Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00358 007458 11259270 na godz. na dobę w sumie
Kompetencje emocjonalne nauczyciela - ebook/pdf
Kompetencje emocjonalne nauczyciela - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5338-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Jaką rolę odgrywają emocje w pracy nauczyciela? Co mówią na ten temat badania naukowe i jakie badania na gruncie pedagogiki były do tej pory prowadzone? Czym są kompetencje nauczyciela? Co jest wyróżnikiem kompetencji emocjonalnych nauczyciela? Co składa się na kompetencje emocjonalne nauczyciela? Jak nauczyciel może rozpoznawać swoje emocje i jak może nimi kierować? Jak nauczyciel może zadbać o rozwijanie własnych kompetencji emocjonalnych? Autorki książki starają się udzielić odpowiedzi na te i inne pytania, koncentrujące się wokół problematyki kompetencji emocjonalnych nauczycieli i sposobów ich rozwijania . (ze wstępu) W tym miejscu chciałabym przede wszystkim pogratulować Autorkom przygotowania wartościowej od strony teoretycznej i praktycznej książki. Środowisko teoretyków i praktyków edukacji otrzymuje niezwykle przydatne w pracy zawodowej opracowanie. Na polskim rynku wydawniczym będzie to pierwsza publikacja naukowa z programem edukacyjnym dotyczącym rozwijania kompetencji emocjonalnych adresowana do nauczycieli i pedagogów . (z recenzji dr hab. Hanny Solarczyk-Szwec, prof. UMK)
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

I N S P I R A C J E E D U K A C Y J N E Kompetencje emocjonalne nauczyciela Joanna Madalińska-Michalak Renata Góralska Warszawa 2012 Autorstwo rozdziałów: Joanna Madalińska-Michalak – rozdział I i III Renata Góralska – rozdział II Recenzent Dr hab. Hanna Solarczyk-Szwec, prof. UMK Wydawca serii Elżbieta Piotrowska-Albin Wydawca Izabella Małecka Redaktor prowadzący Marta Kamińska Skład, łamanie Kamila Tomecka © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2012 ISBN 978-83-264-4091-5 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Dla Julki, Radka i Adama SpiS treści Wstęp ............................................................................... 9 1. emocje: podStawy interdyScyplinarne ............... 17 Wprowadzenie ............................................................ 17 Rys historyczny ........................................................... 18 Wzrost zainteresowania problematyką emocji i jej popularyzacja w Polsce ......................................... 26 Badania nad emocjami w psychologii, socjologii i pedagogice ................................................................ 32 Emocje: wybrane zagadnienia ...................................... 48 2. Kompetencje emocjonalne nauczyciela: iStota i model ......................................................... 67 Wprowadzenie ...............................................................67 Natura kompetencji ..................................................... 68 Kompetencje nauczycieli .............................................. 76 Inteligencja emocjonalna a/i kompetencje emocjonalne ................................................................ 81 Kompetencje emocjonalne nauczyciela ........................109 8 Spistreści 3. rozwijanie Kompetencji emocjonalnych nauczycieli .............................................................. 136 Wprowadzenie ........................................................... 136 Praca nad emocjami .................................................... 141 Empatia ...................................................................... 144 Entuzjazm .................................................................. 151 Przebaczanie ............................................................... 160 Optymizm .................................................................. 168 Władza wychowawcza ................................................ 176 Budowanie relacji interpersonalnych .......................... 185 Pewność siebie ............................................................ 196 Sprawiedliwość społeczna ........................................... 205 Zaufanie ..................................................................... 214 Znajomość kultury uczniowskiej ................................. 222 Zakończenie ..................................................................... 231 Bibliografia ...................................................................... 235 Załącznik ......................................................................... 245 wStęp „Jeżeli chcemy coś zmienić w naszym dziecku, należy się temu dobrze przyjrzeć i zastanowić, czy to nie coś, co warto zmienić w nas samych.” Carl Jung Emocje – często silne, zaskakujące, trudne do opanowania – są powiązane z  pełnieniem ról społecznych, w  tym roli nauczy- ciela. Emocje są wpisane na trwałe w codzienność zawodową nauczycieli i są wręcz nieodłączną stroną pracy nauczyciela, któ- ra wiąże się z dostosowaniem emocji do pełnionej przez niego roli oraz prezentowaniem typu reakcji emocjonalnych zgodnych ze wzorcem zdefiniowanym dla tej roli. Nauczyciel, jak trafnie podkreśla Henryka Kwiatkowska, musi każdorazowo definio- wać sytuację edukacyjną, przy czym mądrość jego reagowania „to nie efekt powielenia wypróbowanych sposobów działania, lecz wynik rozumienia tego, co dzieje się w  klasie szkolnej”1. Rozwiązywanie różnego rodzaju sytuacji, jakie mają miejsce w szkole i poza nią dzieje się nie tyle w wyniku zachowań re- aktywnych nauczyciela, co w drodze zachowań celowych, czy- li takich, którym towarzyszy świadome przekształcanie przez nauczyciela otoczenia, w którym on funkcjonuje. Rozwiązania zaproponowane w niniejszej książce skupiają się na rozwijaniu kompetencji emocjonalnych nauczycieli, co z  kolei ma sprzy- jać nawiązywaniu lepszych relacji pomiędzy nauczycielami 1 H. Kwiatkowska, Pedeutologia, Warszawa 2008, s. 159. 10 Wstęp i  uczniami, poprawie ich wzajemnych stosunków, wspomaga- niu dobrych zachowań uczniów i  podnoszeniu ich wyników w nauce. Nauczyciele ponoszą odpowiedzialność za stworzenie odpowiedniej atmosfery, sprzyjającej zaangażowaniu uczniów w proces nauki i zdobywaniu przez uczniów wiedzy oraz wy- kształcaniu różnych umiejętności. Nauczyciele powinni moty- wować i inspirować uczniów, pomagać im osiągać wyższe wy- niki, kontrolować trudne zachowania, tworzyć i  pielęgnować odpowiednie relacje ze wszystkimi uczniami, a nie tylko z tymi, z którymi czują się najmocniej związani. W celu kształtowania lepszych warunków edukacji, zwiększenia zaangażowania i mo- tywacji uczniów w proces uczenia się, podniesienia ich osiągnięć edukacyjnych czy też zmierzenia się z problemami związanymi z  zachowaniem uczniów w  szkole i  poza nią, nauczyciele po- winni zwracać więcej uwagi na to, w  jaki sposób odnoszą się do uczniów. W sytuacji, gdy ci ostatni nie czują się docenieni, będą zachowywać się inaczej niż w  wówczas, gdy wiedzą, że nauczyciel respektuje ich samych oraz ich działania. Bardziej zadowoleni uczniowie będą uczyli się lepiej i rzadziej będą ule- gać impulsom emocjonalnym niż niezadowoleni. Umiejętne bu- dowanie pozytywnych relacji z uczniami zachęci ich do starań o lepsze wyniki w nauce, jak też zapewni nauczycielom większą satysfakcję z pracy. Biorąc pod uwagę powyższe, warto przyjrzeć się temu, czym są emocje i jaką rolę odgrywają w pracy nauczyciela. Co mówią na ten temat badania naukowe i jakie badania na gruncie pe- dagogiki były do tej pory prowadzone? Czym są kompetencje nauczyciela? Co jest wyróżnikiem kompetencji emocjonalnych nauczyciela? Co składa się na kompetencje emocjonalne na- uczyciela? Jak nauczyciel może rozpoznawać swoje emocje i jak może nimi kierować? Jak nauczyciel może zadbać o rozwijanie własnych kompetencji emocjonalnych? Niniejsza książka jest owocem doświadczeń jej autorek oraz ich wieloletniej pracy w zakresie poruszanej tutaj problematyki, Wstęp 11 która – chyba z racji pozornej oczywistości – nie jest w pedagogi- ce podejmowana wystarczająco często, by móc mówić o jakiejkol- wiek pedagogicznej teorii emocji. Kategoria emocji jest wciąż jesz- cze nowym, rzadko eksplorowanym przez pedagogów obszarem. Na rynku wydawniczym można znaleźć zaledwie kilka publikacji, w których rozważania na temat emocji wpisują się w dyskurs pe- dagogiczny2. Stąd też, kierując się wagą poruszanej problematy- ki i rosnącym zapotrzebowaniem na publikacje z zakresu kom- petencji osobistych i społecznych nauczycieli oraz innych osób, którzy zajmują się pracą z drugim człowiekiem, podjęłyśmy trud napisania książki, która podejmuje zagadnienia emocji w pracy nauczycieli zarówno od strony teoretycznej, jak i  praktycznej. Swoistym impulsem do napisania tej książki był udział autorek pracy w  projekcie międzynarodowym: EL4VET: Teachers First – UsingEmotionalLiteracytoImproveVETTeachinginthe21st Century. Projekt był finansowany ze środków Komisji Europej- skiej w ramach programu „Uczenie się przez całe życie. Leonar- do da Vinci” w latach 2010–2012. Instytucją koordynującą pro- jekt było City of Wolverhampton College, Applied Centre for Emotional Literacy, Leadership and Research, Wielka Brytania. Wśród instytucji partnerskich znalazły się: ATHENA, Czechy; BALKANPlan, Bułgaria; CONSTANTi, Cypr; ISQ, Portugalia; Paragon, Malta oraz Uniwersytet Łódzki, Polska. Ogólnym celem projektu było promowanie rozwoju kompetencji emocjonalnych wśród osób zajmujących się kształceniem i szkoleniem zawodo- wym w Europie oraz ofiarowanie im wsparcia w kształtowaniu lepszych relacji z osobami uczącymi się. W ramach projektu za- łożono, że kompetencje emocjonalne upełnomocniają ludzi oraz dają im wiedzę i umiejętności potrzebne do poprawy wyników zarówno w pracy, jak i w życiu osobistym. Kształtowanie kom- 2 T. Borowska, Emocje dzieci i  młodzieży: zasoby –  rozwijanie, Katowice 2006; I. Przybylska, Inteligencjaemocjonalnaa uzdolnieniatwórczei funkcjono- wanie szkolne młodzieży, Katowice 2007; L.  Wiatrowska, Kłopoty z  emocjami dzieci.Ścieżkizmian, Toruń 2009. 12 Wstęp petencji emocjonalnych nauczycieli może zaowocować odporno- ścią i  umiejętnością radzenia sobie z  sytuacjami trudnymi oraz przyczynić się do niesienia pomocy innym, zdobycia kontroli nad działaniem i wytrwałości w realizacji zadań, pokonywania roz- czarowań i podejmowania różnorakich wyzwań. Może ono po- móc w lepszym radzeniu sobie z trudnymi zachowaniami i w ich łagodzeniu oraz w rozwoju zarówno interpersonalnych, jak i in- trapersonalnych umiejętności potrzebnych do wypracowania lep- szych relacji i bardziej efektywnej komunikacji z uczniami. Obecnie opracowywane są różnego rodzaju programy rozwoju kompetencji emocjonalnych (ang. emotional litera- cy) w odniesieniu do uczniów i studentów. Jednak wciąż dość rzadko pojawiają się programy, które odnoszą się do nauczycie- li. Stąd też tak duże jest znaczenie warsztatów poświęconych kształtowaniu kompetencji emocjonalnych nauczycieli. W niniejszej książce skupiamy się na atrybutach, które mają kluczowe znaczenie w rozwijaniu kompetencji emocjonalnych nauczyciela. Przedstawiane tutaj ćwiczenia sprzyjają nawiązywa- niu lepszych interakcji z uczniami oraz stworzeniu środowiska szkolnego, które sprzyja osiąganiu wysokich efektów edukacyj- nych w atmosferze wsparcia i integracji społecznej. Realizacja proponowanych tutaj ćwiczeń może sprzyjać – poprzez dosko- nalenie kompetencji emocjonalnych nauczycieli –  osiągnięciu także takich efektów, jak: – lepsza komunikacja pomiędzy uczniem i nauczycielem; – lepsze relacje między członkami kadry pedagogicznej szkoły; – promocja integracyjnego środowiska nauczania; – większe osiągnięcia edukacyjne uczniów; – eliminacja destrukcyjnych i niewłaściwych zachowań uczniów; – budowanie etosu szkoły, który będzie odzwierciedleniem pochwały dla różnorodności kulturowej, równości szans oraz wartości, jakie reprezentuje integracyjne, kreatywne środowisko nauczania. Wstęp 13 W książce w pierwszej kolejności podejmujemy próbę pre- zentacji zagadnień dotyczących teoretycznych i  metodologicz- nych aspektów badań nad emocjami w pedagogice i naukach jej pokrewnych. W  związku z  tym prezentujemy przegląd badań pedagogicznych dotyczących kategorii emocji ze zwróceniem uwagi na badania nad kompetencjami emocjonalnymi nauczy- ciela (rozdział 1). Następnie pokazujemy, jak można rozumieć pojęcia: kompetencje, kompetencje nauczycieli i  kompetencje emocjonalne nauczycieli oraz jakie istnieją koncepcje i progra- my kształcenia emocjonalnego nauczycieli (rozdział 2). W dal- szej kolejności prezentujemy szereg ćwiczeń, których realizacja ma sprzyjać rozwijaniu kompetencji emocjonalnych nauczy- ciela, co w praktyce może pomóc nauczycielom w budowaniu lepszych relacji ze sobą i z innymi: ma to prymarne znaczenie w kształtowaniu warunków edukacji, które rzeczywiście sprzy- jają osiąganiu sukcesów edukacyjnych uczniów (rozdział 3). W rozdziale 3, który ma charakter praktyczny, poszczególne podrozdziały są tak uporządkowane, aby można je było realizo- wać po kolei, co jest sugerowane, ale można z nich także korzy- stać elastycznie, w zależności od potrzeb Czytelnika. Zachęcamy do kreatywnego podejścia do realizacji poszczególnych ćwiczeń. Zakładamy, że mimo iż książka jest przewodnikiem po kom- petencjach nauczycielskich, szczególnie kompetencjach emocjo- nalnych nauczycieli, to okaże się pomocna, oprócz nauczycieli szkół różnego typu, także następującym grupom odbiorców: 1. Pracownicy administracji samorządowej –  książka powin- na zainteresować osoby, które mają wpływ na regionalną politykę oświatową, gdyż pokazuje, co jest istotne w pracy nauczycielskiej i w jakim zakresie powinno się wspomagać nauczycieli, chociażby poprzez położenie nacisku na dofi- nansowanie szkoleń z zakresu kompetencji miękkich. 2. Pracownicy naukowi z zakresu nauk społecznych, szczegól- nie pracownicy podejmujący w swoich analizach problema- 14 Wstęp tykę rozwoju człowieka dorosłego, problematykę rozwoju osobowego i  zawodowego w  miejscu pracy, doskonalenia zawodowego i dokształcania, rozwoju nauczyciela i rozwoju szkoły. Książka przeznaczona jest z  założenia dla naukow- ców specjalizujących się w takich subdyscyplinach, jak: an- dragogika, pedeutologia, dydaktyka, pedagogika pracy czy też pedagogika szkolna. 3. Studenci pedagogiki oraz studenci kierunków nauczyciel- skich –  w  sytuacji braku podręczników na temat rozwija- nia kompetencji emocjonalnych nauczycieli proponowana publikacja doskonale wypełni istniejącą lukę. Książka może być szczególnie przydatna podczas realizacji takich przed- miotów, jak: pedagogika, dydaktyka, metodyki przedmioto- we oraz różnego rodzaju warsztatów z zakresu kompetencji miękkich. Mamy nadzieję, że lektura tej książki i praca z zapropono- wanymi przez nas ćwiczeniami przyniesie pożytek nauczycielom i wszystkim tym, którzy zajmują się doskonaleniem i dokształca- niem zawodowym nauczycieli oraz są zainteresowani rozwojem szkoły i doskonaleniem warunków edukacji. Jako autorki niniejszej książki winne jesteśmy wiele podzię- kowań różnym osobom. Ich pomoc okazała się nieoceniona w  trakcie realizacji naszych zamiarów wydawniczych. Szcze- gólne słowa podziękowania kierujemy do Pana Marcina Podo- grockiego, kierownika Biura Międzynarodowych Projektów Edukacyjnych Uniwersytetu Łódzkiego, który nie tylko zainspi- rował nas do wzięcia udziału w projekcie EL4VET, ale zajął się wszelkimi sprawami administracyjno-finansowymi związanymi z realizacją tego projektu i z entuzjazmem odniósł się do wyda- nia niniejszej książki. Słowa wdzięczności kierujemy do Pani Izabelli Małeckiej, która zaprosiła nas do wydania tej książki i okazywała nam ser- Wstęp 15 deczne wsparcie w trakcie prac nad książką. Jesteśmy Jej ogrom- nie zobowiązane za dodatkowy czas, jaki otrzymałyśmy, aby móc dokończyć napisanie książki. Naszym dzieciom i najbliższym dziękujemy za to, że wciąż są z nami i towarzyszą nam w podejmowanych przez nas przedsię- wzięciach naukowych i działaniach edukacyjnych. JoannaMadalińska-Michalak RenataGóralska 1 EMOCJE: POdSTAWy INTERdySCyPLINARNE WPROWAdZENIE W niniejszym rozdziale podejmujemy kilka – wybranych przez nas na potrzeby tej książki – zagadnień z zakresu problematyki emocji. W pierwszej kolejności kreślimy rys historyczny poru- szanych tutaj problemów, następnie pokazujemy, jak wzrastało zainteresowanie problematyką emocji, a zwłaszcza inteligencją emocjonalną i jakie prace tytułem popularyzacji tej problema- tyki były tłumaczone na język polski i udostępniane polskiemu Czytelnikowi. W dalszej części rozdziału prezentujemy wybra- ne badania, które były prowadzone w Polsce w obszarze takich nauk, jak psychologia, socjologia czy pedagogika. W końcowej części rozdziału znajdują się rozważania dotyczące pojęcia emo- cji. Uwagę skupiamy tutaj na próbie odpowiedzi na pytania o to, czym w zasadzie są emocje, jakie są ich właściwości, od czego zależą, czym różnią się emocje podstawowe od emocji pochod- 18 1.Emocje:podstawyinterdyscyplinarne nych, jakie pełnią funkcje w życiu człowieka i jego działaniu, ja- kim prawom emocjonalnym podlegamy oraz w czym przejawia się praca emocjonalna i praca nad emocjami. RyS HISTORyCZNy Zainteresowanie emocjami oraz procesami emocjonalnymi od- bywającymi się w  ramach interakcji czy relacji interpersonal- nych miało miejsce już w  starożytności, zwłaszcza w  drugim okresie filozofii starożytnej (okres oświecenia i systemów staro- żytnych V–IV w. p.n.e.). W V w. p.n.e. ośrodkiem życia umysło- wego w Grecji stały się Ateny. Był to złoty wiek greckiej kultury; czas bogactwa i pokoju, rozkwitu cywilizacji, sztuki i nauki. To wówczas nastąpił zwrot w przedmiocie zainteresowań i badań Greków. Przestała nim być wyłącznie przyroda. W V w. p.n.e. i  później ich uwaga skupiła się na człowieku i  jego dziełach. Pierwszymi wyrazicielami tej przemiany byli sofiści i Sokrates. Wybitny filozof grecki Sokrates (ur. ok. 470 r. p.n.e. w Ate- nach, zm. w 399 r. p.n.e. w Atenach) uważał, że każdy człowiek jest wyposażony w duszę, która jest siedzibą cnót. Sokratejskie hasło, by „poznać samego siebie” wskazywało, że należy odejść od pro- blematyki jońskiej filozofii przyrody i zwrócić się ku problematyce antropologicznej. Głównym zagadnieniem miał się stać człowiek i  jego dobro. Według Sokratesa człowiek powinien dbać przede wszystkim o dobro duszy, zaś dobra materialne są znacznie mniej istotne dla osiągnięcia przez niego szczęścia i poszukiwania prawdy w życiu. Maksyma „poznaj samego siebie” – gnothiseauton (wyryta nad drzwiami wyroczni w delfach) ma bardzo bogatą treść. Jest ona zarówno wyrazem poszukiwania, jak i rozumienia siebie, jest postulatem poszukiwania i  doświadczania prawdy o  innych, jak i o otaczającym świecie. Problematykę rozpoczętą przez Sokratesa kontynuował Platon, a za nimi Arystoteles. Ryshistoryczny 19 Platon (ur. prawdopodobnie 427 r. p.n.e. w Atenach, zm. 347  r. p.n.e. w  Atenach), twórca systemu filozoficznego zwa- nego obecnie idealizmem platońskim, czerpiąc ze słów swego nauczyciela Sokratesa, uważał duszę za esencję osoby, cząstkę, która decyduje o  naszym zachowaniu. Według Platona „czło- wiek jest to dusza uwięziona w ciele”, przy czym dusza składa się z trzech części: 1) rozsądku (gr. logos, czyli umysł), 2) pożądliwości (pasja), 3) popędliwości (gr. pathos, czyli emocje). Każda z  tych części ma swoje miejsce w  zrównoważonej i spokojnej duszy. Podczas gdy rozsądek można przyrównać do woźnicy rydwanu powożącego końmi pożądania i  emocji, to pożądliwość ciągnie człowieka w  kierunku zaspokajania pod- stawowych potrzeb cielesnych, zaś popędliwość pcha nas ku wzniosłym aktom. Jednak gdy całkowicie rządzi pożądliwość, to człowiek stacza się w hedonizm, z drugiej strony gdy rządzi popędliwość, to wiedzie ona do dumy, która jest przywarą. Wybitny filozof grecki Arystoteles (ur. 384 r. p.n.e., zm. dnia 7 marca 322 r. p.n.e), jeden z trzech, obok Sokratesa i Platona, najsławniejszych filozofów starożytnej Grecji, nazywany też Sta- girytą (od miejsca urodzenia), definiował za Platonem duszę jako esencję danego bytu, ale nie zgadzał się z tym, że istnieje ona niezależnie i jako pierwszy rozróżnił fizjologiczne i psychiczne komponenty emocji. Arystoteles w traktacie „O duszy” wskazał na dwie cechy, które zdawały się odróżnić jestestwo posiadające duszę od jestestwa, któremu jej brak. Wśród tych cech były ruch i  wrażenie zmysłowe. dusza stanowi w  systemie Arystotelesa formę życia organicznego. Wyróżnił on trzy części duszy ludz- kiej, odpowiadające różnym poziomom organizacji tego życia: – dusza wegetatywna wiąże się z odżywianiem i rośnięciem; stanowi formę roślin, zwierząt i ludzi; 20 1.Emocje:podstawyinterdyscyplinarne – dusza zmysłowa (obejmującą też dziedzinę emocji) czyni zdolnym do postrzegania i  poruszania się; stanowi formę u zwierząt i ludzi; – rozum występujący wyłącznie u ludzi (dzielący się na rozum bierny, receptywny i rozum czynny, który, nie będąc powią- zany z ciałem, stanowi czystą formę i jest nieśmiertelny). Najdoskonalszą z form jest dusza ludzka (rozum, νουςnous). Jest ona jedyną, która posiadła zdolność rozumienia świata ze- wnętrznego i świadomość samej siebie. Jako najdoskonalsza jest też najbliższa połączenia się z  Bogiem. dusza jest jednak tyl- ko formą materii, nierozerwalnie z nią związaną. dusza i ciało człowieka tworzą więc swoistą całość (gr. entelécheia– dosłow- nie ucelowienie), a  nie dwa oddzielne byty. Całość ta ma się harmonijnie rozwijać. Arystoteles, mimo nadawania intelek- towi prymatu, nie dążył do zredukowania człowieka do jego racjonalności, nie walczył z  emocjonalnością człowieka. War- to podkreślić, że Arystoteles był twórcą pierwszej pełnej teorii perswazji. W wypracowanej przez niego teorii można wyróżnić trzy aspekty perswazji: źródło (ethos), komunikat (logos) i emo- cje widowni (pathos). Arystoteles udzielał przyszłemu nadawcy wskazówek dotyczących każdego z  tych aspektów. Zalecał na przykład, by mówca prezentował się jako osoba dobra i godna zaufania. Radził, by mówca konstruując komunikat perswazyj- ny, korzystał z argumentów, które wydają się logiczne oraz by ilustrował swoje tezy żywymi obrazami, odwołującymi się do wydarzeń historycznych i wyobraźni słuchaczy. Według Arysto- telesa komunikat powinien być tak sformułowany, aby odpo- wiadał wcześniejszym przekonaniom słuchaczy. Uważał on, że sprawą kluczową jest zrozumienie emocji słuchaczy. Osoba roz- gniewana zachowuje się inaczej niż osoba zadowolona. Mówca musi umieć sterować tymi emocjami, by zrobić z nich właściwy użytek. Arystoteles podał recepty na wzbudzenie u  słuchaczy określonych emocji (gniewu, przyjaźni, strachu, zazdrości, wsty- du) i pokazał, jak wykorzystać te emocje w służbie perswazji. Ryshistoryczny 21 Hipokrates (ur. ok. 460  r. p.n.e. na wyspie Kos, zm. ok. 370 r. p.n.e. w Larysie) – lekarz grecki, jeden z najwybitniej- szych prekursorów współczesnej medycyny, obdarzony przy- domkiem „ojca medycyny”, w swoim dziele „O naturze ludz- kiej”, nawiązując do czterech żywiołów Empedoklesa (ognia, powietrza, ziemi i  wody), wyodrębnił cztery podstawowe soki (płyny, „humory”) w organizmie człowieka: krew, flegmę i  dwojakiego rodzaju żółć (żółtą i  czarną). Według Hipokra- tesa soki te stanowią naturę ciała człowieka, zaś stan zdrowia człowieka zależy od proporcji tych soków w jego organizmie. Zaburzenie równowagi między tymi sokami miało być zatem przyczyną choroby (patologia humoralna). Jednocześnie prze- waga jednego z tych soków miała być przyczyną określonego typu temperamentu: – sangwiniczny – przewaga krwi, – choleryczny – przewaga żółci, – flegmatyczny – przewaga śluzu, – melancholiczny – przewaga czarnej żółci. Sześćset lat później Galen, właściwie Claudius Galenus (ok. 130–200 r. n.e.) – rzymski lekarz greckiego pochodzenia, ana- tom, utalentowany badacz i  pisarz, jeden z  najznakomitszych starożytnych lekarzy, który wywarł olbrzymi wpływ na rozwój nauk medycznych w  średniowieczu i  odrodzeniu –  wykorzy- stując myśl Hipokratesa o  tym, że odpowiednie wymieszanie czterech soków stanowi źródło zdrowia lub choroby, opracował pierwszą typologię temperamentu. Podstawą wyodrębnienia różnych rodzajów temperamentu była dominacja określonego soku/humoru. I tak, bezpośrednio od przewagi jednego z czte- rech humorów zależą takie temperamenty, jak: temperament sangwiniczny (łac. sanquis –  krew), temperament melancho- liczny (gr. melas –  czarna i  cole –  żółć), temperament chole- ryczny (gr. cole – żółć) i temperament flegmatyczny (gr. phleg- ma – flegma, śluz). Ta typologia temperamentu, często zwana 22 1.Emocje:podstawyinterdyscyplinarne typologią Hipokratesa–Galena, przetrwała –  jak pokazuje Jan Strelau3 – 18 stuleci i do chwili obecnej psychologowie często do niej nawiązują. Wyróżnionym przez Hipokratesa i  Galena typom temperamentów przypisano ściśle określony rodzaj prze- żyć emocjonalnych. I tak, sangwinik został określony jako czło- wiek wesoły, pogodny, towarzyski, gadatliwy, niezorganizowa- ny, zapominalski; melancholik jako perfekcjonista, uczuciowy, wrażliwy, wierny przyjaciel, podatny na depresje; choleryk jako porywczy, niewyrozumiały, energiczny, urodzony przywódca, człowiek czynu, zaś flegmatyk jako powolny, zrównoważony, dowcipny, pogodny, obserwator. Należy podkreślić, że w  dziełach starożytnych uczonych można odnaleźć opisy natury ludzkiej. dzieła te zwracały uwagę na zróżnicowanie indywidualne człowieka w  sposobie reagowania emocjonalnego. Tutaj zarysowały się początki na- ukowych rozważań na temat emocji. W  okresie radykalnych przemian starożytnego świata powstała wielka koncepcja sto- icka – ok. 300  r. p.n.e. Była ona przejawem kultury helleni- stycznej, kultury wytworzonej przez czynniki nie tylko greckie, pierwszej na terenach Europy kultury uniwersalnej, której po- wstanie pozostaje w związku z upadkiem małych kultur, małych miastojczyzn. Był to czas, gdy wykluwało się zrozumienie idei obywatelstwa świata i refleksja nad wspólną wszystkim ludziom naturą. Stoicy stworzyli w epoce hellenistycznej nowy obóz ry- walizujący z Akademią i szkołą perypatetycką. System stoików był monistyczny i materialistyczny, kładł nacisk na etykę. Stoicy twierdzili, że poza materią nic nie istnieje. Niemniej jednak ma- teria jest rozumna, a świat przenika, ożywiająca wszystko, bo- ska pneuma. Świat jest mądrą całością, a człowiek będąc cząst- ką świata, ma razem z  nim dążyć do swojego przeznaczenia. Człowiek w swoim życiu powinien dążyć do dobra i uzyskania 3 J. Strelau, Temperament (w:) J. Strelau (red.), Psychologia.Podręcznikakade- micki,t. II, Gdańsk 2004, s. 683. Ryshistoryczny 23 równowagi. Pełny rozwój człowieka jest możliwy tylko wtedy, gdy człowiek uniezależni się od afektów, wewnętrznych poru- szeń, uczuć, pragnień i  skłonności. Emocje są tu przeszkodą, bowiem odciągają człowieka od tego, co rozumne i  zakłócają jego prawdziwy rozwój. Stoicy wyróżniali cztery zasadnicze uczucia: rozkosz (radość), pożądliwość, smutek i  lęk. Wszyst- kie uważali za zagrożenie i zalążek chorób, które tylko rozum może wyleczyć. Człowiek, uniezależniając się od ślepych pory- wów, może osiągnąć harmonię swojego rozumu z rozumnością świata, a przez to dojść do szczęścia. W swoich działaniach czło- wiek powinien kierować się rozumem, a nie współczuciem. Jeśli kieruje się emocjami, uczuciami, to postępuje źle. W centrum filozoficznych rozważań stoików znajduje się zatem koncepcja rozwoju człowieka, która zakłada, że emocje ludzkie muszą być podporządkowane rozumowi i woli, bez tego nie jest możliwe osiągnięcie ani harmonijnego rozwoju, ani szczęścia. Człowiek odgrodzony od uczuć i  pragnień murem rozumnej obojętno- ści, nie odwraca się od świata, ale aktywnie w  nim uczestni- czy, poznając jego prawdziwą naturę, cel i immanentnie obecną Opatrzność. Jest to człowiek heroiczny, przyjmujący swój los i zadanie wewnętrznego oczyszczania, a jednocześnie doznający spokoju i korzystający z uzyskanej wewnętrznej wolności. W drugim okresie filozofii średniowiecznej (okresie syste- mów średniowiecznych, XIII w.) nastąpiła przemiana w związ- ku z  instytucjonalizacją pracy naukowej (powstanie uniwersy- tetów) i odzyskaniem starożytnej filozofii. W XIII w. recepcja starożytnej filozofii była głównie recepcją pism Arystotelesa, co oznaczało zwiększenie znaczenia czynnika empirycznego w po- znaniu, zmianę postawy z  subiektywnej na obiektywną, emo- cjonalnej na intelektualną4. Rozbudowaną teorię uczuć, będącą najpełniejszym wyrazem tradycji arystotelesowskiej, znajdujemy w pismach św. Tomasza z Akwinu (ur. 1225 r. lub nieco później 4 Wł. Tatarkiewicz,Historiafilozofii, t. 1, Warszawa 1981, s. 255. 24 1.Emocje:podstawyinterdyscyplinarne – zm. 1274 r.). Kluczowa dla jego myśli jest afirmacja ludzkiej natury jako nierozerwalnej całości, dobrej z racji samego swo- jego istnienia. W jego nauce nie ma mowy o odrzuceniu uczuć lub walce z nimi, są one wręcz niezbędne do pełnego życia i rea- lizacji ludzkich celów. Uczucia są potrzebne, nawet bezcenne, ale „ślepe”. Uczucia są wewnętrznymi poruszeniami, odpowie- dzią na zewnętrzny bodziec; są wspólne ludziom i zwierzętom. Według Tomasza z Akwinu mimo iż dojściu do prawdy służyć może tylko intelekt, to w  poznawaniu – nawet najszczytniej- szych rzeczy – uczestniczy, poza intelektem, cała skomplikowa- na gra uczuć i popędów. Tomasz z Akwinu wyróżnił 11 ludzkich emocji, łącząc je na zasadzie przeciwstawności w pary, a następ- nie ułożył je w dwie duże grupy. Emocje pożądawcze (emocje potrzeb) to uczucia związane ściśle z naszymi pragnieniami, ma- jące za przedmiot konkretne, pociągające nas lub odpychające rzeczy. Wśród tych emocji znajdują się: miłość–nienawiść, pra- gnienie–niechęć, przyjemność–ból. drugą grupę tworzą emocje gniewu i  boju, które powstają w  obliczu trudności w  realiza- cji celów i sposobią człowieka do walki. W grupie tej znajdują się: nadzieja–rozpacz, odwaga–strach oraz jedyne uczucie, dla którego Tomasz z Akwinu nie widział uczucia przeciwstawnego – był nim gniew. dominujący w XVI i XVII w. kult racjonalizmu („pochwa- ły rozumu”) spowodował, że rozumowi przyznawano zasad- niczą rolę w  poznawaniu rzeczywistości. Natomiast emocje były postrzegane jako instynktowne, nieracjonalne i działające zakłócająco. W wieku XVIII Jan Jakub Rousseau sformułował hasło „powrotu do natury”, twierdząc przy tym, że w rozwoju naturalnym umysłu decydującą rolę odgrywa „przeobrażanie się uczuć i woli”. Pierwsze systematyczne prace nad emocja- mi były dziełem psychologów introspekcjonistów. Badali oni emocje poprzez analizę danych wewnętrznych, jakie uzyski- wali dzięki doświadczeniom introspekcyjnym badanych osób. Analizowali opisy słowne, które dotyczyły przeżytych przez Ryshistoryczny 25 jednostkę stanów emocjonalnych. Systematycznego przeglądu stanu wiedzy na temat emocji dokonał Władysław Heinrich – historyk filozofii, psycholog (1869–1957). W książce „Psy- chologia uczuć”, która ukazała się w  1907  r., wyraził swój pogląd na naturę emocji następująco: „Uczucia są to objawy psychiczne złożone. Analiza pokazuje, iż są one złożone z ele- mentów wrażeniowych, wyobrażeniowych i  nastrojowych. W świetle omawianej koncepcji nastroje mają charakter pod- miotowy, stanowią swoistą klasę uczuć”5. Odmienny pogląd na temat emocji i nastroju prezentowali behawioryści, którzy biorąc pod uwagę badania amerykańskiego psychologa, twór- cy behawioryzmu – Johna B. Watsona, odrzucali analizowanie świadomości i  introspekcję, jako metodę subiektywną i  nie- naukową, skupiali się natomiast na zachowaniach oraz czyn- nikach, które je warunkują. Według Johna B. Watsona emocje stanowią specyficzny rodzaj „skomplikowanych wzorów reak- cji”, występujących w  trzech zasadniczych formach: strachu, wściekłości i  miłości. Emocje podlegają prawom uczenia się i dlatego poprzez oddziaływania wychowawcze można je w za- mierzony sposób kształtować6. W XX w. na gruncie różnych nauk podejmowane były liczne próby w kierunku rozwiązania problemu co stanowi istotę emo- cji, od czego zależą emocje czy też jak emocje są wyrażane i jaki jest wpływ emocji na działania człowieka. Problematyka emo- cji cieszy się od lat 90. XX w. niesłabnącym zainteresowaniem. Obecnie można odnotować wręcz zjawisko – jak twierdzi david Watson7 – „eksplozji afektywnej”. O wzrastającym zaintereso- waniu tą problematyką i o jej popularyzacji piszemy w dalszej części niniejszego rozdziału. 5 W. Heinrich, Psychologiauczuć, Kraków 1907, s. 51. 6 J.B. Watson, BehawioryzmorazPsychologia,jakwidzijąbehawiorysta,War- szawa 1990. 7 d. Watson, MoodandTemperament, New york 2000.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kompetencje emocjonalne nauczyciela
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: