Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00277 006432 13600818 na godz. na dobę w sumie
Koncepcja bilansu według teorii Wilhelma Osbahra jako kierunek doskonalenia sprawozdawczości finansowej – propozycja modelu - ebook/pdf
Koncepcja bilansu według teorii Wilhelma Osbahra jako kierunek doskonalenia sprawozdawczości finansowej – propozycja modelu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 280
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9142-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> finanse
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).
W swoim spojrzeniu na bilans i jego miejsce w systemie informacyjnym przedsiębiorstwa, W. Osbahr co najmniej o sto lat wyprzedził swoją epokę.
Zaprezentowana w książce nowa formuła bilansu może być niezwykle użyteczna, może nie tyle jako zastępująca dotychczasową formę prezentacji, ale jako bardzo przydatny element dodatkowych informacji i objaśnień do sprawozdania finansowego, a nawet raportu biznesowego przedsiębiorstwa. Po raz pierwszy w polskim piśmiennictwie z zakresu rachunkowości tak szczegółowo opisano założenia teorii Wilhelma Osbahra. Jak wspomniał sam autor: „Niskonakładowa publikacja tej teorii jest dziś praktycznie nieosiągalna w światowych bibliotekach. Wydanie, na którym opierają się rozważania, ukazało się w roku 1923 i jest dostępne obecnie w około 30 bibliotekach na świecie”. Autor wyjątkowo rzetelnie oddał zarówno specyfikę koncepcji W. Osbahra, jak i wizjonerski charakter jego teorii.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Michał Wiatr – Uniwersytet Łódzki, Wydział Zarządzania, Katedra Rachunkowości 90-237 Łódź, ul. Matejki 22/26 RECENZENCI Zbigniew Messner, Anna Szychta REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Danuta Bąk SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Barbara Grzejszczak © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06186.13.0.D ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-981-0 ISBN (ebook) 978-83-7969-142-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Rodzinie, Pani Profesor, Najbliższym Spis treści Wstęp ............................................................................................................................... 9 1. Rozdział I. Bilans jako fundament współczesnej sprawozdawczości finansowej w kontekście teorii bilansowych ........................................................................ 13 Informacja finansowa a rachunkowość ..................................................................... 14 1.1. Rachunkowość jako element systemu informacyjnego przedsiębiorstwa ........... 14 1.2. Współczesne funkcje rachunkowości ................................................................ 21 1.3. Rachunkowość a zmiany potrzeb informacyjnych otoczenia ........................... 25 2. Współczesne problemy sprawozdawczości finansowej ........................................... 30 2.1. Sprawozdawczość finansowa jako źródło informacji finansowej ..................... 30 2.2. Wymagania stawiane współczesnej sprawozdawczości finansowej .................. 36 2.3. Tendencyjne kreowanie wizerunku przedsiębiorstwa poprzez sprawozdaw- czość finansową ................................................................................................. 43 3. Bilans w kontekście jego doktryn teoretycznych ..................................................... 50 3.1. Sprawozdawczość finansowa a podstawy teorii ekonomii ............................... 50 3.2. Etymologia słowa bilans w kontekście jego rozwoju historycznego ................... 59 3.3. Przegląd teorii bilansowych w poszukiwaniu wzorca sprawozdawczego ........ 65 Rozdział II. Teoria bilansowa Wilhelma Osbahra .................................................... 77 1. Wybrane problemy rachunkowości w Niemczech na początku XX wieku ................ 78 1.1. Rys historyczny ................................................................................................. 78 1.2. Wpływ Kodeksu Handlowego Rzeszy Niemieckiej (HGB) na otoczenie ekonomiczno-prawne przedsiębiorstw ............................................................ 83 1.3. Przegląd wybranych kategorii ekonomicznych oraz parametrów wyceny bilansowej ......................................................................................................... 88 1.4. Problemy bilansoznawstwa niemieckiego i księgowości na przełomie wie- ków .................................................................................................................. 101 2. Zarys teorii bilansowej sformułowanej przez Wilhelma Osbahra ......................... 108 2.1. Podstawowe założenia teorii ........................................................................... 108 2.2. Aktywa trwałe i obrotowe według teorii Wilhelma Osbahra ........................... 118 2.3. Majątek uzupełniający i zabezpieczający w teorii Wilhelma Osbahra ........... 122 2.4. Uniwersalność zastosowania teorii Wilhelma Osbahra .................................. 125 8 Spis treści Rozdział III. Nowy wymiar sprawozdawczości finansowej – propozycja modelu bilansu ................................................................................................................... 131 1. Potrzeba zmiany współczesnego modelu bilansu .................................................. 132 2. Ramy tworzenia nowego bilansu ........................................................................... 146 2.1. Podstawy teoretyczne modelu ......................................................................... 146 2.2. Cele modelu ..................................................................................................... 153 2.3. Założenia do budowy modelu ......................................................................... 157 3. Propozycja struktury modelu ................................................................................. 167 3.1. Model bazowy ................................................................................................. 167 3.2. Model docelowy .............................................................................................. 171 Rozdział IV. Próba praktycznej weryfikacji przydatności nowego modelu bi- lansu ....................................................................................................................... 183 1. Uzasadnienie etapów weryfikacji rozwiązania modelowego ................................. 184 2. Wstępna weryfikacja użyteczności modelu – wyniki badań empirycznych polskich spółek giełdowych (WIG20) ....................................................................................... 188 2.1. Cel badania ...................................................................................................... 188 2.2. Charakterystyka kwestionariusza zastosowanego w badaniu ......................... 189 2.3. Uzasadnienie wyboru zbiorowości .................................................................. 196 2.4. Wyniki badania – weryfikacja hipotez A i B ................................................... 203 3. Wstępna weryfikacja użyteczności modelu – wyniki badań empirycznych bry- tyjskich spółek giełdowych (FTSE100) ................................................................ 218 3.1. Specyfikacja celu, zakresu i kryteriów badania .............................................. 218 3.2. Wyniki badania – weryfikacja hipotezy C ....................................................... 220 4. Przygotowanie bilansu według nowego modelu sprawozdawczego – studium przypadku ............................................................................................................... 227 4.1. Charakterystyka podmiotu badania ................................................................. 227 4.2. Opis danych źródłowych i rozwarstwienia wartości bilansowych .................... 228 4.3. Ustalenie wyniku finansowego istotnego operacyjnie i nieistotnego opera- cyjnie ............................................................................................................... 236 4.4. Prezentacja bilansu według nowego modelu sprawozdawczego .................... 239 5. Podsumowanie ....................................................................................................... 246 Zakończenie ................................................................................................................ 251 Bibliografia ................................................................................................................. 255 Spis tabel ..................................................................................................................... 263 Spis ilustracji .............................................................................................................. 265 Załącznik 1 .................................................................................................................. 267 Załącznik 2 .................................................................................................................. 275 Załącznik 3 .................................................................................................................. 277 Od Redakcji ................................................................................................................ 279 Wstęp Coraz szybszy rozwój gospodarczy i wzmożona presja konkurencji powo- dują, że ryzyko i niepewność uznaje się obecnie za najbardziej charakterystyczne cechy otoczenia gospodarczego. W tym kontekście niezwykle ważną i pożądaną umiejętnością, zarówno dla przedsiębiorstwa, jak i dla inwestora, staje się trafne przewidywanie przyszłości i ocena własnego potencjału oraz możliwości strate- gicznych1. Posiadanie dobrej informacji finansowej nabiera decydującego zna- czenia, szczególnie w sytuacji, gdy przedsiębiorstwa funkcjonują w nieustannie zmieniającym się otoczeniu. Od lat między rachunkowością i jej otoczeniem ob- serwuje się rodzaj sprzężenia zwrotnego – rachunkowość uczestniczy aktywnie w kreowaniu otaczającej przedsiębiorstwa rzeczywistości gospodarczej, jedno- cześnie tę rzeczywistość odwzorowując. Informacja jest w globalnej gospodarce, obok umiejętności korzystających z niej użytkowników, jednym z kluczowych czynników warunkujących sukces w biznesie. To właśnie ona stanowi podstawę podejmowania decyzji gospodar- czych, umożliwia sprawne funkcjonowanie rynków oraz determinuje poprawność odwzorowania sytuacji finansowej. Zarządy spółek często kierują się w określa- niu jakości i zakresu ujawnianej informacji własnym interesem, nie zawsze zbież- nym z interesami inwestorów. Ta swoista asymetria informacyjna występowała w przeszłości i trwa nadal, stanowiąc jedno z największych zagrożeń, nie tylko dla poszczególnych uczest- ników rynków kapitałowych, ale dla efektywności tych rynków w ogóle. Asyme- tria informacji przełożona na formę sprawozdawczą widoczna jest w szeregu tzw. „słabych ogniw”, tworzących lukę komunikacyjną, która wynika z faktu, że osoby spoza przedsiębiorstwa dysponują znacznie mniejszą wiedzą na jego temat aniżeli kierownictwo. Często luka ta powstaje w sposób sterowany, gdyż to zarząd przed- siębiorstwa decyduje o zakresie informacji ujawnianej publicznie, co jednocześnie wpływa na percepcję informacji finansowych przez zewnętrznych interesariuszy. We współczesnym otoczeniu posiadanie właściwej informacji finansowej stało się kartą przetargową między właścicielem a zarządem przedsiębiorstwa, a jednym z narzędzi pozwalającym zredukować asymetrię informacyjną jest sprawozdaw- czość finansowa, która ma wiernie i rzetelnie przedstawiać sytuację majątkową 1 Por. E. Śnieżek, M. Wiatr, Kreatywna, czy oszukańcza sprawozdawczość finansowa? Sygnały, symptomy, diagnoza, „Przegląd Organizacji” 2011, nr 11, s. 36. 10 Wstęp i finansową oraz dokonania przedsiębiorstwa. Całkowita eliminacja asymetrii in- formacyjnej nie jest zapewne możliwa, niemniej jej ograniczenie staje się waż- nym zadaniem dla przedstawicieli różnych środowisk związanych z gospodarką lokalną i międzynarodową. Jednym z podstawowych elementów systemu informacyjnego rachunkowo- ści jest sprawozdawczość finansowa, która ma umożliwiać ocenę efektywności realizacji strategii i osiągania celów biznesowych, a więc odwzorowywać rze- czywistość gospodarczą i komunikować te odwzorowania otoczeniu. Kierunek zmian w sprawozdawczości finansowej wyznacza społeczeństwo ery informacji i wiedzy. Obecnie podejmowane działania, zmierzające w kierunku budowania raportów biznesowych, mają na celu zmniejszenie do minimum asymetrii infor- macji otrzymywanych przez właścicieli i zarządy podmiotów. Redefiniowanie modelu sprawozdawczości finansowej oraz zmiany jego struktury i zakresu są uwarunkowane zmieniającymi się potrzebami informacyjnymi użytkowników sprawozdań. Proces ten nie może następować bez silnych fundamentów, które sprawozdawczość posiada w formie ustalonych podstaw teoretycznych. „Kto chce być mistrzem w sztuce, niech studiuje jej historię”2 − te słowa wpisują się w nurt współczesnych poszukiwań rozwiązań problemów badawczych i praktycznych. Nowe koncepcje raportów biznesowych promują nie tylko rozszerzenie zakresu informacji finansowej i zwiększenie jej przejrzystości, ale kładą coraz większy nacisk na jej wykorzystanie w skutecznym sterowaniu wzrostem warto- ści przedsiębiorstwa, w maksymalizacji zadowolenia właścicieli oraz osiąganiu zakładanych celów strategicznych. Bilans stanowił od początku swojego istnie- nia element sprawozdawczy informujący o zasobności majątkowej i strukturze źródeł finansowania danego przedsiębiorstwa. Mimo zachodzących zmian jego forma nie ulegała znaczącym przeobrażeniom. Można by sądzić, że struktura tego elementu sprawozdania finansowego jest uważana za niezwykle elastyczną, taką, która dobrze znosi ciężar zmian dotyczących specyfiki i form pozycji prezento- wanych w bilansie. Na tym etapie rozwoju rachunkowości pojawia się pytanie, czy nowoczesne rozwiązania (metody i narzędzia wyceny) nie wpływają na tyle silnie na wielkości finansowe, że bilans traci powoli jeden z głównych celów jego sporządzania – zrozumiałą prezentację rzetelnej informacji o prawdziwej sytuacji finansowej przedsiębiorstwa. U podstaw pracy leży głębokie przekonanie autora o istotnej roli informa- cyjnej bilansu w procesach decyzyjnych, w kontekście szeroko stosowanego w rachunkowości prawa wyboru oraz w obliczu intensywnych działań podejmo- wanych w kierunku ujmowania w sprawozdaniach finansowych coraz większej liczby danych szacunkowych. Warto podkreślić, że opracowanie stanowi wynik 2 Por. B. Penndorf, Geschichte der Buchhaltung in Deutschland, Leipzig 1913, s. III, [za:] G. Świderska, Bilans dynamiczny – teorie i aktualne znaczenie, Wydawnictwo Uczelniane Szkoły Głównej Planowania i Statystyki, Warszawa 1989, s. 10. Wstęp 11 kilkuletnich badań literaturowych i empirycznych autora oraz jego doświadczeń praktycznych. Celem opracowania jest podniesienie użyteczności informacji finansowej za- wartej w bilansie przedsiębiorstwa, poprzez przedstawienie propozycji modelu sprawozdawczego bilansu opartego na założeniach teorii bilansowej Wilhelma Osbahra. Opracowanie obejmuje wstęp, cztery rozdziały i zakończenie. W rozdziale I przedmiotem rozważań jest bilans w ujęciu historycznym i współczesnym, w kontekście ewolucji informacyjnej funkcji rachunkowości. Podjęto w nim próbę ukazania szerokiego tła procesów kształtujących zapotrze- bowanie na informację finansową, uwarunkowań prawidłowego jej tworzenia, konsekwencji ewolucji zapotrzebowania na użyteczną informację, istotną w kon- tekście podejmowania na jej podstawie decyzji. Autor dokonał również przeglą- du teorii bilansowych pod kątem ich przydatności w procesie tworzenia nowego modelu sprawozdawczego. W rozdziale II autor scharakteryzował podstawowe założenia teorii Wilhel- ma Osbahra w kontekście specyficznych cech ekonomiczno-prawnego otoczenia przedsiębiorstwa działającego w Niemczech na początku XX wieku. Omówiona tu teoria bilansowa stanowi podstawy dla proponowanej w rozdziale III nowej formuły sprawozdawczej bilansu. Na uwagę zasługuje fakt, że w niniejszym opra- cowaniu po raz pierwszy w polskim piśmiennictwie z dziedziny rachunkowości tak szczegółowo opisano założenia teorii Wilhelma Osbahra. Niskonakładowa publikacja prezentująca tę teorię jest dziś praktycznie nieosiągalna w światowych bibliotekach. Wydanie, na którym opierają się rozważania autora niniejszego opracowania, ukazało się w roku 1923 i jest dostępne obecnie w około 30 biblio- tekach na świecie. W rozdziale III, w celu zminimalizowania omawianej wcześniej luki ko- munikacyjnej będącej podstawą pojawiającej się asymetrii informacyjnej, au- tor przedstawił ramy tworzenia nowego modelu sprawozdawczego bilansu jako odpowiedź na wciąż rosnące potrzeby informacyjne otoczenia oraz przedstawił propozycję zmiany formuły sprawozdawczej bilansu. Nowy wymiar prezentacji informacji w bilansie wymaga od sporządzającego dokonania rozwarstwienia wartości bilansowych, by umożliwić odrębną prezentację informacji o dokona- nych przeszacowaniach. Autor wprowadził też istotną zmianę w sposobie usta- lania i prezentacji wyniku finansowego oraz zredefiniował rodzaje działalności przedsiębiorstwa. W rozdziale IV przedstawiono wyniki wstępnych badań empirycznych prze- prowadzonych przez autora oraz studium przypadku, których celem było podkre- ślenie użyteczności i zasadności sporządzenia bilansu w ujęciu proponowanym w modelu. Rozważania podjęte we wcześniejszych rozdziałach zostały poparte weryfikacją trzech hipotez roboczych, które dotyczyły polskich (WIG20) i brytyj- skich (FTSE100) spółek giełdowych (dla sprawozdań finansowych sporządzonych 12 Wstęp na 31.12.2010 r.). W tym rozdziale autor zawarł również studium przypadku, opra- cowane na podstawie rzeczywistych danych finansowych Spółki ABC Sp. z o.o., w celu zilustrowania potrzeby sporządzenia bilansu w nowym formacie sprawoz- dawczym oraz użyteczności informacji w nim prezentowanych. W zakończeniu opracowania sformułowano wnioski uogólniające oraz przed- stawiono w zarysie rekomendacje i perspektywy na przyszłość. W niniejszej książce podjęto wiele wątków, które świadomie ujęto w sposób syntetyczny (np. zagadnienia związane z procesami globalizacji czy harmonizacji międzynarodowych regulacji rachunkowości) lub przedstawiono w postaci wy- branych poglądów, opisywanych szeroko w literaturze przedmiotu. W książce nie poruszono również wielu zagadnień niezwykle ważnych w nauce i praktyce ra- chunkowości, ale mniej ważnych lub wręcz nieistotnych z punktu widzenia celu niniejszego opracowania (np. dotyczących problematyki wyceny). Powstanie tego opracowania było możliwe dzięki pracy autora w Katedrze Rachunkowości Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Łódzkiego kierowanej przez prof. nadzw. dr hab. Irenę Sobańską, dzięki której miałem możliwość swobodnego rozwijania zainteresowań naukowych i prowadzenia badań. W tym miejscu pra- gnę wyrazić ogromną wdzięczność i podziękowania za życzliwość, opiekę i po- moc merytoryczną dla prof. nadzw. dr hab. Ewy Śnieżek, pod której kierunkiem naukowym miałem możliwość rozwijania moich zawodowych zainteresowań. Jej osobowość, wiedza i opieka naukowa, począwszy od okresu studiów, poprzez pi- sanie i obronę pod Jej kierunkiem naukowym pracy magisterskiej, a skończywszy na wielu latach wspólnej pracy ukształtowały mnie jako dydaktyka, naukowca i praktyka. Serdeczne podziękowania kieruję również do dra Macieja Frendzla za pomoc przy części empirycznej opracowania. Rozdział I Bilans jako fundament współczesnej sprawozdawczości finansowej w kontekście teorii bilansowych 1. Informacja finansowa a rachunkowość 1.1. Rachunkowość jako element systemu informacyjnego przedsiębiorstwa 1.2. Współczesne funkcje rachunkowości 1.3. Rachunkowość a zmiany potrzeb informacyjnych otoczenia 2. Współczesne problemy sprawozdawczości finansowej 2.1. Sprawozdawczość finansowa jako źródło informacji finansowej 2.2. Wymagania stawiane współczesnej sprawozdawczości finansowej 2.3. Tendencyjne kreowanie wizerunku przedsiębiorstwa poprzez sprawozdawczość finansową 3. Bilans w kontekście jego doktryn teoretycznych 3.1. Sprawozdawczość finansowa a podstawy teorii ekonomii 3.2. Etymologia słowa bilans w kontekście jego rozwoju 3.3. Przegląd teorii bilansowych w poszukiwaniu wzorca historycznego sprawozdawczego 14 1. Informacja finansowa a rachunkowość 1.1. Rachunkowość jako element systemu informacyjnego przedsiębiorstwa Współczesną rachunkowość należy rozpatrywać, przez pryzmat różnorod- ności jej aspektów, jako: dyscyplinę nauki; system funkcjonujący w konkretnym podmiocie gospodarczym; wiedzę i umiejętności niezbędne do wykonywania zadań z zakresu rachunkowości1. Teoria określa, że rachunkowość polega na logicznym wnioskowaniu, które umożliwia dokonywanie oceny praktyki rachun- kowości oraz nakreślanie jej rozwoju w zakresie nowych rozwiązań i procedur2. Rachunkowość tym samym stanowi złożony i wieloaspektowy system działal- ności praktycznej, w którym na przełomie lat ewoluowały pojęcia celów i funk- cji3. Na poparcie tych słów należy podkreślić, że w definiowaniu rachunkowości wskazuje się na różne jej aspekty, w szczególności podkreślając takie aspekty, jak: ewidencyjny, informacyjny, pomiaru i językowy4. Niektórzy autorzy określają ra- chunkowość w nieco odmienny sposób, wyróżniając w niej aspekty: dyscypliny naukowej, języka działalności gospodarczej, systemu pomiaru i wyceny, syste- mu informacyjnego oraz zbioru założeń koncepcyjnych, unormowań prawnych i standardów (tab. 1.1)5. W świetle tak zaprezentowanych podejść do rachunkowości należy wspo- mnieć o jeszcze jednym, jeżeli nie najważniejszym z nich, a mianowicie o kom- plementarności wszystkich apsektów, wzajemnym ich uzupełnianiu i przenikaniu się, co czyni z rachunkowości dyscyplinę naukową i praktyczną o niezwykle uniwersalnym charakterze. W sferze angloamerykańskiej dominują dwa poglądy opisujące rachunkowość i prezentujące ją jako6: 1 M. Dobija (red.), Teoria rachunkowości w zarysie, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków 2005, s. 158–159. 2 Por. A. Szychta, Teoria rachunkowości Richarda Mattessicha w świetle podstawowych kie- runków rozwoju nauki rachunkowości. Studium metodologiczne, FRRwP, Warszawa 1996, s. 25; E.A. Hendriksen, Accounting Theory, Irwin, Homewood, Illinois 1982, s. 1. 3 Por. A. Szychta, Cele rachunkowości jednostek gospodarczych a główne tendencje roz- woju praktyki i teorii rachunkowości, „Zeszyty Teoretyczne Rachunkowości” 2003, t. 17 (73), s. 111–112. 4 Por. A. Szychta, Teoria rachunkowości…, s. 20–22. 5 W. Gos, Bilans – znaczenie – koncepcje sprawozdawcze – formy prezentacji, PWE, Warsza- 6 Por. W. Nowak, Teoria sprawozdawczości finansowej, Oficyna Wolters Kluwer, Warszawa wa 2011, s. 11−13 2010, s. 21. Rozdział I. Bilans jako fundament współczesnej sprawozdawczości finansowej… 1. Informacja finansowa a rachunkowość 15 – praktykę odwzorowania realności ekonomicznej zorientowanej na odzwier- ciedlenie „prawdziwego zysku” i „prawdziwego kosztu”7; – neutralny instrument umożliwiający racjonalizację podejmowanych decyzji8. Tabela 1.1. Rachunkowość – ujęcie wieloaspektowe Aspekt rachunkowości 1 Dyscyplina naukowa* Język działalności gospodarczej** Zbiór założeń koncepcyjnych, unormowań prawnych i standardów*** System pomiaru i wyceny**** Charakterystyka 2 – Wg A. Helinaa rachunkowość jest nauką nastawio- ną na pomiar przepływu wartości majątków gospo- darczych w celu ułatwienia dokonywania wyborów (decyzji) oraz rozliczenia z ekonomicznej i społecz- nej efektywności oraz podziału nadwyżki. – Wg A. Jarugib rachunkowość jako nauka stoso- wana ma cel praktyczny, czyli pomiar przepływów i przyrostów wartości w podmiocie, dokonywany po to, aby ułatwić podejmowanie decyzji i rozliczyć ze społecznej i ekonomicznej efektywności. Wg Y. Ijiriegoc rachunkowość ma wiele wspólnych elementów z innymi językami, gdyż różne działalno- ści gospodarcze są przedstawione w sprawozdaniach z użyciem języka rachunkowości (podobnie do tego jak przedstawiane są wydarzenia w gazetach). Podając za E.A. Hendriksenemd, rachunkowość to zbiór logicznie powiązanych ze sobą założeń kon- cepcyjnych, które stanowią podstawę oceny polityki i praktyki rachunkowości, tworzą one także ramy referencyjne i wytyczne przy formułowaniu i wdra- żaniu nowych, dotychczas nieuregulowanych zasad, norm i standardów. Rachunkowość jest postrzegana jako system po- miaru i wyceny, który pozwala kwantyfikować opis i analizę zasobów nabytych i zużywanych w proce- sie gospodarowania, a także strumienie przychodów i kosztów. Potwierdzenie tych słów znajdujemy w podejściu E. Burzyme, która stwierdza, że rachun- kowość jest rozpatrywana jako teoria pomiaru eko- nomicznego oraz jako system tego pomiaru w przed- siębiorstwach. 7 W podejściu tym, opartym na koszcie historycznym, celem sprawozdań powinien być pomiar czystego zysku, prawdziwego, rzeczywiście wypracowanego, gdyż kategoria zysku na przestrzeni wieków ma ciągłe zastosowanie w rzeczywistości gospodarczej. Por. szerzej E. Śnieżek, Rachunek przepływów pieniężnych w teorii i praktyce rachunkowości, FRRwP, Warszawa 1994; A. Jaruga (red.), Rachunkowość, „Acta Universitatis Lodzienis” 1989, Folia oeconomica 88. 8 W dalszej części opracowania autor będzie poruszał się w tak obranym nurcie poszukiwań, określającym potrzebę nadania obecnym raportom finansowym, w zmieniającym się otoczeniu, kształtu użytecznych narzędzi umożliwiających podejmowanie racjonalnych decyzji. 16 1 System informacyjny***** Tabela 1.1 (cd.) 2 – Wg W. Brzezina f rachunkowość to szczególny system informacyjno-kontrolny o charakterze retro- i prospektywnym dostosowanym do celów szeroko pojętego zarządzania finansami organizacji. – Wg S. Hońkog rachunkowość jest systemem infor- macyjnym przedsiębiorstwa, którego celem jest pre- zentacja informacji przydatnych jej użytkownikom przy podejmowaniu decyzji. * W niektórych krajach rachunkowość jest samodzielną dyscypliną naukową (na przykład w Sta- nach Zjednoczonych). W Polsce rachunkowość jest subdyscypliną nauk ekonomicznych, natomiast w Niemczech – nauk o zarządzaniu (por. W. Gos, Bilans – znaczenie – koncepcje sprawozdawcze – for- my prezentacji, PWE, Warszawa 2011, s. 12); ** Uznanie rachunkowości jako języka biznesu wymaga jej standaryzacji w celu podobnej interpretacji sprawozdawczości finansowej przez jej użytkowników; *** Rachunkowość może być rozpatrywana jako powiązany zbiór teorii, polityki, praktyki i użytkowni- ków; **** Rachunkowość jest sztuką pomiaru, opisu i interpretowania działalności gospodarczej (por. R.E. Meigs, W.H. Meigs, Financial Accounting, McGraw-Hill, New York 1995, s. 4); ***** Rachunko- wość jest często nazywana podstawowym systemem informacyjnym przedsiębiorstwa. a Por. A. Helin, Model sprawozdania finansowego według MSR a teoria i praktyka polskiej sprawozdawczości, Difin, Warszawa 2002, s. 14, [za:] W. Gos, Bilans…, s. 12; b A. Jaruga (red.), Współczesne problemy rachunkowości, PWE, Warszawa 1991, s. 13–14, [za:] W. Gos, Bilans..., s. 12; c Por. Y. Ijiri, Theory of Accounting Measurement, “Accounting Research Study” 1975, no. 10, s. 14–15, [za:] W. Gos, Bilans..., s. 12; d E.A. Hendriksen, M.F van Breda, Teoria rachunkowości, PWN, Warszawa 2002, s. 143−169; e E. Burzym, Przesłanki i perspektywy standaryzacji i między- narodowej harmonizacji rachunkowości, „Zeszyty Teoretyczne Rady Naukowej” 1993, t. 23, s. 7; f W. Brzezin, Ogólna teoria współczesnej rachunkowości, Częstochowskie Wydawnictwo Naukowe, Częstochowa 2006, s. 20–22; g S. Hońko, Koncepcja ostrożnej wyceny w rachunkowości, Wydaw- nictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2008, s. 12. Źródło: oprac. własne na podstawie W. Gos, Bilans – znaczenie – koncepcje sprawozdawcze – formy prezentacji, PWE, Warszawa 2011, s. 12–13. Według R. Mattessicha rachunkowość jest dziedziną należącą do dyscypliny nadrzędnej, dla której typowe są kwantytatywne metody opisu, tzn. pomiar wraz z klasyfikacją. Definiuje on rachunkowość jako naukę zajmującą się ilościowym opisem i prognozą przepływu dóbr i usług, a także sytuacji finansowej jednostki gospodarczej, w zdefiniowanym okresie, według określonych metod i zasad9. Ana- lizując ujęcie rachunkowości w kontekście jej współczesnego kształtu, nie można zapomnieć o oryginalnej propozycji „trójwymiarowej” księgowości, która pojawiła się w latach 80. ub. wieku. Yuji Ijiri zaproponował nowy paradygmat10 w zakresie 9 R. Mattessich do rachunkowości zalicza wszystkie systemy posługujące się podwójną klasy- fikacją wartości, takie jak np. rachunkowość finansowa, rachunek kosztów, planowanie i okresowe budżetowanie itp. (por. A. Szychta, Teoria rachunkowości Richarda Mattessicha w świetle podstawo- wych kierunków rozwoju nauki rachunkowości. Studium metodologiczne, FRRwP, Warszawa 1996). 10 Przechodząc do sformułowania paradygmatów współczesnej rachunkowości, należy przy- jąć następujące założenia: Rozdział I. Bilans jako fundament współczesnej sprawozdawczości finansowej… 1. Informacja finansowa a rachunkowość 17 ujmowania i przetwarzania danych o zdarzeniach gospodarczych oraz prezentacji in- formacji o stanie majątkowym i dokonaniach jednostki gospodarczej. Trzeci wymiar rachunkowości polega na dodaniu do podwójnej klasyfikacji zdarzeń gospodarczych kolejnego wymiaru zwanego siłą (force), który określa tempo, w jakim zmienia się wielkość majątku i kapitału własnego jednostki gospodarczej (matematycznie jest to pochodna majątku względem czasu)11. Rachunkowość ulega ciągłym przeobraże- niom, a charakter zmian, jakie zachodzą w niej, oddaje najlepiej definicja przytoczona przez A. Jarugową, M. Marcinkowską i J. Marcinkowskiego: „Rachunkowość jest nauką stosowaną. Oznacza to, że nie jest ani sztuką, ani czystą teorią. Rachunkowość jest nauką ze względu na jej metodologię, natomiast nauką stosowaną ze względu na jej zorientowany cel”12. Richard Mattessich porównuje rachunkowość do inżynierii, medycyny i architektury – dziedzin, które kiedyś też były uznawane za sztuki, a obec- nie mają własne teorie oparte na naukowej metodologii. Współczesna rachunkowość nie jest dyscypliną wyłącznie uogólniającą i wyjaśniającą praktyczne działanie w za- kresie ewidencji księgowej, kalkulacji kosztów i rozliczeń. Nauka rachunkowości służąca praktyce nie może być przez nią zdeterminowana, lecz musi uwzględniać ba- dania naukowe prowadzące do opracowywania nowych koncepcji i ich uzasadnienia, bez względu na to, kiedy zostaną wykorzystane – obecnie czy w przyszłości13. Reasumując, zgodnie z poglądem traktującym rachunkowość jako integralny element działalności praktycznej jest ona definiowana najczęściej jako: – system pomiaru14, – system informacyjny15, – paradygmaty powinny formułować takie teorie, które stanowią swego rodzaju rewolucję – paradygmaty powinny wnosić do teorii rachunkowości nowe metody czy też nowe obszary Przyjmując powyższe założenia, za paradygmaty współczesnej rachunkowości należy uznać w nauce rachunkowości; badawcze. za W. Brzezinem: – retro- i prospektywny charakter rachunkowości, – mikro-, a zarazem makroekonomiczne zastosowanie współczesnej rachunkowości, – sterujący charakter rachunkowości. Por. W. Brzezin, Paradygmaty współczesnej rachunkowości, „Zeszyty Teoretyczne Rady Na- ukowej” 1999, t. 51, s. 20–22. 11 M. Dobija (red.), Teoria rachunkowości…, s. 159. Szerzej: Y. Ijiri, Triple-entry Bookkeeping and Income Momentum, „Studies in Accounting Research” 1982, no 18, American Accounting Asso- ciation; Y. Ijiri, A Framework for Triple-Entry Bookkeeping, „The Accounting Review”, October 1986. 12 A. Jaruga, J. Marcinkowski, M. Marcinkowska, Rachunkowość banków komercyjnych, Olympus, Warszawa 1994, s. 15. 13 M. Dobija (red.), Teoria rachunkowości…, s. 160–161. 14 Por. E. Burzym, Przesłanki i perspektywy standaryzacji i międzynarodowej harmonizacji rachunkowości, „Zeszyty Teoretyczne Rady Naukowej” 1993, t. 23, s. 7. 15 Por. E. Burzym, Rachunkowość przedsiębiorstw i instytucji, PWE, Warszawa 1980, s. 13; A. Jaruga, J. Skowroński, Rachunek kosztów w systemie informacyjnym rachunkowości, PWE, Warszawa 1985, s. 35; A. Jaruga, Rachunkowość finansowa, Rafib, Łódź 1993, s. 8; Z. Messner, B. Binkowski, Podstawy rachunkowości, PWE, Warszawa 1986, s. 17. 18 czych16, – historyczna ewidencja transakcji lub system ewidencji zdarzeń gospodar- – odzwierciedlenie (przedstawienie) rzeczywistych stanów i procesów17, – język biznesu i finansów18. Przywołane powyżej różne aspekty definicji rachunkowości potwierdzają ewo- lucyjny charakter zmian, jakie dokonały się w rachunkowości, która z retrospek- tywnego systemu ewidencji przeobraziła się w system umożliwiający dokonywanie prognoz. Definicja przytaczana za S. Skrzywanem podaje, że „Rachunkowość jest szczególnym rodzajem jednostkowej ewidencji gospodarczej. Stanowi ona system ciągłego w czasie ujmowania, grupowania, prezentowania i interpretowania wyrażo- nych w pieniądzu bilansujących się ogólnych i szczegółowych danych liczbowych o działalności gospodarczej i sytuacji majątkowej jednostki gospodarczej”19. W tym ujęciu rachunkowość jest traktowana jako źródło informacji ekonomicznej ograni- czone tylko do ewidencji (rachunkowość retrospektywna); tym samym podkreśla się jej bierny charakter, czyli opisujący zaszłość, a rzadko stan teraźniejszy czy przyszły. Podkreślanie wyłącznie ewidencyjnej funkcji rachunkowości powoduje istotne ograniczenie jej zakresu20 i nie wyczerpuje w pełni potencjalnych możliwości tej dziedziny zarówno w teorii, jak i w praktyce życia gospodarczego21. Na przykład T. Kiziukiewicz uważa, że problemu funkcji rachunkowości nie powinno się rozpatry- wać statycznie: „Podobnie bowiem, jak w związku z przekształceniami gospodar- czymi ulega zmianom zakres rachunkowości, tak w ślad za tym muszą następować przeobrażenia jej funkcji. Dotyczy to zwłaszcza zmian w ich hierarchii. W zależ- ności od potrzeb mogą się pojawiać nowe funkcje”22. Jeden z pierwszych opisów rachunkowości podkreślających jej prospektywną funkcję można znaleźć w definicji systemu rachunkowości zaproponowanej przez E. Burzymową, według której „Ra- chunkowość można zdefiniować jako uniwersalny, elastyczny, podmiotowy, zdeter- minowany metodą bilansową – a zorientowany na potrzeby racjonalnego zarządzania i rachunku odpowiedzialności – system informacyjno-kontrolny, którego przedmio- tem jest skierowana retrospektywnie i prospektywnie identyfikacja, pomiar, anali- za zjawisk gospodarczych i komunikowanie o tych zjawiskach oraz występujących między nimi relacjach w zakresie całokształtu wartościowo wymiernej działalności 16 Por. S. Skrzywan, Teoretyczne podstawy rachunkowości, PWE, Warszawa 1968, s. 5. 17 Por. W. Busse von Colbe, Lexikon des Rechnungswesens, Oldenburg Verlag, München 18 Definicje rachunkowości Y. Ijiriego i S. Tanaki podane za M. Dobija (red.), Teoria 1990, s. 403. rachunkowości…, s. 160. 19 S. Skrzywan, Teoretyczne podstawy…, s. 5. 20 Por. T. Kiziukiewicz, Problemy dostosowania rachunkowości do informacyjnych wymagań zarządzania, „Prace Naukowe Politechniki Szczecińskiej” 1984, nr 261. 21 Por. B. Micherda, Teoria modeli ewidencyjnych w budowie struktury kont systemu rachun- kowości, „Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie” 1987, nr 225. 22 Por. T. Kiziukiewicz, Problemy dostosowania…, s. 62. Rozdział I. Bilans jako fundament współczesnej sprawozdawczości finansowej… 1. Informacja finansowa a rachunkowość 19 gospodarczej podmiotu, tj. realizowanych przez podmiot w powiązaniu z otoczeniem procesów obejmujących: powstawanie, przepływ i podział wartości materialnych oraz wynikające stąd rozrachunki z innymi podmiotami gospodarczymi”23. Także w innej definicji system rachunkowości nabiera współczesnego charakteru, ukierun- kowanego na podejmowanie decyzji: „System rachunkowości jest zbiorem metod i technik identyfikowania, mierzenia i komunikowania informacji ekonomicznych, aby różni zainteresowani i decydenci dokonywali prawidłowych, racjonalnych ocen przy podejmowaniu decyzji. Jego funkcją jest dostarczanie kwantyfikatywnej finan- sowej informacji o jednostce ekonomicznej, użytecznej przy dokonywaniu wyboru między alternatywnymi sposobami działania”24. Z racjonalnym gospodarowaniem wiąże się ściśle wykorzystanie rachunku ekonomicznego, który należy rozumieć jako wieloprzekrojowy system mierze- nia nakładów i efektów działalności gospodarczej, zapewniający prawidłową ich wycenę oraz sprzyjający podejmowaniu racjonalnych decyzji25. Komplementarny charakter rachunku ekonomicznego i rachunkowości, wynikający z ich wspólnej genezy, trafnie podkreśla B. Siwoń, pisząc: „[…] rozwój rachunkowości był za- wsze związany ze zwiększaniem się zapotrzebowania na jej wyniki dla celów ra- chunku ekonomicznego prowadzonego przez kierownictwa. Im trudniejsze były warunki gospodarowania, im bardziej złożone stawały się elementy rachunku ekonomicznego, tym większym zainteresowaniem darzono rachunkowość”26. Związek między rachunkowością a rachunkiem ekonomicznym jest widoczny zwłaszcza w świetle procesów decentralizacji zarządzania. W warunkach wzro- stu samodzielności jednostek gospodarczych rosną potrzeby informacyjne, a pro- blematyka kwantyfikacji i wariantowości rozwiązań zaczyna odgrywać wiodącą rolę27. W miarę decentralizacji systemu zarządzania wzrastają potrzeby informa- cyjne kierownictwa przedsiębiorstw, które sięga po nowe sposoby podejmowania decyzji. Szczególnie przydatna w tych warunkach staje się księgowość, informują- ca o wynikach, sytuacji ekonomicznej i przepływie strumieni pieniężnych28. 23 Wg E. Burzym system rachunkowości odznacza się: – zdolnością adaptacji do specyficznych warunków działania podmiotu gospodarczego, – zdolnością do równoczesnego pełnienia różnych funkcji oraz realizacji różnych zadań wyod- rębnionych szczegółowo w ramach celu ogólnego, – przydatnością do wykorzystania w tworzeniu liczbowego obrazu opartego zarówno na wiel- kościach rzeczywistych, jak i przewidywanych, – zdolnością dostosowania się do różnych technik i form ewidencji. Por. E. Burzym, Rachunkowość przedsiębiorstw i instytucji, PWE, Warszawa 1980, s. 13. 24 Por. M. Dobija, Rachunkowość zarządcza i controlling, PWN, Warszawa 1999, s. 11. 25 Por. W. Wilczyński, Rachunek ekonomiczny a mechanizm rynkowy, PWE, Warszawa 1965, s. 34. 26 B. Siwoń, Informacyjna funkcja rachunkowości, PWE, Warszawa 1971, s. 42. 27 Por. B. Micherda, Analityczna funkcja rachunkowości, Wydawnictwo Akademii Ekono- micznej w Krakowie, Kraków 2001, s. 21. 28 Por. T. Wierzbicki, System informacji gospodarczej, PWE, Warszawa 1981, s. 70.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Koncepcja bilansu według teorii Wilhelma Osbahra jako kierunek doskonalenia sprawozdawczości finansowej – propozycja modelu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: