Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00432 008715 10487645 na godz. na dobę w sumie
Komunikowanie publiczne Zagadnienia wybrane - ebook/pdf
Komunikowanie publiczne Zagadnienia wybrane - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 179
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-193-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W publikacji uzyskujemy odpowiedź na pytania: czym jest komunikowanie (się), jakie są jego rodzaje i jakie zasady nim rządzą, jaki jest w nim udział języka, jaką rolę odgrywa komunikowanie w nowoczesnym społeczeństwie.

Praca zawiera standardową i niestandardową wiedzę dotyczącą różnych kwestii związanych z komunikowaniem publicznym, a także zestaw lektur do omawianych zagadnień. W wybranym zagadnieniach komunikologicznych autorzy odnoszą się do: podstaw komunikacji społecznej, komunikowania politycznego, wywierania wpływu w komunikacji masowej, autoprezentacji i prezentacji w komunikacji publicznej, specyfiki komunikatu reklamowego, komunikacji językowej i etykiety językowej w Internecie i kreatywności leksykalnej w mediach.

Książka ma pomóc studentom w zebraniu, uporządkowaniu i ukierunkowaniu wiedzy z zakresu nauki o komunikacji. Może jednak także zainteresować tych, którym bliska jest ta problematyka.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Barbara Kudra, Elwira Olejniczak – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Współczesnego Języka Polskiego, 90-514 Łódź, al. Kościuszki 65 barbarakudra@uni.lodz.pl, elwira.olejniczak@o2.pl RECENZENT Małgorzata Karwatowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Katarzyna Gorzkowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁA Barbara Grzejszczak © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06445.13.0.S ISBN (wersja drukowana) 978-83-7969-104-3 ISBN (ebook) 978-83-7969-193-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści 7 Od redaktorów (Barbara Kudra, Elwira Olejniczak) ....................................... 9 Barbara Kudra, O komunikacji społecznej ..................................................... Ewa Szkudlarek-Śmiechowicz, Komunikowanie polityczne ............................ 25 Elwira Olejniczak, Wywieranie wpływu w komunikacji masowej .................. 49 Kazimierz Michalewski, Autoprezentacja i prezentacja w mediach ................. 75 Bartłomiej Cieśla, Jak sprawiać wrażenie osoby pewnej siebie w komunikacji publicznej? .............................................................................................. 87 Anna Sokół-Klein, Specyfika komunikatu reklamowego ................................. 105 Agnieszka Wierzbicka-Olejniczak, Komunikacja językowa i grzeczność w Inter- necie ....................................................................................................... 123 Katarzyna Burska, Kreatywność leksykalna w mediach .................................. 157 Od redaktorów Książka powstała z  myślą przede wszystkim o  studentach specjaliza- cji „Komunikowanie publiczne” na kierunku filologia polska Uniwersytetu Łódzkiego – by pomóc im w zebraniu, uporządkowaniu i ukierunkowaniu wiedzy z zakresu nauki o komunikacji. Może jednak również zainteresować tych, którym bliska jest ta problematyka. Na publikację składa się osiem artykułów pracowników Katedry Współ- czesnego Języka Polskiego. Są one poświęcone wybranym zagadnieniom komunikologicznym, odnoszącym się do: podstaw komunikacji społecznej (Barbara Kudra), komunikowania politycznego (Ewa Szkudlarek-Śmiecho- wicz), wywierania wpływu w komunikacji masowej (Elwira Olejniczak), au- toprezentacji i prezentacji w komunikacji publicznej (Kazimierz Michalewski i  Bartłomiej Cieśla). Specyfiki komunikatu reklamowego dotyczy artykuł Anny Sokół-Klein, komunikacji językowej i etykiecie językowej w Interne- cie poświęcony jest tekst Agnieszki Wierzbickiej-Olejniczak, a kreatywności leksykalnej w mediach – opracowanie Katarzyny Burskiej. Barbara Kudra, Elwira Olejniczak Barbara Kudra* O komunikacji społecznej „[…] najbardziej trafnym wyróżnikiem człowieka wydaje się określenie homo communicans, gdyż właśnie umiejętność skutecznego porozumiewania się z innymi przyczyniła się do rozwoju specyficznie ludzkiej kultury” (Kacz- marek 2009: 11). Wypowiedź ta podkreśla ludzki i zarazem społeczny wy- miar procesu komunikacji. Literatura naukowa na temat komunikacji społecznej jest bardzo bogata. Dlatego w artykule odniosę się tylko do wybranych, powszechnie uznanych ujęć komunikacji społecznej oraz jej podstawowych wyróżników. Moim celem jest bowiem wskazanie najważniejszych zagadnień (problemów) dotyczących komunikacji społecznej, a nie próba ogarnięcia czy wyczerpania wszystkich treści z nią związanych. Komunikowanie może być interpretowane w różnym kontekście: lingwi- stycznym, instrumentalnym, interpersonalnym oraz kulturowym (Nęcki 2003: 9). W kontekście lingwistycznym kładzie się nacisk na wszystkie wypowiedzi poprzedzające daną kwestię; w instrumentalnym ważny jest typ zadania, sytu- acji, w jakiej odbywa się komunikacja, liczy się też cel i funkcja wypowiedzi; w kontekście interpersonalnym istotne jest kto z kim rozmawia, czyli rodzaj relacji między rozmówcami, a kontekst kulturowy skłania ku zwróceniu szcze- gólnej uwagi na cechy wypowiedzi charakterystyczne dla danego narodu, kraju czy grupy. Wynika z tego, że komunikowanie społeczne jest procesem zło- żonym, wieloaspektowym. Dlatego też jego analizy wymagają optymalnego interdyscyplinarnego/transdyscyplinarnego podejścia, tj. psychologiczne- go, lingwistycznego, socjologicznego, pedagogicznego itp. Nauka o komu- nikowaniu (komunikologia), która zajmuje się zagadnieniami związanymi * Prof. nadzw. dr hab. Barbara Kudra – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Katedra Współczesnego Języka Polskiego, al. Kościuszki 65, 90-514 Łódź. 10 z komunikacją, jest nauką z pogranicza różnych dyscyplin. Interdyscyplinar- ność komunikologii na poniższym wykresie dokładnie przedstawiła Bogusława Dobek-Ostrowska (2007: 23). PSYCHOLOGIA psychologia społeczna psychologia komunikowania SOCJOLOGIA socjologia mediów socjologia komunikowania JĘZYKOZNAWSTWO lingwistyka semiologia A N UKA O K O MUNIKO W A N I U KOMUNIKOWANIEM STUDIA NAD POLITYCZNYM NAUKI TECHNICZNE informatyka telekomunikacja NAUKI EKONOMICZNE zarządzanie marketing public relations FILOZOFIA etyka (cid:157)lozo(cid:157)a polityki (cid:157)lozo(cid:157)a komunikowania POLITOLOGIA wybory działania polityczne procesy polityczne partie i systemy partyjne elity polityczne NAUKI PRAWNICZE prawo autorskie prawo prasowe regulacje funkcjonowania organizacji medialnych Schemat 1. Interdyscyplinarność nauki o komunikowaniu Źródło: Dobek-Ostrowska 2007: 23 Problematyka badań w nauce o komunikowaniu obejmuje następujące zagadnienia: nadawca, intencja (studia nad perswazją, propagandą, strategia- mi komunikacyjnymi), przekaz (analiza empiryczna i semiologiczna różnych tekstów), kodowanie (kody werbalne i  niewerbalne, zawartość przekazu), kanał (m.in. nowe technologie, środki w  komunikowaniu interpersonal- nym, grupowym, masowym), działanie komunikacyjne (dynamika interakcji Barbara Kudra 11 w strukturach organizacyjnych), szum (zakłócenia psychologiczne i fizyczne), odbiorca (m.in. badanie publiczności), dekodowanie (studia nad percepcją), interpretacja (rozumienie tekstu, sens, znaczenie), efekt (społeczny, kultural- ny, reklama, opinie, wartości, socjalizacja), sprzężenie zwrotne (komuniko- wanie w organizacjach, komunikowanie interpersonalne) (Dobek-Ostrowska 2007: 24). W naukach humanistycznych często podkreśla się (i uznaje) rolę psycho- logii społecznej w komunikowaniu. W tej koncepcji komunikacja społeczna jest zachowaniem, które można obserwować; jest procesem wymiany inter- personalnej regulującej właściwe stosunki między ludźmi (Nęcki 1992: 29). Zanim rozważymy istotę procesu komunikacji społecznej, przyjrzyjmy się podobieństwom i różnicom w sposobie definiowania pojęcia komunika- cja/komunikowanie (się). 1. KomuniKacja, KomuniKowanie (się) – ujęcia definicyjne Według Walerego Pisarka komunikowaniem nazywamy „przekazywa- nie treści psychicznej, i to zarówno treści intelektualnej, jak i emocjonalnej, a więc tego, co się myśli lub tego, co się czuje, przez osobnika (lub osobników) A osobnikowi (lub osobnikom) B” (Pisarek 2008: 17). Bogusława Dobek-Ostrowska rozszerza definicję W. Pisarka. Definiu- je komunikowanie jako „proces porozumiewania się jednostek, grup lub in- stytucji. Jego celem jest wymiana myśli, dzielenie się wiedzą, informacjami i ideami. Proces ten odbywa się na różnych poziomach, przy użyciu zróżni- cowanych środków i wywołuje określone skutki” (Dobek-Ostrowska 2002: 13). Co ważne, autorka przypisuje komunikowaniu kilka zasadniczych cech (tamże: 14–15). Jest ono procesem społecznym (przebiega zawsze na gruncie relacji międzyludzkich i w określonym kontekście społecznym), jest determi- nowane przez liczbę i charakter uczestników procesu (np. kontekst interper- sonalny, grupowy, instytucjonalny, publiczny, masowy, międzykulturowy). Jest też procesem kreatywnym, ponieważ polega na budowaniu nowych pojęć, nowej wiedzy o świecie. Komunikowanie ma charakter dynamiczny, polega bowiem na ciągłej interpretacji informacji, które do nas docierają. Komuni- kowanie jest również procesem interakcyjnym, bo między jego uczestnikami wytwarzają się określone stosunki. W słownikach języka polskiego znajdziemy definicje czasowników ko- munikować i komunikować się. I tak: Inny słownik języka polskiego PWN (Bańko [red.] 2000: 658) notuje trzy rozumienia: O komunikacji społecznej 12 np. w rozmowie lub listownie; mówimy też, że dwie osoby się komunikują; – jeśli ktoś komunikuje się z kimś, to wymienia z nim jakieś informacje, – jeśli komunikujemy komuś coś, to zawiadamiamy go o tym; – jeśli dwie części jakiegoś systemu komunikują się, to istnieje pomiędzy nimi przepływ informacji, energii, materii itd. Mówimy też, że jedna część jakiegoś systemu komunikuje się z drugą. Uniwersalny słownik języka polskiego PWN (Dubisz [red.] 2008: 192) podaje następujące definicje: komunikować – ‘podawać coś do wiadomości, przekazywać jakąś informację, zawiadamiać o  czymś’; komunikować się – ‘utrzymywać z kimś kontakt, porozumiewać się’, a drugie znaczenie ‘mieć połączenie, łączyć się’. Różnicę w znaczeniach obu czasowników komunikować i komunikować się trafnie ujęła Urszula Żydek-Bednarczuk: Komunikowanie się to proces, w  którym interlokutorzy zamieniają się rolami i wspólnie uczestniczą w przekazywaniu informacji, są ze sobą w interakcji. Proces ten jest dwukierunkowy i wymaga bądź styczności fizycznej nadawcy i odbiorcy, bądź medium, które takie sprzężenie zwrotne umożliwia […]. Natomiast komunikowanie (bez zaimka zwrotnego) dokonuje się dzięki mediom i środkom transmisji informa- cji. Jako proces charakteryzuje się jednokierunkowością. Ważny jest nadawca – od- biorca zaś „słucha” (Żydek-Bednarczuk 2005: 10). Marian Bugajski akcentuje w definicji komunikowania łaciński źródło- słów czasownika communico – ‘uczynić wspólnym, połączyć, udzielić wia- domości’. „Communio to ‘uczestnictwo, wspólność’. To pozwala sądzić, że komunikacja to nie tylko porozumiewanie się, ale także stanowienie wspól- noty” – podkreśla Bugajski (2006: 436). Co do rzeczowników komunikacja i komunikowanie, to zwykle używa się ich wymiennie, choć z semantycznego punktu widzenia w leksemie komunikowanie akcent położony jest na proce- sualność, a w komunikacji na efekt, wytwór/produkt. 2. modele (schematy) KomuniKacji języKowej W objaśnianiu złożonego procesu komunikacji pomocne są abstrakcyjne, uproszczone modele, przybliżające i obrazujące ten skomplikowany proces. Trzeba od razu podkreślić, że język odgrywa w porozumiewaniu się najważ- niejszą rolę. Dlatego najstarszy model, Karla Bühlera, to model komunika- cji językowej. Badacz wyróżnił w nim nadawcę, tekst i odbiorcę. Najbardziej znanym modelem wśród lingwistów jest model Romana Jakobsona, mimo że dotyczył on tekstu poetyckiego. Model ten zawiera więcej elementów składo- wych niż Bühlerowski. Według R. Jakobsona: Barbara Kudra 13 Nadawca kieruje komunikat do odbiorcy. Aby komunikat był efektywny, musi on odnosić się do kontekstu (czyli musi coś oznaczać), kontekstu uchwytnego dla od- biorcy i albo zwerbalizowanego, albo dającego się zwerbalizować; dalej, konieczny jest kod, w pełni lub przynajmniej w części wspólny dla nadawcy i odbiorcy […]; na koniec musi istnieć kontakt – fizyczny kanał i psychiczny związek między nadawcą i odbiorcą, umożliwiający im obu nawiązanie i kontynuowanie komunikacji (Jakob- son 1989: 81). Tak pojęty akt komunikacji został zobrazowany następującym schematem: Nadawca Kontekst Komunikat Kontakt Kod Odbiorca Kolejne schematy/modele jeszcze bardziej rozszerzyły Jakobsonowską propozycję o takie elementy, jak: kanał, czyli droga przekazu; szumy, które uniemożliwiają prawidłową komunikację lub ją blokują; sprzężenie zwrotne, tj. reakcja odbiorcy (w modelu R. Jakobsona odbiorca jest pasywny). kodowanie Référent Przekaz kanał dekodowanie kompetencje językowe i parajęzykowe NADAWCA kompetencje ideologiczne i kulturowe determinacje psychiczne kompetencje językowe i parajęzykowe ODBIORCA kompetencje ideologiczne i kulturowe determinacje psychiczne przymusy świata dyskursu model produkcji przymusy świata dyskursu model interpretacji Schemat 2. Schemat komunikacji C. Kerbrat-Orecchioni Źródło: Kita 1998: 23 O komunikacji społecznej 14 Na przykład w  modelu Catherine Kerbrat-Orecchioni (schemat 2) nadawca i odbiorca posiadają kompetencje językowe i parajęzykowe, kompe- tencje ideologiczne i kulturowe oraz uwarunkowania psychiczne. Widoczne są też w tym modelu dwa poziomy komunikacji: na poziomie nadawczym komunikat jest tworzony i nadawany, a na poziomie odbioru komunikat jest dekodowany i interpretowany. Można też zauważyć, że i nadawca, i odbiorca mówią „różnymi” językami, bo mogą posiadać różne kompetencje językowe i kulturowe. Urszula Żydek-Bednarczuk, proponując własny schemat komunikacji (2005: 25–29), rozszerza go o elementy związane z kontekstem i sytuacją, a przede wszystkim podkreśla interakcję między nadawcą i odbiorcą. Pisze: Interakcja warunkuje powstanie tekstu. Jest ona tym elementem w komunikacji, któ- ry może dotyczyć języka mówionego – powoduje wtedy wymianę ról nadawczo-od- biorczych. Może też być efektem powstania tekstu pisanego – np. recenzji, referatu, gdzie interakcja nie zawsze związana jest ze zmianą roli nadawczo-odbiorczej. Musi ona uwzględniać następujące kryteria: uczestnicy, temat, forma efektu interakcji – czyli ramę układu interakcyjnego JA, TY, TU, TERAZ. O interakcji nie możemy mówić jako o zjawisku jednostkowym […]. Skłonni jesteśmy uznać interakcję za ze- spół działań językowych prowadzonych zarówno z uwzględnieniem wzoru charak- terystycznego dla danej instytucji, grupy społecznej, jak i indywidualnych wymian, w których istnieje powtarzalność zachowań oraz kreatywność (Żydek-Bednarczuk 2005: 24). Uczestnik A Uczestnik B komunikat kanał szumy SPRZĘŻENIE ZWROTNE KONTEKST Schemat 3. Elementy procesu komunikowania według B. Dobek-Ostrowskiej Źródło: Dobek-Ostrowska 2007:64 Barbara Kudra 15 Stanisław Grabias natomiast nakłada na interakcję szereg ustalonych reguł, znanych uczestnikom aktu komunikacyjnego (1994: 219). Stwierdza: Aby wypowiedź stała się komunikatem, nadawcę i odbiorcę musi łączyć psychiczna gotowość do podjęcia interakcji (chęć rozmowy i wysiłek włożony w odkrywanie in- tencji nadawcy) oraz tożsamość kulturowa wyznaczona wspólnym systemem warto- ści, pozwalających ujmować rzeczywistość w podobnych kategoriach intelektualnych i w miarę podobnych kategoriach emocjonalnych (Grabias 1994: 232). Niezależnie od różnych modelowych propozycji każdy proces komunika- cji składa się z szeregu ściśle ze sobą powiązanych elementów, które „decydują o dynamicznym i transakcyjnym charakterze komunikatu. Do stałych ele- mentów procesu zalicza się kontekst, uczestników, przekaz/komunikat, ka- nał, szumy i sprzężenie zwrotne” (Dobek-Ostrowska 2007: 64) – schemat 3. Z przeglądu schematycznych ujęć komunikowania widać, w jakim kie- runku zmierzają w nich zmiany. Zestawienia schematów komunikacji doko- nała U. Żydek-Bednarczuk (2005: 21), akcentując modyfikacje w ich obrębie, które polegają na: – rozszerzeniu części związanej z sytuacją i kontekstem (wprowadzenie relewancji i referencji); – wykorzystaniu w  schemacie uwarunkowań społeczno-kulturowych, które wpływają na produkcję tekstu; – wprowadzeniu pojęcia dyskursu obok tekstu; – uzupełnieniu kompetencji komunikacyjnej o przymus dyskursów i ga- tunki mowy; – rozszerzeniu pojęć nadawcy i odbiorcy (od obu wymaga się określonej wiedzy o świecie, kompetencji językowej i pozajęzykowej oraz przypisuje się im intencję i recepcję); – zastąpieniu kodu przez język (zachowano pojęcie kodowania i deko- dowania tekstu, przekazu). W  schematach komunikacji pojawiają się pojęcia m.in. dyskursu i in- terakcji. Jaka jest ich relacja w stosunku do pojęcia komunikacji? Interakcja warunkuje komunikację. By doszło do komunikacji, musi istnieć wzajemne od- działywanie nadawcy i odbiorcy. Dyskurs natomiast, rozumiany jako zdarzenie komunikacyjne, jest jedną z form, technik komunikacji, ale też jej produktem. Podsumować można krótko wszystkie zmiany w schematach/modelach komunikacji językowej następującą wypowiedzią: Nastawienie interakcyjne w komunikacji polega więc na rozpoznawaniu komuni- kacyjnych możliwości odbiorcy. Najważniejsze staje się wejście w  aktualizowany kontekst funkcjonalny wypowiedzi – do kogo, w jakim celu, w jakiej sytuacji – nie zaś pozostawanie w niezmiennym, indywidualnym kontekście własnych możliwości O komunikacji społecznej 16 nadawczych. Tworząc komunikat, winniśmy go tworzyć ze względu na jego aktu- alnego odbiorcę, nie zaś wyłącznie ze względu na własną indywidualną ekspresję (Skudrzykowa 2001: 335). M. Bugajski dodaje jeszcze, powołując się na W. J. Onga (1992: 230), że „w rzeczywistej komunikacji ludzkiej nadawca musi nie tylko przyjąć pozycję nadawcy, lecz także pozycję odbiorcy, zanim może cokolwiek przesłać”. Pod- kreśla również, że „gdy nie ma komunikacji bezpośredniej z fizyczną obecnością odbiorcy, to nadawca jako odbiorców «wyczarowuje osoby fikcyjne»” (Bugajski 2006: 443). Tak się dzieje m.in. w komunikacji masowej, medialnej, gdy nadawca „musi sobie wyobrazić tzw. odbiorcę masowego (odbiorcę zbiorowego, zbioro- wość odbiorców) i powinien mieć pewność, że do niego dotarł i został właściwie zrozumiany” (tamże, s. 443). To spostrzeżenie M. Bugajskiego prowadzi nas do pojęcia komunikacji medialnej, która jest zarazem komunikacją masową. Zanim jednak przejdziemy do medialnego i innych typów komunikowa- nia, warto przyjrzeć się zestawieniu różnych ujęć komunikacji, które zawarte są w książce pt. Komunikacja między ludźmi. Motywacja, wiedza i umiejętności (Mor- reale, Spitzberg, Barge 2008: 3–40). Są to następujące rozumienia komunikacji: – komunikacja jako proces organizowania wiadomości w celu stworze- nia znaczenia, przy czym wiadomości mogą być wytwarzane w toku interakcji werbalnie lub niewerbalnie – poprzez dźwięki, działania i gesty; organizowa- nie należy rozumieć jako zarządzanie lub kierowanie ludźmi lub materiałem, a znaczenie odnosi się do interpretacji wiadomości; – komunikacja jako transfer informacji. Model takiej komunikacji obejmuje: nadawcę, odbiorcę, kanał jako środek przekazu wiadomości, wia- domość, kodowanie, dekodowanie, szumy (zakłócenia), które mogą wystąpić na poziomie wiadomości, kodowania i dekodowania; – komunikacja jako uzgadnianie znaczenia (zrozumienie wiadomości przez odbiorcę). Mamy wtedy do czynienia z interakcyjnym modelem komu- nikacji, kodowanie i dekodowanie wraz z szumami dotyczy zarówno nadaw- cy, jak i odbiorcy; – komunikacja jako transakcyjny model. Ludzie są tu równoczesnymi nadawcami i odbiorcami wiadomości, np. w trakcie komunikowania odbiorca wysyła nadawcy wiadomości niewerbalne (gestykulacją, wzrokiem itp.); – komunikacja jako perswazja. Nadawca ma na celu zmianę postaw, wartości, działań odbiorcy lub ich wzmocnienie; – komunikacja jako tworzenie społeczności. Wymienione ujęcia komunikowania wiążą się też z jego funkcjami. Są nimi, według Bogusławy Dobek-Ostrowskiej (2007: 68–69): funkcja infor- macyjna, edukacyjna, identyfikacji osobistej, integracyjna, mobilizacyjna, rozrywkowa. Barbara Kudra 17 Walery Pisarek (2008: 174–177) krytycznie ustosunkowuje się do za- gadnienia klasyfikacji, typologii i  funkcji procesów komunikowania. Jest zwolennikiem przedstawiania raczej typologii otwartej, wieloaspektowej, niż „modelowej doskonałej klasyfikacji”. W związku z tym wyodrębnia osiem kryteriów podziału, którym podporządkowuje poszczególne funkcje komuni- kowania. Są to m.in. takie kryteria, jak: sposobu komunikowania (funkcja po- wiadamiająca/informacyjna, funkcja komentująca), skutku komunikowania (funkcje: socjalizująca, integracyjna, innowacyjna, inspirująca, kryminogenna itd.), zakresu/dziedziny komunikowania (funkcje: polityczna, gospodar- cza, oświatowa, kulturalna, administracyjna, prawna, językowa, estetyczna itd.), systemu wartości (funkcja pożądana, funkcja niepożądana/dysfunkcja), świadomości nadawcy (funkcja zamierzona, funkcja niezamierzona). 3. typologie procesów KomuniKowania Klasyfikacje procesów komunikowania otwiera schemat Denisa McQuaila, który przedstawia podział procesu komunikowania ze względu na zasięg uczestników, wyróżniając następujące poziomy komunikowania: intraperso- nalne, interpersonalne, grupowe, między grupami, organizacyjne (instytu- cjonalne), masowe (schemat 4). Piramida McQuaila pokazuje jednocześnie, który z poziomów jest najszerszy, obejmujący największy zasięg uczestników komunikacji. Bogusława Dobek-Ostrowska (2007) przedstawia także inne klasyfika- cje/typologie. Na przykład ze względu na kanał porozumiewania się wyróż- nia komunikowanie: – interpersonalne (bezpośrednie); – masowe (pośrednie); – interpersonalne sieciowe (pośrednie). Dodajmy, że głównymi kanała- mi w komunikowaniu interpersonalnym są kanały formalne (struktury insty- tucjonalne) oraz nieformalne (duża wymienność ról nadawców i odbiorców). Ze względu na stosowane znaki i kody komunikowanie dzieli się na: – werbalne (cyfrowe): forma ustna, forma pisemna; – niewerbalne (analogowe): kinezjetyka (związana z ekspresją twarzy i mową ciała), parajęzyk (cechy wokalne: ton, barwa, wysokość, natężenie gło- su, tempo mówienia), autoprezentacja (wygląd fizyczny, ubranie, fryzura, ma- kijaż, budowa ciała), haptyka (dotyk, uścisk dłoni, pocałunki, poklepywanie), proksemika (relacje przestrzenne, dystans), chronemika (czas), elementy otoczenia (temperatura, oświetlenie, hałas). O komunikacji społecznej 18 MAŁO PRZYPADKÓW Komunikowanie masowe Komunikowanie organizacyjne/instytucjonalne (np. komunikowanie polityczne, komunikowanie w przedsiebiorstwie) Komunikowanie między grupami (np. społeczności lokalne) Komunikowanie grupowe (np. rodzina, grupa rówieśnicza) Komunikowanie interpersonalne (np. między dwiema jednostkami) Komunikowanie intrapersonalne (np. komunikowanie się człowieka z własnym organizmem) DUŻO PRZYPADKÓW Schemat 4. Piramida McQuaila – poziomy komunikowania Źródło: Dobek-Ostrowska 2007:71 Komunikowanie niewerbalne pełni następujące funkcje: zastępowania, uzupełnienia, ekspozycji (pozy ukazujące uczucia, emocje), regulacji (kon- trola), moderujące (tzw. adaptatery, np. do łagodzenia napięć) (tamże: 81–82). Ważny jest też podział procesu komunikowania ze względu na cel prze- kazu. Wyróżnia się tu komunikowanie informacyjne oraz perswazyjne (tamże: 83–87). W nawiązaniu do ostatniego podziału proponowałabym jeszcze jeden – ze względu na intencję nadawcy i jego dominującą rolę (asymetryczność ról nadawcy i odbiorcy, narzucanie swej woli odbiorcy) warto, moim zdaniem, wyróżnić komunikację apodyktyczną, którą można byłoby przeciwstawić komunikacji deliberatywnej (symetria ról nadawcy i odbiorcy, partnerstwo i dążenie do kompromisowego rozwiązania). Pewne cechy komunikacji deliberatywnej odnajdujemy w wyróżnionej przez Stephena Coveya (Stewart [red.] 2007: 66–68) komunikacji syner- gicznej, która jest, według autora, m.in. efektywna, zaangażowana, kreatywna, skuteczna, uwzględniająca aspekty zaufania, szacunku, empatii i kompromisu. Barbara Kudra 19 Marian Bugajski natomiast dzieli komunikację na dominującą (komuni- kacja oficjalna, upowszechniana przez środki masowego przekazu; o pośred- nim, zbiorowym, jednokierunkowym kontakcie z uprzywilejowaną pozycją nadawcy i uwydatniona perswazyjną funkcją języka) i alternatywną (komu- nikacja wspólnot komunikatywnych, uczestnicząca, z aktywnymi, twórczymi, upodmiotowionymi uczestnikami) oraz odpowiednio oficjalną i nieoficjalną (Bugajski 2006: 419). Ciekawie i  inaczej o  typologii komunikacji wypowiada się Michael Fleischer (2012). Przywołując przykłady rodzajów komunikacji za różnymi badaczami, zwraca uwagę na to, że nie powinno się mylić tematów komuni- kacji, które mogą być najróżniejsze, z typami komunikacji. Badacz podejmu- je próbę strukturalnej i funkcjonalnej typologizacji komunikacji, przyjmując następujące założenie: „przedmiotem badań komunikacji społecznej jest tyl- ko i wyłącznie komunikacja face-to-face, czyli, by tak rzec, żywa komunikacja, odbywająca się w sytuacji fizycznej obecności aktantów danych aktów komu- nikacji. Wszystkie inne formy są, tak czy inaczej, limitowanymi komunika- cjami lub notacjami takich limitowanych komunikacji” (Fleischer 2012: 9). Zgodnie z przyjętym założeniem badacz wyróżnia 10 typów komunikacji face-to-face, czyli bezpośredniej. Warto je tu przywołać: – komunikacja frazeologiczna – skonwencjonalizowana, stereotypowa. W jej ramach transportuje się znaczenia już wynegocjowane (interlokutorzy jedynie utwierdzają się w określonych mniemaniach). „Komunikacja fraze- ologiczna jak ognia unika wątpliwości i niepewności, wielości poglądów i re- latywizmu, gdyż te niszczą jej strukturę i niwelują funkcję” (tamże: 38–39); – komunikacja tautologiczna – polega na współdziałaniu interlokuto- rów, którzy „podrzucają sobie funkcjonalnie identyczne (lecz strukturalnie różne) wypowiedzi, przez co dochodzi do czegoś, co można by nazwać ko- munikacyjnym kręceniem się w kółko” (tamże: 43); – komunikacja termostatowa – przebiega „na zasadzie działania termo- statu, czyli na bezpośrednim następstwie akcji i reakcji oraz stałej wymianie wypowiedzi […]. Mamy zatem do czynienia z pętlą feedbacku […], komuni- kacja kręci się w kółko […] nie ma początku ani końca” (tamże: 48), oparta jest na schemacie pytań i odpowiedzi; – komunikacja diagnostyczna – „wypowiedź czy akt komunikacji sta- nowią swego rodzaju pretekst do czegoś innego, z komunikacją niemającego już nic lub zbyt wiele wspólnego […]. Komunikacje diagnostyczne to wszel- kie komunikacje, w których nie chodzi o to, co się mówi, lecz o to, jak się mówi, czy generalnie – komunikuje” (tamże: 52–53); – komunikacja działaniowa – „chodzi wyłącznie o produkcję jako ele- ment działania w danej sytuacji społecznej w celu podtrzymania tej sytuacji O komunikacji społecznej 20 przy pomocy komunikacji, a więc kiedy zaprzestanie produkcji wypowiedzi lub brak jej produkcji zakłóciłby lub zlikwidowałby tę właśnie sytuację (ko- munikacja typu small talk)” (tamże: 57); – komunikacja autystyczna – „generalnie bazuje na tym, że aktantom za- sadniczo obojętne jest, co mówi ten drugi. Interlokutorzy realizują wypowiedzi, nie oglądając się na to, co inni aktanci mogliby z tym począć” (tamże: 61); – komunikacja eufemistyczna – polega na tym, „by przy pomocy kon- kretnej wypowiedzi powiedzieć coś konkretnego tak, by w gruncie rzeczy nie zostało to (bezpośrednio) powiedziane, ale zostało przez drugiego aktanta zrozumiane, zaś pierwszy aktant w każdym momencie miał przekonującą możliwość twierdzenia, że czegoś takiego, co zostało zrozumiane, wcale nie mówił lub by miał możliwość wycofania się z zamanifestowanego stanowiska, znaczenia itp.” (tamże: 68); – komunikacja indeksalna – odmienny typ komunikacji, który pozwala uniknąć wielu problemów, jakie generuje typowa komunikacja prowadzona za pomocą znaków symbolicznych (tamże: 74); – komunikacja kooperatywna – można ją nazwać komunikacją gene- ratywną – w centrum procesu produkcji wypowiedzi stoi zawsze negocjacja znaczeń, co do których nie panuje jeszcze konsens (tamże: 92); – komunikacja subwersywna – „bazuje ona, inaczej niż w przypadku komunikacji indeksalnej […], na demaskacji negocjacji znaczeń, jako dzia- łalności opartej na wykorzystaniu stereotypów, uprzedzeń, manipulacji itp.” (tamże: 96). 4. KomuniKowanie masowe/medialne Współczesna komunikacja naznaczona jest masowością/medialnością. W opracowaniach często podkreśla się mediatyzację współczesnej komuni- kacji, a nawet totalną mediatyzację współczesnego świata. Upowszechniło się określenie globalna wioska, którego użył McLuhan na nazwanie świata pomniejszonego do rozmiarów wioski, przez zastosowanie nowych techno- logii. Goban-Klas (2005: 294) natomiast wprowadził termin społeczeństwo medialne na określenie „społeczeństwa nasyconego mediami […]. Jest to spo- łeczeństwo, w którym nie kontakty bezpośrednie […], ale kontakty zapośred- niczone przez media są dominującą formą kontaktów społecznych”. Komunikowanie masowe/medialne jest jedną z form komunikacji spo- łecznej, która polega na przekazywaniu treści za pomocą mediów, ma zatem charakter pośredni. Francuscy badacze Baylon i Mignot traktują komunikację masową jako: Barbara Kudra 21 zespół zabiegów, poprzez które grupy specjalistów wykorzystują media, aby rozpo- wszechniać treść informacyjną lub symboliczną. Charakteryzuje się [ta komunikacja] wykorzystaniem najróżniejszych technik (prasy o dużym nakładzie, kina, radia, tele- wizji, miejskiego plakatu reklamowego itd.), zasięgiem obszaru transmisji (regional- nej, krajowej czy nawet światowej), różnorodnością publiczności, do której dociera (Baylon, Mignot 2008: 177). Pośredni i jednostronny charakter komunikacji masowej/medialnej po- woduje czasowy i przestrzenny dystans między nadawcą i odbiorcą oraz brak wymiany ról między nimi. Jednak wraz z rozwojem mediów cyfrowych charakter tej komunikacji zmienia się. Media cyfrowe łączą bowiem jednocześnie funkcje komunikowa- nia masowego i interpersonalnego, następuje prywatyzowanie sfery publicznej. Zakres oficjalności komunikacji, np. internetowej, elektronicznej, jest znacz- nie węższy niż w komunikacji rzeczywistej (realnej) (Grzenia 2006: 64). Z komunikacją masową (medialną) wiążą się jeszcze dwie kolejne for- my komunikacji społecznej – polityczna i publiczna. Komunikowanie poli- tyczne to „proces transmisji politycznie relewantnych informacji od jednego do pozostałych elementów systemu politycznego, a następnie krążenie tych informacji między systemami – politycznym i społecznym” (Dobek-Ostrow- ska 2007: 142). Upraszczając, komunikacja polityczna dotyczy relacji między różnymi szczeblami władzy i obywatelami. Komunikowanie polityczne jest procesem wieloaspektowym; zawiera w sobie elementy i propagandy, i reklamy, i public relations, i wreszcie tzw. marketingu politycznego. Zazwyczaj jest komunikowaniem jednokierunko- wym, swoistą transmisją. W systemach otwartych, demokratycznych media, oczywiście, ułatwiają przepływ komunikatów także w przeciwnym kierunku. Kanałem transmisyjnym dla przepływu informacji są – jak wspomniano – media. Zwykle komunikowanie polityczne odbywa się w formie wystąpień publicznych tzw. ludzi władzy; są to np. przemówienia, wywiady, konferencje prasowe itp. Komunikowanie publiczne z kolei ma charakter bardziej sformalizowany (niż polityczne), dotyczy sfery publicznej (nie zaś prywatnej) i ograniczo- ne jest do terytorium regulowanego przez przepisy i prawo. Związane jest z (za)stosowaniem prawa, wprowadzaniem różnorodnych procedur czy po- dejmowaniem decyzji publicznych. Obejmuje m.in. obowiązek informowania społeczeństwa o sprawach ważnych dla niego – przez prezentację wiadomości w specjalnych serwisach informacyjnych, społecznych kampaniach reklamo- wych, obejmuje także obowiązek prowadzenia dialogu między nadawcami publicznymi i ich odbiorcami, słuchania uwag i pytań obywateli, składania (tj. podawania do publicznej wiadomości) sprawozdań, a także – pogłębianie O komunikacji społecznej
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Komunikowanie publiczne Zagadnienia wybrane
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: