Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00493 006353 11255427 na godz. na dobę w sumie
Koncepcja smart city na tle procesów i uwarunkowań rozwoju współczesnych miast - ebook/pdf
Koncepcja smart city na tle procesów i uwarunkowań rozwoju współczesnych miast - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-190-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Koncepcja smart city to jedna z najczęściej dyskutowanych dróg rozwoju współczesnych miast. Prezentowana publikacja wyjaśnia w przystępny, syntetyczny sposób teoretyczne i programowe aspekty budowania i funkcjonowania miasta inteligentnego, rozwijającego się zgodnie z tą koncepcją.

W opracowaniu przedstawiono elementarne zagadnienia ekonomiki miasta i obszary jej zainteresowań. Uporządkowano definicje miasta inteligentnego na podstawie dokumentów Unii Europejskiej i literatury przedmiotu. Scharakteryzowano miary sprawności zarządzania miastem. Zidentyfikowano problemy społeczne, gospodarcze i przestrzenno-środowiskowe charakterystyczne dla współczesnych miast i obszarów miejskich. Wskazano innowacyjne aspekty zarządzania w mieście (oparte na partycypacji społecznej i nastawione na wysoką jakość dwukierunkowej komunikacji władz miasta z jego interesariuszami), wpisujące się w koncepcję smart city.

 

Kompleksowy charakter monografii, łączący podejście opisowe do dotychczasowych procesów funkcjonowania i rozwoju miast oraz podejście koncepcyjne dotyczące ich dalszej ewolucji czyni niniejszą publikację wartościową dla środowiska akademickiego, a także pracowników jednostek samorządu terytorialnego oraz decydentów administracji publicznej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Danuta Stawasz, Dorota Sikora-Fernandez – Uniwersytet Łódzki, Wydział Zarządzania Katedra Zarządzania Miastem i Regionem, Zakład Zarządzania Regionem 90-237 Łódź, ul. Matejki 22/26 zerm@uni.lodz.pl RECENZENT Janusz Kot REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk KOORDYNATOR SERII Justyna Przywojska OPRACOWANIE REDAKCYJNE T. Mirosław Włodarczyk SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07428.16.0.K Ark. druk. 7,625 ISBN 978-83-8088-189-1 e-ISBN 978-83-8088-190-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wstęp Rozdział 1 Ekonomika współczesnego miasta – zarys problematyki 1.1. Forma i struktura przestrzenna miasta 1.1.1. Miasto – podstawowe definicje 1.1.2. Rodzaje obszarów miejskich 1.1.3. Struktura miasta 1.2. Zakres ekonomiki miasta 1.2.1. Zarys definicji 1.2.2. Obszary zainteresowania ekonomiki miasta 1.2.2.1. Siły rynkowe w rozwoju miasta 1.2.2.2. Sposoby użytkowania terenów 1.2.2.3. Transport miejski i metropolitalny 1.2.2.4. Bezpieczeństwo publiczne w mieście 1.2.2.5. Budownictwo i polityka mieszkaniowa 1.3. Miary sprawności funkcjonowania miasta Rozdział 2 Współczesne problemy funkcjonowania i rozwoju miast w Polsce 2.1. Bariery rozwoju miast 2.2. Główne problemy i ich konsekwencje dla rozwoju miasta Rozdział 3 Idea smart city 3.1. Smart city – istota problematyki 3.1.1. Koncepcja smart city w dokumentach Unii Europejskiej 3.1.2. Przegląd definicji smart city na podstawie literatury przedmiotu 3.2. Obszary funkcjonowania miasta inteligentnego 7 11 11 11 12 14 16 16 16 17 18 19 21 23 26 29 29 31 47 47 47 50 54 Rozdział 4 Proces rewitalizacji jako sposób poprawy funkcjonowania miasta – w kierunku miasta 61 inteligentnego 4.1. Przekształcenia struktur miejskich – kierunki zmian 4.2. Odnowa miasta przez rewitalizację 61 63 5 Rozdział 5 Inteligencja miasta – mierniki 5.1. Modele dojrzałości miast inteligentnych 5.2. Wybrane wskaźniki pomiaru inteligencji miast Rozdział 6 Wyznaczniki inteligentnego zarządzania w mieście 6.1. Menedżeryzm miejski 6.2. Strategie rozwoju smart city 6.3. Komunikacja ze społeczeństwem 6.4. Partycypacja społeczna Zakończenie Bibliografia Spis tabel i rysunków 77 77 80 95 95 96 99 105 109 111 121 WSTĘP Pojęcie smart city nie jest łatwe do zdefiniowania. Określenia występujące w dokumentach Unii Europejskiej mogą wydawać się dość pobieżne i być nad- używane przez władze publiczne w nieuzasadnionych sytuacjach. Nadawanie miastom etykiety smart stało się modne na arenie politycznej i często jest ono wpisywane w strategie ich rozwoju. Tego typu działania budzą wątpliwości i prowadzą do błędnego rozumienia koncepcji smart city oraz nadmiernego koncentrowania się na inwestowaniu w zaawansowane technologie, bez od- niesienia się do realnych konfliktów i problemów występujących w mieście. W polskim tłumaczeniu smart city to miasto inteligentne, czyli między innymi mające zdolność adaptacji do zmieniających się warunków społecz- no-gospodarczych. Jest to miejsce koncentracji działalności człowieka, po- wstawania innowacji, nowych technologii, jest też ono czynnikiem wzrostu gospodarczego, inkubatorem nowych pomysłów, które w znacznym stopniu wpływają na jakość życia. Postępujące urbanizacja, globalizacja, technologi- zacja życia oraz zachowanie troski o istniejące zasoby powodują, że rozwój obszarów miejskich coraz częściej jest uzależniony od nowych czynników, ta- kich jak zaawansowane technologie czy kapitał terytorialny, rozumiany jako dostępne czynniki oraz materialne i niematerialne zasoby decydujące o funk- cjonowaniu danego obszaru [Turała 2015b, s.  16]. Oznacza to konieczność kompleksowego, zintegrowanego podejścia do zarządzania miastem, oparte- go na istniejącym potencjale gospodarczym, społecznym, przestrzenno-śro- dowiskowym i instytucjonalnym, przy udziale zaawansowanych technologii informacyjno-komunikacyjnych. Nie ma jednej, jednoznacznej definicji smart city. Pierwotnie koncep- cja ta oznaczała wykorzystanie technologii jedynie do bardziej efektywnej gospodarki energetycznej i mniejszej emisji CO2 do atmosfery. Badania nad przemianami zachodzącymi w miastach oraz różne podejścia do charakte- ryzowania miast inteligentnych doprowadziły do sformułowania objaśnienia tego pojęcia opartego na kilku obszarach funkcjonowania miasta, w tym na szeroko rozumianej mobilności miejskiej, sposobach unieszkodliwiania od- padów, racjonalnym gospodarowaniu zasobami wodnymi i energetycznymi, energooszczędnym budownictwie i wreszcie na relacjach pomiędzy wszyst- kimi interesariuszami miejskimi oraz partnerstwie w zarządzaniu terytorium. Koncepcja ta stanowi zatem nowatorskie, systemowe podejście do zarządzania 7 sprawami miasta, przy użyciu zaawansowanych technologii, tak aby zachować zasadę rozwoju zrównoważonego i osiągnąć spodziewane rezultaty związane z uzyskaniem w długim okresie korzystniejszej relacji nakładów do efektów [Stawasz, Sikora-Fernandez 2015, s. 19]. Doświadczenia miast podejmujących inicjatywy wpisujące się w ideę smart city pokazują, że współczesne inteligentne miasta to te, w których mieszka- ją zaangażowani obywatele, aktywnie uczestniczący w kształtowaniu polityki rozwoju. Istota miejskiej inteligencji polega bowiem na „wykorzystaniu inteli- gencji i wiedzy mieszkańców, którzy (…) są w stanie zaspokoić swoje potrze- by w sposób efektywniejszy niż to zrobi lokalna administracja” [Bendyk i in. 2013, s. 11]. Oznacza to, że w dążeniu do stawania się miastem inteligentnym jednym z najważniejszych czynników jest kapitał społeczny, a nie same inwe- stycje w infrastrukturę techniczną. Prezentowana publikacja wyjaśnia teoretyczne aspekty budowy i funkcjo- nowania miasta inteligentnego działającego zgodnie z koncepcją smart city. Opracowanie składa się z sześciu rozdziałów poświęconych różnym zagadnie- niom funkcjonowania i rozwoju miast, będących tłem do rozważań związa- nych z charakterystyką miasta inteligentnego. W rozdziale pierwszym Ekonomika współczesnego miasta – zarys proble- matyki przedstawiono w podstawowym zakresie problematykę ekonomiki miasta, definicje miasta oraz obszary zainteresowań ekonomiki w odniesie- niu do miasta inteligentnego. Scharakteryzowano także miary sprawności za- rządzania miastem. W rozdziale tym nie wyczerpano oczywiście wszystkich problemów związanych z ekonomicznym podejściem do rozwoju miasta, usta- nowiono jednak podstawę do dalszych rozważań odnośnie do wykorzystania koncepcji smart city w podejmowaniu decyzji związanych z funkcjonowaniem i rozwojem miasta. W rozdziale drugim Współczesne problemy funkcjonowania i rozwoju miast w Polsce zidentyfikowano problemy społeczne, gospodarcze i przestrzenno- -środowiskowe, charakterystyczne dla współczesnych miast i obszarów miej- skich. Ich złożoność i dynamika zmuszają miejskie społeczności do poszuki- wania bardziej sprawnych i skutecznych metod zarządzania ich sprawami, tak aby kształtować wysoki poziom zaspokojenia potrzeb zgodnych z interesem publicznym, przy jednoczesnym oszczędnym wykorzystaniu wszystkich zaso- bów miasta. W rozdziale trzecim Idea smart city podjęto próbę uporządkowania defi- nicji miasta inteligentnego na podstawie dokumentów Unii Europejskiej oraz literatury przedmiotu. Ponadto scharakteryzowano wymiary smart city. Rozdział czwarty Proces rewitalizacji jako sposób poprawy funkcjonowania miasta – w kierunku miasta inteligentnego stanowi punkt wyjścia do opisania procesu budowy miasta inteligentnego. Należy pamiętać, że ocena poziomu 8 Koncepcja smart city na tle procesów i uwarunkowań rozwoju… atrakcyjności miasta w dużej mierze zależy od stanu jego zagospodarowania. Atrakcyjność miejsca lokalizacji, bezpieczeństwo oraz możliwość szybkiego przemieszczania się w mieście przesądzają często również o konkurencyjno- ści miejskiej przestrzeni. Jest to ważne w przypadku tych części miast, które charakteryzują się wysokim stopniem dekapitalizacji starej zabudowy i infra- struktury, zniszczenia obszarów poprzemysłowych, występowaniem progów strukturalnych i funkcjonalnych, a w sferze społecznej daleko posuniętą de- moralizacją mieszkańców. Dlatego też, biorąc pod uwagę wymiar smart city, jakim jest jakość życia, w pierwszej kolejności należy podjąć działania zwią- zane z odnową tkanki miejskiej, między innymi poprzez inteligentne procesy rewitalizacyjne. W rozdziale piątym Inteligencja miasta – mierniki opisano modele doj- rzałości miast inteligentnych oraz wybrane mierniki inteligencji miejskiej. Zaawansowanie w zakresie wdrażania koncepcji smart city zależy w dużej mierze od rozumienia roli zaawansowanych technologii i twardej infrastruk- tury w rozwoju miasta. Opisane poszczególne generacje miast inteligentnych wskazują na istnienie trendów w działaniach władz lokalnych na rzecz wdraża- nia innowacji i rozwijania zaawansowanych technologii. Pozwala to na posta- wienie tezy, że smart cities są nieuniknionym etapem w rozwoju miast, zatem aktywność władz lokalnych w kształtowaniu poziomu miejskiej inteligencji będzie w najbliższych latach wzrastać. W rozdziale szóstym Wyznaczniki inteligentnego zarządzania w mieście zidentyfikowano innowacyjne aspekty zarządzania w mieście, wpisujące się w koncepcję smart city. Należą do nich w szczególności te metody, które są oparte na partycypacji społecznej oraz są nastawione na wysoką jakość dwu- kierunkowej komunikacji władz miasta z jego interesariuszami. Danuta Stawasz Dorota Sikora-Fernandez Łódź, kwiecień 2016 r. Wstęp 9 Problematyka niniejszej publikacji mieści się w obszarze zarządzania pub- licznego, ze szczególnym uwzględnieniem zarządzania sprawami miejskimi. Jej teoretyczny charakter stanowi dobrą podstawę do prowadzenia badań nad powstawaniem miast inteligentnych, ich rozwojem, wymiarami i czynnikami sprawczymi. Autorki wyrażają nadzieję, że publikacja wzbudzi zaintereso- wanie różnych środowisk i w jakimś stopniu przyczyni się do podniesienia poziomu sprawności zarządzania w miastach dążących do przekształcania się w inteligentne organizacje. Rozdział 1 EKONOMIKA WSPÓŁCZESNEGO MIASTA – ZARYS PROBLEMATYKI 1.1. Forma i struktura przestrzenna miasta 1.1.1. Miasto – podstawowe definicje Miasto jest systemem społeczno-gospodarczym, który charakteryzuje się zło- żonością wielu elementów oraz występujących między nimi powiązań. Powią- zania te integrują elementy składowe miasta, tak aby mogło ono funkcjonować i rozwijać się. Miasta są definiowane w różny sposób w zależności od przyję- tego podejścia, kryteriów czy systemu prawnego określonego kraju. W pol- skich warunkach miasto jest jednostką osadniczą posiadającą prawa miejskie, o funkcjach nierolniczych, charakteryzującą się zwartą zabudową. Prawa miej- skie, zgodnie z ustawą o samorządzie gminnym [Ustawa o samorządzie gmin- nym 1990], nadaje Rada Ministrów w drodze rozporządzenia. Biorąc pod uwagę inne kryteria niezbędne do tego, aby uznać daną jed- nostkę osadniczą za miasto, można podjąć próbę zdefiniowania miasta, prze- suwając punkt ciężkości na pozostałe elementy składowe. A zatem zgodnie z kryterium ludnościowym miasto jest jednostką osadniczą o dużym zalud- nieniu i wysokim stopniu koncentracji ludności. Z punktu widzenia kryterium użytkowania terenów miasto jest jednostką przeznaczoną przede wszystkim na cele mieszkaniowe, usługowe oraz przemysłowe. W literaturze pojawiają się opinie, że nie jest możliwe określenie wyczerpu- jącej liczby cech i kryteriów konstytuujących pojęcie miasta lub że nie istnieje jedna, uniwersalna dla wszystkich dyscyplin naukowych, definicja [Majer 2010, s. 83]. Ta wieloznaczność cech wyróżniających miasto powoduje, że przedsta- wiciele różnych dyscyplin inaczej je pojmują i w innym aspekcie rozpatrują jego rozwój. W literaturze przedmiotu dominuje jednak pogląd, że miasto jest systemem otwartym o odpowiedniej strukturze demograficznej, zróżni- cowanej strukturze funkcji, z przewagą funkcji pozarolniczych, odpowiednim zagospodarowaniu i strukturze przestrzennej, posiadające prawa miejskie na- dane przez odpowiednie władze oraz wyróżniające się specyficznym trybem 11 życia jego mieszkańców. Tak zdefiniowana jednostka wykorzystuje kryteria demograficzne, ekonomiczne, geograficzne, administracyjne i socjologiczne [Sikora-Fernandez 2011, s. 437]. 1.1.2. Rodzaje obszarów miejskich Przedstawiona wcześniej charakterystyka miasta nie wyczerpuje wszystkich aspektów definicyjnych jednostek osadniczych typu miejskiego. Miasta funk- cjonują w określonym otoczeniu przestrzennym, tworząc często wielkie ob- szary zurbanizowane, a rozległe strefy podmiejskie otaczające miasto zacierają różnice pomiędzy miastem a wsią. Tworzące się w ten sposób formy osadni- cze tworzą obszary funkcjonalne charakteryzujące się ciągłością przestrzenną i obejmujące układ miejski wraz z powiązaną z nim strefą zurbanizowaną. Obszar funkcjonalny został zdefiniowany w Koncepcji Przestrzennego Za- gospodarowania Kraju 2030 jako „zwarty układ przestrzenny składający się z funkcjonalnie powiązanych terenów, charakteryzujących się wspólnymi uwarunkowaniami i przewidywanymi, jednolitymi celami rozwoju”. Pod- stawowym pojęciem związanym z miejskim obszarem funkcjonalnym może być aglomeracja. Słowo „aglomeracja” pochodzi od łacińskiego agglomerare i oznacza skupienie. Będzie to zatem skupisko ludności i zabudowy na stosun- kowo niewielkim obszarze o charakterze miejskim. Wyróżnia się aglomeracje monocentryczne, związane z jednym określonym miastem centralnym, wokół którego wytwarza się strefa malejącej urbanizacji oraz aglomeracje policen- tryczne (konurbacje) tworzące zespół miast i osiedli bezpośrednio przylega- jących do siebie, spośród których nie można wyodrębnić jednego głównego ośrodka [Liszewski 2012, s. 231]. Przemiany społeczne i gospodarcze, postępująca urbanizacja, rozwój funk- cji wyższego rzędu, przenoszenie się mieszkańców i podmiotów gospodar- czych z centrów miast na tereny podmiejskie oraz rozwój zaawansowanych technologii i infrastruktury podnoszącej dostępność komunikacyjną prowa- dzą do procesów metropolizacyjnych i powstawania w ich wyniku wielkich metropolii. Zgodnie z Koncepcją Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 metropolie są ośrodkami stanowiącymi centra zarządzania gospodarczego na poziomie co najmniej krajowym, mającymi wysoki potencjał gospodarczy, duże możliwości edukacyjne, zdolność do utrzymywania relacji ekonomicz- nych, naukowych, edukacyjnych i kulturowych z innymi ośrodkami metro- politalnymi; charakteryzują się one także wysoką zewnętrzną i wewnętrzną dostępnością transportową. Nie każda aglomeracja miejska stanie się metro- polią z uwagi na fakt, że nie we wszystkich aglomeracjach muszą wykształcić się struktury, funkcje i relacje z otoczeniem, których wynikiem będzie powsta- nie funkcji metropolitalnych [Danielewicz 2013, s. 72]. Metropolia powinna 12 Koncepcja smart city na tle procesów i uwarunkowań rozwoju… zatem posiadać znaczny potencjał ekonomiczny, usługi wyższego rzędu, cha- rakteryzować się wysokim potencjałem innowacyjnym wywodzącym się z du- żej liczby jednostek naukowo-badawczych zlokalizowanych na jej obszarze, pełnić funkcje centralne wysokiego rzędu o zasięgu krajowym lub większym, odgrywać kluczową rolę w systemie powiązań komunikacyjnych, informacyj- nych oraz organizacyjnych [Markowski, Marszał 2006, s. 12]. Poziom spełnia- nia funkcji metropolitalnych pozwala na podział zgodny z zasięgiem oddziały- wania na metropolie światowe, subkontynentalne, krajowe i regionalne [Majer 2010, s. 302]. W rozważaniach na temat obszarów miejskich w Stanach Zjednoczonych Castells [1982, s. 40] przytacza podział metropolii z uwagi na przestrzenny zasięg ich wpływów, wyróżniając: – metropolie o znaczeniu krajowym, w których dominują głównie funk- cje finansowe i administracyjne, mające światowy zasięg wpływów (na przykład Nowy Jork, Chicago, Filadelfia); – metropolie regionalne, oddziałujące na sąsiednie obszary dzięki swojej dominacji gospodarczej i wykorzystywanym zasobom (na przykład San Francisco); – stolice regionalne w obszarach metropolitalnych (na przykład Houston, Nowy Orlean); – miasta o funkcjach szczególnych (stolice krajów, bazy militarne); – wyspecjalizowane ośrodki przemysłowe o funkcjach metropolitalnych (na przykład Baltimore, Milwaukee). Złożonym skupiskiem miejskim, będącym największą formą przestrzenną obszaru zurbanizowanego, jest megalopolis. Liszewski [2012, s. 237] charakte- ryzuje je w sposób następujący: „megalopolis jest formą konurbacji o struktu- rze policentrycznej, składającą się z zespołu dużych miast o funkcjach metro- politalnych, między którymi znajdują się obszary zurbanizowane zachowujące ciągłość przestrzenną całej konurbacji”. Megalopolis powstaje w wyniku łą- czenia się rozległych, peryferyjnych stref zabudowy głównie jednorodzinnej wokół aglomeracji i dużych miast. Klasycznym przykładem jest megalopolis BosWash na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych, zajmujące 146 ty- sięcy km2 i zamieszkiwane przez 45 milionów ludzi. W jego skład wchodzą Boston, Hartford, Nowy Jork, Filadelfia i Waszyngton. Rozwój zaawansowanych technologii, tworzenie i dyfuzja innowacji oraz procesy komercjalizacji wiedzy powodują tworzenie się nowych form osadni- czych związanych z ośrodkami badawczymi i uczelniami wyższymi. Należą do nich technopolis, czyli miasta lub okręgi przemysłowe koncentrujące na swoim obszarze parki naukowo-techniczne oraz ośrodki badawczo-rozwojowe. Naj- bardziej znanym przykładem takiej formy przestrzennej jest Dolina Krzemowa Ekonomika współczesnego miasta – zarys problematyki 13 pod San Francisco. Natomiast ośrodki przemysłowe, logistyczne, biurowe i usługowe otaczające terminale lotnicze tworzą aerotropolis, czyli miasta zbu- dowane wokół lotnisk. Dookoła terminali rozchodzą się pierścieniowo ciągi komunikacyjne łączące kolejne kręgi miasta. Mają one mieszane specjalizacje, a stali mieszkańcy i podróżni żyją blisko siebie, tak aby tworzyć poczucie są- siedztwa. W poszczególnych kręgach znajdują się miejsca na wszystkie pod- stawowe funkcje niezbędne do funkcjonowania w danej przestrzeni. Specja- lizacja dzielnic jest jednak podporządkowana potrzebom lotniska; produkcja dóbr o krótkiej trwałości lub szybkich usług jest zlokalizowana bliżej termina- li. Zakłada się, że w połowie obecnego wieku to one zdecydują o sukcesie cy- wilizacyjnym krajów. Przykładem istniejącego aerotropolis jest Singapur wraz z lotniskiem Changi czy Incheon pod Seulem [www.aerotropolis.com]. 1.1.3. Struktura miasta Struktura miasta oznacza jego układ wraz z wzajemnymi powiązaniami ele- mentów stanowiących jego całość [Liszewski 2012, s. 208]. Miasto jest jednak złożonym systemem składającym się z podsystemu przestrzennego, gospodar- czego i społecznego, pozwalającym na zdefiniowanie struktury każdego z nich. Struktura przestrzenna miasta ma swoje odzwierciedlenie w charakterze użytkowania przestrzeni miejskiej. Przeobrażenia przestrzenne miast, jakie dokonywały się przez wieki, pozwoliły na stworzenie modeli rozwoju miast. Spośród wielu na uwagę zasługują trzy klasyczne modele: 1) strefowo-koncentryczny (pierścieniowy) E.W. Burgessa (powstały w 1925 r.); 2) sektorowy lub klinowy H. Hoyta (powstały w 1939 r.); 3) policentryczny C.D. Harrisona i E. Ullmana (powstały w 1945 r.). Model strefowo-koncentryczny, opierający się na badaniach struktury przestrzennej Chicago, zakładał pierścieniowy rozwój miasta wokół obszaru śródmiejskiego (central business district – CBD). Centrum miasta jest obsza- rem koncentracji handlu i funkcji administracyjnych. Charakteryzuje się niską gęstością zaludnienia i najwyższymi cenami ziemi. Wokół obszaru centralnego znajduje się strefa przemysłowa, którą zamieszkuje ludność uboga, stanowiąca siłę roboczą zakładów przemysłowych. Dookoła strefy przemysłowej powstaje obszar przejściowy zajmowany przez nowo przybyłą ludność. W miarę rozwijania się przemysłu zwiększa się zapotrzebowanie na pra- cowników, a brak wolnych mieszkań w strefie przemysłowej oraz brak rozwi- niętego systemu komunikacji powodują utworzenie się kolejnego pierścienia, zdominowanego przez ludność robotniczą pracującą w mieście. Grupy lud- ności o średnich i większych dochodach przesuwają się na zewnątrz w poszu- kiwaniu lepszych warunków zamieszkania i tworzą kolejny, trzeci pierścień. 14 Koncepcja smart city na tle procesów i uwarunkowań rozwoju… Czwarta strefa to obszar rezydencjonalny, o wyraźnej dominacji podmiejskich dworków i gospodarstw rolnych. Ostatnią strefę zamieszkują osoby o najwięk- szych dochodach; jest to również obszar o charakterze rolniczym. Obszar ten z czasem nabiera charakteru pierścienia mniejszych miast i osiedli – sypialni dla głównego miasta. Model sektorowy Hoyta powstał na bazie krytyki modelu pierścieniowego, uzupełniając częściowo jego założenia. Hoyt założył, że obszar centralny miast obejmuje szerszy zakres funkcji niż te zaproponowane w modelu pierścienio- wym, a całe miasto rozwija się nie w sposób pierścieniowy, lecz w formie sek- torów czy klinów tworzących większe dzielnice, wewnątrz których następuje koncentracja różnorodnych funkcji [Bury i in. 1993, s. 92]. W modelu tym ubogie grupy społeczne lokują się w znacznej bliskości obszarów przemysło- wych, natomiast grupy ludności o największych dochodach poszukują tere- nów najlepszych pod względem jakości środowiska naturalnego i dostępności transportowej [Szafrańska 2012, s. 148]. Oba opisane powyżej modele zakładały monocentryczną strukturą mia- sta, z jednym centralnym obszarem działalności gospodarczej. Model po- licentryczny, zwany również wieloośrodkowym, był oparty na założeniu, że w mieście istnieje wiele niezależnych od siebie centrów gospodarczych, wokół których tworzą się struktury miejskie, niekoniecznie w sposób koncentryczny czy sektorowy. Ta policentryczna struktura jest wynikiem zapotrzebowania niektórych funkcji miasta na specjalne urządzenia, zasoby lub infrastruktu- rę oraz wykluczania się wzajemnie lokalizacji niektórych funkcji, na przykład mieszkaniowej i przemysłowej. Ponadto funkcje tego samego lub podobnego rodzaju wykazują tendencje do lokowania się w tym samym obszarze z uwagi na występujące tam korzyści lokalizacji. Przedstawione trzy klasyczne modele struktury przestrzennej miast nie wyczerpują oczywiście katalogu opisanych w literaturze modeli. Pozwala- ją jednak na wyjaśnienie podstawowych zjawisk zachodzących w miejskiej przestrzeni. Jak wykazano wcześniej, jednym z podsystemów miasta jest obszar jego gospodarki. Pozwala to na zdefiniowanie struktury gospodarczej, stanowiącej określony układ aktywności ekonomicznych, w podziale na funkcje egzo- i en- dogeniczne. Funkcje miasta są działalnościami jego użytkowników pogrupo- wanymi w kategorie o zbliżonych cechach [Bury i in. 1993, s. 17]. Stanowią one gospodarcze podstawy rozwoju, gdyż miasta w przeszłości i obecnie powstają i rozwijają się właśnie dzięki pełnionym przez nie funkcjom. Należą do nich działalności przemysłowe, usługowe, handlowe, transportowe, finansowe, kul- turalne i administracyjne [Domański 2006, s. 21]. Funkcje egzogeniczne, inaczej bazowe, miastotwórcze lub ponadlokal- ne, obsługują rynki ponadlokalne i pozwalają na eksport produktów i usług Ekonomika współczesnego miasta – zarys problematyki 15 miejskich; dzięki temu wyznaczają one miejsce miasta w hierarchii systemu osadniczego. Funkcje endogeniczne (niebazowe, uzupełniające, wewnętrz- ne) obsługują rynek lokalny, stanowiąc o warunkach bytowych w danym mieście. Struktura społeczna miasta w dużej mierze jest związana ze strukturą go- spodarczą. Jest to układ relacji zachodzących pomiędzy poszczególnymi ele- mentami społecznej zbiorowości miejskiej. Do czynników kształtujących strukturę społeczną miasta należą: – poziom rozwoju gospodarczego miasta, – zasoby siły roboczej, – dostępność do edukacji i istniejąca oferta akademicka, – specjalizacja miasta, – tożsamość lokalna i poczucie przynależności do miejsca zamieszkania, – zdolność adaptacji do przestrzeni miasta. 1.2. Zakres ekonomiki miasta 1.2.1. Zarys definicji Ekonomika miasta jest nierozerwalnie związana ze społeczno-ekonomiczny- mi i przestrzennymi sprawami miasta. Cele rozwoju miasta są powiązane z za- spokojeniem zbiorowych potrzeb użytkowników miasta, a to z kolei wynika z przeobrażeń społecznych i gospodarczych zachodzących w przestrzeni miej- skiej [Bury i in. 1993, s. 5]. Ekonomika miasta jest definiowana przez nauki ekonomiczne i geograficzne. Jej domeną jest badanie wyborów podejmowa- nych przez różne grupy interesariuszy miasta w warunkach ograniczoności zasobów. Motywy działania będą oczywiście różne w przypadku różnych grup interesów, na przykład gospodarstwa domowe będą dążyć do maksymaliza- cji swojej użyteczności w określonej lokalizacji, podczas gdy przedsiębiorstwa będą dążyć do maksymalizacji zysków. Poza przyczynami wyboru określonej lokalizacji, ekonomika miasta zaj- muje się także badaniem stopnia ich efektywności oraz polityką lokalną ma- jącą na celu promowanie najbardziej efektywnych rozwiązań lokalizacyjnych. 1.2.2. Obszary zainteresowania ekonomiki miasta Ekonomikę miasta można podzielić na pięć obszarów, które zostaną szerzej opisane w dalszej części tego rozdziału Zaproponowany podział powstał na podstawie zagranicznej literatury przedmiotu; w szczególności oparto się na podręczniku Urban Economics O’Sullivana [2007, s. 2–3]. Ekonomika miasta obejmuje zatem: 16 Koncepcja smart city na tle procesów i uwarunkowań rozwoju… 1) siły rynkowe w rozwoju miasta – ten obszar zajmuje się zjawiskami związa- nymi z decyzjami lokalizacyjnymi gospodarstw domowych oraz podmio- tów gospodarczych i ich wpływem na rozmiar i strukturę miasta; 2) sposoby użytkowania terenów – decyzje lokalizacyjne użytkowników mia- sta, koncentracja podmiotów gospodarczych już nie tylko w centrach miast, ale także w obszarach podmiejskich oraz inne siły ekonomiczne wpływają na sposób zagospodarowania miasta oraz segregację przestrzenną i społeczną; 3) transport miejski i metropolitalny – koncentracja na roli zbiorowego trans- portu i jego rodzajach we współczesnym mieście; 4) bezpieczeństwo publiczne w mieście – w tej dziedzinie analizowane są związki pomiędzy biedą, niskim poziomem edukacji, wykluczeniem spo- łecznym a bezpieczeństwem publicznym w mieście; 5) budownictwo i polityka mieszkaniowa – polityka mieszkaniowa jest szcze- gólnym rodzajem polityki publicznej z uwagi na swój charakter, a zasoby mieszkaniowe są dobrami, które znacząco różnią się od innych dóbr prze- de wszystkim z uwagi na cenową dostępność. 1.2.2.1. Siły rynkowe w rozwoju miasta Rozwój miasta jest procesem ciągłych, pozytywnych zmian dokonujących się w miejskiej gospodarce, przestrzeni i obszarze społecznym. Brol [1998, s. 9] definiuje rozwój lokalny jako proces zmian zachodzących w lokalnym ukła- dzie społeczno-terytorialnym charakteryzującym się specjalnymi cechami przestrzeni, gospodarki i kultury, preferującym lokalne potrzeby i posiadają- cym hierarchię wartości. Warunkiem rozwoju miasta jest zatem współzależ- ność rozwoju w podsystemie gospodarczym, społecznym i przyrodniczym. Jest on jednocześnie kategorią jakościową i ilościową [Markowski 2008, s. 14]. W długim okresie to właśnie od uwarunkowań rozwojowych miasta, ja- kości życia, warunków do rozwoju przedsiębiorczości zależy wielkość miasta. Należy pamiętać, że miasto jest złożonym układem, w którym spotykają się różne grupy interesów działające na podstawie różnych motywów, mające różne, czasem sprzeczne cele. Zachowania przestrzenne interesariuszy mia- sta wynikają z decyzji dotyczących wyboru lokalizacji miejsca zamieszkania czy działalności gospodarczej. Ponadto na decyzje lokalizacyjne wpływa do- stępność istniejącej infrastruktury, usług, miejsc pracy czy dobrych warunków środowiskowych. Każdy użytkownik miasta zachowuje się w sposób celowy, oparty na zasadzie maksymalizacji korzyści, niemniej jednak kryteria wybo- rów lokalizacyjnych są związane w dużej mierze z warunkami otoczenia i spo- sobem zagospodarowania przestrzeni [Bury i in. 1993, s. 36]. Proces decyzyjny związany z wyborem danej lokalizacji, zarówno w przypad- ku podmiotów gospodarczych, jak i mieszkańców miasta, zależy od czynników Ekonomika współczesnego miasta – zarys problematyki 17 egzogenicznych, niezależnych od decydenta (rynek zbytu, rynek zaopatrzenia, dostępna infrastruktura techniczna i społeczna, koszty prowadzenia działalno- ści gospodarczej, wartość nieruchomości) oraz czynników endogenicznych, od- noszących się do rodzaju prowadzonej działalności i struktury organizacyjnej (w przypadku przedsiębiorstw) oraz zasobności i indywidualnych preferencji (w  przypadku mieszkańców). Z punktu widzenia podmiotów gospodarczych największe walory użytkowe przedstawiają miasta, w których znajduje się nie- wiele ograniczeń związanych z rozwinięciem optymalnej skali produkcji. Wyni- kające z niej wewnętrzne korzyści skali polegają na spadku przeciętnego kosztu przypadającego na jednostkę produktu w miarę wzrostu produkcji. Zewnętrzne korzyści skali mogą także wynikać z korzyści lokalizacji i urbanizacji. Korzyści lokalizacji to korzyści, które przedsiębiorstwo odnosi, gdy lokuje się w sąsiedz- twie przedsiębiorstw prowadzących tę samą lub podobną działalność. Zaletą wspólnej lokalizacji jest możliwość korzystania z ukształtowanego już rynku pracy wyspecjalizowanego pod względem kwalifikacji w danej działalności, usług zakładów naprawczych oraz ośrodków badawczych, a także istniejącego, ukształtowanego rynku zbytu. Korzyści urbanizacji polegają na obniżaniu kosz- tów przedsiębiorstwa dzięki jego lokalizacji w otoczeniu przedsiębiorstw i insty- tucji prowadzących odmienną działalność i wynikają ze wspólnego użytkowania elementów tego otoczenia. Sprzyja to racjonalnemu zużyciu zasobów i zagospo- darowaniu odpadów produkcyjnych oraz specjalizacji produkcji. Zadaniem ekonomiki miasta jest wykazanie ekonometrycznych zależności pomiędzy loka- lizacją, wielkością produkcji a optymalną wielkością miasta. 1.2.2.2. Sposoby użytkowania terenów Poszczególne rodzaje działalności interesariuszy miejskich wymagają odpo- wiedniego przystosowania przestrzeni. Sposób użytkowania danego terenu musi odpowiadać potrzebom istniejących na nim funkcji. Wymagania loka- lizacyjne są zróżnicowane w przypadku różnych działalności miejskich, stąd trudność w określeniu czynników determinujących ostateczny wybór okre- ślonej lokalizacji. Użytkownicy miasta często dążą w swoich zachowaniach przestrzennych do zminimalizowania niepewności, albo poprzez naślado- wanie zachowania innych podmiotów, albo poprzez preferowanie poznanych wcześniej obszarów [Domański 2006, s. 57]. Analizując koncentrację podmio- tów gospodarczych w przestrzeni miejskiej, można wyróżnić trzy obszary: centralny obszar działalności gospodarczej (central business district – CBD), obszar podmiejski oraz lokalizację rozproszoną. Działalność ukierunkowana na obsługę ludności miejskiej będzie lokalizowana przede wszystkim w obsza- rach centralnych miasta, niemniej jednak rozwój zaawansowanych technolo- gii informacyjno-komunikacyjnych znacznie redukuje potrzebę lokowania się 18 Koncepcja smart city na tle procesów i uwarunkowań rozwoju… w centrum w odniesieniu do niektórych funkcji usługowych. Wyraźnie wi- doczną tendencją we współczesnych miastach jest wysoka specjalizacja obsza- rów podmiejskich, wskazująca na duże korzyści lokalizacji. Suburbia, w szcze- gólności te dobrze skomunikowane, charakteryzują się występowaniem w nich parków przemysłowych, biurowych czy miast na krawędzi (edge cities). Są to działalności terenochłonne, stąd w pełni zrozumiałe są decyzje o ich lokaliza- cji w obszarach zewnętrznych miast. Przestrzenne formy zagospodarowania i lokalizacja określonych funkcji w mieście są zależne od kształtowania się cen terenów miejskich. Zróżnicowa- nie tych cen ma swoje odzwierciedlenie w koncepcji renty budowlanej opartej na teorii renty rolnej J.H. von Thunena. Korzyści wynikające z danej lokalizacji zależą od zabudowy i użytkowania terenu (cechy fizyczne) oraz jego odległości od centrum (mierzonej poprzez dostępność, a nie fizyczną odległość). Cena terenu miejskiego zależy z kolei od sił ekonomicznych (popytu i podaży w da- nym mieście), przystosowania do pełnienia określonej funkcji oraz działalno- ści planistycznej władz lokalnych. 1.2.2.3. Transport miejski i metropolitalny System transportu miejskiego jest jednym z instrumentów kształtowania struktury funkcjonalno-przestrzennej miasta. W dużych miastach szczególną rolę odgrywa transport publiczny, który powinien cechować się dużą zdolnoś- cią przewozową oraz komfortem i bezpieczeństwem podróżowania [Sucho- rzewski 2010, s. 29]. Współczesna gospodarka wymusza znaczną mobilność ludzi, wpływając na styl życia, wybory lokalizacyjne oraz sposoby spędzania wolnego czasu. Rozwój usług logistycznych umożliwia skrócenie czasu maga- zynowania surowców i wytworzonych produktów, w związku z tym wzrasta rola transportu, w szczególności zintegrowanego i intermodalnego. Sieciowy charakter gospodarki, metropolizacja przestrzeni oraz transfer innowacji wy- magają dobrej dostępności transportowej oraz sprawnego systemu transportu [Markowski 2010, s. 46–47]. W tabeli 1.1 przedstawiono związki współczesnej gospodarki opartej na wiedzy z rolą systemów transportowych. Tabela 1.1. Związki gospodarki opartej na wiedzy z przestrzenią i systemami transportowymi CECHY GOSPODARKI Wymiana wiedzy Wysoka mobilność społeczeństwa WYMAGANIA WOBEC PRZESTRZENI I SYSTEMÓW TRANSPORTOWYCH Spójność terytorialna i powiązania metropolitalne Dostępność różnych środków transportu Całodobowy dostęp do systemów infrastruktury technicznej i społecznej Ekonomika współczesnego miasta – zarys problematyki 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Koncepcja smart city na tle procesów i uwarunkowań rozwoju współczesnych miast
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: