Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00459 006477 13425362 na godz. na dobę w sumie
Komunikacyjne aspekty tekstów pisanych przez osoby z dysfunkcją słuchu - ebook/pdf
Komunikacyjne aspekty tekstów pisanych przez osoby z dysfunkcją słuchu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 253
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-274-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka podejmuje temat bardzo ciekawy poznawczo i ważny społecznie. Może stać się istotnym głosem w dyskusji nad zagadnieniami związanymi z komunikacją interpersonalną, zwłaszcza z tą jej formą, która dotyczy porozumiewania się osób z dysfunkcją słuchu ze słyszącymi. Autorka ma całkowitą rację, kiedy pisze: „Znaczenie komunikowania uświadamiamy sobie szczególnie wtedy, gdy zetkniemy się z problemem jego braku (np. w przypadkach mutyzmu całkowitego lub autyzmu) czy zakłóceń i barier w komunikacji wynikających z dysfunkcji, np. słuchu”. Katarzyna Jachimowska nie tylko doskonale rozumie, jak bardzo komunikacja międzyludzka stanowi skomplikowaną i heterogeniczną sieć powiązań werbalnych i niewerbalnych, ale ma również świadomość – co niezwykle rzetelnie prezentuje w toku swoich wywodów – na jakie trudności w procesie wymiany myśli i słów napotykają osoby z uszkodzonym słuchem. Autorka, dokonując opisów, analiz i interpretacji, czyni to w sposób retorycznie jasny, przekonujący i interesujący zarazem. Można powiedzieć, że realizuje starożytną zasadę: docere, delectare, movere, oczywiście z naciskiem na nauczanie.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Katarzyna Jachimowska – Katedra Współczesnego Języka Polskiego, Instytut Filologii Polskiej Wydział Filologiczny, Uniwersytet Łódzki, 90-514 Łódź, al. Kościuszki 65 kajajoachim@wp.pl RECENZENT Małgorzata Karwatowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Katarzyna Gorzkowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁ Łukasz Orzechowski Autorka serdecznie dziękuje Artyście, Piotrowi Stachlewskiemu, za wyrażenie zgody na wykorzystanie w projekcie okładki Jego obrazu z 2001 r. zatytułowanego Potrzeba więzi © Copyright by Uniwersytet Łódzki, 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. 6081/2012 ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-853-0 ISBN (ebook) 978-83-7969-274-3 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1. Charakterystyka materiału . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 2. Struktura pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 3. Zakres badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Część teoretyczna Rozdział I. Głusi a niepełnosprawność (z perspektywy medycznej, pedago- gicznej, logopedycznej, społecznej, środowiskowej i lingwistycznej) . . . . . . 23 Rozdział II. System edukacji niesłyszących (organizacja systemu i metody kształcenia językowego) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Rozdział III. Kształcenie umiejętności czytania oraz tworzenia i rozumienia tekstów pisanych przez osoby niesłyszące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 Rozdział IV. Sposoby komunikacji głuchych, ich kompetencje komunikacyjne i językowe a proces komunikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 Rozdział V. Tożsamość społeczno-kulturowa głuchych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 1. Kultura a język . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 2. Rozwój badań lingwistycznych polskiego języka migowego . . . . . . . . . . 66 Część analityczna Rozdział I. Tekst a gatunek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 Rozdział II. Tekst w Internecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 Rozdział III. Niesłyszący w Internecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 Rozdział IV. Komunikacja za pośrednictwem komputera . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 1. Blogi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 2. Ogłoszenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 3. Fora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 Rozdział V. Komunikacja za pośrednictwem telefonu komórkowego – SMS-y . 179 Rozdział VI. Komunikacja za pośrednictwem faksu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 1. Teksty o charakterze urzędowym . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 2. Inne teksty dyrektywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 3. Teksty informacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 4 Rozdział VII. Teksty dysfunkcyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 Wykaz źródeł internetowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 Netografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 Abstract . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 Od Redakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 Wstęp Komunikacja jest jedną z najważniejszych kategorii ludzkiej egzy- stencji, pozwalającą na funkcjonowanie jednostki w społeczeństwie, niezależnie od sytuacji politycznej czy ekonomicznej, w jakiej się ta jednostka znajduje, specyfiki uwarunkowań społeczno-kulturowych i warunków zewnętrznych komunikacji, np. odległości między porozu- miewającymi się, ich płci, rasy, wieku, tożsamości narodowej czy psycho- fizycznych ograniczeń. Wyjątkowy, wieloaspektowy i złożony charak- ter zjawiska komunikacji, w tym komunikowania interpersonalnego (komunikowania się), jest przedmiotem zainteresowań wielu badaczy – filozofów, psychologów, socjologów, lingwistów. W najszerszym zna- czeniu, według P. G. Zimbardo (1997: 139), „porozumiewanie się (czyli komunikowanie się) jest procesem, dzięki któremu jednostka przekazuje i otrzymuje informacje. Informacjami, które należy przekazać, mogą być fakty, myśli lub uczucia; można je przekazywać różnymi sposobami, na przykład za pomocą mowy, gestów, symboli obrazkowych lub symboli pisma”. Wiele modeli komunikacji1 i procesu komunikowania2 (por. Fiske 1999, Goban-Klas 1999: 52–79) można sprowadzić do linearnego modelu z triadą: nadawca – komunikat – odbiorca, w którym zasadnicze znaczenie ma tekst językowy, powstający w określonej sytuacji komuni- kacyjnej. Kanał przekazu informacji – dotykowy, wzrokowy, słuchowy – determinuje w znacznym stopniu formę komunikatu. Można tworzyć i odbierać teksty dostępne różnym zmysłom – powstające za pomocą alfabetu Braille’a, teksty pisane w języku narodowym, mówione, a nawet tek- sty „migane” (w tym np. poetyckie), powstające w językach wizualno-prze- strzennych, które próbuje się zapisywać w różnych systemach znakowych 1 O językowych modelach komunikacyjnych – por. rozdział IV części teoretycznej. Por. też Duszak 1998: 117–125. 2 T. Goban-Klas (1999: 42) do najbardziej typowych określeń procesu komunikowania zalicza: transmisję, rozumienie, oddziaływanie, łączenie, interakcję, wymianę znaczeń i składnik procesu społecznego. O różnicach między komunikowaniem/komunikacją a komunikowa- niem się (porozumiewaniem się) oraz werbalnych i niewerbalnych aspektach komunikacji por. chociażby rozważania B. L. J. Kaczmarka w pracy pod znamiennym tytułem: Misterne gry w komunikację (2005). Refleksji nad współczesnymi sposobami rozumienia praktyk komunikacyjnych pświęcona jest też najnowsza książka E. Kulczyckiego, Teoretyzowanie komunikacji (2012). 6 (por. SignWriting). Przedmiotem podjętych w niniejszej pracy badań stają się teksty pisane w języku polskim przez wybraną grupę użytkowników. Znaczenie komunikowania się uświadamiamy sobie szczególnie wy- raźnie wtedy, gdy zetkniemy się z problemem jego braku (np. w przy- padkach mutyzmu całkowitego czy autyzmu), czy zakłóceń i barier w ko- munikacji wynikających z dysfunkcji, np. słuchu. Podjęcie badań w tym aspekcie wydało się wyjątkowo interesujące i inspirujące do poszuki- wań odpowiedzi na szereg pytań związanych z funkcjonowaniem osób z uszkodzonym słuchem w zmieniającej się (pod wpływem chociażby roz- woju mediów) rzeczywistości językowej. Populacja osób z uszkodzonym słuchem, rozpatrywana według kryte- rium komunikacyjnego, nie jest jednorodna. Różne sposoby komunikacji wykorzystywane w tym środowisku do porozumiewania się – od manu- alnych po foniczne – pozwalają na nadawanie i odbiór komunikatów wer- balnych. Umiejętność porozumiewania się w tym środowisku za pomocą systemu językowo-migowego czy polskiego języka migowego nie pozwa- la jednak na pełne uczestnictwo w życiu społecznym, kulturowym i za- wodowym. Gwarantuje je dopiero opanowanie języka narodowego. Język jako zjawisko społeczno-kulturowe, a nie jedynie wynik funkcji poznaw- czych, wymaga od jego użytkowników zrozumienia zasad skutecznego porozumiewania się, efektywnego posługiwania się nim odpowiednio do sytuacji komunikacyjnej, zrozumiałego dla odbiorcy wyrażania w nim in- tencji nadawczych. Komunikacja językowa oznacza zawsze mówienie do kogoś i w jakimś celu. Tekst zaś jest zawsze intencjonalnym aktem języko- wej komunikacji. Dlatego w zaprezentowanym w pracy społeczno-kultu- rowym podejściu do języka odchodzi się od podkreślania znaczenia dla skutecznej komunikacji poprawności gramatycznej i zgodności systemo- wej tekstów pisanych w języku narodowym. Eksponuje się umiejętności komunikacyjne nadawców – stosowanie zabiegów pozwalających na po- dejmowanie i rozwijanie interakcji. W społecznym funkcjonowaniu nie jest bowiem ważna wiedza o języku jako systemie znaków, ale znajomość konwencji i reguł jego użycia w zależności od sytuacji oraz roli społecznej uczestników interakcji. Składa się to na nabywaną i kształtowaną w dro- dze socjalizacji (wraz z życiowym doświadczeniem) kompetencję komuni- kacyjną3 każdego użytkownika języka, w tym także osób z dysfunkcją słu- chu. W podjętych analizach zaakcentowano wpływ różnych czynników na kształtowanie się kompetencji komunikacyjnej i sprawność językową 3 Kompetencję komunikacyjną S. Grabias (1994a: 14) opisuje jako „wiedzę na temat statusu kodów językowych i na temat reguł budowania wypowiedzi odpowiednich do sytuacji”. Składa się na nią kompetencja społeczna, sytuacyjna i pragmatyczna. Do spraw- ności komunikacyjnej zalicza więc sprawność społeczną, sytuacyjną i pragmatyczną. 7 nadawców badanych tekstów. Podano przykłady tekstów realizujących w różnym stopniu postulat skuteczności i efektywności komunikacji języ- kowej – od tekstów normatywnych, zgodnych ze wzorcami gatunkowy- mi, poprzez teksty będące świadectwem niskiej świadomości gatunkowej i słabej sprawności językowej ich nadawców, aż do właściwych tekstów dysfunkcyjnych, zaświadczających o niepowodzeniu komunikacyjnym. Komunikowanie skuteczne to takie, które pozwala osiągnąć zamierzone cele. Analizowane teksty traktuje się jako produkty kompetencji językowej i komunikacyjnej ich autorów, którzy z uwagi na specyfikę uszkodzenia analizatora słuchowego mogą mieć różne problemy komunikacyjne. Od- mienność zachowań komunikacyjnych osób z dysfunkcją słuchu wynika bowiem z inaczej kształtowanej kompetencji komunikacyjnej, trudności w dostępie do kompetencji językowej oraz w ograniczeniu ich sprawności językowej4 . Wymogi natury kognitywnej, funkcjonalno-interakcyjnej i formalnej obligują do patrzenia na tekst z uwzględnieniem trzech parametrów: tekst jest „o czymś”, powstaje w jakimś celu i w jakiś sposób („jest jakiś”) (por. Duszak 1998: 42). W przypadku tekstów pisanych przez osoby mające problemy komunikacyjne wynikające z uszkodzenia analizatora słucho- wego niezmiernie istotne dla możliwości takiego oglądu tekstu jest przyję- cie perspektywy nadawcy. Z tego punktu widzenia analizowane produk- ty kompetencji językowej głuchych nadawców można określić jako teksty. Tekst jest więc w pracy traktowany jako produkt świadomego, intencjo- nalnego działania językowego jego nadawcy, ukształtowany formalnie zgodnie z jego (tj. nadawcy) umiejętnościami językowymi; jako językowy przejaw jego kompetencji komunikacyjnej. Taka orientacja tekstowa po- zwala na opis wypowiedzi patologicznych. Ich tekstowość staje się często czytelna dla odbiorcy dopiero w kontekście sytuacyjnym. Oznacza to, że nazywa się tekstami również te pisemne komunikaty, które ocenia się jako niespójne, niespełniające kryteriów gatunkowych, łamiące reguły systemu językowego i/lub niezrozumiałe z punktu widzenia odbiorcy. W procesie interakcji będą to teksty niekomunikatywne, dysfunkcjonalne. Brak moż- liwości zinterpretowania takiego zachowania językowego przez odbiorcę 4 Kompetencję językową za S. Grabiasem (1994a: 14) określa się jako wiedzę o „in- wentarzu fonemów, leksemów oraz reguł budowania gramatycznie poprawnych i sen- sownych zdań”. Warunkuje ją opanowanie systemu językowego na trzech jego pozio- mach: fonologicznym, morfologicznym oraz syntaktycznym. Sprawność językową zaś określa się jako umiejętność budowania wypowiedzi substancjalnych powiązanych gra- matycznie regułami morfonologicznymi, morfologicznymi i syntaktycznymi. W świetle socjolingwistyki kompetencja językowa jest więc wiedzą na temat języka, natomiast kom- petencja komunikacyjna – wiedzą na temat zasad użycia języka w konkretnych sytuacjach społecznych w obrębie danej społeczności. 8 nie powoduje, że przestaje ono być tekstem i pozostaje „znakiem oczeku- jącym na interpretację (potencjalnym tekstem)” (Habrajska 2004: 15). „Po- tencjalny tekst” odsyłałby jednak do płaszczyzny idealizacji, każąc trak- tować tekst jako kategorię teoretyczną. W pracy natomiast łączy się tekst z wykonaniem, poziomem realizacji i traktuje jako kategorię empiryczną. Przyjęcie poglądu, iż „tekst jest efektem werbalizacji intencji nadawcy, a równocześnie, że powstaje tylko wówczas, gdy istnieje możliwość jego interpretacji przez odbiorcę” (tamże) zablokowałoby możliwość analizy wielu tekstów pisanych przez osoby z dysfunkcją słuchu i uniemożliwiło umieszczenie ich w strukturze aktu komunikacji. W badanych tekstach różny jest stopień przejrzystości intencji komu- nikacyjnych, do których w pracy dociera się poprzez analizę szerokiego kontekstu sytuacyjnego (sytuacji komunikacyjnej), z uwzględnieniem pa- rametrów pragmatycznych. Z punktu widzenia odbiorcy dokonuje się ocen efektywności i skuteczności podejmowanych działań językowych względem danego celu oraz w obliczu zaistniałej sytuacji nadawczo-od- biorczej. Na tekst patrzy się więc poprzez działalność komunikacyjną użytkowników języka polskiego. Poczucie tekstowości, rozwijane w ob- rębie narodowej wspólnoty językowej w ścisłym powiązaniu ze stylami komunikacji (por. Duszak 1998: 42) oraz wyznacznikami gatunkowymi (ukształtowaniem gatunkowym tekstu), zobowiązuje autorkę pracy do ukierunkowania badań na ujęcie genologiczne. W opracowaniu materia- łu szerokie zastosowanie znalazło pojęcie wzorca gatunkowego, któremu przypisuje się rolę wyjaśniająco-interpretacyjną w stosunku do badanych tekstów. Obszar badań, wyznaczony tekstami pisanymi przez osoby z dys- funkcją słuchu, kieruje dociekania językowe w stronę medialnej komuni- kacji interpersonalnej, a więc takiej, w której jednostki komunikują się za pośrednictwem medium5. Do urządzeń umożliwiających tego typu komu- nikację należy zaliczyć: telefon, urządzenie faksujące i komputer z dostę- pem do Internetu. Dla podjętych w pracy rozważań, dotyczących komu- nikacyjnych aspektów tekstów, istotne jest, iż faks umożliwia przesyłanie i odbiór pism, zaś telefon z funkcją SMS i komputer z dostępem do sieci6 pozwalają również na tworzenie tekstów pisanych. 5 Terminem medium, zgodnie z najnowszymi koncepcjami komunikacji medialnej (por. Śliwa 2006), określa się wszystkie rozwiązania technologiczne, służące przekazywa- niu informacji w krótkim czasie, dużej liczbie odbiorców, bez względu na odległość, a tak- że wszelkie rozwiązania pośredniczące w komunikacji interpersonalnej nie tylko masowej (por. Grzelak 2010: 261–262). Jako medium traktuje się więc zarówno telefon komórkowy z funkcją SMS, jak i urządzenie faksujące. 6 Pisownia wyrazu za: http://poradnia.pwn.pl [data dostępu: 11.07.2011]. Podobnie pisownia wyrazu Internet (tamże). 9 Oczywistością jest, iż komunikacja na odległość wymusza porozu- miewanie się za pośrednictwem technicznych środków przekazu. Wyda- je się nawet, iż w dzisiejszej rzeczywistości, zdominowanej przez rozwój techniki, coraz mniejsze znaczenie przypisuje się samej interpersonalnej komunikacji bezpośredniej. Poprzez Internet szuka się informacji, pracy, znajomości, rozrywki i towarzystwa, załatwia sprawy urzędowe i pry- watne. Rozwój techniki spowodował możliwość wykorzystania pisma do rozmów na czacie, dyskusji na forum. Kulturowo zmierzamy w stronę do- minacji komunikacji niebezpośredniej – medialnej komunikacji interper- sonalnej wykorzystującej pismo i możliwości techniczne mediów. Woli- my napisać e-mail czy SMS niż zadzwonić lub spotkać się i porozmawiać; wysłać pismo do urzędu (pocztą elektroniczną lub faksem) niż iść załat- wić sprawę osobiście. Piszemy komentarze internetowe umieszczane na wi- zji w programach telewizyjnych, dzielimy się refleksjami na Twitterze, wysyłając SMS lub korzystając z zewnętrznych aplikacji, bierzemy udział w sondach SMS-owych, zakładamy swoje profile na Facebooku, dzięki któremu się komunikujemy. Coraz częściej po prostu przesyłamy nasze pi- semne wypowiedzi za pomocą Internetu czy telefonu komórkowego, wy- korzystując coraz to nowe funkcje medium i oferowane przez nie usługi. Niebezpośrednia „rozmowa pisana” (Peisert 2004) odgrywa coraz więk- szą rolę w komunikacji interpersonalnej. W świetle kulturowych zmian forma pisemnej komunikacji za pośrednictwem mediów jest niezwykle istotna. Wydaje się, iż taka perspektywa komunikacyjna powinna sprzyjać niesłyszącym nadawcom tekstów, którzy mają problemy w opanowaniu języka etnicznego przede wszystkim w mowie – na płaszczyźnie fonicz- nej7. Powinna ułatwiać osobom z zaburzeniami słuchu funkcjonowanie w społeczeństwie. W związku z tym interesujące wydawało się zbadanie, na ile niesłyszący wpisują się w te zmiany cywilizacyjne, na ile owa ko- nieczność posługiwania się mediami i językiem narodowym w piśmie jest przez nich dostrzegana w perspektywie relacji społecznych oraz w jakim stopniu wykorzystują media w procesie komunikacji interpersonalnej. 1. Charakterystyka materiału Materiał wykorzystany w części analitycznej pracy, będący podsta- wą rozważań dotyczących komunikacyjnych aspektów tekstów pisanych w języku narodowym przez osoby z dysfunkcją słuchu, gromadzono 7 Oczywiście umiejętność mówienia (artykułowania dźwięków) nie pociąga za so- bą automatycznie rozumienia mowy, nie jest jednoznaczna z opanowaniem systemu językowego. 10 przez sześć lat – od 2007 do 2012 r. Jego zróżnicowanie gatunkowe zosta- ło podyktowane charakterem pracy, w której część badawcza koncentru- je się wokół podziału na: 1) komunikację za pośrednictwem komputera z dostępem do Internetu, 2) komunikację za pośrednictwem telefonu ko- mórkowego z funkcją SMS, 3) komunikację za pośrednictwem urządzenia faksującego. Typy medium zdeterminowały więc w dużym stopniu bazę materiałową pracy, jej zbiór gatunkowy. Część tekstów poddanych analizom została udostępniona przez łódz- ki oddział Polskiego Związku Głuchych (PZG OŁ) i zebrana dzięki uprzej- mości jego pracowników. Są wśród tych tekstów zarówno pisma kiero- wane za pośrednictwem faksu przez głuchych członków związku do jego pracowników, jak i SMS-y wysyłane do nich przez niesłyszących w sy- tuacjach oficjalnych i nieoficjalnych. Incydentalnie wykorzystano też ma- teriał (zgromadzony mniej licznie), reprezentowany przez teksty (SMS-y i faksy) pisane przez członków mazowieckiego oddziału Polskiego Związ- ku Głuchych (PZG OM) w Warszawie. Autorstwo tekstów pisanych przez dorosłych członków Polskiego Związku Głuchych (PZG), posiadających orzeczenie o niepełnosprawności z tytułu ubytku słuchu, zostało potwier- dzone przez pracowników wymienionych oddziałów8. Z udostępnionych przez PZG OŁ ankiet rejestracyjnych wynika, że w 2010 r. zarejestrowa- nych w nim było 2841 członków i podopiecznych, którzy w większości deklarowali język migowy jako podstawowy sposób porozumiewania się (w ankiecie rejestracyjnej uwzględniono jedynie ogólnie: język migowy i głośną mowę; nie wyszczególniono polskiego języka migowego, syste- mu językowo-migowego ani innych sposobów komunikacji9). Z danych ankietowych zgromadzonych do 2010 r. wynika też, iż ok. 40 członków PZG OŁ posiada wykształcenie podstawowe, 50 – zawodowe, ok. 8 – średnie i ok. 2 – wyższe. Są to dane przybliżone, uzyskane tylko na podstawie deklaracji członkowskich, które nie są weryfikowane przez PZG; nie jest też wymagane przedstawienie stosownych dokumentów po- twierdzających rodzaj wykształcenia. W związku z powyższym zrezyg- nowano z gromadzenia danych wrażliwych, charakteryzujących nadaw- ców analizowanych tekstów, takich jak: preferowany sposób komunikacji, data urodzenia, wykształcenie, płeć. Sprecyzowanie typu nadawcy tekstu pisanego, jako kryterium doboru materiału udostępnionego przez oddziały 8 Statut PZG – stowarzyszenia powstałego w 1946 r. z utworzonego 1925 r. Polskiego Związku Towarzystw Głuchoniemych – pozwala na zrzeszanie w nim słyszących, którym bliskie są problemy osób z uszkodzonym słuchem (por. statut PZG dostępny na stronie internetowej: www.pzg.org.pl w zakładce Zarząd). 9 O różnych sposobach komunikacji niesłyszących, w tym o naturalnym wizualno- -przestrzennym języku społeczności głuchych (polskim języku migowym) – por. rozdz. II, IV i V części teoretycznej. 11 PZG w Łodzi i Warszawie, ograniczono do dwóch parametrów: wieku i uszkodzenia słuchu. Jeżeli chodzi o wiek – uwzględniono tylko te teksty, których nadawcami są osoby dorosłe, a więc posiadające ukształtowaną w toku wcześniejszej edukacji oraz doświadczeń kompetencję językową i komunikacyjną (zakłada się więc pewien stopień sprawności językowej w zakresie tworzenia i odbioru tekstów w języku narodowym, wystar- czający do podjęcia komunikacji w tym języku). Dysfunkcję analizatora słuchowego uwzględniono bez różnicowania na stopień i typ uszkodze- nia analizatora. Opisowi poddano zatem teksty, których nadawcami są członkowie PZG – osoby z różnym stopniem ubytku słuchu oraz typem uszkodzenia słuchu, niezależnie od czasu, w którym nastąpiło, a co za tym idzie – teksty reprezentujące zróżnicowaną sprawność językową nadawców. Bada się więc teksty będące produktem rozmaicie kształto- wanej kompetencji językowej i komunikacyjnej ich nadawców – kompe- tencji modelowanej w równej mierze przez skutki uszkodzenia słuchu, jak i typ podjętej edukacji (szkoła specjalna, integracyjna, ogólnodostępna) oraz stosowane w niej metody kształcenia językowego (np. system języ- kowo-migowy, fonogesty, polski język migowy, język narodowy), a także program nauczania, czas trwania edukacji (poziom podstawowy, średni, wyższy), preferowany sposób komunikacji (polski język migowy, system językowo-migowy, głośna mowa czy inne) oraz doświadczenia komuni- kacyjne, np. związane z umiejętnością korzystania z Internetu czy telefonu z funkcją SMS – ich rodzaj, formę, długotrwałość. Wszystkie teksty poddane analizom powstały w sytuacjach natural- nych społecznie, niepreparowanych dla potrzeb podjętych rozważań do- tyczących komunikacji. Nie prowadzono badań eksperymentalnych, nie stawiano przed członkami PZG zadań, których efektem byłyby teksty powstałe w sytuacji warsztatowej czy zajęciowej. Świadoma rezygnacja z badań prowadzonych według narzuconego scenariusza pozwoliła na uzyskanie zróżnicowanego pod względem gatunkowym materiału, osa- dzonego w naturalnym kontekście sytuacyjnym, który odgrywa istotną rolę w aspekcie podjętych analiz. Źródłem dużej części materiału egzemplifikacyjnego jest Internet, któ- ry pomaga osobom z dysfunkcją słuchu w tworzeniu aktów komunika- cji, aranżowaniu interakcji oraz nawiązywaniu relacji interpersonalnych. Przedmiotem systematycznej ekscerpcji były strony internetowe stowarzy- szeń, towarzystw i organizacji zrzeszających osoby z problemami słuchu oraz fundacji i instytucji działających na rzecz tych osób. Witryny adresowa- ne do osób niesłyszących i słabosłyszących zostały wykorzystane do omó- wienia ponadgatunkowych struktur, jakimi są strony WWW. Najbardziej eksploatowanym źródłem materiału w przypadku analiz takich gatun- ków, jak blog, forum i ogłoszenie, były witryny oraz strony i serwisy inter- 12 netowe: www.onsi.pl, www.sluchowisko.net, www.alldeaf.pl, www.glu- si.pl, www.slaboslyszacy.pl. Szczegółowy wykaz wszystkich źródeł inter- netowych, wraz z dokładnymi adresami, został zamieszczony na końcu pracy. Orientacyjną liczbę wykorzystanych do analiz przykładów podaje się każdorazowo przy omawianiu poszczególnych gatunków. Badanie i analiza tekstów, których źródłem jest Internet, wiążą się z szeregiem problemów zarówno natury technicznej, jak i metodologicznej. Labilność dostępności do materiału (zamykanie stron, blokowanie przez autorów możliwości odsłony, zmiana adresów) podyktowała konieczność datowania dostępu do wykorzystywanych w pracy stron WWW. W źród- łach internetowych, zamieszczonych na końcu rozprawy, odnotowano również te strony, które zostały zablokowane lub zamknięte, wcześ- niej jednak wchodziły w zakres podstawy materiałowej dzięki swojej czasowej dostępności. Jednym z niebezpieczeństw, związanych z pra- cą wykorzystującą do analiz teksty internetowe, jest też wyciąganie nie- uprawnionych wniosków co do relacji nadawczo-odbiorczych. Wiąże się to z trudnościami dotyczącymi określenia tożsamości internautów, którym Internet zapewnia anonimowość. Użytkownicy sieci, dzięki bez- imienności kontaktów, mają poczucie autonomii i niezależności od peł- nionych w realnym życiu ról społecznych. Autoprezentacje w postaci nicków, które są często elementem gry językowej, mają tylko znaczenie pragmatyczne, związane z kontekstem, w jakim zostały użyte. W związ- ku z powyższym materiał pochodzący z Internetu ograniczono do tek- stów zamieszczanych na portalach społecznościowych kierowanych do internautów posiadających wadę słuchu. Na zminimalizowanie nieści- słości związanych z określeniem tożsamości nadawcy tekstu pozwala też w znacznej mierze forma komunikatu, który daje się zidentyfikować jako pisany przez osobę z dysfunkcją słuchu – wyznaczniki widoczne są w obniżonej sprawności językowej na płaszczyźnie formalno-grama- tycznej i/lub leksykalno-semantycznej. W zdecydowanej większości ana- lizowanych przykładów zbieżność świata wirtualnego z rzeczywistym potwierdzają sami nadawcy tekstów poprzez ujawnianie expressis verbis swojej dysfunkcji. 2. Struktura pracy Niniejsze opracowanie jest próbą opisu wybranych komunikacyjnych aspektów tekstów pisanych w języku polskim przez osoby z dysfunkcją słuchu. Jak wcześniej wspomniano, oglądowi poddaje się komunikację ję- zykową za pośrednictwem komputera z dostępem do Internetu, telefonu 13 komórkowego z funkcją SMS oraz urządzenia faksującego. Uwarunko- wania medialnej komunikacji interpersonalnej oraz specyfika materiału, stanowiącego bazę podmiotową dla podjętych rozważań, podyktowały układ pracy, w której wyraźnie wyodrębniono część teoretyczną i część analityczną. W pracy stosuje się zamiennie terminy niesłyszący i głusi, uznając je za synonimy. Traktuje się je bardzo szeroko jako pojęcia określające oso- by z dysfunkcją słuchu. Takie uproszczenie podyktowały względy styli- styczne oraz to, iż praca nie dotyczy aspektów medycznych czy surdo- pedagogicznych, lecz prezentuje lingwistyczne analizy tekstów pisanych przez osoby z dysfunkcją słuchu z różnym typem uszkodzenia analizatora słuchowego i doświadczeniami komunikacyjnymi, a także różnymi spo- sobami komunikacji bezpośredniej, której interferencyjny wpływ jest wi- doczny w badanych tekstach. Tam, gdzie to konieczne (przede wszystkim w rozdziałach w części teoretycznej), rozróżnia się terminy: niesłyszący, głusi, słabosłyszący, ogłuchli, niedosłyszący, wskazując tym samym na róż- norodność środowiska, w którym ważny jest też aspekt tożsamościowy, a także na trudności jego opisu i ujednolicenia socjolingwistycznej charak- terystyki badanej grupy nadawców. Chcąc traktować badane zachowania komunikacyjne jako reprezen- tatywne dla nadawców tekstów z dysfunkcją słuchu, zidentyfikować śro- dowisko oraz społeczno-kulturowe, medyczne i lingwistyczne uwarunko- wania procesów porozumiewania się osób niesłyszących, wyodrębniono część teoretyczną, którą podzielono na pięć rozdziałów. Pierwszy z nich zawiera rozważania terminologiczne związane z pro- blematyką dysfunkcji słuchu, przybliża różnorodne typologie uszkodzeń słuchu, opisuje stereotyp głuchego zakorzeniony w języku polskim, konfrontuje poglądy słyszących specjalistów z postrzeganiem głuchoty przez samo środowisko. Wstępne rozpoznanie zagadnienia identyfika- cji osób z uszkodzonym słuchem ujawnia wewnętrzną złożoność tej po- pulacji. Rozdział drugi poświęcono sporom i problemom związanym z sys- temem edukacji niesłyszących, polaryzacji stanowisk w ocenie języko- wego aspektu w nauczaniu osób z dysfunkcją słuchu. Omówiono orga- nizację polskiego systemu kształcenia niesłyszących oraz współczesne metody wychowania językowego dzieci i młodzieży z uszkodzonym słuchem. Opisywane różne podejścia do edukacji głuchych i niedosły- szących uświadamiają, iż spory wokół metod kształcenia i charakteru placówek, w których powinny być stosowane, nie przyczyniają się do zapobiegania problemom językowym niesłyszących. Brak efektywnych strategii edukacyjnych skutkuje problemami komunikacyjnymi tego środowiska. 14 W rozdziale trzecim omówiono podłoże problemów tworzenia i ro- zumienia wypowiedzi pisanych przez osoby niesłyszące oraz wskazano charakterystyczne cechy ich języka i stylu. W rozdziale czwartym przedstawiono różne sposoby komunikacji głuchych w zależności od typu kontaktu i sytuacji komunikacyjnej oraz poświęcono go rozważaniom dotyczącym kompetencji komunikacyjnej osób z dysfunkcją słuchu i czynników wpływających na kształtowanie się różnych typów sprawności składających się na tę kompetencję. Uwypuk- lono warunki współdziałania komunikacyjnego i skutecznej interakcji. Zawarto także zasadnicze dla dalszych rozważań omówienie zagadnień dotyczących procesu komunikacji. Nastawienie pragmalingwistyczne wobec badań tekstów pisanych przez osoby z dysfunkcją słuchu wymusiło zajęcie się szeregiem za- gadnień z dziedziny socjologii i psychologii społecznej. Odwoływanie się do aspektów społecznych, kulturowych i sytuacyjnych w analizach językowych zachowań komunikacyjnych badanej grupy zobowiązało do rozpoznania zjawiska tożsamości społeczno-kulturowej głuchych, której dotyczy rozdział piąty. Prezentuje on również stan i perspek- tywy badań lingwistycznych nad polskim językiem migowym, będą- cym głównym wyznacznikiem tej tożsamości. Wyodrębnienie w roz- dziale fundamentalnych cech polskiego języka migowego, tak różnych od cech fonicznego języka polskiego, pozwoliło na pogłębienie analiz, w których uwzględnia się (w miarę potrzeb wynikających z eksplora- cji materiału) interferencyjny wpływ języka wizualno-przestrzennego. Wydawało się konieczne uzupełnienie pracy dotyczącej kręgu badań nad komunikowaniem się osób niesłyszących o ten wymiar zachowań komunikacyjnych. W kontekście rozważań zaprezentowanych w części teoretycznej usytuowano część materiałową pracy. W obliczu wielowymiarowości komunikacji, która implikuje wielość uwarunkowań jej przebiegu, uza- sadnione wydawało się wybranie takiego narzędzia analizy tekstów, które pozwoliłoby na rozpoznanie warunków efektywnej interakcji między niesłyszącymi nadawcami a adresatami/odbiorcami pisemnych wypowiedzi. Za aparat wyjaśniająco-interpretacyjny w stosunku do badanych za- chowań komunikacyjnych posłużyło pojęcie gatunku, które zostało szcze- gółowo omówione w pierwszym rozdziale części analitycznej. Rozważa się w nim istotę gatunku, przedstawia różne sposoby podejścia do analiz gatunkowych, podkreśla wieloaspektowość ujmowania tej kategorii tek- stu. Opisuje się także okoliczności kształtowania świadomości gatunko- wej niesłyszących nadawców, które rzutują na ich nie zawsze umiejętne poruszanie się we wzorcach gatunkowych polszczyzny. 15 Rozdział drugi części analitycznej poświęcono tekstowi w Internecie – jego immanentnym cechom. Rozdział trzeci ma charakter prezentacyjny – wskazuje na oferowa- ne przez Internet strony WWW i portale społecznościowe skierowane do osób niesłyszących i przez nie tworzone. Omawia się je w kategoriach struktur ponadgatunkowych. Kolejny rozdział prezentuje aspekty komunikacji interpersonalnej za pośrednictwem komputera z dostępem do sieci – interakcyjne zachowania językowe. Omówiono w nim wybrane gatunki i ich tekstowe aktualizacje, będące świadectwem udziału niesłyszących w tym typie komunikacji me- dialnej. Przedmiotem szczegółowych analiz w aspekcie komunikacyjnym objęto blogi, ogłoszenia i fora. Refleksji nad komunikacją za pośrednictwem telefonu komórkowe- go z dostępem do funkcji SMS poświęcony został rozdział piaty, w któ- rym analizom poddano krótkie wiadomości tekstowe. Skupiono się na ich funkcjonalności oraz ocenie ich pragmatycznej użyteczności dla nie- słyszących. Uwzględniono przy tym różne punkty widzenia – nadaw- cy i adresata – odbiorcy prymarnego, a także punkt widzenia odbiorcy sekundarnego. Komunikacji za pośrednictwem faksu poświęcono rozdział szósty, w którym dla potrzeb badań wykorzystano dostępny materiał – pisma o charakterze urzędowym oraz inne teksty dyrektywne, a także pisma in- formacyjne. W rozdziale tym zwrócono też uwagę na duży wpływ „kon- tekstu życiowego” (Dobrzyńska 1992: 79) na ich ukształtowanie struktu- ralne i językowe. Każda z części, dotycząca komunikacji za pośrednictwem określonego medium, została poprzedzona rozważaniami teoretycznymi, sytuujący- mi omawiane gatunki w perspektywie genologicznej i medialnej. Ostatni rozdział pracy zatytułowany Teksty dysfunkcyjne ma charakter podsumo- wujący część analityczną. Zakończenie, wykaz źródeł internetowych oraz bibliografia wraz z netografią zamykają publikację. 3. Zakres badań Akty komunikacji, które zachodzą w określonej społeczności języko- wo-kulturowej, od dawna stanowią przedmiot zainteresowań socjolin- gwistyki, podkreślającej społeczny kontekst uwarunkowań zachowań ję- zykowych oraz pragmalingwistyki, badającej użycia językowe (konkretne akty mowy), intencjonalne działania komunikacyjne. Takie też nastawie- nie przyjmuje się w prezentowanych rozważaniach. 16 Podjęte w pracy badania koncentrują się wokół takich głównych za- gadnień, jak: komunikacja (w tym interpersonalna komunikacja medial- na) oraz tekst (w tym tekst dysfunkcyjny, patologiczny). Dotyczą więc komunikacji w aspekcie dysfunkcji słuchu nadawców tekstów pisanych w języku polskim, które są przesyłane/tworzone za pomocą mediów, oraz warunków skutecznej interakcji w określonej sytuacji nadawczo-odbior- czej. Praca obejmuje lingwistyczne analizy tekstów z uwzględnieniem ich pragmatycznych i kontekstowych uwarunkowań. We współczesnej ling- wistyce kontekst10 rozumiany jest jako „zespół zróżnicowanych elemen- tów i relacji, które są konsekwencją istnienia tekstu w przestrzeni języka i kultury, w perspektywie ludzkich emocji i doświadczeń (społecznych czy indywidualnych), w odniesieniu do świata pojęć i do wiedzy o fak- tach pozajęzykowych” (Filar, Piekarczyk 2006: 22). W pracy kontekst wią- zany jest więc z sytuacją komunikacyjną (konsytuacją), której przypisuje się dużą rolę w docieraniu do intencji nadawczych i ustalaniu warunków skutecznej komunikacji. Uwzględnia się także aspekt społeczno-kulturo- wy kontekstu (w tym specyfikę społeczno-kulturowej tożsamości nadaw- ców), aby zinterpretować znaczenie pragmatyczne badanych zachowań językowych. Analizy tekstów osadzonych w tak rozumianym kontekście mu- szą wykraczać poza ramy jednej metodologii. Jest to zrozumiałe tym bardziej, iż rozprawa wpisuje się w nurt badań nad zachowaniami ko- munikacyjnymi osób z dysfunkcją słuchu, które to zachowania nie są typowe, a ich językowe przejawy są reprezentatywne tylko dla niewiel- kiej populacji użytkowników polszczyzny, osób z ograniczonym zakre- sem kompetencji komunikacyjnej, kształtowanej w innych warunkach niż u słyszących. Z tego też powodu zrezygnowano z narzędzi badaw- czych oferowanych przez gramatykę komunikacyjną (por. Awdiejew 2004; Habrajska 2004; Awdiejew, Habrajska 2004; 2006), która w szcze- gólności dotyczy tekstów języka mówionego oraz operuje standardami semantycznymi (odsyłającymi do odpowiednich scenariuszy) i typową sytuacją komunikacyjną. Znajomość standardów semantycznych nie jest oczywistością w środowisku osób niesłyszących. Dotarcie do nich w tekstach dysfunkcyjnych byłoby szczególnie utrudnione. Niestandar- dowa jest bowiem zarówno sytuacja komunikacyjna, jak i zachowania komunikacyjne. 10 W językoznawstwie strukturalnym przez kontekst rozumie się najbliższe otocze- nie jednostki leksykalnej w obrębie systemu lub tekstu. Szerzej o kontekście sytuacyjnym (sytuacji komunikacyjnej) por. rozdz. IV części teoretycznej. 17 Świadoma interdyscyplinarność11 i polimetodologiczność badań podjętych w pracy pozwala na korzystanie przy opracowaniu tematu (szczególnie części teoretycznej) z ustaleń różnych dyscyplin naukowych – psychologii (rozwojowej i społecznej), pedagogiki (szczególnie surdo- pedagogiki), interdyscyplinarnej logopedii (w tym surdologopedii), czy nauk medycznych (audiologii) oraz nauki o komunikacji, a także z do- świadczeń różnych obszarów badawczych lingwistyki tekstu (tekstologii lingwistycznej) i analiz dyskursu w części analitycznej. Współczesna lingwistyka tekstu zajmuje się nie tylko opisem struk- tury samego tekstu (ujęciem lingwistyczno-systemowym), ale także jego funkcjonowaniem i kontekstem tego funkcjonowania. W związku z tym podjęte w pracy badania nad tekstem w kontekście, który współwyznacza jego kompleksową charakterystykę, kierują czytelnika rozprawy w stro- nę terminu dyskurs (por. van Dijk [red.] 2001). W pracy konsekwentnie używa się terminu tekst, aby nie sugerować analiz oddalających się od tradycyjnego pola zainteresowań lingwistyki, przesuniętych w kierunku propozycji nauk społecznych przy szerokim rozumieniu terminu dyskurs . Pojęcie dyskurs niesłyszących nasuwałoby myślenie o pewnym typie uży- cia języka, typie komunikacji, odsyłającym w stronę społecznych dziedzin dyskursu (por. np.: dyskurs medyczny, ekologiczny, feministyczny, politycz- ny). Równocześnie myślenie o tekście jako zdarzeniu komunikacyjnym, zależnym od uczestników interakcji i kontekstu (orientacja dyskursyw- na), nie wyklucza traktowania tekstu jako pewnej autonomicznej i inte- gralnej całości, która wykazuje szereg regularności (por. Bartmiński, Nie- brzegowska-Bartmińska 2009: 34). Tak też komplementarnie podchodzi się do tekstu w zaprezentowanych w pracy badaniach, w których wyko- rzystuje się narzędzia charakterystyczne dla analizy dyskursu, pozostając przy terminie tekst12. Tym chętniej, iż w niektórych opracowaniach z za- kresu lingwistyki tekstu przyjmuje się synonimiczne rozumienie pojęcia tekst/dyskurs, gdyż „w każdym dyskursie realizowane są teksty” (Żydek- -Bednarczuk 2005a: 268), a „tekst dla swej jednoznaczności i kompletności 11 Podejmowanie badań o charakterze interdyscyplinarnym, które dążą do pełnego opisu złożoności analizowanych zjawisk, staje się wymogiem współczesnej nauki. Dodat- kowo zainteresowanie komunikacją medialną musi mieć charakter transdyscyplinarny. Musi wiązać takie dyscypliny naukowe, jak: medioznawstwo, psychologia, socjologia, antropologia, kulturoznawstwo, językoznawstwo itp. (por. Kita 2010: 273). 12 Stan badań nad tekstem przedstawiają m.in.: B. Boniecka (1991: 33–48, 1999: 13–32), T. Dobrzyńska (1991: 142–146), J. Warchala (1991: 12–35), A. Wilkoń (2002: 15–68), B. Wi- tosz (2005: 99–111), T. Żydek-Bednarczuk (2005a: 13–21), J. Bartmiński i S. Niebrzegowska- -Bartmińska (2009: 13–21), J. Labocha (2009: 45–56), M. Rzeszutko-Iwan (2009: 57–68). Pro- blematyce tekstu poświęcone są również tomy lubelskiej „czerwonej serii” redagowane przez J. Bartmińskiego i B. Boniecką (1998a, b).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Komunikacyjne aspekty tekstów pisanych przez osoby z dysfunkcją słuchu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: