Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00129 006707 14065297 na godz. na dobę w sumie
Kompendium wiedzy gimnazjalisty. Język polski - ebook/pdf
Kompendium wiedzy gimnazjalisty. Język polski - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 273
Wydawca: SBM Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7845-610-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dla dzieci i młodzieży >> młodzieżowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka ta pozwoli uczniowi gimnazjum uporządkować i uzupełnić wiedzę z języka polskiego oraz przygotować się do egzaminu końcowego. Można ją czytać po kolei, strona po stronie, ale można też wyszukiwać potrzebne informacje. Warto wówczas zajrzeć do Aneksu. Znajdują się w nim potrzebne hasła, terminy, indeks pojęć oraz alfabetyczny spis tytułów lektur omawianych w kompendium. Z pomocą tej książki gimnazjalista powtórzy podstawowe wiadomości z gramatyki języka polskiego, upewni się, jak powinno się pisać określone formy wypowiedzi (np. charakterystykę, rozprawkę, podanie), przypomni sobie treść wielu lektur i zagadnienia z nimi związane. Na koniec przyjrzy się przykładowym zadaniom egzaminacyjnym.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Kompendium wiedzy dla gimnazjalisty Język polski Kompendium_Jpolski.indd 1 2014-02-09 10:52:34 Tekst: Aleksandra Budkowska Konsultacja merytoryczna: Małgorzata Furgała Ilustracje: Maciej Maćkowiak Redakcja: Natalia Kawałko Korekta: Elżbieta Wójcik Opracowanie typograficzne, skład, okładka i przygotowanie do druku: Joanna Królak Copyright © SBM Sp. z o.o., Warszawa 2014 Copyright for the illustrations by SBM Sp. z o.o., 2014 Wydanie I Wydrukowano w Polsce Wydawnictwo SBM Sp. z o.o. ul. Sułkowskiego 2/2 01-602 Warszawa Kompendium_Jpolski.indd 2 2014-02-09 10:54:44 Spis treści Wstęp .................................................................................... 1. Nauka o języku ............................................ 5 7 Podstawowe wiadomości ..................................................... Fonetyka .......................................................................... Fleksja ............................................................................. Składnia ........................................................................... Słowotwórstwo i słownictwo ................................................ Szkoła pisania ................................................................... 8 9 10 17 23 28 2. Literatura i sztuka ........................................ .. 33 34 Podstawowe wiadomości o epokach ...................................... 66 Źródła kultury ................................................................... 93 Motyw miłości .................................................................. Wzorce i wizerunki ............................................................ .... 110 Człowiek renesansu ............................................................ .... 120 W krzywym zwierciadle ...................................................... .... 133 Nie ma zbrodni bez kary ..................................................... .... 154 Ojczyzna i patriotyzm ......................................................... .... 167 Człowiek i jego los ............................................................. .... 188 Tematyka wojenna ............................................................. .... 217 Podróże i przygody ............................................................ .... 242 3. Aneks .............................................................. 259 Egzamin gimnazjalny ......................................................... .... 260 Słowniczek środków stylistycznych ....................................... .... 266 Indeks pojęć ..................................................................... .... 268 Indeks omawianych lektur ................................................... .... 270 Kompendium_Jpolski.indd 3 2014-02-09 10:52:34 Recenzja Na Kongresie Dydaktyki Polonistycznej (listopad 2013 r.) szczególnie dużo uwagi poświęcono nowej formule egzaminu maturalnego w 2015 roku. Podkreślono szczególną rolę edukacji polonistycznej na etapie gimnazjalnym, a także ścisły związek kształcenia w gimnazjum z programem nauczania w szkołach ponadgim- nazjalnych. Dlatego bardzo ważne są opracowania treści kształcenia gimnazjalnego, które pozwolą uczniowi dostrzec znaczenie etapu gimnazjum w edukacji poloni- stycznej. Dobrym przykładem takiej pracy jest Kompendium gimnazjalisty. Język polski Aleksandry Budkowskiej. Kompendium ma przejrzystą budowę, ułatwiającą odbiorcom korzystanie z jego zawartości. Część „Nauka o języku” prezentuje zagadnienia z dziedziny fonetyki, fleksji, słowotwórstwa i słownictwa oraz składni. Oprócz tego w tej części pojawia się przypomnienie różnych form wypowiedzi pisemnej przezna- czonych do ćwiczeń dla gimnazjalistów. Taka formuła prezentacji ułatwi uczniowi przygotowanie do egzaminu końcowego. W części kompendium „Literatura i sztuka” można znaleźć omówienie lektur. Kluczem doboru tekstów są określone tematy i motywy, jak w większości podręcz- ników do języka polskiego w gimnazjum. Jednak autorka wychodzi poza zakres Podstawy programowej i wprowadza część „Podstawowe wiadomości o epokach literackich”, która nawiązuje do sposobu kształcenia w szkołach ponadgimnazjal- nych. Wprowadza porządek chronologiczny i wskazuje na zjawiska kulturowe towarzyszące dziełom literackim („Filozofia i religia” oraz „Sztuka”). Dobrym rozwiązaniem jest uporządkowanie pojęć i terminów z teorii litera- tury i omówienie ich w związku z podziałem na rodzaje literackie: epikę, lirykę i dramat. Hasła tej części pojawiają się często na egzamine gimnazjalnym. Równie wartościowy jest sposób zaprezentowania lektur. Autorka omawia poszczególne dzieła według prostego schematu: podstawowe wiadomości o utworze, problematyka, streszczenie, cechy gatunkowe i problematyka. Informacje o zadaniach egzaminacyjnych znajdą uczniowie w Aneksie, w którym spotkają się ponadto ze słowniczkiem środków stylistycznych i indek- sem pojęć oraz omawianych w kompendium lektur. Publikacja powinna zwrócić uwagę zarówno uczniów gimnazjum, jak i liceali- stów. Zawarte w niej treści są zgodne z Podstawą programową języka polskiego dla gimnazjum, a częściowo odnoszą się również do wymagań dla liceum. recenzja: dr Małgorzata Furgała 4 Kompendium_Jpolski.indd 4 2014-02-09 10:52:34 Wstęp Drogi Gimnazjalisto! Kompendium, które trzymasz w rękach, będzie dla Ciebie pomocą w przygotowaniu do egzaminu gimnazjalnego i pozwoli Ci usystema- tyzować wiedzę, którą nabyłeś w trakcie nauki w gimnazjum. Aby ułatwić Ci powtarzanie wiedzy, kompendium podzielono na trzy części. W pierwszej czę- ści znajdują się najważniejsze zagadnienia z nauki o języku, gramatyki, a także omówienie głównych form wypowiedzi pisemnej. W części drugiej zapoznasz się ze szczegółowo omówionymi lekturami. Przypomnisz sobie wiadomości nie tylko z zakresu literatury, lecz także sztuki. Przedstawione tutaj lektury ułożono w porządku tematycznym. Dzięki temu łatwiej Ci będzie zwrócić uwagę na problematykę podejmowaną w utworach. Rozdział ten możesz czytać w dowol- nej kolejności, w zależności od potrzeb. Na początku tej części zamieszczono podstawowe wiadomości o epokach literackich. Jest to część, która rozszerzy i uzupełni Twoją wiedzę. Wszystko to przyda Ci się później w liceum, dla- tego kompendium sprawdzi się również jako pomoc w przygotowaniu do nowej matury. W ostatniej części znajdziesz informacje dotyczące nowego egzaminu gimnazjalnego, wskazówki, jak go zdać oraz propozycje przykłado- wych tematów i zadań. Mam nadzieję, że lektura kompendium zachęci Cię do poszerzania swojej wiedzy, a książka będzie Ci towarzyszyła podczas przy- gotowań do egzaminu gimnazjalnego oraz maturalnego. Autorka Kompendium_Jpolski.indd 5 2014-02-09 10:52:34 5 6 Kompendium_Jpolski.indd 6 2014-02-09 10:52:34 Część 1 Nauka o języku • Podstawowe wiadomości • Fonetyka • Fleksja • Składnia • Słowotwórstwo i słownictwo • Szkoła pisania Kompendium_Jpolski.indd 7 2014-02-09 10:52:34 Podstawowe wiadomości Język jest narzędziem porozumiewania się za pomocą określonych struktur, sys- temu znaków. Pamiętaj, że język to zarówno mowa, jak i pismo. Język to narzędzie komunikacji. Językoznawca Roman Jacobson opracował warunki konieczne, by mógł zajść akt komunikacji, tzn. by nadawca mógł się porozumieć z odbiorcą. Aby odbiorca (adresat komunikacji) zrozumiał nadawcę (przekazującego in- formację), muszą zostać spełnione następujące warunki: • kontakt – między nadawcą i odbiorcą; • kod – nadawca i odbiorca muszą posługiwać się tym samym kodem, np. tym samym językiem; • kontekst – otoczenie ma wpływ na rozmowę; • komunikat – musi zaistnieć wypowiedź, która jest przekazywana do odbiorcy. Funkcje wypowiedzi językowych: • funkcja informacyjna – nastawienie na jasne, logiczne i jednoznaczne przekazanie informacji; żeniu emocji i przeżyć; • funkcja ekspresywna – nastawienie na nadawcę, które polega na wyra- • funkcja poetycka – jej celem jest wywołanie w odbiorcy przeżyć este- tycznych, dlatego pojawiają się środki stylistyczne. Język narodowy możemy podzielić na: ▶ język ogólny, nazywany też językiem literackim, który jest upowszech- niony i służy do porozumiewania się we wszystkich dziedzinach; ▶ polszczyznę gwarową (gwara ludowa) którą posługują się mieszkańcy w danych regionach. Służy ona do kontaktów w tych regionach. Opiera się na tradycji i funkcjonuje głównie jako język mówiony. W gwarze wy- stępują dialekty – są to zróżnicowania gwary zależnie od terenu, np. dia- lekt mazowiecki, dialekt małopolski, dialekt śląski. W obrębie języka ogólnego często występują też różne gwary (żargony) środowi- skowe czy zawodowe, np. gwara lekarzy, gwara młodzieżowa, gwara więzienna. Stylizacja językowa – celowe wprowadzenie do utworu środków językowych innych niż te właściwe autorowi, np. elementów gwarowych czy elementów 8 Kompendium_Jpolski.indd 8 2014-02-09 10:52:34 Kompendium wiedzy gimnazjalisty. Język polski z języka dawnych epok. Najważniejsze rodzaje stylizacji to: stylizacja biblijna, środowiskowa, dialektyzacja (stylizacja na daną gwarę) i → archaizacja. Styl i rodzaje stylów Tworząc daną wypowiedź językową, możemy zrobić to w różnym stylu (spo- sobie wypowiedzi). Rozróżniamy następujące style: • styl potoczny, • styl artystyczny, • styl urzędowy, • styl naukowy. Fonetyka Fonetyka jest działem lingwistyki, nauki o budowie i funkcjonowaniu języka, która zajmuje się badaniem dźwięków mowy ludzkiej, czyli głosek. Głoska to najmniejszy dający wyodrębnić się słuchowo element wypowiedzi. Głoski dzielimy na: samogłoski (głoski otwarte) i spółgłoski (głoski zamknię- te). Sylaba (zgłoska) to połączenie ze sobą głosek. W jej skład zawsze wchodzi jedna samogłoska i co najmniej jedna spółgłoska, np. ma-ma, kom-pu-ter. Sylaby dzielimy na: • otwarte – zakończone samogłoską, np. ma-, pa-, ono- • zamknięte – zakończone spółgłoską, np. pań-, kom- Obserwując to, jak wydobywa się powietrze w trakcie wymawiania głosek, możemy je podzielić na: • ustne (np. a, e) i nosowe (np. ą, ę), • dźwięczne (wszystkie samogłoski, większość spółgłosek, np. d, g, b) i bezdźwięczne (np. t, k, p), • twarde (np. s, z, c) i miękkie (np. ś, ź, ć). Upodobnienia spółgłosek pod względem dźwięczności Jeśli spółgłoska dźwięczna (która ma swój bezdźwięczny odpowiednik) sąsia- duje ze spółgłoską bezdźwięczną, to często obie stają się bezdźwięczne lub (rzadziej) obie dźwięczne. Takie zjawisko nazywamy upodobnieniem spółgło- sek pod względem dźwięczności. 9 Kompendium_Jpolski.indd 9 2014-02-09 10:52:34 Część I – Nauka o języku Upodobnienia par spółgłosek dźwięczna – bezdźwięczna (lub odwrotnie) możemy podzielić ze względu na: • kierunek upodobnienia (wsteczne lub postępowe), • utratę bądź też uzyskanie dźwięczności (udźwięcznienie lub ubez- • miejsce wystąpienia upodobnienia (wewnątrzwyrazowe lub międzywy- dźwięcznienie), razowe). Spółgłoski dźwięczne, które stoją na końcu wyrazu, tracą swoją dźwięczność (to znaczy, że wymawiamy je tak jak ich bezdźwięczne odpowiedniki) np. chleb. Fleksja Fleksja to nauka o częściach mowy, które w języku polskim dzielimy na: • odmienne: rzeczownik, czasownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek, • nieodmienne: przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła, wykrzyknik. Wyrazy, które można odmienić, zbudowane są z tematu fleksyjnego i końcówki fleksyjnej, np. mam-a, mam-ą, mami-e; temat: mam(i), końcówki: -a, -e, -ą. Niektóre tematy zmieniają się i dochodzi do wymiany głosek. Nazywamy to obocznościami, np. wiatr/zero morfologiczne – wietrz-e (oboczności a : e, r : rz). Tematy oboczne to tematy, w których zachodzą wymiany głosek, np. wietr-, wietrz-. Części mowy Czasownik Czasownik jest odmienną częścią mowy. Określa czynność lub stan i odpowia- da na pytania: co robi? co się z nim dzieje? Formy nieosobowe czasownika: • bezokolicznik – forma podstawowa, tworzona przez dodanie do tematu przyrostka –ć lub –c, np. mówić, biec; • imiesłów – ma cechy przymiotnika lub przysłówka, dlatego dzielimy je na: 10 Kompendium_Jpolski.indd 10 2014-02-09 10:52:34 Kompendium wiedzy gimnazjalisty. Język polski Imiesłowy przymiotnikowe: • bierne – zakończone na –ny, –ty, np. mówiony, wypity. Nazywają cechy oznaczające uleganie jakiejś czynności. • czynne – zakończone na –ący, –ąca, –ące, np. robiący, chodzące. Imiesłowy przysłówkowe: • uprzednie – zakończone na –wszy, –łszy, np. zrobiwszy, poszedłszy. • współczesne – zakończone na –ąc, np. mówiąc, robiąc. • formy zakończone na –no, –to, np. mówiono, wypito. Warto zapamiętać: Cząstkę –by z czasownikami osobowymi piszemy łącznie, np. mówiłaby, chodziłaby. Z czasownikami nieosobowymi –by piszemy osobno, np. mówić by, mówiono by, umyto by. Formy osobowe to takie, w których można wskazać osobę, wykonawcę czyn- ności, np. (my) mówimy, (on) śpiewał. Czasownik odmienia się przez: ▶ osoby i liczby – to tzw. koniugacja: Liczba pojedyncza 1. ja 2. ty 3. on, ona, ono Liczba mnoga 1. my 2. wy 3. oni, one ▶ rodzaje • w liczbie pojedynczej wyróżniamy trzy rodzaje: męski (on chodził), żeński (ona chodziła), nijaki (ono chodziło). W czasie teraźniejszym i przy- szłym prostym nie rozróżniamy rodzajów; • w liczbie mnogiej wyróżniamy dwa rodzaje: męskoosobowy, który do- tyczy rzeczowników osobowych rodzaju męskiego, np. chłopcy chodzili, i niemęskoosobowy, który dotyczy pozostałych rzeczowników, łączą- cych się z zaimkiem: one, np. dziewczynki pisały, dzieci biegały. Czasownik może być wyrażony w trzech czasach: ▶ teraźniejszy – coś, co ktoś robi teraz, np. piszę, mówi; ▶ przeszły – wydarzenie poprzedzające chwilę mówienia o nim, np. chodzi- łam, pisałem, jadły; ▶ przyszły – coś, co stanie się później, w przyszłości: • prosty, np. zrobię, napiszemy, • złożony, np. będę robić, będę pisać. Kompendium_Jpolski.indd 11 2014-02-09 10:52:35 11 Część I – Nauka o języku Strona – to kategoria, która pozwala odróżnić wykonawcę czynności od przed- miotu czynności i ustalić związki między nimi. Istnieją trzy strony: • czynna – podmiot oznacza wykonawcę czynności (np. Mama pisze list.); • bierna – podmiot jest przedmiotem czynności (np. List jest pisany przez • zwrotna – podmiot wykonuje czynność, która jest skierowana ku niemu mamę.); (np. Myję się.). Czasowniki przechodnie – to takie, które mogą tworzyć formę strony biernej, np. myć – jest myty, ubierać – jest ubierany, czesać – jest czesany. Czasowniki nieprzechodnie – nie mogą tworzyć form strony biernej, np. mówić, myśleć, jechać (nie przechodzą w stronę bierną). Tryb – czasownik może występować w jednym z trzech trybów: • tryb oznajmujący (orzekający) – zawiera informację o wykonywaniu danej czynności, np. mówię, chodziłam; • tryb przypuszczający – zawiera przypuszczenie o tym, że jakaś czynność może być wykonana. Ma charakterystyczne końcówki: –bym, –byś, –by, –byśmy, –byście, np. ja pisałbym, ty pisałbyś; • tryb rozkazujący – wyraża rozkaz, żądanie. Niemożliwe jest określenie czasu i rodzaju występujących w tym trybie czasowników. Nie ma formy w 1 os. l.poj. – rzadko zdarza się rozkazywanie samemu sobie. Liczba pojedyncza 1. – 2. mów! 3. niech mówi Liczba mnoga 1. mówmy! 2. mówcie! 3. niech mówią! Aspekt – określa to, czy dana czynność się zakończyła (aspekt dokonany), czy jeszcze trwa (aspekt niedokonany). Często można utworzyć tak zwane pary aspektowe: Aspekt niedokonany Aspekt dokonany – nie dotyczy czasowników w czasie teraźniejszym, bo dana czynność już się zakończyła. mówić tańczyć myśleć śpiewać pić 12 przemówić zatańczyć przemyśleć zaśpiewać wypić Kompendium_Jpolski.indd 12 2014-02-09 10:52:35 Kompendium wiedzy gimnazjalisty. Język polski Rzeczownik Rzeczownik to odmienna część mowy, która odpowiada na pytania: kto? co? Rzeczownik nazywa osoby, rzeczy, zjawiska, zwierzęta i rośliny oraz czynności (rzeczowniki odczasownikowe). Rzeczownik odmienia się przez przypadki i liczby. Odmianę rzeczownika przez przypadki nazywamy deklinacją. Temat to część wyrazu odmieniającego się, która pozostaje, gdy odetniemy końcówkę. W temacie zawiera się znaczenie wyrazu. Rzeczowniki dzielimy na: • osobowe (nazywające ludzi, np. mama), • nieosobowe: żywotne (np. pies) i nieżywotne (np. stół). • własne (piszemy je wielką literą, są to nazwy własne: imiona, nazwiska, nazwy państw, miast, gór, utworów itd.), • pospolite. • żywotne (takie, które nazywają istoty żyjące), • nieżywotne (takie, które nazywają przedmioty, rośliny, stany, zjawiska). Jeden rzeczownik często należy do kilku kategorii, np. dentysta – rzeczownik osobowy, żywotny, pospolity. Deklinacja rzeczownika „krzesło” Przypadek Liczba pojedyncza Liczba mnoga Mianownik kto? co? krzesł-o Dopełniacz kogo? czego? krzesł-a Celownik komu? czemu? krzesł-u Biernik kogo? co? krzesł-o Narzędnik z kim? z czym? krzesł-em Miejscownik o kim? o czym? krześl-e Wołacz o ty (mój, moja)! krzesł-o! krzesł-a krzeseł (zero morfologiczne) ø krzesł-om krzesł-a krzesł-ami krzesł-ach krzesł-a W powyższej odmianie wyraźnie widać, że tematem rzeczownika jest cząstka: krzesł / krzeseł / krześl. Podczas odmiany w niektórych rzeczownikach mogą pojawić się oboczności, tzn. wymiana głosek. Postaci tematu, w których występuje wymiana głosek, nazywamy tematami obocznymi, np. szkoła – szkole – szkół oboczności głosek: oł : ol : ół 13 Kompendium_Jpolski.indd 13 2014-02-09 10:52:35 Część I – Nauka o języku Przymiotnik Przymiotnik jest odmienną częścią mowy, która odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? Określa on cechy i właściwości przedmiotów, zjawisk, ludzi, np. mądry. Przymiotniki odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje. Zawsze stoją w związku zgody z określanym rzeczownikiem, tzn. przymiotnik występuje w tym samym przypadku, liczbie i rodzaju, co określany przez niego rzeczow- nik. W zdaniu przymiotnik jest zazwyczaj → przydawką lub orzecznikiem. Przymiotniki stopniują się. Stopniowanie przymiotników to określanie natężenia danej cechy czy właści- wości. Wyróżniamy trzy stopnie: • równy, np. ładny, • wyższy, np. ładniejszy, • najwyższy, np. najładniejszy. Rodzaje stopniowania: ▶ Stopniowanie proste, np. młody – młodszy – najmłodszy. W stopniu wyż- szym dodajemy przyrostek: –szy, a w stopniu najwyższym przedrostek: naj–. ▶ Stopniowanie złożone np. miękki – bardziej miękki – najbardziej miękki • W stopniu wyższym – dodajemy cząstkę bardziej/mniej. • W stopniu najwyższym – dodajemy cząstkę najbardziej/najmniej. ▶ Stopniowanie nieregularne – w języku polskim nieregularnie stopniują się tylko cztery przymiotniki. W trakcie stopniowania zmianie ulega cały wyraz: • mały – mniejszy – najmniejszy, • duży – większy – największy, • dobry – lepszy – najlepszy, • zły – gorszy – najgorszy. Warto zapamiętać: Niektóre przymiotniki nie stopniują się, bo cecha nie może ulec natężeniu, np. drewniany – coś jest albo nie jest z drewna, nie może być bardziej lub mniej z drewna, stalowy – coś jest albo nie jest ze stali. Liczebnik Liczebnik jest odmienną częścią mowy – odmienia się przez przypadki. Nazy- wa on liczby, a także kolejność przedmiotów czy osób. Odpowiada na pytania: ile? który z kolei? 14 Kompendium_Jpolski.indd 14 2014-02-09 10:52:35 Kompendium wiedzy gimnazjalisty. Język polski Liczebniki możemy podzielić na: • główne, np. pięć, osiemdziesiąt (określające liczbę); • porządkowe, np. piąty, siedemdziesiąty (określające kolejność); • zbiorowe, np. pięcioro dzieci, siedemdziesięcioro gości (określające jakąś zbiorowość, grupę); • ułamkowe, np. pół, półtora, jedna piąta (określające część czegoś); • nieokreślone, np. kilka, wiele, dużo książek (nieokreślające precyzyjnie liczby). Przysłówek Przysłówek jest nieodmienną częścią mowy. Odpowiada na pytanie: jak? gdzie? kiedy? Przysłówek jest określeniem czasownika – nazywa właściwości jakiegoś stanu lub czynności, np. piszę (jak?) ładnie, biegamy (kiedy?) jutro. Niektóre przysłówki podlegają stopniowaniu. Stopniowanie przysłówków: Tak jak w przypadku przymiotników, wyróżniamy trzy stopnie (równy, wyższy, najwyższy). Możliwe są trzy rodzaje stopniowania: ▶ Stopniowanie proste: np. ładnie – ładniej – najładniej. ▶ Stopniowanie złożone: np. dziko – bardziej dziko – najbardziej dziko. ▶ Stopniowanie nieregularne: • dużo – więcej – najwięcej, • mało – mniej – najmniej, • dobrze – lepiej – najlepiej, • źle – gorzej – najgorzej. Zaimek Zaimek zastępuje w zdaniu inne części mowy. Możemy wyróżnić dwa nieza- leżne podziały zaimków: ▶ Zaimki możemy podzielić ze względu na to, którą część mowy zastępują: • rzeczowne – zastępują rzeczownik, np. on, kto, co, nikt; • przymiotne – zastępują przymiotnik, np. jaki, taki, czyj, który, żaden; • liczebne – zastępują liczebnik, np. ile, tyle; • przysłowne – zastępują przysłówek, są nieodmienne, np. jak, tak, wtedy, gdzieś, tam. ▶ Ze względu na znaczenie zaimków wyróżniamy: • osobowe, np. on, ona, ono, oni, my, wy; Kompendium_Jpolski.indd 15 2014-02-09 10:52:35 15 Część I – Nauka o języku • dzierżawcze – odpowiadają na pytania: czyj? czyja? czyje?, np. mój, twój, wasz, ich, nasz; • wskazujące, np. tamten, ów, tutaj; • nieokreślone, np. ktoś, coś, cokolwiek, jakkolwiek; • pytające, np. jaki? który? gdzie? czyj? kto? co? jak?; • względne – pełnią w zdaniu funkcję spójnika, np. kto, co, który, jaki; • zwrotne, np. się, siebie. Zaimek przyjmuje właściwości tej części mowy, którą zastępuje. Przyimek Przyimek to nieodmienna i niesamodzielna część mowy – sam nie pełni w zda- niu żadnej funkcji. Jak wskazuje jego nazwa, stoi on „przy imieniu”, tzn. przy części mowy: rzeczowniku, liczebniku, przymiotniku, np. w domu, pod łóżkiem. Przyimek z rzeczownikiem tworzy wyrażanie przyimkowe, np. pod drzewem, obok sklepu. Przyimki dzielimy na: • proste, np. za, pod, pomiędzy, • złożone (złożone z dwóch przyimków), np. zza, spod, spomiędzy. Spójnik Spójnik to nieodmienna i niesamodzielna część mowy, której zadaniem jest „spajanie” wyrazów, łączenie zdań współrzędnych i podrzędnych np. a, i, oraz, tudzież, bo, albo, bądź, gdyż, ani, ni, aczkolwiek, gdyż, tudzież, czyli, mianowi- cie, więc. Przykłady spójników w zdaniach: Ania i Tomek siedzą w domu. Pada deszcz, więc nie pójdziemy na spacer. Pójdę z Markiem do kina albo z tobą na spacer. Partykuła Partykuła jest nieodmienną i niesamodzielną częścią mowy, która służy do wzmocnienia wypowiedzi. Tworzy ona całość z wyrazem poprzedzającym ją lub następującym po niej: np. Nie piszcie listu. Niech oni zrobią. Partykuły dzielimy na: • pytające, np. czy, • rozkazujące, np. niech, niechaj, • przeczące, np. nie, • przypuszczające, np. bym, by, • wzmacniające, np. –że, –ż, –ci, –ć, to, no. 16 Kompendium_Jpolski.indd 16 2014-02-09 10:52:35 Kompendium wiedzy gimnazjalisty. Język polski Pisownia partykuły „nie” z różnymi częściami mowy: Pisownia łączna z: • rzeczownikami, np. niemoc, nieprzyjaciel, • przymiotnikami w stopniu równym, np. nieładny, niegłupi, • imiesłowami przymiotnikowymi, np. nieznany, niezbity, • przysłówkami w stopniu równym utworzonymi od przymiotników lub imiesłowów przymiotnikowych, np. nieinteresująco, nieskończenie. Pisownia rozdzielna z: • czasownikami w formie bezosobowej i bezokolicznikami, np. nie lubię, nie chodził, nie mówić. • przymiotnikami i przysłówkami w stopniu wyższym i najwyższym, np. nie najlepiej, nie milej, • imiesłowami przysłówkowymi, np. nie robiąc, nie wróciwszy. Wykrzyknik Wykrzyknik jest nieodmienną i niesamodzielną częścią mowy, która służy do: • wyrażania uczuć, np. ach, oj, fe; • przywoływania kogoś, np. halo, ahoj, hej; • naśladowania dźwięków otoczenia, np. puk, stuk, plum. Warto zapamiętać: Rozbiór gramatyczny zdania to określenie, nazwanie w zdaniu wszystkich części mowy. Rozbiór logiczny zdania to określenie wszystkich części zdania (np. podmiot, orzeczenie, przydawka) i nazwanie zależności między nimi (np. związek zgody, rządu). Składnia Składnia jest nauką o zdaniu. To dziedzina gramatyki, która zajmuje się budo- wą i funkcjonowaniem wypowiedzeń. Wypowiedzenie to ciąg wyrazów połączonych logicznie zgodnie z zasadami gramatyki. Zdanie to wypowiedzenie, w którym występuje orzeczenie wyrażone czasow- nikiem w formie osobowej, np. Samochód zaparkowałam w garażu. Kompendium_Jpolski.indd 17 2014-02-09 10:52:35 17 Część I – Nauka o języku Równoważnik zdania to wypowiedzenie, które nie zawiera orzeczenia, np. Parkowanie wzbronione. Wypowiedzenie Zdanie Równoważnik zdania pojedyncze złożone rozwinięte nierozwinięte współrzędnie podrzędnie Zdanie pojedyncze to zdanie, w którym występuje tylko jedno orzeczenie. Zdanie to może być nierozwinięte (podmiot i orzeczenie bez określeń) lub rozwinięte (z określeniami). Zdanie złożone – ma więcej niż jedno orzeczenie np. Byłam w szkole i pisałam sprawdzian. Ze względu na cel wypowiedzi zdania możemy podzielić na: • oznajmujące (np. Jestem w kinie.); • pytające (np. Czy byłaś wczoraj w kinie?); • rozkazujące (np. Podaj mi bilet do kina!); • wykrzyknikowe (np. Mam dosyć tej rozmowy!). Części zdania: Podmiot Podmiot określa w zdaniu wykonawcę czynności. Może być wyrażony: • rzeczownikiem (np. Mama pisze.); • zaimkiem rzeczownym (np. Ona mówi.); • przymiotnikiem (np. Mądry idzie.); • liczebnikiem (np. Dochodzi ósma.); • imiesłowem przymiotnikowym (np. Stojący rozmawiali.); • czasownikiem w bezokoliczniku (np. Kochać jest łatwo.). 18 Kompendium_Jpolski.indd 18 2014-02-09 10:52:35 Kompendium wiedzy gimnazjalisty. Język polski Rodzaje podmiotu: • podmiot gramatyczny – to podmiot w mianowniku; • podmiot logiczny – to podmiot w dopełniaczu (np. Brakuje mi szczęścia.); • podmiot domyślny – (np. Poszedł do kina. – kto? – on); • podmiot szeregowy – wymienione w kolejności (szeregu), części pod- miotu następują po sobie (np. Mama, tata i Staś poszli do domu.). Zdanie bezpodmiotowe – to zdanie, w którym podmiot nie występuje, i nie wiadomo, kto jest wykonawcą czynności, np. W szkole przeprowadzono zajęcia z historii. Orzeczenie Orzeczenie w zdaniu informuje o czynności wykonywanej przez podmiot lub o tym, w jakim jest on stanie. Orzeczenia dzielimy na: • czasownikowe – wyrażone zwykle osobową formą czasownika, • imienne – składa się z łącznika (być, stać się, zostać) i orzecznika (naj- częściej wyrażonego rzeczownikiem lub przymiotnikiem), np. Chłopiec jest domownikiem. Pani Kowalska jutro zostanie dyrektorką. Przydawka Przydawka w zdaniu określa rzeczownik pełniący funkcję podmiotu, dopeł- nienia lub orzecznika. Odpowiada ona na pytania: jaki? jaka? jakie? Wyróżniamy następujące przydawki: • przymiotna – wyrażona przymiotnikiem, zaimkiem dzierżawczym lub wskazującym, liczebnikiem albo imiesłowem przymiotnikowym (np. Mam ładny dom.); • rzeczowna – wyrażona rzeczownikiem (np. To jest miasto Warszawa.); • dopełniaczowa – wyrażona rzeczownikiem w dopełniaczu; razem z wy- razem określanym tworzy w zdaniu związek rządu (np. Dzisiaj byliśmy w salonie sztuki.); • przyimkowa – tworzona przez wyrażenie przyimkowe (np. Naprzeciw- ko mnie siedział człowiek z blizną.). Kompendium_Jpolski.indd 19 2014-02-09 10:52:35 19 Część I – Nauka o języku Okolicznik Okolicznik w zdaniu określa orzeczenie. Wyróżniamy następujące rodzaje okoliczników: • miejsca – odpowiada na pytania: gdzie? skąd? dokąd?; • czasu – odpowiada na pytania: kiedy? w jakim czasie? jak długo?; • sposobu – odpowiada na pytania: w jaki sposób? jak?; • przyczyny – odpowiada na pytania: z jakiej przyczyny? dlaczego?; • celu – odpowiada na pytania: w jakim celu? po co?; • warunku – odpowiada na pytania: pod jakim warunkiem?; • przynależności (przyzwolenia) – odpowiada na pytania: mimo co? mimo czego?. Dopełnienie Dopełnienie – określa czasownik, rzadziej przymiotnik lub przysłówek, dopeł- nia go o brakującą informację. Rodzaje dopełnień: • bliższe – które w zdaniu przekształconym ze strony czynnej na bierną staje się podmiotem (np. Mama czesze włosy. → Włosy są czesane przez mamę.). • dalsze – dopełnienie, którego nie można przekształcić w powyższy sposób (np. Idę z mamą.). Związki wyrazów w zdaniu Powyższe części zdania wchodzą ze sobą w związki składniowe, w których jeden z wyrazów jest określany, a drugi określający. Związek główny – to podmiot i orzeczenie. Obydwie części muszą mieć tę samą liczbę i ten sam rodzaj. Związ- ki poboczne – tworzą je pozostałe części zdania. Wyróżniamy trzy rodzaje związków pobocznych: ▶ związek zgody – wyraz podrzędny (określany) dostosowuje się do formy wyrazu określanego (nadrzędnego). Związek zgody tworzą: • podmiot i orzeczenie (np. Babcia poszła do sklepu.); • przydawka przymiotna i rzeczowna wraz z określanymi przez siebie rzeczownikami, np. piękna pogoda (M., l.poj, r.ż.); ▶ związek rządu – wyraz nadrzędny rządzi przypadkiem wyrazu podrzęd- nego, np. mówiła (o czym?) o wakacjach, chodziłam (z kim?) z koleżanką. 20 Kompendium_Jpolski.indd 20 2014-02-09 10:52:36 Kompendium wiedzy gimnazjalisty. Język polski W związek rządu wchodzą: • przydawki dopełniaczowe i przyimkowe oraz dopełnienia; ▶ związek przynależności – wyraz podrzędny nie ma formalnych cech zależności od wyrazu nadrzędnego; wyrazy te łączą się tylko znaczeniowo, a wyraz podrzędny nie zależy od wyrazu nadrzędnego, np. szedł wolno, spotkajmy się rano. Związek przynależności tworzą: • orzeczenia z okolicznikami; • przysłówek z przymiotnikiem. Zdanie złożone współrzędnie – zdanie, mające co najmniej dwa orzeczenia, których treści wzajemnie się uzupełniają, a żadne ze zdań składowych nie określa drugiego. Rodzaje zdań złożonych współrzędnie i ich graficzne przedstawienie: ▶ łączne – treści zdania łączą się ze sobą; charakterystyczne spójniki: i, oraz, tudzież, zarazem, także (np. Joanna była na zakupach i znalazła w sklepie ładną bluzkę.); 1 2 ▶ rozłączne – treści zdań wzajemnie się wykluczają; charakterystyczne spójni- ki: albo, lub, bądź (np. Pójdę na spacer do parku albo popływam na basenie.); 1 2 ▶ przeciwstawne – treść drugiego zdania przeciwstawia się treści pierwsze- go zdania; charakterystyczne spójniki: ale, lecz, a, jednak, zaś, natomiast (np. Nie byłam na wakacjach, jednak mam dobre wspomnienia.); 1 2 ▶ wynikowe – treść drugiego zdania wynika z treści zdania pierwszego; charakterystyczne spójniki: więc, zatem, toteż, dlatego (np. Ala złamała nogę, więc nie może jeździć na rowerze.). 1 2 Warto zapamiętać: W zdaniu złożonym współrzędnie nie stawiamy przecinka przed spójnikami: i, oraz, albo, lub, ni, ani, bądź, tudzież – z wyjątkiem sytuacji, gdy te spójniki powtarzają się, np. Albo napiszę list, albo zjem kolację, albo pogram w grę. Zdanie złożone podrzędnie – zdanie, które składa się z członu nadrzędnego (określanego) i podrzędnego (określającego). Rozpoznajemy je po tym, że można zadać pytanie o zdanie podrzędne, np. Byłam w szkole (kiedy?), gdy padał deszcz. Kompendium_Jpolski.indd 21 2014-02-09 10:52:36 21 Część I – Nauka o języku Zdanie podrzędnie złożone składa się z dwóch lub więcej zdań pojedynczych, przy czym jedno ze zdań składowych określa drugie – czyli pozostają względem siebie w stosunku podrzędności. Rodzaje zdań złożonych podrzędnie: • podmiotowe – odpowiadają na pytania podmiotu: kto? co? (np. Ten wygra konkurs (kto?), kto będzie najlepszy.); • orzecznikowe – odpowiadają na pytania: kim jest? czym jest? jaki jest? Zastępują one orzecznik zdania nadrzędnego (np. Jestem tym (kim?), kim chciałem być.); • przydawkowe – odpowiada na pytania przydawki – jest rozwiniętym określeniem rzeczownika (np. Poznałam chłopca (jakiego?), który nigdy nie wyjechał na wakacje.); • dopełnieniowe – odpowiada na pytania przypadków zależnych, tzn. wszystkich przypadków oprócz mianownika i wołacza (np. Nie bardzo wierzę w to (w co?), co mówiłaś mi o niej.); • okolicznikowe – odpowiada na pytania okolicznika i pełni jego funkcje (np. Pójdę tam (gdzie?), gdzie byłam ostatnim razem.). Rodzaje zdań podrzędnych okolicznikowych: • miejsca (np. Pójdę tam (gdzie?), gdzie nigdy nie byliśmy.); • czasu (np. Byłam w domu (kiedy?), kiedy przyjechała policja.); • sposobu (np. Wygraliśmy ten konkurs (w jaki sposób?), odpowiadając na • celu (np. Poszliśmy do nauczycielki (po co?), żeby sprawdziła nasze wszystkie pytania.); klasówki.); bo nie miałam ochoty.); pożyczysz mi tę książkę.); • przyczyny (np. Nie byłam w teatrze (z jakiej przyczyny? dlaczego?), • warunku (np. Pójdę z tobą na spacer (pod jakim warunkiem?), jeśli • przyzwolenia (np. Poszliśmy na spacer (mimo co?), chociaż padał deszcz.). Przykłady wykresów zdań złożonych podrzędnie: 1 kiedy? 2 22 1 2 Przeczytam książkę, | (kiedy?) kiedy tylko znajdę czas. (zdanie okolicznikowe czasu) Kompendium_Jpolski.indd 22 2014-02-09 10:52:36 Kompendium wiedzy gimnazjalisty. Język polski Zdania złożone podrzędnie mogą być wielokrotnie złożone, np. 2 1 (kiedy? okolicznikowe czasu) Kiedy szedł do szkoły, | myślał o pracy domowej, | (jakiej? przydawkowe), | której zapomniał odrobić. 3 2 kiedy? 1 jakiej? 3 Słowotwórstwo i słownictwo Słowotwórstwo to dział nauki o języku, który zajmuje się budową wyrazów i wyjaśnianiem, w jaki sposób wyrazy powstały. Wyrazy możemy podzielić na wyrazy podstawowe i wyrazy pochodne. Podstawowe pojęcia Wyraz podstawowy – wyraz, od którego tworzy się inne wyrazy przez dodanie formantu, np. kot – kotek. Wyraz pochodny może być jednocześnie podsta- wowym dla innego wyrazu pochodnego, np. uczyć – nauczyć – nauczyciel – nauczycielka (wyraz „nauczyć” jest tu wyrazem pochodnym od „uczyć”, a zarazem podstawowym dla „nauczyciel”). Wyraz pochodny – wyraz utworzony od wyrazu podstawowego, np. kotek od kot. Podstawa słowotwórcza (wyraz podstawowy) to zwykle wyraz, od którego (ze względu na jego formę i treść) wywodzimy wyraz pochodny, np. myśleć → pomyśleć, dom → domowy, przy morzu → przymorski, łamać lód → lodołamacz.1 Temat słowotwórczy – część podstawy słowotwórczej (wyrazu pochodnego) wspólna dla niej i wyrazu podstawowego, np. dom → dom-ek, przy domu → przydom-owy. W temacie słowotwórczym mogą pojawić się oboczności tematowe, powstałe w procesie tworzenia wyrazów. Istnienie terminu „oboczności tematowe” odnoszącego się do oboczności występujących za- 1 Hasło: Podstawa słowotwórcza, oprac. J. Porayski-Pomsta [w:] Nauka o języku polskim w reformowanej szkole, red. J. Puzynina, A. Mikołajczuk, Warszawa 2001, s. 86. Kompendium_Jpolski.indd 23 2014-02-09 10:52:36 23 Część I – Nauka o języku równo w tematach fleksyjnych, jak i w tematach słowotwórczych przemawia za tym, aby posługiwać się terminem „temat słowotwórczy”, nie zaś „pod- stawa słowotwórcza” (w tym znaczeniu).2 Formant słowotwórczy – element, za pomocą którego tworzymy wyraz po- chodny. Wyróżniamy trzy rodzaje formantów: • przedrostek (prefiks) – formant dodany przed podstawą słowotwórczą, np. prze-miły; • przyrostek (sufiks) – formant po podstawie słowotwórczej, np. mal-arz; • wrostek (interfiks) – formant zawarty między dwoma podstawami słowotwórczymi, np. gol-i-broda, Biał-y-stok. Może zdarzyć się tak, że wyraz pochodny może zostać utworzy przez odrzuce- nie zakończenia wyrazu podstawowego – nazywamy to formantem zerowym (nic nie dodajemy, tylko odejmujemy), np. opisać – opis. Za pomocą formantów możemy zmieniać znaczenie wyrazów i tworzyć: • zdrobnienia – wyrazy nacechowane dodatnio, wyrażające pozytywny stosunek; tworzone za pomocą formantów: –ik, –ek, –yk, –ka, –ko, np. małpka, domek, lasek, chłopczyk, zwierzątko; • zgrubienia – wyrazy nacechowane ujemnie, wyrażające negatywny sto- sunek; tworzone za pomocą formantów –isko, –ysko, –sko, –idło, –ydło, np. kocisko, psisko, straszydło. Rodzina wyrazów Rdzeń – w każdym wyrazie możemy wyróżnić część, która jest niepodzielna słowotwórczo. To ona decyduje o znaczeniu wyrazów. Jest ona wspólna dla całej rodziny wyrazów i powtarza się w grupie wyrazów pokrewnych. Grupa wyrazów pokrewnych, zawierająca ten sam rdzeń, to rodzina wyrazów. Przykład rodziny wyrazów: ▶ dom, domowy, domownik, przydomowy, udomowiony, domek, dome- czek, domostwo, bezdomny. Dom jest wyrazem podstawowym i jednocześnie rdzeniem. Oboczności to wymiana samogłosek lub spółgłosek. Dokonuje się ona między tematem wyrazu podstawowego a podstawą słowotwórczą wyrazu pochodnego. 2 Tamże, s. 87. 24 Kompendium_Jpolski.indd 24 2014-02-09 10:52:36 Kompendium wiedzy gimnazjalisty. Język polski Wyrazu dom nie da się już podzielić na części słowotwórcze. Taką waśnie naj- mniejszą, niepodzielną podstawę słowotwórczą nazywamy rdzeniem. Zdarza- ją się też różne postaci tego samego rdzenia, które nazywamy rdzeniem obocz- nym, np. siła – siłacz – siłaczka – silny • rdzeń: sił – sil, oboczności w rdzeniu: l : ł. Wyrazy złożone Wyrazy złożone to wyrazy pochodne, które powstały poprzez połączenie dwóch lub więcej wyrazów podstawowych. Składają się one z dwóch lub kilku rdzeni, np. gol-i-broda. Zrosty Wyrazy złożone, które powstały z połączenia się (zrośnięcia) dwóch wyrazów, np. dobra- noc, Wielkanoc, Białystok. Odmieniają się oba człony wyrazu albo tylko drugi człon. Złożenia Wyraz złożony za pomocą dwóch lub więcej podstaw słowo- twórczych, połączonych za pomocą formantów –o–, –y– lub –i–, np. deskorolka, żywopłot, listonosz, chwalipięta. Odmienia się tylko druga część wyrazu. Zestawienia Wyrazy złożone, które tworzą całość znacze- niową, chociaż składają się z dwóch odrębnych wyrazów, np. biały kruk, Bielsko-Biała, maszyna do pisania. Odmieniają się oba człony wyrazu albo tylko drugi człon. Skrótowce Skrótowce to wyrazy, które powstały poprzez skrócenie jakiegoś wyrażenia; utworzone z pierwszych liter albo z grup pierwszych liter wyrazu. Możemy je podzielić na: • skrótowce głoskowe – tworzone z pierwszych liter wyrazów i wymawia- ne łącznie, np. ZUS (wymowa: zus) – Zakład Ubezpieczeń Społecznych, PAN (wymowa: pan) – Polska Akademia Nauk; • skrótowce literowe – tworzone z pierwszych liter wyrazów, ale litery wy- mawiane są osobno, np. UW (wymowa: u-wu) – Uniwersytet Warszawski, PKP (wymowa: pe-ka-pe) – Polskie Koleje Państwowe; • skrótowce grupowe, tzw. sylabowce – składają się najczęściej z pierw- szych sylab wyrazów, np. Zamech – Zakłady Mechaniczne. • skrótowce mieszane – stanowią połączenie różnych typów skrótowców, np. PKO (wymowa: pe-ka-o) – Polska Kasa Oszczędnościowa. Kompendium_Jpolski.indd 25 2014-02-09 10:52:36 25 Część I – Nauka o języku Mowa zależna i niezależna Mowa niezależna – to dosłowne przytoczenie wypowiedzi cudzej lub własnej, np. Mama powiedziała: „Dzisiaj idziemy do cioci na urodziny”. Odpowiedziałam: „Nie mogę się doczekać, ale musimy jeszcze kupić prezent, a nie wiem, czy zdążymy”. Mowa zależna – to przytoczenie własnej lub cudzej wypowiedzi w formie zda- nia złożonego, np. Mama powiedziała, że dzisiaj idziemy do cioci na urodziny. Odpowiedziałam, że nie mogę się doczekać, ale przypomniałam mamie, że musi- my jeszcze kupić prezent i powiedziałam, że nie wiem, czy zdążymy. Mowa pozornie zależna – mowa pośrednia między mową zależną i niezależną. Monolog jest wchłonięty, przytoczony przez narrację. Neologizmy i archaizmy Wyrazy, wyrażenia, zwroty, które wyszły z użycia, nazywamy archaizmami. Mogą one służyć do stylizacji językowej – archaizacji – czyli wprowadzania do utworu literackiego archaicznych elementów języka, wypowiedzi. Stylizacją archaiczną posłużył się H. Sienkiewicz w Trylogii, np. białogłowa (kobieta), raczy (chce). Zwroty nowo powstałe, które od niedawna istnieją w danym ję- zyku, to neologizmy. Rodzaje neologizmów: • słowotwórcze –wyrazy utworzone za pomocą istniejących już forman- tów słowotwórczych, np. niszczyć – niszcz-arka, drukować – druk-arka, program – program-ista; • znaczeniowe – powstają przez nadanie nowego znaczenia wyrazom od dawna istniejącym, np. pilot – człowiek kierujący samolotem i pilot – urządzenie do sterowania na odległość; • frazeologiczne – nowe związki frazeologiczne, które powstały z istnie- jących już wyrazów, np. okrągły stół, spotkanie na szczycie; • zapożyczenia – wyrazy niedawno zaczerpnięte z  języków obcych, np. hit, leasing. Grupa wyrazów wymyślonych przez poetę lub pisarza na potrzebę jego dzieła to neologizmy artystyczne, które pełnią funkcję środka artystycznego wyrazu. 26 Kompendium_Jpolski.indd 26 2014-02-09 10:52:36 Kompendium wiedzy gimnazjalisty. Język polski
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kompendium wiedzy gimnazjalisty. Język polski
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: