystyczne figury prototypowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .1 .2 .1 . Lapalissada i pariponojan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .1 .2 .2 . Paradoks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .1 .2 .3 . Rym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .1 .2 .4 . Kalambury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .1 .3 . Kookurencja budowy paralelnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .1 .3 .1 . Hipozeuksa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .2 . Humor konotacyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . Uwarunkowania semantyczne komizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . Mechanizmy pragmatyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .1 . Nadawca i odbiorca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .2 . Akty mowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .3 . Presupozycje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .4 . Implikacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .5 . Implikatury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .6 . Maksymy konwersacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IV Humor we francuskich priamelach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 . Priamele vs najbardziej popularne przysłowia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . Definicja priamela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . Niejednolitość kategorii priameli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 . Kilka uwag ogólnych o priamelach komicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 . Podłoże stylistyczne komizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .1 . Komizm figur stylistycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .2 . Wulgaryzmy jako przykład uwarunkowania rejestrowego komizmu . . . . . 6 . Podłoże znaczeniowe humoru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .1 . Analiza semiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .2 . Relacje znaczeniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 . Analiza pragmatyczna komizmu francuskich priameli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 .1 . Presupozycje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 .2 . Implikacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 .3 . Implikatury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 .4 . Akty mowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 .5 . Maksymy konwersacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 71 72 72 73 73 74 75 75 76 76 77 78 81 81 83 86 88 91 91 99 99 103 104 105 106 107 108 110 110 111 112 113 116 121 121 123 9 Rozdział V Humor w polskich priamelach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 127 1 . Uwarunkowanie semantyczne humoru w polskich priamelach . . . . . . . . . . . 1 .1 . Analiza semiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 133 1 .1 .1 . Konotacja kulturowa, np . naruszanie tabu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 1 .1 .1 .1 . Konotacja kulturowa alkoholu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .1 .2 . Kontrast semów aferentnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 137 1 .2 . Naruszenie reguł kombinatoryki semantycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 1 .3 . Relacje semantyczne jako źródło komizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 1 .3 .1 . Redundancja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . Uwarunkowanie stylistyczne humoru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 161 3 . Eksplikacja pragmatyczna komizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 3 .1 . Presupozycje i akty mowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 3 .2 . Implikacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .3 . Implikatury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 168 3 .4 . Maksymy konwersacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział VI Komizm francuskich welleryzmów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 171 1 . Pojęcie welleryzmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . Analiza formalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 177 3 . Analiza pragmatyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 3 .1 . Autor, nadawca i odbiorca welleryzmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 3 .2 . Akty mowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 3 .3 . Presupozycje i implikacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .4 . Maksymy konwersacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 184 4 . Analiza semantyczno-stylistyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział VII Komizm polskich welleryzmów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 189 1 . Analiza formalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 2 . Analiza pragmatyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .1 . Autor, nadawca i odbiorca welleryzmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 192 2 .2 . Akty mowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 2 .3 . Presupozycje i implikacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 2 .4 . Maksymy konwersacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . Uwarunkowanie stylistyczne i semantyczne komizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 10 Rozdział VIII Mechanizmy pragmatyczne komizmu w polskich przysłowiach dialogowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 . Przysłowia dialogowe – stan badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . Przysłowie dialogowe a formy pokrewne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . Cechy definicyjne przysłów dialogowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 . Nadawca i odbiorca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 . Akty mowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 . Implikacje i presupozycje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 . Maksymy konwersacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 . Implikatury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 . Kilka elementów aktu komunikacji językowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 . Warunki udatności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IX Porównanie francuskich przysłów dialogowych z przysłowiami polskimi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 . Przysłowia o lenistwie w dwóch językach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . Mechanizmy komizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . Transakcentacja gatunku mowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 . Pozostałe przysłowia francuskie a paremie polskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 . Porównanie znaczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 . Mechanizmy komizmu w pozostałych francuskich przysłowiach 201 202 204 204 205 206 206 208 208 209 209 213 214 216 217 218 220 dialogowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 Rozdział X Humor we francuskich i polskich minidialogach (formułach dialogowych) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 Rozdział XI Komizm francuskich i polskich zagadek i facecji . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Rozdział XII Tabu jako podłoże humoru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 Rozdział XIII Kilka uwag na temat specyfiki komizmu we francuskich formach cytowanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konkluzja – wnioski kontrastywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 269 Résumé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 WSTĘP Słowo jest podobne do światła. Światło wydobywa z  ciemności rzecz i tym sposobem pozwala ją rozpatrywać, raz z jednej, a raz z drugiej strony. Rzecz, na którą nie ma słowa, może nawet istnieje, ale jest nieobecna, a więc się nie liczy. Światło słowa to światło skupione. Ono nie błądzi po byle czym i byle gdzie, lecz zdąża ku prawdzie rzeczy i stara się w nią trafić. Słowo i światło mają w sobie coś z miłości. Słowo ogarnia rzecz nic w niej nie zmieniając. Mówi do rzeczy: „miłuję cię taką, jaką jesteś”. Czasami słowo i rzecz tak przywiązują się do siebie, że stanowią ze sobą jedno. Gdy słowo umiera, rzecz ginie wraz z nim. Słowo żyje jedną kluczową zasadą: nie zdradzić rzeczy. Zasadą słowa jest wierność. Nie każde słowo jest jednakowo wierne. Są słowa, które dopiero szukają swej ostatecznej wierności. Słowa te są wierne poszukiwaniu i jego kierunkowi. Ale są słowa, które już odnalazły swoje sedno rzeczy i tak się z nim związały, że są życiem rzeczy. Takie słowa są dla człowieka jak chleb. (Tischner 2002: 73–74) Przysłowie jak promień światła wydobywa jedną prawdę. Była i jest ona tak ważna, że została uwieczniona w języku. Myśl zawarta w przysłowiu humory- stycznym podobała się ludziom różnych pokoleń, powtarzającym ją na prze- strzeni wieków i wywoływała zawsze tę samą reakcję: uśmiech i odprężenie. Żartobliwe zdania idiomatyczne lub minidialogi ukazują ponawiające się zachowania werbalne człowieka dotyczące określonych sytuacji. Promieniu- je z nich radość życia. Spostrzeżenie i reakcja nie są przypadkowe. Stanowią 12 esencję przekonań i postaw osób mówiących danym językiem. Te nierozłączne związki wyrazów, myśli i zachowań można przyrównać do barwnego kalejdo- skopu charakterystycznego dla każdej kultury. W jakiej mierze są one podobne i czym się różnią w języku polskim i francuskim? To pytanie, na które próbuje odpowiedzieć ta książka. Jest ona zarazem hołdem złożonym życiu i twórczo- ści ks. prof. Józefa Tischnera. Fragmenty jego wypowiedzi otwierają poszcze- gólne rozdziały, wzbogacając je. Wiele z tych tekstów ma również za zadanie udowodnić, że opisywane środki semantyczne, stylistyczne i pragmatyczne, decydujące o komizmie wybranych form językowych odnoszą się również do wypowiedzeń bardziej rozbudowanych i niewchodzących w skład systemu fra- zeologicznego. Połączenie tekstów ks. prof. Józefa Tischnera z rozważaniami paremiologicz- nymi może dziwić. Jest on bowiem znany przede wszystkim jako ksiądz-filozof, wielki patriota, który pięknie i głęboko pisał, a przede wszystkim świadczył całym swoim życiem o prawdzie, myśleniu, wierze, nadziei i wierności. Przypo- minają się jego słowa wypowiedziane w telewizji, wieczorem, w dniu zamachu na Jana Pawła II: „I to jest tragiczne, że są pewne prawdy proste, ale one dopie- ro wtedy stają się dla wszystkich oczywiste, kiedy są podpisane krwią” (Bereś, Więcek „Baron” 2008: 135). Ks. prof. Tischner również podpisał cierpieniem prawdy, które głosił. Równocześnie w najcięższych chwilach śmiertelnej choro- by nie opuszczało go poczucie humoru. Był on, moim zdaniem, jednym z naj- dowcipniejszych filozofów i księży, dlatego też wybrałam go na przewodnika po świecie żartów zawartych w cytowanych zdaniach polskich i francuskich. Nie ma lepszego sposobu na uśmiercenie dowcipu niż przeprowadzenie jego drobiazgowej analizy i tłumaczenie, dlaczego jest śmieszny. Znany teoretyk ko- mizmu Jan Stanisław Bystroń w przedmowie do swojego genialnego dzieła pt. Ko­ mizm stwierdził, że czytając rozliczne opracowania teoretyczne na temat humoru, miał „wrażenie, że tematem tym zajmowali się ludzie, którzy nigdy w życiu się nie śmiali” (Bystroń 1939: 5). Czy możliwy jest więc opis mechanizmów komizmu niepozbawiający zarazem uroku przytaczanych wypowiedzi? O zajęciu się tym problemem zadecydowała atrakcyjność przedmiotu badań. Praca ta oprócz realizacji głównego celu, tj. podkreślenia specyfiki mechani- zmów humoru w kilku typach frazowych form cytowanych, pragnie przeciwsta- wić się obiegowemu traktowaniu przysłów jako banalnej mądrości narodu, jako wypowiedzi wzniosłych, anachronicznych i coraz rzadziej będących w użyciu, udowadniając, że zdania te potrafią rozśmieszyć, zainteresować, zaskoczyć, wy- 13 rażać silne emocje – słowem, nie pozostawiać ich odbiorców obojętnymi. Analiza dotyczy przede wszystkim polskich i francuskich paremii, takich jak: najpopu- larniejsze przysłowia, priamele, welleryzmy i przysłowia dialogowe. Mniej uwagi poświęca się natomiast minidialogom, zagadkom i facecjom. Określając pojęcie przysłowia, należy scharakteryzować jego cechy definicyjne oraz właściwości typowe dla wielu tych zdań, chociaż nie dla wszystkich (Lipiń- ska 2000, 2004a: 11–18). Paremię rozumiemy jako termin generyczny obejmujący liczne warianty wypowiedzi sentencyjnych, takie jak: maksyma, sentencja, po- wiedzenie przysłowiowe, zdanie idomatyczne, slogan, aforyzm. Różnice między tymi formami pokrewnymi przysłowiu a nim samym zostały omówione m.in. w pracy pt. L’équivalence des proverbes polonais et des proverbes français (Lipińska 2004a: 6–10). W świetle podstawowej teorii współczesnej lingwistyki okazuje się, że przysło- wie jest ważną jednostką analizy językoznawczej ze względu na jego sposób funk- cjonowania w dyskursie. Jak wiadomo, łączy się ono z resztą dyskursu poprzez relacje paradygmatyczne, a nie syntagmatyczne (Rodegem 1984). Te pierwsze zaś, jak twierdził de Saussure, ojciec strukturalizmu europejskiego, są szczególnie istotne dla opisu systemu języka. Przysłowie jest jednym ze zdań cytowanych, dlatego też bywa często poprze- dzane takimi zwrotami wprowadzającymi jak: jak mówią, jak mówi przysłowie, jak powiadają itd. Osoba wypowiadająca je nie jest więc jego autorem. Z punktu widzenia pragmatycznej teorii relewancji Dana Sperbera i Deirdre Wilson przy- słowie należy do wypowiedzi echowych: jest echem innego echa (Gouvard 1996: 49, 50, 58). Według Erazma z Rotterdamu, pierwszego nowożytnego teoretyka przysłów, zdania te charakteryzują się dwiema cechami definicyjnymi: celebritas i novi­ tas. Pierwsza z nich oznacza popularność i przynależność do języka potocznego. Przysłowia łatwo się zapamiętuje, m.in. dlatego że są krótkie i proste z punktu widzenia składniowego. Novitas to oryginalność, to co wzbudza zainteresowanie, m.in. ważność przekazywanych treści. Georges Kleiber (1994), współczesny językoznawca francuski, sformułował na- stępujące cechy definicyjne przysłowia: jest ono nazwą metajęzykową, zdaniem generycznym, którego budowa opiera się na implikacji. Nazwa metajęzykowa (dénomination métalinguistique), odnosząca się do ogól- nego konceptu, przeciwstawiana jest zwykłej nazwie (dénomination ordinaire), tzn. takiej, która dotyczy nazw własnych. Dla tych ostatnich zwyczaj desygnacyjny 14 jest różny zależnie od nadawcy komunikatu językowego (Kleiber 1994: 209–210). Każde przysłowie jest zdaniem-znakiem, mogącym być przedmiotem badań se- miotycznych1, jednostką kodu odpowiadającą pewnej ogólnej całości. Dowodem na to jest konieczność opanowania pamięciowego tych wypowiedzi oraz ich obec- ność w słownikach, gdzie tworzą one skończony i policzalny zbiór elementów, tak jak wszystkie inne nazwy metajęzykowe. Przysłowie jako zdanie generyczne jest prawdziwe dla każdego nadawcy i doty- czy ludzi rozumianych jako rodzaj. Oddaje ono pewien ogólny i stały stan rzeczy, relacje niezależne od poszczególnych sytuacji, stan rzeczy potencjalny i nierealny (Kleiber 1994: 88). Zdanie takie pozostaje w opozycji do zdania specyficznego, którego sąd odnosi się do danego zdarzenia lub stanu rzeczy (Kuroda 1973: 88). Aby zdanie było generyczne (Kleiber 1994: 216), musi zawierać nie tylko sąd ge- neryczny, lecz także generyczną syntagmę nominalną, dotyczącą pewnej klasy, a nie poszczególnych okurencji. W tym ostatnim przypadku jest to jedynie zdanie opisujące pewien zwyczaj, np. Moi rodzice chodzą do pracy (w każdy dzień robo- czy). Poza tym sposób identyfikacji klasy powinien być generyczny, np. zaimek wskazujący przed syntagmą generyczną bobry w: Te bobry budują tamy (Kleiber 1994: 217) sprawia, że syntagma nie jest generyczna, ale specyficzna. Przysłowia spełniające powyższe wymagania opisują typowe sytuacje ludzkie, budowę po- jęciową świata, naszą organizację rzeczywistości. Wizja świata i moralność wy- rażone w przysłowiach są więc tradycyjne i stereotypowe. Rozumiemy te zdania, ponieważ stanowią część naszych wiadomości encyklopedycznych, posiadają de- sygnaty w naszym wspólnym świecie (Gouvard 1996: 59). Prawda wyrażona w przysłowiu jest prawdą domyślną (la vérité par défaut – Kleiber 1994), odnoszącą się do człowieka, tzn. ogólną, ale nieuniwersalną, bo zakłada ona istnienie wyjątków od reguły (przysłowia o treściach przeciwstaw- nych). Informacja przekazywana w przysłowiu jest z jednej strony prosta do tego stopnia, że można je traktować jako niezależny znak, z drugiej zaś – przedstawia oryginalną, intersubiektywną myśl, ważną dla wszystkich i odzwierciedlającą minimalną formę rozumowania, jaką stanowi implikacja. Konstrukcję implika- cyjną, taką jak: jeśli dany człowiek znajduje się w pewnej sytuacji (stanie, procesie), to wynika z tego taka albo inna sytuacja (Kleiber 2000: 49), udaje się rozpoznać w niektórych przysłowiach już na poziomie znaczenia literalnego, np. Kto śpi, nie 1 Cf. klasyfikację logiczno-semiotyczną przysłów autorstwa Permjakova (1984). 15 grzeszy, w innych zaś dopiero w ich sensie ogólnym. Na przykład w zdaniu: Pienią­ dze szczęścia nie dają domyślna implikacja jest następująca: Jeśli człowiek jest bo­ gaty, to nie musi być koniecznie szczęśliwy (Kleiber 2000: 51–52). Według Georges’a Kleibera, trudności ze sformułowaniem implikacji w przypadku niektórych pare- mii świadczą jedynie o racji bytu nazwy, jaką stanowi przysłowie, które jest zdolne wyrazić treści niewyrażalne. Budowa implikacyjna przysłowia to, inaczej mówiąc, jego charakter binarny z punktu widzenia semantycznego. Wszystkie przysłowia formułują normy, co wypływa z ich charakteru ge- nerycznego, ale też dydaktycznego, moralizującego. W pracy z 85 roku a.C. De ratione dicendi ad C. Herennium Libri IV, znanej pod nazwą Rhetorica ad He­ rennium, w jej IV księdze, zdania sentencyjne dzieli się na te, które opisują albo to co jest, albo to co powinno być w życiu. Podział ten odpowiada dwóm typom norm zawartych w przysłowiach: pasywnym i aktywnym, tzn. sformułowanym implicite lub explicite. Pierwsze z nich są jedynie stwierdzeniami zwyczajowego stanu rzeczy, np. Kto się na gorącym sparzył, ten na zimne dmucha; Jaki ojciec, taki syn. Drugie zaś zawierają często wskaźniki gramatyczne, takie jak tryb roz- kazujący, np. Nie kładź palca między drzwi lub wskaźniki leksykalne trzeba, nie należy, lepiej: Nie należy dzielić skóry na niedźwidziu; Lepiej dźwigać niż ścigać. Stwierdzenie o definicyjnej funkcji konatywnej przysłów nie oddaje zróżnicowa- nia normatywnego tych zdań. Wydźwięk normatywny niektórych paremii jest złagodzony ich znaczeniem figuratywnym, np. Nosił wilk razy kilka, ponieśli i wil­ ka. W innych, oprócz nakazów lub zakazów, znajdujemy rady, zachęty, groźby, odradzania itd. Pierre Crépeau (1975) w swojej klasyfikacji norm przysłowiowych uwzględnił, oprócz ich stopnia kategoryczności, również kryterium zasięgu po- tencjalnych odbiorców. Z punktu widzenia terminologii argumentacji retorycznej każde przysłowie jest formułą, czyli typem argumentum ad verecundiam (łac. argument odwołujący się do szacunku, poważania; powołanie się na autorytet szanowany przez prze- ciwnika), w którym autorytet konkretnej osoby zastępuje się autorytetem formy nieosobowej, odzwieciedlającej opinie powtarzane przez wiele pokoleń danej nacji, uważane za słuszne i ważne. To właśnie ten ostatni rodzaj autorytetu gwarantuje prawdziwość i siłę argumentacyjną wypowiedzi osoby, która cytuje przysłowie na poparcie swojego zdania. Funkcja perswazyjna przysłów będących formułami jest więc ściśle związana z uniwersalnością i potocznością, czyli ich celebritas. Według Serge’a Meleuca (1969: 96) przysłowia należą do dyskursu polemiczne- go (podobnie jak maksymy), ponieważ ich struktura głęboka może być określona 16 jako „wypowiedź nadawcy + negacja”. Wypowiedź nadawcy stanowi część kodu społeczno-kulturowego opartego na pierwotnych i potocznych opiniach, np. pa- remia Bieda nie hańbi ma w swojej strukturze głębokiej zdanie Bieda hańbi. Novitas, czyli oryginalność jest uchwytna na poziomie znaczenia lub formy przysłów albo też cechuje dwa powyższe elementy. Stanowi ona podstawę na- stępnej cechy definicyjnej – znaczenia niekomponencjalnego tych zdań. Nawet w przysłowiach nienacechowanych figurami stylistycznymi, literalnych, ogólny sens nie jest sumą znaczeń poszczególnych komponentów paremii, np. w Lekko przyszło, lekko poszło sens literalny jest pozbawiony osi implikacyjnej, zamiast której występuje konstrukcja parataktyczna. Przysłowie jako jednostka kodu, złożona lexie2, jest względnie niezależne skła- dniowo, znaczeniowo lub pragmatycznie3. Charakteryzuje się budową opartą na analogii, np. dla zdania Nie ma dymu bez ognia istnieje następująca relacja między znaczeniem literalnym a ogólnym przysłowia: ogień do dymu ma się tak, jak wia­ domość do jej podstaw w rzeczywistości. Cechy typowe, ale niedefinicyjne, to te, które pozostają właściwe tylko pewnej grupie przysłów, a nie im wszystkim. Zdania te, będąc znanymi i powtarzanymi przez wiele pokoleń, odzwierciedlają normę językową epok minonych, stąd wiele w nich archaizmów4, np. gramatycznych (Mądrej głowie dość dwie słowie – daw- na liczba podwójna) lub leksykalnych (Dobry żart tynfa wart – tynf to potoczna nazwa polskich srebrnych monet z XVII wieku o nominale 30 groszy)5. Oryginalność paremii pozostaje w ścisłym związku z licznymi figurami sty- listycznymi występującymi w tych wypowiedziach, m.in. z obrazowością wyni- kającą z obecności tropów. Nacechowanie tropologiczne może być rozumiane dwojako. Po pierwsze jako typ relacji znaczeniowej właściwej wszystkim najbar- dziej typowym przysłowiom, tzn. paremiom figuratywnym, których budowa oparta jest na synekdosze typu: gatunek zamiast rodzaju. Konkretna sytuacja opisana w przysłowiu powinna być postrzegana jako hiponimiczna w stosunku do ogólnej prawdy o charakterze hiperonimicznym, przekazywanej przez to zda- nie, np.  zdanie Szewc zawinił, kowala powiesili opisuje konkretne zdarzenie od- 2 Tak Bernard Pottier nazwał jednostkę funkcjonalną języka. 3 Cf. ograniczenia autonomii przysłowia (Lipińska 2004a: 13–14). 4 Cf. opis archaizmów w przysłowiach francuskich i polskich (Lipińska 2004a: 136– 138). 5 http://pl.wikipedia.org/wiki/Tymf (dostęp: 21.03.2016). 17 zwierciedlające główne przesłanie paremii: sprawiedliwość jest zawodna; często karze niewinnych, podczas gdy prawdziwi winowajcy pozostają bezkarni (Zio- mek 1980; Kleiber 2000: 56–57). Po drugie, figury stylistyczne to środki retoryczne obecne w przysłowiach wszystkich narodowości. Ich ekwiwalencja dotycząca przysłów polskich i fran- cuskich została opisana w L’équivalence des proverbes polonais et des proverbes français (Lipińska 2000). Podkreślmy nacechowanie przysłów środkami mne- monicznymi, do których obok rymu i rytmu, należałoby zaliczyć również obra- zowość paremii oraz ich regularną konstrukcję składniową, m.in. paralelizm składniowy właściwy wielu tym zdaniom (hipozeuksa, paradiastola, chiazm, réversion). Regularność budowy ma charakter przede wszystkim dwuczłonowy (Jaki ojciec, taki syn), rzadziej trójczłonowy (Tout passe, tout lasse, tout casse)6 lub czteroczłonowy (– Mangeons mon pain. – Je le veux bien. – Mangeons le tien. – Je n’ai plus faim. – Zjedzmy mój chleb. – Tak, chętnie. – Zjedzmy twój. – Nie jestem już głodny7). Binarność przysłów obserwuje się na trzech poziomach: znaczeniowym (struktura implikacyjna), stylistycznym (budowa dwuczłonowa) i składnio- wym (obecność tematu i rematu). Podczas gdy pierwsza z nich ma status cechy definicyjnej, druga i trzecia należą jedynie do cech typowych, ale niedefini- cyjnych. Przysłowia, będące zdaniami bezosobowymi, pozbawionymi tematu, nie są binarne składniowo, np. Il n’y a pas de fumée sans feu; Golono, strzyżono (Lipińska 2002). Następną cechą typową, choć niedefinicyjną jest charakter nominalny i para- taktyczny przysłów, potwierdzający ich przynależność do rejestru mówionego: Chose promise, chose due; Jaki ojciec, taki syn (Anscombre 2000: 7). Jako ostatnią właściwość niedefinicyjną, ale typową dla przysłów należy wy- mienić obecność słów lub wyrażeń ekspresywnych, m.in. tych o szerokiej konota- cji, np. wulgarnej, pejoratywnej, spontanicznej8, np. Plus on remue la merde, plus elle pue – Nie ruszaj gówna, bo śmierdzi; Sage après dommage, Gros Jean comme devant (Mądry Polak po szkodzie). 6 Odpowiednik polski ma charakter binarny: „Co było, nie wróci”. 7 W całej pracy odpowiedniki idiomatyczne polskie podane są kursywą, a literalne – pismem prostym. 8 Termin B. Pottiera oznaczający skojarzenia kulturowe, jakie budzą nazwy niektó- rych zwierząt, liczb, nazwisk itd. 18 słowia znajdują się: leń), czną), Reasumując, wśród językowych funkcji definicyjnych prototypowego przy- 1) funkcja metajęzykowa (jest zdaniem cytowanym), 2) funkcja komunikatywna (jego treść okazała się ważna dla wielu poko- 3) funkcja denotatywna (jest nazwą, ma charakter autonomiczny, analogiczny, generyczny i implikacyjny, jego budowa oparta jest na synekdosze: gatunek zamiast rodzaju), 4) funkcja konatywna (ma naturę normatywną, argumentatywną, polemi- 5) funkcja poetycka (charakteryzuje się novitas (oryginalnością) oraz budową niekomponencjalną). Jako niedefinicyjne należy traktować: funkcję ekspresywną (figury styli- styczne, słowa o szerokiej konotacji) i fatyczną (przysłowie może wprawdzie służyć do nawiązania kontaktu, ale nie taka jest jego główna rola) (Lipińska 2004a: 11–18). Komizm wydaje się właściwością charakterystyczną i ważną dla przysłów. Przyczynia się on do ich powstawania i do utrwalenia w języku. Paremie można podzielić na te, które uwieczniły się w języku dzięki ważności prawd moralnych i te, których treść jest mniej głęboka i które służą ożywieniu rozmowy. Przysłowia komiczne należą do tej drugiej grupy (Lipińska 2004a: 44). Kluczowe dla pracy pojęcie komizmu słownego jest rozumiane jako świadoma próba wywołania u odbiorcy wesołości przy użyciu środków lingwistycznych. Współczesne teorie wyróżniają oprócz komizmu słownego, komizm sytuacyjny, komizm gestów, charakterów, zwyczajów i powtórzeń. Humor zaś, jako jedna z postaci komizmu sensu largo (stanowiącego kategorię estetyczną, określającą właściwości zjawisk zdolnych wywołać śmiech oraz okoliczności, w jakich docho- dzi do powstania tej reakcji), pojmowany jest jako dyspozycja psychiczna zarówno nadawcy, jak i odbiorcy przekazu, polegająca na ujmowaniu zjawisk zewnętrz- nych w kategoriach komizmu. Nie można oddzielić humoru od komizmu, który czyni możliwym humor. Ten ostatni stanowi pewną formę komizmu, chociaż każdy przejaw komizmu nie musi być humorystyczny. Przyjmujemy też za Jerzym Ziomkiem (2000) odróżnienie komizmu – środka językowego lub cechy litera- ckiej – od śmieszności cechującej rzeczywistość. W języku potocznym znaczenie terminu humor uległo rozszerzeniu i jest od- powiednikiem komizmu. Również w niniejszej pracy zdarza się nam używać tych 19 pojęć wymienne. Ich zakres pojęciowy zależny jest również od danego języka. We współczesnym językoznawstwie polskim używa się przede wszystkim wyrażenia komizm językowy, podczas gdy, np. w lingwistyce angielskiej mówi się o humorze. Należałoby też zauważyć, że nie są to pojęcia ostre i monolityczne, ale właśnie z rozmytymi granicami i wielowarstwowe. O ich uwarunkowaniu czasowym i społecznym wspominał Jan Stanisław Bystroń (1933). To, co dla jednych jest śmieszne, innym może wydawać się niesmaczne, trywialne lub pozbawione ory- ginalności. Zdanie komiczne w pewnej epoce jest niezrozumiałe lub przestaje być dowcipne w innej. Istnieją rodzaje humoru typowe dla danych narodów, np. hu- mor angielski. Dlatego też trudno jest stwierdzić jednoznacznie i kategorycznie, że jakieś wypowiedzenie jest komiczne. Można jedynie spróbować uzasadnić, dlaczego takim się wydaje, przytaczając pewne mechanizmy semantyczne, styli- styczne lub pragmatyczne. Dla opisu komizmu (nie tylko) słownego najwłaściw- szą, moim zdaniem, pozostaje perspektywa kognitywna. Przynależność do tej kategorii nie jest bowiem kwestią tak lub nie, lecz sprawą stopnia. Istnieją zdania silnie, tj. prototypowo humorystyczne, ale i takie, które charakteryzuje słabszy komizm i wreszcie też te znajdujące się na granicach kategorii. Spory o to, czy jakaś wypowiedź jest komiczna czy nie, należałoby tłumaczyć tym, że nie wzięto pod uwagę uwarunkowania psychologicznego, społecznego i czasowego komi- zmu oraz optyki kognitywnej. W niniejszym opracowaniu przysłowie traktowane jest jako wypowiedź, której komizm można opisać, przyjmując różne, wzajemnie się uzupełniające perspektywy badawcze: stylistyczną, semantyczną oraz pragmatyczną. Jedynie ich komplementarność warunkuje zbliżenie się do wyczerpującej eksplikacji komizmu. Zamknięty charakter omawianch zdań, wielokrotnie podkreślany przez paremiologów, umożliwia przyjęcie źródeł słownikowych jako korpusu badawczego. Porównanie tak rozumianych mechanizmów komizmu właściwych przysłowiom polskim i francuskim plasuje tę pracę w dziedzinie nie tylko pare- miologii kontrastywnej, lecz także kontrastywnej teorii komizmu, kontrastywnej semantyki, stylistyki i pragmatyki. IROZDZIAŁ I STAN BADAŃ NAD KOMIZMEM W PAREMIOLOGII POLSKIEJ I FRANCUSKIEJ Przez kulturę człowiek wypowiada swoją prawdę. Kultura to jest to słowo o człowieku, o Bogu, słowo prawdziwe. (Tischner 2003: 17) Problem komizmu w przysłowiach został zanalizowany dogłębniej w paremiolo- gii polskiej niż francuskiej. Polskie prace na ten temat pojawiły się już na począt- ku XX wieku. Wkład w teorię komizmu przysłowiowego wnieśli tacy badacze, jak: Jan Stanisław Bystroń (1933), Danuta Buttler (1974), Stanisław Bąba (1975). Przypomnijmy też opracowanie autorki dotyczące paremii zdefrazeologizowa- nych (Lipińska 2004a), przedstawionych według schematu typów deleksykali- zacji, którego autorem jest Andrzej Maria Lewicki (1976). Nieliczne prace fran- cuskie – Juillard (1984) i Schapira (2000) – koncentrują się na modyfikacjach przysłów. Określając stan badań kontrastywnych dotyczących komizmu, nie można po- minąć monografii Jacka Plecińskiego (2002), a także publikacji autorki na temat francuskich i polskich priameli (Lipińska 2001a, 2001b, 2002/2003, 2003a, 2006, 2007, 2008, 2009a, 2011d, 2012b), welleryzmów (2011b, 2012a, 2013) i przysłów dialogowych (2015). Niniejsza książka stanowi rozwinięcie prac autorki. 1. Mechanizmy komizmu według Jana Stanisława Bystronia Jan Stanisław Bystroń, autor Komizmu (1939) i wybitny znawca tej problematyki, zauważa w swojej pracy pt. Przysłowia polskie (1933), że rodzaj komizmu zależy od klasy społecznej i epoki. Humor w przysłowiach nie ma charakteru jednolitego, ponieważ zdania te powstawały w różnych epokach i były tworzone przez ludzi wywodzących się z różnych klas społecznych. Mimo tego zróżnicowania można 24 określić kilka podstawowych mechanizmów komizmu1. Uproszczenia są pierw- szym typem wyróżnionym przez Bystronia. Autor zauważa, że gdy symplifikacja przekracza ogólnie dopuszczalne granice, staje się komiczna, np. – kiedy traktuje się często spotykaną cechę jako właściwą każdemu: Co Polak, to Stanisław, co Czech, to złodziej; – kiedy podkreśla się konieczność faktu wiedząc, że jest on jedynie jedną z wielu innych możliwości: Kto w ul dmuchnie, temu pysk spuchnie; – kiedy ogranicza się wszystkie możliwości do niektórych z nich: Albo pij, albo się ze mną bij. Modyfikacje będące drugim źródłem komizmu polegają na: – przejaskrawieniu o charakterze pozytywnym lub negatywnym, np. Gdyby babcia miała wąsy, to by była dziadkiem lub stwierdzeniu stałego charakteru zjawiska niezależnie od okoliczności: Zakochanemu i koza Diana; Kto ma szczęście, temu i wół cielę urodzi; zmianie ustalonego porządku: Jajo mędrsze od kury; – ironii: Pomóż sobie niebożę, a Pan Bóg ci dopomoże (wyrażenia cyto- wane przez Bystronia: cieszy się jak nagi w pokrzywach; biały jak stuletni śnieg); – personifikacjach: (zwierząt) Bij psa, a będzie księdzem; (roślin) I kapusta ma swe zdanie; I cyprysy mają swe kaprysy; (rzeczy) Papier cierpliwy, złe i dobre wytrzyma; (pojęć abstrakcyjnych) Bieda płacze, bieda skacze; Fortuna, co jedną ręką daje, to drugą odbiera. Wśród zestawień, następnego mechanizmu leżącego u podstaw humoru słow- – zestawienia osób pochodzących z różnych klas społecznych: Pan w głowie, nego, Bystroń wyróżnia: dziad w kieszeni; – zestawienia osób, zwierząt i rzeczy: Żony, brzytwy i koni nie pożyczaj; – zestawienia zawierające pojęcia abstrakcyjne: But bez pary, kawaler stary i honor Żyda na nic się nie przyda; Miłość o głodzie i kopia bez żeleźca nic nie warte. W porównaniach im bardziej różne są zestawiane cechy, tym komizm jest silniejszy, np. Uczył Marcin Marcina, a sam głupi jak świnia (przykłady 1 Wśród przykładów Jana Stanisława Bystronia znajdujemy również wyrażenia i zdania idiomatyczne (podajemy je w nawiasach), które autor zalicza do przysłów. Uzupełniliśmy je przysłowiami polskimi, mniej lub bardziej prototypowymi. 25 Bystronia: dowcipny jak pluskwa w ciąży; mądry jak żydowska pierzyna). Można wyróżnić typ porównania charakteryzującego się niewspółmiernością porów- nywanych elementów co do ich wielkości, np. Z wielkiej chmury mały deszcz; Góra urodziła mysz, lub przynależności klasowej, np. Co wolno wojewodzie, to nie tobie smrodzie. Impossibilia stanowią inny mechanizm polegający na zestawieniu rzeczy i ich cech, przy czym występowanie ich razem jest niemożliwe, np. Jakby gdyby, to by w piecu rosły grzyby (przykłady Bystronia: jak na dłoni włosy wyrosną; na świętego nigdy). Komizm logiczny jest rzadkim gatunkiem (np. brzydki jak półtora nieszczę­ ścia). Wyróżnia się tu podtyp zwany contradictio in adiecto, czyli sprzeczność w założeniu: Najlepiej takiemu, co się całkiem nie urodził; Gdzie dwóch Polaków, tam trzy zdania. Podobnie komizm sytuacyjny nieczęsto pojawia się w tak krótkich formach językowych, np. Złapał Kozak Tatarzyna, a Tatarzyn za łeb trzyma; Kto pod kim dołki kopie, ten sam w nie wpada; (wpaść z deszczu pod rynnę). Komizm charakterów, trudny do zawarcia w przysłowiach z tego samego względu, występuje sporadycznie, a jeśli, to w paremiach wielozdaniowych, np. Babko do roboty! Nie słyszę. Babko do jedzenia! Toć się i zwlokę. Komizm słów opiera się na paronimii: Co ubogim damy, to u Boga mamy. Oto inne jego warianty: – zestawienia bazujące na rymie, np. Nic bez ale, panie Michale; – zestawienia ulic, np. Poszła Piękną i Hożą, a wróciła Wspólną i Niecałą. 1.1. Mechanizmy komizmu według Jana Stanisława Bystronia we francuskich zdaniach cytowanych W tzw. modyfikacjach obserwujemy: – przejaskrawienia o charakterze pozytywnym lub negatywnym, np. Si ma tante en avait ce serait mon oncle (Gdyby babcia miała wąsy, to by była dziad­ kiem); Si la mer bouillait, les poissons seraient cuits (Jakby gdyby, to by w piecu rosły grzyby); Il n’attache pas son chien avec des saucisses (Nie wyrzuca pie­ niędzy przez okno); – stwierdzenia stałego charakteru, zjawiska niezależnie od okoliczności: Il tomba, se cassa la jambe ; il se releva, se cassa le pied (o pechowcu: Upadł, złamał sobie nogę; wstał, złamał sobie stopę);
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Komizm polskich i francuskich zdań cytowanych. Analiza semantyczna, stylistyczna i pragmatyczna
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: