Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00556 010251 11042620 na godz. na dobę w sumie
Komputer PC. Poradnik kupującego - książka
Komputer PC. Poradnik kupującego - książka
Autor: Liczba stron: 232
Wydawca: Helion Język publikacji: polski
ISBN: 83-246-0206-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> komputery i informatyka >> podstawy komputera >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Poznaj standardy i rozwiązania stosowane we współczesnych komputerach

Dynamiczny rozwój rynku sprzętu i oprogramowania komputerowego ma swoje dobre i złe strony. Ceny są coraz niższe, a dostępność komponentów zestawów komputerowych wzrasta. Niestety -- właśnie to powoduje również, że na rynku pojawiają się firmy, które mamiąc klientów kolorowymi reklamami, oferują im sprzęt nie spełniający jakichkolwiek standardów. Samodzielny dobór komponentów również nie jest łatwym zadaniem -- ilość oznaczeń i skrótów, którymi posługują się producenci, dość skutecznie utrudnia dokonanie właściwego wyboru. Określenie odpowiedniej dla siebie konfiguracji wiąże się z koniecznością poznania obowiązujących standardów i rozwiązań stosowanych w komputerach.

Książka 'Komputer PC. Poradnik kupującego' to przewodnik po współczesnym rynku komputerów. Po jego lekturze świadomie wybierzesz komputer dla siebie, określisz jego konfigurację, zrozumiesz, o czym mówi sprzedawca, i sprawdzisz, czy zakupiony sprzęt spełnia wymogi określone w zamówieniu. Czytając kolejne rozdziały, poznasz kluczowe komponenty zestawu komputerowego i najnowsze rozwiązania technologiczne stosowane przez ich producentów oraz dowiesz się, co oznaczają tajemnicze skróty umieszczane w ofertach i opisach sprzętu. Dzięki stosowanemu przez autora podziałowi na 'tani komputer', 'wydajny komputer' i 'komputer marzeń' dobierzesz konfigurację komputera odpowiadającą Twoim potrzebom i możliwościom finansowym.

Przeczytaj tę książkę, a żaden sprzedawca nie zaskoczy Cię reklamowymi frazesami.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

IDZ DO IDZ DO PRZYK£ADOWY ROZDZIA£ PRZYK£ADOWY ROZDZIA£ SPIS TREŒCI SPIS TREŒCI KATALOG KSI¥¯EK KATALOG KSI¥¯EK KATALOG ONLINE KATALOG ONLINE ZAMÓW DRUKOWANY KATALOG ZAMÓW DRUKOWANY KATALOG TWÓJ KOSZYK TWÓJ KOSZYK DODAJ DO KOSZYKA DODAJ DO KOSZYKA CENNIK I INFORMACJE CENNIK I INFORMACJE ZAMÓW INFORMACJE ZAMÓW INFORMACJE O NOWOŒCIACH O NOWOŒCIACH ZAMÓW CENNIK ZAMÓW CENNIK CZYTELNIA CZYTELNIA FRAGMENTY KSI¥¯EK ONLINE FRAGMENTY KSI¥¯EK ONLINE Wydawnictwo Helion ul. Chopina 6 44-100 Gliwice tel. (32)230-98-63 e-mail: helion@helion.pl Komputer PC. Poradnik kupuj¹cego Autor: Bartosz Danowski ISBN: 83-246-0206-2 Format: B5, stron: 232 Poznaj standardy i rozwi¹zania stosowane we wspó³czesnych komputerach (cid:129) Okreœl odpowiedni¹ dla siebie konfiguracjê komputera (cid:129) Dobierz w³aœciwe podzespo³y (cid:129) Dowiedz siê, jakie prawa przys³uguj¹ nabywcy Dynamiczny rozwój rynku sprzêtu i oprogramowania komputerowego ma swoje dobre i z³e strony. Ceny s¹ coraz ni¿sze, a dostêpnoœæ komponentów zestawów komputerowych wzrasta. Niestety — w³aœnie to powoduje równie¿, ¿e na rynku pojawiaj¹ siê firmy, które mami¹c klientów kolorowymi reklamami, oferuj¹ im sprzêt nie spe³niaj¹cy jakichkolwiek standardów. Samodzielny dobór komponentów równie¿ nie jest ³atwym zadaniem — iloœæ oznaczeñ i skrótów, którymi pos³uguj¹ siê producenci, doœæ skutecznie utrudnia dokonanie w³aœciwego wyboru. Okreœlenie odpowiedniej dla siebie konfiguracji wi¹¿e siê z koniecznoœci¹ poznania obowi¹zuj¹cych standardów i rozwi¹zañ stosowanych w komputerach. Ksi¹¿ka „Komputer PC. Poradnik kupuj¹cego” to przewodnik po wspó³czesnym rynku komputerów. Po jego lekturze œwiadomie wybierzesz komputer dla siebie, okreœlisz jego konfiguracjê, zrozumiesz, o czym mówi sprzedawca, i sprawdzisz, czy zakupiony sprzêt spe³nia wymogi okreœlone w zamówieniu. Czytaj¹c kolejne rozdzia³y, poznasz kluczowe komponenty zestawu komputerowego i najnowsze rozwi¹zania technologiczne stosowane przez ich producentów oraz dowiesz siê, co oznaczaj¹ tajemnicze skróty umieszczane w ofertach i opisach sprzêtu. Dziêki stosowanemu przez autora podzia³owi na „tani komputer”, „wydajny komputer” i „komputer marzeñ” dobierzesz konfiguracjê komputera odpowiadaj¹c¹ Twoim potrzebom i mo¿liwoœciom finansowym. (cid:129) Procesory i p³yty g³ówne (cid:129) Karty graficzne (cid:129) Pamiêci i napêdy dyskowe (cid:129) Odtwarzacze i nagrywarki CD/DVD (cid:129) Karty dŸwiêkowe i sieciowe (cid:129) Obudowy i zasilacze (cid:129) Monitory CRT i LCD (cid:129) Drukarki (cid:129) Systemy operacyjne Windows i Linux Przeczytaj tê ksi¹¿kê, a ¿aden sprzedawca nie zaskoczy Ciê reklamowymi frazesami Spis treści Wstęp .............................................................................................. 9 Rozdział 1. Oznaczenia handlowe i gwarancja ....................................................11 Oznaczenia handlowe ..................................................................................................... 11 Gwarancja ...................................................................................................................... 13 Wnioski .......................................................................................................................... 13 Rozdział 2. Procesor ........................................................................................15 Intel ................................................................................................................................ 15 AMD .............................................................................................................................. 23 Chłodzenie procesora ..................................................................................................... 30 Wnioski .......................................................................................................................... 31 Tani komputer .......................................................................................................... 33 Wydajny komputer ................................................................................................... 34 Komputer marzeń ..................................................................................................... 35 Identyfikacja ................................................................................................................... 36 Rozdział 3. Płyta główna ..................................................................................39 Ogólne cechy płyt głównych .......................................................................................... 40 Indywidualne cechy płyt dla procesorów Intela ............................................................. 45 Indywidualne cechy płyt dla procesorów AMD ............................................................. 53 Wnioski .......................................................................................................................... 57 Tani komputer .......................................................................................................... 57 Wydajny komputer ................................................................................................... 57 Komputer marzeń ..................................................................................................... 58 Identyfikacja ................................................................................................................... 58 Rozdział 4. Karta graficzna ...............................................................................61 AGP kontra PCI Express ................................................................................................ 61 D-SUB, DVI, TV-Out oraz ViVo ................................................................................... 65 Przegląd kart graficznych ............................................................................................... 67 Karty nVidia ............................................................................................................. 67 Karty ATI ................................................................................................................. 71 Karty zintegrowane z płytą główną .......................................................................... 74 Chłodzenie ...................................................................................................................... 75 Wnioski .......................................................................................................................... 77 Tani komputer .......................................................................................................... 77 Wydajny komputer ................................................................................................... 79 Komputer marzeń ..................................................................................................... 80 Identyfikacja ................................................................................................................... 81 4 Komputer PC. Poradnik kupującego Rozdział 5. Pamięć RAM ..................................................................................83 Pamięć typu DDR ........................................................................................................... 83 Pamięć typu DDR2 ......................................................................................................... 85 Parametry pracy pamięci ................................................................................................ 87 Chłodzenie pamięci ........................................................................................................ 88 Wnioski .......................................................................................................................... 89 Tani komputer .......................................................................................................... 89 Wydajny komputer ................................................................................................... 90 Komputer marzeń ..................................................................................................... 90 Identyfikacja ................................................................................................................... 91 Rozdział 6. Dysk twardy ...................................................................................93 IDE i SATA .................................................................................................................... 93 5400, 7200 czy 10000 — szybkość obrotowa talerzy .................................................... 95 Pamięć cache .................................................................................................................. 96 Rozmiar dysku ............................................................................................................... 96 RAID — rozwiązanie dla wymagających ...................................................................... 96 Wnioski .......................................................................................................................... 98 Tani komputer .......................................................................................................... 98 Wydajny komputer ................................................................................................... 99 Komputer marzeń ..................................................................................................... 99 Identyfikacja ................................................................................................................. 100 Rozdział 7. Czytniki i nagrywarki płyt CD/DVD ................................................103 Urządzenia wewnętrzne i zewnętrzne .......................................................................... 103 Czytniki płyt CD/DVD ................................................................................................. 104 Nagrywarki płyt CD/DVD ........................................................................................... 105 Technologie wspomagające zapis ................................................................................ 107 Wnioski ........................................................................................................................ 108 Tani komputer ........................................................................................................ 108 Wydajny komputer ................................................................................................. 109 Komputer marzeń ................................................................................................... 109 Identyfikacja ................................................................................................................. 109 Rozdział 8. Stacja dyskietek ...........................................................................113 Wnioski ........................................................................................................................ 115 Identyfikacja ................................................................................................................. 115 Rozdział 9. Karta dźwiękowa ..........................................................................117 Zintegrowane karty dźwiękowe .................................................................................... 117 Dedykowane karty PCI ................................................................................................ 119 Zewnętrzne karty dźwiękowe ....................................................................................... 121 Wnioski ........................................................................................................................ 121 Tani komputer ........................................................................................................ 122 Wydajny komputer ................................................................................................. 122 Komputer marzeń ................................................................................................... 122 Identyfikacja ................................................................................................................. 123 Rozdział 10. Karta sieciowa .............................................................................125 Karty sieciowe — przewodowe .................................................................................... 125 Karty sieciowe — bezprzewodowe .............................................................................. 127 Wnioski ........................................................................................................................ 129 Identyfikacja ................................................................................................................. 130 Spis treści 5 Rozdział 11. Obudowa ......................................................................................131 Standardy ATX i BTX ................................................................................................. 132 Rodzaje obudów ........................................................................................................... 132 Na co warto zwrócić uwagę przy zakupie obudowy? ................................................... 133 Zasilacz .................................................................................................................. 134 Stal czy aluminium? ............................................................................................... 134 Jakość wykonania .................................................................................................. 134 Funkcjonalność konstrukcji .................................................................................... 135 Pojemność obudowy .............................................................................................. 139 Wnioski ........................................................................................................................ 140 Tani komputer ........................................................................................................ 140 Wydajny komputer ................................................................................................. 141 Komputer marzeń ................................................................................................... 141 Identyfikacja ................................................................................................................. 142 Rozdział 12. Zasilacz .......................................................................................143 Jak dobrać odpowiedni zasilacz? .................................................................................. 144 Na co warto zwrócić uwagę przy zakupie zasilacza? ................................................... 146 Gwarancja .............................................................................................................. 146 Długość, ilość i rodzaj kabli ................................................................................... 147 Chłodzenie ............................................................................................................. 149 Zabezpieczenia ....................................................................................................... 150 Opinie użytkowników ............................................................................................ 151 Obudowa — z zasilaczem czy bez? ............................................................................. 151 Wnioski ........................................................................................................................ 151 Tani komputer ........................................................................................................ 152 Wydajny komputer ................................................................................................. 152 Komputer marzeń ................................................................................................... 153 Identyfikacja ................................................................................................................. 153 Rozdział 13. Monitor ........................................................................................155 Normy i ergonomia ...................................................................................................... 155 Monitory kineskopowe CRT ........................................................................................ 156 Uproszczona zasada działania kineskopu ............................................................... 156 Podstawowe parametry monitora ........................................................................... 157 Dodatkowe wyposażenie monitora ........................................................................ 158 Jak kupować monitor CRT? ................................................................................... 159 Monitor LCD ................................................................................................................ 161 Rodzaje matryc ...................................................................................................... 162 DVI czy D-SUB? ................................................................................................... 166 Martwe piksele ....................................................................................................... 167 Dodatkowe wyposażenie panelu LCD ................................................................... 169 Wnioski ........................................................................................................................ 170 Praca z tekstem ...................................................................................................... 170 Grafika i projektowanie .......................................................................................... 170 Multimedia ............................................................................................................. 171 Identyfikacja ................................................................................................................. 171 Rozdział 14. Klawiatura i myszka ......................................................................173 Klawiatura .................................................................................................................... 173 PS/2 i USB ............................................................................................................. 173 Rodzaje klawiatur .................................................................................................. 174 Układ klawiszy i dodatkowe funkcje ..................................................................... 175 Klawiatury przewodowe i bezprzewodowe ............................................................ 176 6 Komputer PC. Poradnik kupującego Myszka ......................................................................................................................... 177 PS/2 lub USB ......................................................................................................... 177 Rodzaje myszek ..................................................................................................... 178 Kształty i dodatkowe funkcje ................................................................................. 179 Myszki kablowe i bezprzewodowe ........................................................................ 180 Wnioski ........................................................................................................................ 181 Identyfikacja ................................................................................................................. 182 Rozdział 15. Modem .........................................................................................183 Urządzenia zewnętrzne i wewnętrzne .......................................................................... 183 Funkcje modemów ....................................................................................................... 184 Szybkość połączenia ..................................................................................................... 185 Wnioski ........................................................................................................................ 185 Identyfikacja ................................................................................................................. 185 Rozdział 16. Drukarka ......................................................................................187 Rodzaje drukarek .......................................................................................................... 187 Drukarki igłowe ..................................................................................................... 187 Drukarki atramentowe ............................................................................................ 188 Drukarki laserowe .................................................................................................. 189 Komunikacja ................................................................................................................ 190 Miesięczne obciążenie drukarki ................................................................................... 191 Rozdzielczość i szybkość druku ................................................................................... 191 Koszty eksploatacji ...................................................................................................... 192 Wnioski ........................................................................................................................ 193 Identyfikacja ................................................................................................................. 194 Rozdział 17. Głośniki ........................................................................................195 Muzyka ......................................................................................................................... 195 Filmy i gry .................................................................................................................... 195 Na co warto zwrócić uwagę przy zakupie głośników? ................................................. 196 Wnioski ........................................................................................................................ 196 Identyfikacja ................................................................................................................. 197 Rozdział 18. Oprogramowanie ...........................................................................199 MS Windows XP — Pro kontra Home ......................................................................... 199 OEM — znaczy taniej .................................................................................................. 200 Czy legalność się opłaca? ............................................................................................. 201 Bezpłatna alternatywa .................................................................................................. 201 Co z innym oprogramowaniem? ................................................................................... 201 Wnioski ........................................................................................................................ 202 MS Windows XP Home ......................................................................................... 202 MS Windows XP Pro ............................................................................................. 202 Identyfikacja ................................................................................................................. 202 Dodatek A Przydatne adresy ..........................................................................205 Procesory ...................................................................................................................... 205 Płyty główne ................................................................................................................. 205 Karty graficzne ............................................................................................................. 205 Pamięć RAM ................................................................................................................ 206 Dyski twarde ................................................................................................................ 206 Napędy optyczne .......................................................................................................... 207 Karty dźwiękowe .......................................................................................................... 207 Karty sieciowe .............................................................................................................. 207 Obudowy ...................................................................................................................... 208 Spis treści 7 Zasilacze ....................................................................................................................... 208 Monitory ....................................................................................................................... 208 Klawiatury i myszki ..................................................................................................... 209 Drukarki ....................................................................................................................... 209 Głośniki ........................................................................................................................ 210 Oprogramowanie diagnostyczne .................................................................................. 210 Systemy operacyjne ...................................................................................................... 210 Dodatek B Obowiązki sprzedawcy i prawa klienta ...........................................211 Zasady sprzedaży konsumenckiej ................................................................................ 211 Obowiązki sprzedawcy .......................................................................................... 211 Odpowiedzialność sprzedawcy za towar wydany niezgodnie z umową ................. 212 Czego może domagać się kupujący? ...................................................................... 213 I jeszcze gwarancja ................................................................................................ 214 Cena — podstawowa informacja .................................................................................. 215 Czy komputer może być niebezpiecznym produktem? ................................................ 216 Na początku jest producent .................................................................................... 217 Sprzedawca produktu też ma swoje obowiązki ...................................................... 217 Kupujący może zadziałać ....................................................................................... 218 A jeśli dojdzie do wypadku? .................................................................................. 218 Rozstrzyganie sporów .................................................................................................. 220 Powiatowy rzecznik konsumentów ........................................................................ 220 Sąd polubowny ....................................................................................................... 221 Pozew do sądu powszechnego ............................................................................... 221 Podsumowanie .............................................................................223 Skorowidz .....................................................................................225 Rozdział 4. Karta graficzna Na rynku kart graficznych mamy do czynienia z produktami pochodzącymi od wielu producentów. Jednak w praktyce okazuje się, że niemal wszystkie karty bazują na pro- cesorach graficznych zaledwie dwóch producentów. Mam tutaj na myśli firmy nVidia (http://www.nvidia.com) oraz ATI (http://www.ati.com). Ciekawostką jest to, że karty różnych firm nie dość, że używają tych samych procesorów, to często fizycznie niczym się od siebie nie różnią. Sporym problemem może być duża liczba modeli kart i ich różne wersje. Osoby obe- znane z tym tematem również bardzo często mają problemy z oznaczeniami poszczegól- nych wersji kart. Dlatego dokładna lektura niniejszego rozdziału wydaje się konieczno- ścią. Mam jednak nadzieję, że dzięki analizie informacji zamieszczonej w niniejszym rozdziale będziesz mógł wybrać kartę odpowiednią dla swoich potrzeb. AGP kontra PCI Express Wszystkie karty graficzne, niezależnie od tego, na bazie jakiego procesora graficzne- go zostały zbudowane, do komunikacji z komputerem wykorzystują jedno z dwóch rozwiązań: (cid:141) PCI Express 16x — rysunek 4.1, (cid:141) AGP — rysunek 4.2. Dokładną różnicę w konstrukcji złącza karty AGP i PCI Express 16x widać na ry- sunku 4.3. Już na pierwszy rzut oka widać różnicę w wyglądzie obu typów złączy. Pierwszy typ — AGP — jest wyraźnie krótszy niż nowsze rozwiązanie, jakim jest PCI Express 16x. Kolejna różnica dotyczy umiejscowienia specjalnego wycięcia będącego mechanicz- nym zabezpieczeniem przed montażem karty w nieodpowiednim gnieździe. Wycięcie w złączu karty AGP jest usytuowane mniej więcej w środku. Natomiast w przypadku karty PCI Express 16x wycięcie umieszczono prawie na początku złącza. Komputer PC. Poradnik kupującego 62 Rysunek 4.1. Karta graficzna w wersji PCI Express 16x Rysunek 4.2. Karta graficzna w wersji AGP Rysunek 4.3. Porównanie złącza AGP i PCI Express 16x Trzecia różnica widoczna gołym okiem dotyczy gęstości styków na krawędzi złącza. W przypadku AGP styków jest mniej i są rzadziej umieszczone. Natomiast na karcie PCI Express 16x liczba styków jest zauważalnie większa i są one gęściej umieszczone. Wymienione powyżej różnice sprawiają, że oba typy kart nie są ze sobą zgodne i każ- dy z nich wymaga odpowiedniego gniazda na płycie głównej. Na rysunku 4.4 widać gniazdo PCI Express 16x, a na rysunku 4.5 zamieściłem zdjęcie gniazda AGP. Rozdział 4. ♦ Karta graficzna 63 Rysunek 4.4. Gniazdo PCI Express 16x Rysunek 4.5. Gniazdo AGP Jak to zwykle bywa, to, co widać, wcale nie jest najważniejsze, najistotniejsze różnice kryją się w specyfikacji obu złączy. AGP jest rozwiązaniem wprowadzonym przez firmę Intel wraz z chipsetem 440 LX dla procesorów Intel Pentium II. Od samego początku port AGP był przewidziany wyłą- czanie do instalacji kart graficznych. W związku z tym dysponuje bezpośrednim do- stępem do pamięci komputera i nie współdzieli przepustowości z innymi urządzeniami. Od chwili premiery AGP doczekało się kolejnych odsłon w postaci AGP 1x, AGP 2x, AGP 4x oraz AGP 8x. Musisz wiedzieć o tym, że karty przeznaczone dla AGP 1x oraz AGP 2x nie są zgodne z kartami AGP 4x i AGP 8x. Dlatego nie można tych pierw- szych zamontować w gniazdach przeznaczonych dla tych drugich i odwrotnie. Z tego powodu zarówno gniazda, jak i złącza kart posiadają system mechanicznych zabez- pieczeń uniemożliwiających pomyłkę — rysunek 4.6. Rysunek 4.6. Zabezpieczenia poszczególnych wersji AGP 64 Komputer PC. Poradnik kupującego Oczywiście w praktyce karty mają tylko jedno wycięcie. W chwili obecnej w sprze- daży dostępne są już wyłącznie karty zgodne z AGP 8x, a płyty główne pozwalają na montaż modeli AGP 4x oraz AGP 8x. W tabeli 4.1 zamieściłem informacje na temat przepustowości portu AGP we wszyst- kich dostępnych specyfikacjach. Tabela 4.1. Przepustowość portu AGP Tryb AGP 1x AGP 2x AGP 4x AGP 8x Przepustowość 266 MB/s 533 MB/s 1066 MB/s 2132 MB/s Musisz pamiętać o tym, że nowoczesne karty graficzne mają duże zapotrzebowanie na prąd. W związku z tym, że AGP nie jest w stanie zapewnić odpowiedniego zasila- nia, producenci zaczęli na swoich kartach montować dodatkowe gniazda zasilania, za pośrednictwem których karty są podłączane do zasilacza. Wprowadzenie portu AGP rozwiązało problem z zapotrzebowaniem na przepustowość jedynie dla karty graficznej. Natomiast wraz z instalacją dodatkowych kontrolerów IDE, SATA, USB2 czy kart sieciowych szyna PCI ponownie przestała wystarczać. Wszyst- kie rozwiązania, jakie były stosowane przez producentów płyt głównych, były jedynie łataniem braków i niepotrzebnym podnoszeniem kosztów i komplikacji produktów. Zaistniała sytuacja wymusiła poszukiwania, a w konsekwencji krystalizację i wprowa- dzenie nowego standardu magistrali systemowej. Nowe rozwiązanie zostało nazwane PCI Express. Nowa magistrala ma służyć przesyłaniu danych zarówno z karty graficznej, jak i innych urządzeń zamontowanych na płycie głównej. Zgodnie ze specyfikacją w magistrali PCI Express dane są przesyłane dwukierunkowo w postaci pakietów. Podstawowa wer- sja gniazda PCI Express została oznaczona 1x i jest dwa razy szybsza niż używana do tej pory magistrala PCI. Bezsprzeczną zaletą nowej magistrali jest to, że każde z gniazd dysponuje przydzieloną przepustowością. Dzięki temu nie ma możliwości, aby jedno urządzenie zatkało całą magistralę i w ten sposób przytkało komputer, tak jak to się dzieje w przypadku PCI. Zgodnie ze specyfikacją dostępne są szybsze gniazda oznaczone odpowiednio 2x, 4x, 8x, 16x oraz 32x. Co w praktyce oznacza, że najszybsze gniazdo dysponuje aż 32 nie- zależnymi kanałami transmisyjnymi. W tabeli 4.2 zamieściłem zestawienie przepustowości dla poszczególnych wersji ma- gistrali PCI Express. Oczywiście podane dane dotyczą przepustowości w obie strony. Kolejną zaletą PCI Express jest to, że na płycie głównej można zamontować na przy- kład same gniazda 16x i podłączyć do nich wolniejsze karty 1x. Taka konfiguracja bę- dzie działać bez większych problemów. Rozdział 4. ♦ Karta graficzna 65 Tabela 4.2. Przepustowość portu PCI Express Tryb PCI Express 1x PCI Express 2x PCI Express 4x PCI Express 8x PCI Express 16x PCI Express 32x Przepustowość 250 MB/s 500 MB/s 1000 MB/s 2000 MB/s 4000 MB/s 8000 MB/s Jedną z największych zalet nowej magistrali jest możliwość instalacji dwóch takich sa- mych kart graficznych w celu zwiększenia wydajności układu graficznego. W przypad- ku firmy nVidia rozwiązanie takie nosi nazwę SLi. Natomiast firma ATI nazwała swoje rozwiązanie CrossFire. Więcej informacji na temat obu rozwiązań znajdziesz w pod- rozdziałach poświęconych poszczególnym procesorom graficznym. Warto nadmienić w tym miejscu, że wprowadzenie nowej magistrali rozwiązało rów- nież problem zasilania nowoczesnych akceleratorów graficznych. Obecnie karty graficzne przeznaczone do montażu w PCI Express wymagają gniazda w wersji 16x. Bezpośrednio po wprowadzeniu nowej magistrali producenci kart graficznych nieco za- spali, ale w tej chwili odrabiają już zaległości. Bez problemów można kupić karty prze- znaczone do montażu w PCI Express 16x, są to zarówno mniej wydajne tanie karty, jak i bardzo drogie, szybkie akceleratory 3D. D-SUB, DVI, TV-Out oraz ViVo W oznaczeniach wielu kart znajdziesz sporo magicznych skrótów, które mogą Ci nic nie mówić. Dlatego uznałem, że koniecznie powinieneś poznać podstawowe oznacze- nia, gdyż mają one związek z tym, jakie możliwości oferuje wybrana przez Ciebie karta graficzna. Zacznijmy od gniazd odpowiedzialnych za podłączenie monitora do karty graficznej. W chwili obecnej spotyka się dwa rodzaje gniazd, które przez producentów oznaczane są jako D-SUB oraz DVI. Pierwszy rodzaj gniazda jest wykorzystywany przy podłą- czaniu klasycznych monitorów kineskopowych (CRT) oraz paneli LCD posiadających takie wyjście. W przypadku klasycznych monitorów D-SUB jest jedynym dostępnym rozwiązaniem umożliwiającym podłączenie monitora do karty graficznej. Znacznie bardziej skomplikowaną operacją jest podłączenie monitora LCD za pomo- cą gniazda D-SUB. Dzieje się tak, ponieważ karta generuje cyfrowy sygnał zawiera- jący informacje na temat tego, które piksele na matrycy mają być włączane/wyłączne oraz w jaki sposób ma się to odbywać. Następnie dane muszą zostać zamienione przez 66 Komputer PC. Poradnik kupującego specjalny układ na sygnał analogowy i wysłane do monitora. Niestety operacja ta po- woduje utratę pewnej części danych koniecznych do prawidłowej projekcji obrazu na monitorze. Dlatego panele LCD posiadają kolejny układ elektroniczny odpowiedzialny za przetworzenie otrzymanego analogowego sygnału na postać cyfrową i ponowne wy- generowanie utraconych danych. W praktyce konwersja nie jest idealna i uzyskany obraz często jest nieostry lub pojawiają się problemy z wyświetlaniem niektórych kolorów. Drugie gniazdo o nazwie DVI pozwala na podłączenie wyłącznie paneli LCD. Podłącze- nie jest w stu procentach cyfrowe i nie zachodzi konieczność konwersji sygnału. Jakość obrazu wyświetlanego przez panel LCD podłączony za pomocą DVI jest dużo lepsza, niż ma to miejsce w przypadku gniazda D-SUB. Na rysunku 4.7 widać przykład karty graficznej, na której producent zamontował oba rodzaje gniazd. Rysunek 4.7. Przykład karty, na której dostępne są gniazda D-SUB i DVI Obecnie w sprzedaży możesz spotkać karty graficzne o następujących kombinacjach gniazd: (cid:141) D-SUB, (cid:141) D-SUB + DVI, (cid:141) DVI + DVI. Wielu producentów kart graficznych poza montażem gniazd odpowiedzialnych za pod- łączenie monitora CRT lub LCD wyposaża swoje produkty w różnego rodzaju wyj- ścia TV oraz moduły ViVo — rysunek 4.8. Wyjście TV — popularnie zwane TV-Out — to złącze, za pomocą którego możesz podłączyć swój komputer do telewizora i na nim oglądać taki sam obraz jak kompute- rze. Rozwiązanie to jest przydatne, jeżeli używasz komputera do oglądania filmów. Moduł ViVo to kolejne rozwiązanie pozwalające na wprowadzeniu sygnału wideo do komputera za pośrednictwem karty graficznej. Dzięki temu możesz zgrać film z wa- kacji nakręcony kamerą wideo, poddać go montażowi i nagrać na płycie wideo. Rozdział 4. ♦ Karta graficzna 67 Rysunek 4.8. Przykład karty wyposażonej w wyjście TV oraz moduł ViVo Widok złączy TV oraz ViVo z rysunku 4.8 potraktuj jako przykład jednej z możliwo- ści udostępnienia tych elementów przez producenta. Musisz bowiem wiedzieć, że wielu producentów wprowadza spore innowacje, które mają na celu ułatwienie dostępu do tych dodatkowych elementów karty graficznej. Przegląd kart graficznych W niniejszym podrozdziale zamieściłem wykaz wszystkich modeli kart graficznych pro- dukowanych przy wykorzystaniu procesorów graficznych firm ATI i nVidia. Poszcze- gólne tabele zawierają najważniejsze informacje na temat parametrów i modeli kart dostępnych w chwili obecnej na rynku. Uzupełnieniem podrozdziału jest wykaz kart graficznych zintegrowanych z płytami głównymi. Chcę wyraźnie podkreślić, że w zestawieniach znalazły się karty przeznaczone dla ryn- ku masowych odbiorców i wymagających graczy. Innymi słowy, nie ma tutaj mowy o wyspecjalizowanych profesjonalnych kartach kierowanych do projektantów CAD czy też wspomagających rendering trójwymiarowych scen w programach 3D Studio Max, Lightwave czy Maya. Karty nVidia Wszystkie karty budowane na podstawie procesorów graficznych firmy nVidia noszą wspólną nazwę GeForce, która jest dodatkowo uzupełniana o cyfrowe i literowe ozna- czenia określające właściwości konkretnego modelu. W tabeli 4.3 zamieściłem wykaz wszystkich kart GeForce przeznaczonych do montażu w gnieździe AGP dostępnych w chwili obecnej na rynku. Natomiast tabela 4.4 zawiera wykaz kart przeznaczonych do współpracy z magistralą PCI Express 16x. Karty widoczne w tabeli 4.3 i 4.4 ułożone są w takiej kolejności, jak pokazywały się na rynku. Na początku mamy najstarsze konstrukcje, a na końcu najnowsze, a co za tym idzie najdroższe. 68 Komputer PC. Poradnik kupującego Tabela 4.3. Wykaz kart AGP z procesorami nVidia Model GeForce FX 5200 GeForce FX 5200 GeForce FX 5500 GeForce FX 5600 GeForce FX 5600 Ultra GeForce FX 5600 XT GeForce FX 5700 LE GeForce FX 5700 GeForce FX 5700 Ultra GeForce FX 5800 GeForce FX 5800 Ultra GeForce FX 5900 GeForce FX 5900 XT GeForce FX 5900 Ultra GeForce FX 5950 Ultra GeForce 6200 GeForce 6200 GeForce 6600 GeForce 6600 GT GeForce 6800 LE GeForce 6800 GeForce 6800 GT GeForce 6800 Ultra Taktowanie procesora 250 250 275 325 350 235 250 425 475 400 500 350 400 450 475 300 300 300 500 325 325 350 400 Taktowanie pamięci 400 400 400 550 700 400 400 550 900 800 1000 550 700 850 950 500 500 700 1000 700 700 1000 1100 Szyna pamięci 64 128 128 128 128 64 128 128 128 128 128 256 256 258 256 128 64 128 128 256 256 256 256 Ilość potoków 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 8 8 8 8 4 4 8 8 8 12 16 16 Jak się zapewne domyślasz, zawartość rubryk Taktowanie procesora, Taktowanie pa- mięci, Szyna pamięci oraz Ilość potoków świadczy o wydajności danego modelu karty. Im wyższe wartości, tym karta powinna być szybsza. Oczywiście zasada ta dotyczy da- nej rodziny procesorów, np. GeForce 6800. Zwróć uwagę na to, że niektóre karty, pomimo że posiadają takie samo oznaczenie, róż- nią się szerokością szyny pamięci oraz taktowaniem procesora graficznego i pamięci. Różnice te mają wpływ na wydajność i cenę urządzenia. Dlatego zanim zdecydujesz się na zakup konkretnej karty, koniecznie sprawdź, jakie są jej właściwe parametry. Odpowiednie informacje powinny znaleźć się w dokumentacji karty lub na jej opako- waniu. Poza tym możesz wybraną kartę prześwietlić za pomocą odpowiedniego opro- gramowania opisanego w dalszej części niniejszej książki. Uwaga! W miarę możliwości należy unikać kart nVidia GeForce z rodziny FX, gdyż są to starsze konstrukcje, które nie radzą sobie najlepiej z najnowszymi grami. Rozdział 4. ♦ Karta graficzna 69 Tabela 4.4. Wykaz kart PCI Express z procesorami nVidia Model GeForce PCX 5300 GeForce PCX 5750 GeForce PCX 5900 GeForce 6200 TC GeForce 6200 TC GeForce 6200 TC GeForce 6200 GeForce 6600 GeForce 6600 GT GeForce 6800 GeForce 6800 Ultra GeForce 6800 GT GeForce 7800 GTX GeForce 7800 Ultra Taktowanie procesora 250 425 350 350 350 300 300 300 500 325 400 350 430 500 Taktowanie pamięci 400 550 550 700 700 550 500 700 1000 700 1100 1000 1200 1375 Szyna pamięci 128 128 256 32 64 128 128 128 128 256 256 256 256 256 Ilość potoków 4 4 8 4 4 4 4 8 8 12 16 16 24 24 Nowością w ofercie firmy nVidia jest rozwiązanie dostępne pod nazwą SLi — Scalable Link Interface. Technologia ta rewolucjonizuje podejście do przetwarzania grafiki trój- wymiarowej dzięki wykorzystaniu możliwości, jakie niesie ze sobą szyna PCI Express, oraz zastosowaniu dwóch niezależnych procesorów graficznych i połączeniu ich mo- cy obliczeniowej. Dwie karty połączone ze sobą mogą pracować w jednym z trzech trybów w zależno- ści od potrzeb. Pierwszym sposobem pracy jest tryb kompatybilności, przy którym jedna karta pracuje, a druga jest programowo odłączona. Dzięki temu system działa tak, jakby posiadał tylko jedną kartę. Drugi sposób pracy nosi nazwę trybu przemiennego generowania ramek i w praktyce polega na tym, że jedna z kart generuje wszystkie ramki parzyste, a druga nieparzyste. Ostatnim i zdecydowanie najciekawszym rozwią- zaniem jest tryb dzielenia ramek. Polega on na tym, że ramka jest dzielona na dwie części — górę i dół. Każda z części ramki jest generowana przez inną kartę, a następnie całość jest łączona i wyświetlana na ekranie monitora. W zależności od tego, do jakich zadań zostanie przeznaczony komputer wyposażony w nVidia SLi, teoretycznie możemy zyskać nawet stuprocentowy wzrost wydajności podsystemu graficznego. Jednak w praktyce okazuje się, że nie jest tak kolorowo i to, jaki wzrost szybkości otrzymamy, zależy od wielu czynników. Testy przeprowadzone na komputerze wyposażonym w najnowsze rozwiązanie nVidia pokazały, że najwyższy wzrost wydajności otrzymujemy w przypadku, gdy karty pracują przy najwyższym obciążeniu — wysoka rozdzielczość, włączone wszystkie efekty specjalne w grach. Do poprawnej pracy nVidia SLi bezwzględnie wymagany jest bardzo wydajny procesor, aby mógł na czas obsłużyć obie karty i nie spowalniał podsystemu graficznego. 70 Komputer PC. Poradnik kupującego Może się również zdarzyć tak, że super szybki komputer wyposażony w dwie karty pra- cujące w trybie SLi będzie wolniejszy od jednokartowego odpowiednika. Dzieje się tak z powodu kodu gier, które nie potrafią wykorzystać potęgi drzemiącej w nowej tech- nologii. Jeżeli trafisz na taką grę, to nie zdziw się, jeśli wydajność Twojego komputera będzie niemal identyczna, jak jego jednokartowy odpowiednik. Aby stworzyć własny komputer wykorzystujący technologię nVidia SLi, konieczna jest odpowiednia płyta główna wyposażona w chipset posiadający wsparcie dla tego roz- wiązania. Aktualnie dostępnych jest zaledwie kilka wersji chipseta posiadającego wspar- cie dla SLi. Poniżej wymieniłem odpowiednie modele chipsetów dla procesorów firmy Intel i AMD. (cid:141) nVidia nForce 4 SLi, (cid:141) nVidia nForce4 SLI Intel Edition, (cid:141) VIA K8T890 Pro, (cid:141) Intel 915 (tylko niektóre płyty główne, np. Gigabyte GA-8I915P-SLI). W praktyce, jeżeli płyta główna posiada dwa złącza PCI Express 16x, to oznacza to, że jest również wyposażona w odpowiednią wersję chipsetu. Na rysunku 4.9 zamieściłem widok odpowiedniej płyty głównej wyposażonej w obsługę dwóch kart graficznych w trybie nVidia SLi. Rysunek 4.9. Płyta główna z obsługą nVidia SLi Poza płytą główną musisz dobrać dwie takie same karty graficzne. W chwili obecnej muszą to być karty należące do jednej z poniższych rodzin. (cid:141) nVidia GeForce 6600 GT, (cid:141) nVidia GeForce 6800 LE, (cid:141) nVidia GeForce 6800, (cid:141) nVidia GeForce 6800 GT, (cid:141) nVidia GeForce 6800 Ultra, (cid:141) nVidia GeForce 7800 GTX, (cid:141) nVidia GeForce 7800 Ultra. Rozdział 4. ♦ Karta graficzna 71 Domyślnie każda płyta wyposażona w obsługę dwóch kart jest ustawiana tak, by dzia- łała poprawnie z jedną z nich. Dlatego zanim zostaną zamontowane dwie karty, ko- nieczne jest przełączenie specjalnego układu na płycie głównej — rysunek 4.10. Rysunek 4.10. Aby karty mogły pracować w trybie SLi, konieczne jest przełączenie specjalnego układu na płycie głównej Dopiero teraz można zamontować obie karty. Po osadzeniu karty konieczne jest jeszcze spięcie obu urządzeń za pomocą specjalnego mostka widocznego na rysunku 4.11. Rysunek 4.11. Specjalny mostek niezbędny do połączenia obu karty mających pracować w trybie SLi. Moduł ten jest dostarczany wraz z płytą główną Odpowiednie złącza na kartach zgodnych z nVidia SLi są dostępne na ich górnych kra- wędziach — rysunek 4.12. W podrozdziale „Wnioski” znajdziesz informacje na temat tego, które z kart z proce- sorem graficzny nVidia warte są zakupu w zależności od zastosowań komputera. Karty ATI Drugą grupę kart graficznych dostępnych na rynku stanowią produkty zbudowane przy wykorzystaniu procesorów graficznych firmy ATI. Pierwotnie firma ATI sama pro- dukowała swoje karty, ale zmuszona działaniami nVidia skupiła się na wytwarzaniu 72 Rysunek 4.12. Złącze służące do łączenia obu kart pracujących w trybie SLi Komputer PC. Poradnik kupującego procesorów graficznych dla tych urządzeń produkowanych przez inne firmy. Wszystkie karty zbudowane na podstawie procesorów graficznych firmy ATI noszą wspólną na- zwę Radeon dodatkowo uzupełnioną o oznaczenia cyfrowe i literowe wyróżniające poszczególne modele. Karty z procesorami graficznymi ATI dostępne są w wersjach dla portu AGP (tabela 4.5) oraz magistrali PCI Express 16x (tabela 4.6). Również firma ATI stosuje politykę sztucznego mnożenia modeli kart zbudowanych na tych samych procesorach graficznych i różniących się częstotliwością taktowania pamięci, procesora oraz ilością potoków teksturujących. Musisz wiedzieć o tym, że kar- ty, których parametry zostały obcięte, oferują znacznie niższą wydajność, niż ma to miejsce w przypadku pełnych wersji, a ich jedyną zaletą jest niska cena. Bardzo ciekawą grupą kart zbudowanych na bazie procesorów graficznych firmy ATI są te o nazwie All-in-Wonder. Mówiąc skrótowo, są to urządzenia będące połącze- niem wydajnego akceleratora graficznego i wysokiej jakości tunera TV. Jeżeli chcesz w swoim komputerze zamontować kartę graficzną oraz tuner TV, to warto zastanowić się nad propozycją firmy ATI, gdyż jest ona konkurencyjna cenowo w porównaniu do klasycznych rozwiązań składających się z dwóch oddzielnych kart, a do tego pozwala na zaoszczędzenie gniazda PCI, co w przypadku nowoczesnych płyt głównych może być bardzo istotnym atutem. Zanim książka zostanie wydana, firma ATI wprowadzi do swojej oferty rozwiązanie konkurencyjne dla nVidia SLi. Zostało ono zaprezentowane na komputerowych targach Computex i nosi nazwę ATI CrossFire. Niestety przy opisie nowej technologii nie zna- lazły się żadne zdjęcia, ponieważ w chwili, gdy pisałem te słowa, nikt w kraju nie miał odpowiedniej płyty ani karty, aby sprawdzić i sfotografować to rozwiązanie. Aby skorzystać z rozwiązania oferowanego przez ATI, konieczna jest odpowiednia płyta główna wyposażona w specjalny chipset autorstwa ATI — Radeon Xpress 200 CrossFire Edition. Rozdział 4. ♦ Karta graficzna 73 Tabela 4.5. Wykaz kart AGP z procesorami ATI Model Radeon 9200 Radeon 9200 SE Radeon 9250 Radeon 9250 Radeon 9500 Radeon 9500 Pro Radeon 9550 SE Radeon 9550 Radeon 9550 XT Radeon 9600 SE Radeon 9600 Radeon 9600 Pro Radeon 9600 XT Radeon 9700 Radeon 9700 Pro Radeon 9800 Radeon 9800 SE Radeon 9800 SE Radeon 9800 Pro Radeon 9800 Pro Radeon 9800 XT Radeon X700 Radeon X700 Pro Radeon X700 XT Radeon X800 Radeon X800 Pro Radeon X800 XT Radeon X850 XT Taktowanie procesora 250 200 240 240 275 275 250 250 400 325 325 400 500 275 325 325 380 380 380 325 415 400 425 475 400 475 500 240 Taktowanie pamięci 400 333 400 400 500 500 400 400 550 400 400 600 600 550 620 580 680 680 680 580 730 700 860 1050 700 900 1000 1080 Szyna pamięci 128 64 128 64 128 128 64 128 128 64 128 128 128 256 256 256 256 128 256 128 256 128 128 128 256 256 256 256 Ilość potoków 4 4 4 4 4 8 4 4 4 4 4 4 4 8 8 8 4 4 8 8 8 8 8 8 12 12 16 16 Firma ATI podała, że z nową technologią zgodne są następujące karty graficzne: (cid:141) RADEON X800 CrossFire Edition, (cid:141) RADEON X850 CrossFire Edition. Ciekawostką jest to, że możemy połączyć jedną z wymienionych kart z innymi mo- delami należącymi do danej rodziny, np. kartę RADEON X800 CrossFire Edition możemy połączyć z dowolnymi modelami z rodziny X800. Z całą pewnością jest to dużym plusem tego rozwiązania, bo wielu zwolenników ekstremalnej szybkości będzie musiało dokupić do posiadanego zestawu tylko jedną kartę. 74 Komputer PC. Poradnik kupującego Tabela 4.6. Wykaz kart PCI Express 16x z procesorami ATI Model Radeon X300 SE Radeon X300 Radeon X600 Pro Radeon X600 XT Radeon X700 Radeon X700 Pro Radeon X800 Radeon X800 XL Radeon X800 XT Radeon X850 Pro Radeon X850 XT Radeon X850 XT PE Taktowanie procesora 325 325 400 500 400 425 390 400 500 520 520 540 Taktowanie pamięci 400 400 600 740 700 860 700 980 1000 1080 1080 1180 Szyna pamięci 64 128 128 128 128 128 256 256 256 256 256 256 Ilość potoków 4 4 4 4 8 8 12 16 16 12 16 16 Obie karty są ze sobą połączone, jednak odbywa się to za pomocą specjalnego kabla na zewnętrz obudowy. Proces renderowania grafiki może odbywać się w jednym z wy- mienionych poniżej trybów. (cid:141) SuperTiling — klatka jest dzielona na szachownicę, każda z kart przetwarza odpowiednie pola; (cid:141) Scissor — każda klatka jest dzielona na dwie części, z których każda jest przetwarzana przez oddzielną kartę; (cid:141) Alternate Frame Rendering — klatki parzyste są generowane przez jedną kartę, a nieparzyste przez drugą. Ciekawostką jest to, że firma ATI dodatkowo przygotowała specjalny tryb o nazwie CrossFire Super AA odpowiedzialny za wygładzanie krawędzi. W tej chwili zadajesz sobie pytanie, które rozwiązanie — nVidia SLi czy ATI CrossFire — jest wydajniejsze. Odpowiedź jest prosta, bo prezentacji nowego rozwiązania firmy ATI towarzyszyło pobicie rekordu wydajności w programie 3D Mark 2005. Obecnie wynosi on 15 498 punktów. Karty zintegrowane z płytą główną Trzecią grupą kart, z jakimi możesz mieć styczność, są urządzenia zintegrowane z pły- tami głównymi — rysunek 4.13. W tym segmencie bezsprzecznym liderem jest firma Intel, która w swojej ofercie ma tanie karty zintegrowane z chipsetem płyty głównej. Filozofia firmy Intel jest bardzo prosta i w tym leży jej ogromna popularność. Otóż me- nadżerowie Intela już dawno temu zauważyli, że zdecydowana większość użytkowni- ków komputerów nie potrzebuje wydajnej karty graficznej, gdyż nie uruchamia na swoim Rozdział 4. ♦ Karta graficzna 75 Rysunek 4.13. Przykład karty zintegrowanej z płytą główną sprzęcie gier. W związku z tym do ich potrzeb wystarczy karta o przeciętnej wydajności, dobrej jakości obrazu i niskiej cenie. Idealnym rozwiązaniem jest połączenie karty gra- ficznej z płytą główną, czyli integracja. Takie rozwiązanie praktycznie nie ma wpływu na wzrost końcowej ceny płyty głównej i oscyluje w granicy kilku dolarów amerykańskich. Innymi słowy, wybierając płytę główną ze zintegrowaną kartą graficzną płacimy około 60 ceny, jaką należy wyłożyć na zakup płyty i taniej karty graficznej oddzielnie. Dodatkową zaletą płyty ze zintegrowanym układem graficznym jest to, że taka konfi- guracja w każdej chwili może zostać uzupełniona o oddzielną kartę graficzną, dzięki czemu komputer będzie znacznie wydajniejszy i będzie się nadawał do gier. W płytach przeznaczonych dla procesorów firmy Intel możesz spotkać dwa rodzaje układów graficznych zintegrowanych z chipsetem. Pierwszym z nich jest Intel Extre- me Graphics II dostępny w chipsetach z rodziny Intel 865. Natomiast drugie roz- wiązanie to Graphics Media Accelerator 900 łączone z chipsetem Intel 915. Chipset Intel 865 jest konstrukcją przeznaczoną dla płyt obsługujących procesory w wersji mPGA 478, z tego powodu rozwiązanie to pomału wychodzi z użycia i jest zastępo- wane nowszym chipsetem Intel 915, przeznaczonym dla procesorów w wersji LGA 775. Nowszy układ graficzny firmy Intel jest sprzętowo zgodny z najnowszą wersją DirectX 9, dzięki czemu karta będzie nadawać się do współpracy z nową wersją MS Windows, której należy spodziewać się z końcem przyszłego roku. Z firmą Intel pomału zaczyna konkurować ATI, która dostrzegła wreszcie duże zapo- trzebowanie na tanie i mniej wydajne karty graficzne. Gdy ATI rozpoczęła produkcję własnych chipsetów do płyt głównych, powstało rozwiązanie o nazwie ATI Radeon Xpress 200 oferujące zintegrowaną kartę graficzną bazującą na rdzeniu Radeon X300. W poprzednim rozdziale przy okazji analizy dostępnych płyt głównych znajdziesz da- ne na temat dokładnych oznaczeń chipsetów ze zintegrowanym układem graficznym.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Komputer PC. Poradnik kupującego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: