Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00709 019721 17035337 na godz. na dobę w sumie
Koncepcje i tendencje rozwoju zawodu specjalisty rachunkowości zarządczej. Wymiar krajowy i międzynarodowy - ebook/pdf
Koncepcje i tendencje rozwoju zawodu specjalisty rachunkowości zarządczej. Wymiar krajowy i międzynarodowy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 366
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8553-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).
W warunkach globalnej gospodarki rachunkowość zarządcza, generująca informacje niezbędne do podejmowania decyzji strategicznych oraz operacyjnego zarządzania przedsiębiorstwem, nabiera coraz większego znaczenia. Publikacja jest pierwszą w polskim piśmiennictwie pozycją, w której zaprezentowano tendencje rozwoju i funkcjonowania zawodu specjalisty rachunkowości zarządczej/controllingu w przedsiębiorstwach w Polsce na tle rozwiązań międzynarodowych .Krytyczna analiza wzbogacająca dotychczasowy stan wiedzy naukowej na temat kompetencji specjalisty rachunkowości zarządczej umożliwia sformułowanie odpowiedzi m.in. na takie pytania: Jak bardzo zróżnicowaną grupą zawodową są badani specjaliści w Polsce i jak bardzo odbiegają oni od profilu zawodowego ich odpowiedników w krajach rozwiniętych? Jakie zadania realizują oni aktualnie i jakie narzędzia do tego wykorzystują? Jakie wymagania w zakresie umiejętności, wiedzy i cech charakteru są niezbędne do wykonywania tego zawodu?
Przeprowadzone badania mogą stać się wskazówką zarówno dla uczelni wyższych w zakresie tworzenia i udoskonalania programów kształcenia, jak i dla pracodawców chcących zwiększyć efektywność procesów rekrutacji pracowników na stanowiska związane z rachunkowością zarządczą/controllingiem.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ewelina Zarzycka – Uniwersytet Łódzki, Wydział Zarządzania, Katedra Rachunkowości 90-237 Łódź, ul. Matejki 22/26 wzrach@uni.lodz.pl RECENZENT Sławomir Sojak REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Małgorzata Szymańska KOREKTA I REWIZJA T. Mirosław Włodarczyk SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Ewelina Zarzycka, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07232.15.0.M Ark. druk. 22,875 ISBN 978-83-8088-552-3 e-ISBN 978-83-8088-553-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp Rozdział 1 Rachunkowość zarządcza jako dziedzina wiedzy – teoria i praktyka 1.1. Istota rachunkowości zarządczej 1.2. Stabilność i zmienność rachunkowości zarządczej jako kluczowy obszar społecznych badań naukowych 1.3. Perspektywa teoretyczna zmian rachunkowości zarządczej 1.3.1. Teoria uwarunkowań sytuacyjnych 1.3.2. Teoria instytucjonalna 1.3.3. Koncepcja strukturacji 1.4. Aspekty zawodowe w rachunkowości zarządczej 1.4.1. Kształtowanie zawodów i istota certyfikacji zawodowej związanej z rachunkowością zarządczą według standardów międzynarodowych 1.4.2. Aspekty etyczne w działalności zawodowej w obszarze rachunkowości zarządczej 1.4.3. Aspekty behawioralne w działalności zawodowej w obszarze rachunkowości zarządczej 1.4.4. Neuronauka a działalność zawodowa w obszarze rachunkowości zarządczej 1.4.5. Aspekty kulturowe w działalności zawodowej w obszarze rachunkowości zarządczej 1.5. Podsumowanie 9 21 21 24 32 33 37 42 48 48 57 62 65 67 70 6 Rozdział 2 Zmiany roli i zadań specjalisty rachunkowości zarządczej w świetle doświadczeń zagranicznych 2.1. Zarys rozwoju zawodu specjalisty rachunkowości zarządczej do lat 90. XX w. 2.1.1. Tendencje rozwoju zawodowego specjalistów działających na rzecz wsparcia menedżerów w procesach zarządzania – model anglo-amerykański i model niemiecki 2.2. Rozwój zawodu specjalisty rachunkowości zarządczej od lat 90. XX w. 2.2.1. Nowe definicje roli specjalisty rachunkowości zarządczej w globalnej gospodarce 2.2.2. Charakterystyka zadań specjalisty rachunkowości zarządczej w globalnej gospodarce 2.2.3. Charakterystyka stosowanych narzędzi przez specjalistów rachunkowości zarządczej w globalnej gospodarce dekadzie XXI w. 2.2.4. Wymagania zawodowe stawiane specjalistom rachunkowości zarządczej 2.3. Prognozy zmian roli i zadań specjalisty rachunkowości zarządczej w drugiej 2.4. Konsekwencje zachodzących zmian 2.4.1. Wpływ zachodzących zmian na zarządzanie organizacjami 2.4.2. Wpływ zachodzących zmian na edukację i certyfikację zawodu 2.5. Podsumowanie Rozdział 3 Rola i zadania specjalisty rachunkowości zarządczej w przedsiębiorstwach działających w Polsce 3.1. Zarys rozwoju rachunkowości zarządczej w Polsce 3.2. Przegląd badań empirycznych przeprowadzonych w Polsce po 1990 r. 3.3. Kształtowanie zawodów związanych z rachunkowością zarządczą w Polsce 3.4. Kształcenie w Polsce i wpływ zagranicznych instytucji certyfikujących 3.5. Podsumowanie 73 73 77 81 88 91 95 98 105 109 109 112 117 119 119 122 131 136 141 Rozdział 4 Analiza przyczyn zmian w roli i zadaniach specjalisty rachunkowości zarządczej w świetle doświadczeń zagranicznych 143 143 4.1. Identyfikacja czynników determinujących zmianę 4.2. Wpływ czynników ekonomicznych na rolę i zadania specjalisty rachunkowości zarządczej w praktyce 4.2.1. Sytuacja ekonomiczna i otoczenie biznesowe 4.2.2. Postęp technologiczny 4.2.3. Innowacje w obszarze rachunkowości 4.3. Wpływ czynników instytucjonalnych na rolę i zadania specjalisty rachunkowości zarządczej 4.3.1. Przyjęcie Międzynarodowych Standardów Sprawozdawczości Finansowej 4.3.2. Struktura organizacyjna, zarządzanie jednostką oraz jej lokalizacja 145 145 148 152 157 157 160 Spis treści 7 4.3.3. Fuzje, przejęcia i przekształcenia własnościowe 4.3.4. Relacje międzyorganizacyjne 4.3.5. Edukacja i certyfikacja zawodu specjalisty rachunkowości zarządczej 4.3.6. Inne czynniki instytucjonalne 4.4. Wpływ czynników indywidualnych na rolę i zadania specjalisty rachunkowości zarządczej 4.4.1. Cechy indywidualne menedżerów 4.4.2. Aspekty kultury organizacyjnej 4.5. Czynniki ograniczające zmiany 4.6. Podsumowanie Rozdział 5 Rola, zadania i wymagania stawiane specjalistom rachunkowości zarządczej/controllingu w Polsce w świetle ogłoszeń o pracę 5.1. Uzasadnienie przeprowadzenia badania i jego cel 5.2. Opis próby badawczej 5.3. Opis narzędzi badawczych 5.4. Uzyskane wyniki badań 5.4.1. Wymagania stawiane specjalistom realizującym zadania rachunkowości zarządczej 5.4.2. Zadania stawiane przed specjalistami rachunkowości zarządczej 5.5. Rola specjalistów rachunkowości zarządczej w świetle ogłoszeń o pracę 5.6. Podsumowanie Rozdział 6 Rola, zadania i wymagania stawiane przed specjalistami rachunkowości zarządczej/controllingu w Polsce w świetle badania ankietowego 6.1. Uzasadnienie przeprowadzonego badania i jego cel 6.2. Opis próby badawczej 6.3. Opis narzędzi badawczych 6.4. Uzyskane wyniki badań 6.4.1. Informacje o systemie rachunkowości zarządczej w badanych firmach 6.4.2. Informacje o specjalistach rachunkowości zarządczej w badanych firmach 6.4.3. Informacje o zadaniach specjalistów rachunkowości zarządczej w badanych firmach 6.4.4. Informacje o narzędziach stosowanych przez specjalistów rachunkowości zarządczej w badanych firmach 6.4.5. Informacje o czynnikach wywołujących zmiany w roli specjalistów rachunkowości zarządczej w badanych firmach 6.4.6. Informacje o wymaganiach wobec specjalistów rachunkowości zarządczej w badanych firmach 165 170 174 177 179 179 183 185 187 189 189 195 196 197 199 219 239 242 245 245 248 249 250 250 252 255 266 274 278 Spis treści 8 6.4.6.1. Wymagania w zakresie wiedzy niezbędnej do wykonywania zawodu 6.4.6.2. Wymagania w zakresie pozostałych umiejętności i cech osobowych 278 niezbędnych do wykonywania zawodu 283 6.4.7. Wyniki analizy skupień 288 6.4.7.1. Wyniki analizy skupień dla stosowanych narzędzi rachunkowości zarządczej 289 6.4.7.2. Wyniki analizy skupień dla czynników wywołujących zmiany w zadaniach i narzędziach specjalistów rachunkowości zarządczej w badanych firmach 6.4.7.3. Wyniki analizy skupień dla oceny wiedzy wymaganej w badanym zawodzie 6.4.7.4. Wyniki analizy skupień dla oceny pozostałych wymagań stawianych przed 292 295 specjalistami rachunkowości zarządczej/controllingu 6.5. Podsumowanie Zakończenie Literatura Summary Załączniki Spis ilustracji Spis tabel Od Redakcji 298 302 307 315 341 343 357 359 363 Spis treści Wstęp Rachunkowość zarządcza dostarczająca informacji do podejmowania de- cyzji i zarządzania przedsiębiorstwem nabiera istotnego znaczenia w wy- magających warunkach gospodarki globalnej (Kaplan, 1995). Szczególnie w ciągu ostatnich trzydziestu lat obserwuje się dynamiczny wzrost roli rachunkowości zarządczej w sterowaniu organizacją (Lebas, 1994). Spe- cjalista w tym zakresie, będący „specjalistą do spraw informacji”, staje się jednym z ważniejszych pracowników przedsiębiorstwa, bez którego menedżerowie nie są w stanie skutecznie zarządzać organizacją (Burns, Scapens, 2000). Na przełomie XX i XXI w. pojawiły się opinie, że do tradycyjnego ze- stawu zadań specjalisty rachunkowości zarządczej/controllingu, polega- jących na dostarczaniu menedżerom informacji niezbędnych do podej- mowania decyzji i wspieraniu ich w tych procesach, dołączyło także jego aktywne uczestnictwo w procesach decyzyjnych, zarządzania i tworzenia strategii, już jako pełnoprawnego członka grupy zarządzającej (Granlund, Lukka, 1998). Zmiana taka nawet w krajach rozwiniętych ma charakter ewolucyjny i nie we wszystkich firmach przebiega w podobny sposób. W wielu organizacjach nie nastąpiła kompletna transformacja tradycyj- nego specjalisty rachunkowości zarządczej w nowoczesnego partnera biznesu, a pracujący w nich praktycy znajdują się na pośrednim etapie rozwoju (Byrne, Pierce, 2007). Zmiany, jakie zachodzą w samych organizacjach i ich systemach ra- chunkowości zarządczej, wywierają wpływ na role i  zadania tych spe- cjalistów. Powodują one również wzrost wymagań stawianych przed specjalistami rachunkowości zarządczej/controllingu (między innymi Cooper, 1996). Aktualnie specjaliści ci nie tylko muszą dysponować sze- roką wiedzą z  obszaru finansów, rachunkowości i  ekonomii, ale także 10 charakteryzować się specyficznymi cechami i  umiejętnościami, które pozwolą im funkcjonować w nowoczesnych organizacjach i realizować postawione przed nimi zadania (Siegel, Sorensen, 1999). W Polsce rachunkowość zarządcza pojawiła się w praktyce przedsię- biorstw wraz z transformacją systemową. Najszybciej narzędzia i metody rachunkowości zarządczej zaimplementowano w firmach z kapitałem za- granicznym, przenosząc rozwiązania stosowane i sprawdzone w centra- lach oraz spółkach działających w krajach rozwiniętych. Również przed- siębiorstwa polskie, poddane globalnej konkurencji, odkryły potrzebę zastosowania rachunkowości zarządczej (zob. Sobańska, 2002, 2010). Liczba ofert pracy w działach controllingu/rachunkowości zarządczej w Polsce utrzymuje się na stabilnym, niezmienionym poziomie od kil- ku lat. Praktycznie w każdej średniej bądź dużej firmie, bez względu na kraj pochodzenia kapitału, funkcjonuje stanowisko kontrolera finanso- wego lub specjalisty rachunkowości zarządczej/controllingu (Goldman Recruitment Salary Survey, 2013). Dobrze wykształcony specjalista jest niezbędny dla sprawnego zarządzania przedsiębiorstwem. Oczekiwania rynku pracy odnośnie do umiejętności, wiedzy i  kompetencji takiego specjalisty stawiają nowe wyzwania przed uczelniami wyższymi oraz or- ganizacjami certyfikującymi ten zawód. Szczególnie w Polsce jest to istot- na kwestia, gdyż popyt na rynku pracy na tę grupę profesjonalistów jest od kilku lat znaczący, natomiast polskie doświadczenia w obszarze ich kształcenia nie są tak duże, jak na przykład w Stanach Zjednoczonych czy Wielkiej Brytanii. Co więcej, w Polsce przygotowywanie specjalistów do wykonywania tego zawodu przebiega w sposób rozproszony, bez in- stytucjonalnego wsparcia; obecnie nie działa żadna krajowa organizacja zrzeszająca takich specjalistów bądź instytucja, która aktywizowałaby kształcenie i rozwój zawodowy w tej dziedzinie (Szychta, 2005). W poprzednim stuleciu niewiele prac badawczych koncentrowało się na roli i zadaniach specjalistów rachunkowości zarządczej/controllingu, ze szczególnym uwzględnieniem zmian, jakie zachodzą w tym zawodzie (Anthony, 1989; Young, 1996). Dopiero na przełomie XX i XXI w. pojawi- ły się liczne badania i artykuły, w których podjęta została ta problematyka (między innymi Kaplan, 1995; Granlund, Lukka, 1998; Burns, Scapens, 2000). Równie interesujące są prace, których autorzy poszukują przyczyn zachodzących zmian (między innymi Cooper, 1996; Burns, Baldvinsdottir, 2005; Krell, 2011). W Polsce zagadnienia związane ze zmianami roli i funkcji praktyków rachunkowości zarządczej rzadko pojawiają się w publikacjach nauko- wych (między innymi Sobańska, 2002, 2010; Sobańska, Wnuk, 2000; Szychta, 2005, 2007, 2011). Zdecydowanie większość badaczy koncentru- je się na narzędziach i metodach rachunkowości zarządczej stosowanych w przedsiębiorstwach działających w Polsce, nie zaś na roli specjalistów Wstęp 11 w organizacjach. Nieliczne badania, niejako przy okazji, podejmują pró- bę ustalenia stanu faktycznego w zakresie roli, zadań i wymagań stawia- nych specjalistom rachunkowości zarządczej/controllingu bądź analizują wpływ wybranych czynników na zmianę roli i funkcji tej grupy zawodowej. Przegląd literatury polskiej i światowej pozwala dostrzec duże rozbież- ności w opiniach poszczególnych autorów odnośnie do badanych aspek- tów. Zdecydowana większość badaczy jest zdania, że na przełomie XX i XXI w. wzrosła rola i waga tego zawodu w organizacjach oraz nawiązane zostały szczególne relacje między tą grupą specjalistów i menedżerami zarządzającymi organizacją (między innymi Lebas, 1994; Scapens, 2004). Istotną zmianą jest fakt, że specjaliści rachunkowości zarządczej już nie tylko przekazują informacje, ale także współuczestniczą w procesach po- dejmowania decyzji na podstawie dostarczanych informacji (Granlund, Lukka, 1998). Mimo to trudno nie zwrócić uwagi na fakt, że sama ra- chunkowości zarządcza w tych organizacjach nie uległa rewolucyjnym zmianom, a  zadania specjalistów rachunkowości zarządczej pozostają podobne (Baldvinsdottir i in., 2009, 2009a). Taka obserwacja wywołu- je konsternację u części autorów, którzy sugerują, że pojęcie specjalisty rachunkowości zarządczej będącego partnerem biznesu jest mocno prze- wartościowane, zaś rola tego specjalisty zależy raczej od oczekiwań kie- rownictwa organizacji, a nie od narzędzi, które stosuje, czy zadań, które realizuje (Burns, Baldvinsdottir, 2005). Większa zgodność opinii występuje w  badaniach dotyczących cech i  umiejętności, jakimi musi dysponować potencjalny kandydat mający realizować zadania rachunkowości zarządczej (między innymi Scapens i in., 2003; Siegel, Sorensen, 1999). Rozbieżności wśród badaczy pojawiają się, gdy chodzi o poszukiwanie przyczyn zmian. Bez wątpienia jednym z ważniejszych i najczęściej wymienianych czynników jest postęp tech- nologiczny (Granlund, Malmi, 2002; Burns, Yazdifar, 2001) oraz zmia- ny w otoczeniu globalnym organizacji (Cooper, Dart, 2009; Krell, 2011). Pozostałe wskazywane przyczyny, na przykład innowacje w  obszarze rachunkowości, wywołują dyskusję i wątpliwości (Kaplan, 1995; Burns, Baldvinsdottir, 2005). Choć liczba przeprowadzonych studiów na świecie w interesującym nas obszarze jest znacząca, bez wątpienia brakuje kompleksowego i upo- rządkowanego przeglądu zachodzących zmian oraz przyczyn ich powsta- nia. W kolejnych dekadach XXI w. można zauważyć także deficyt badań nad rolą i zadaniami specjalistów rachunkowości zarządczej pracujących w  przedsiębiorstwach działających w  Polsce. Krytyczna analiza wie- dzy naukowej dotyczącej zawodu specjalisty rachunkowości zarządczej zawarta w  niniejszej monografii pozwoli odpowiedzieć na wiele pytań ważnych nie tylko dla tej grupy zawodowej, ale również dla badaczy tej dyscypliny. Wstęp 12 1. Jaka jest obecnie rola specjalistów rachunkowości zarządczej w przedsiębiorstwach działających w Polsce? 2. Jakie zadania realizują oni aktualnie i jakie narzędzia do tego wy- korzystują? 3. Jakie wymagania w zakresie umiejętności, wiedzy i cech charakteru są niezbędne do wykonywania tego zawodu? 4. Czy pracodawcy postrzegają tę grupę zawodową inaczej niż sami praktycy rachunkowości zarządczej? 5. Jak bardzo zróżnicowaną grupą są badani specjaliści w Polsce i jak bardzo odbiegają oni od typu (modelu) zawodowego reprezentowa- nego przez ich odpowiedników w krajach rozwiniętych? 6. Jakie są najważniejsze czynniki oddziałujące na ich pracę zawodową? Biorąc pod uwagę powyższe spostrzeżenia, przedmiotem rozważań au- torki niniejszej pracy są tendencje rozwoju i  funkcjonowania zawodu specjalisty rachunkowości zarządczej/controllingu w przedsiębiorstwach działających w Polsce na tle rozwiązań międzynarodowych. Cel główny starano się osiągnąć poprzez realizację zadań badawczych, do których należą: • przedstawienie istoty rachunkowości zarządczej jako dziedziny na- uki i praktyki, ze szczególnym uwzględnieniem aspektów zawodo- wych związanych z tą dziedziną; • omówienie etapów rozwoju zawodu specjalisty rachunkowości za- rządczej na świecie, ze szczególnym uwzględnieniem roli, zadań i wymagań stawianych przed tą grupą zawodową w globalnej go- spodarce; • wskazanie czynników przyczyniających się do zmian w  rolach, zadaniach i  wymaganiach stawianych praktykom rachunkowości zarządczej w przedsiębiorstwach działających w skali globalnej; • omówienia aktualnego stanu wiedzy na temat roli specjalisty ra- chunkowości zarządczej w przedsiębiorstwach działających Polsce; • przeprowadzenie badań pozwalających na ustalenie zadań i wyma- gań stawianych tej grupie specjalistów i stwierdzenie na tej podsta- wie, jaką rolę pełnią oni w organizacjach funkcjonujących w Polsce z perspektywy pracodawcy oraz z perspektywy samych specjalistów; • porównanie uzyskanych wyników z  wynikami badań przeprowa- dzonych w krajach rozwiniętych oraz dokumentami międzynaro- dowych organizacji profesjonalnych, dzięki czemu możliwe będzie określenie podobieństwa między specjalistami wykonującymi zada- nia rachunkowości zarządczej w Polsce i na świecie, a także stwier- dzenie, jaki typ (model) zawodowy prezentują polscy praktycy; • określenie, czy ta grupa zawodowa charakteryzuje się dużym zróż- nicowaniem w zakresie realizowanych zadań i stawianych wymagań Wstęp 13 oraz wnioskowanie na tej podstawie o homogeniczności rachunko- wości zarządczej w przedsiębiorstwach działających w Polsce; • identyfikacja czynników wskazywanych przez badanych jako przy- czyniających się do zmian w pełnionej przez nich roli; • sformułowanie pożądanych i  możliwych kierunków zmian w  za- kresie kształcenia i  rozwoju zawodowego tej grupy specjalistów. Osiągnięcie postawionego celu wymagało zastosowania triangulacji ba- dań naukowych, polegających na wykorzystaniu różnych metod badaw- czych, między innymi: • analizy literatury zagranicznej i polskiej z zakresu rachunkowości zarządczej, ze szczególnym uwzględnieniem aspektów dotyczących działalności zawodowej; • analizy dokumentów (opracowań, badań, wytycznych) najważniej- szych międzynarodowych organizacji zrzeszających i  certyfikują- cych specjalistów rachunkowości zarządczej; • analizy wybranych aktów prawnych i opracowań rządowych; • analizy treści programów nauczania na studiach i kursach zawodo- wych z zakresu rachunkowości zarządczej; • analizy treści ogłoszeń o pracę na stanowiska związane z rachunko- wością zarządczą; • badania sondażowego przeprowadzonego wśród praktyków ra- chunkowości zarządczej na podstawie narzędzia badawczego – au- torskiego kwestionariusza ankiety; • metod statystycznych (wskaźnik struktury, autorskie miary po- dobieństwa, test F – Fishera-Snedecora dla wielu proporcji, test dla dwóch wskaźników struktury – proporcji, test niezależności chi-kwadrat, test t-Studenta dla dwóch średnich, analiza skupień). Przeprowadzona analiza literatury zagranicznej z  zakresu rachunko- wości zarządczej oraz dokumentów i  opracowań czołowych między- narodowych organizacji zrzeszających i  certyfikujących badaną grupę zawodową pozwoliła na ustalenie aktualnego stanu wiedzy w zakresie zmian, jakie zachodzą w tej dziedzinie zarówno z punktu widzenia teo- rii, jak i praktyki. Umożliwiła ona również prześledzenie etapów rozwo- ju tego zawodu na świecie, ze szczególnym uwzględnieniem roli i zadań, jakie realizują jego praktycy, a  także wymagań im stawianych. Dzięki przeprowadzonej analizie zidentyfikowano ponadto czynniki wywie- rające wpływ na działalność zawodową w  obszarze rachunkowości zarządczej. Z kolei przegląd literatury polskiej, wybranych aktów prawnych, a tak- że programów kształcenia na studiach z zakresu rachunkowości zarząd- czej w Polsce pomógł zidentyfikować istniejącą lukę badawczą w polskim Wstęp 14 piśmiennictwie oraz stanowił punkt wyjścia do dalszego badania zadań praktyków tej dziedziny w przedsiębiorstwach działających w kraju. Dążąc do realizacji celu badawczego, podjęto próbę weryfikacji dwóch hipotez głównych. 1. Specjaliści rachunkowości zarządczej w przedsiębiorstwach działa- jących w Polsce pełnią tradycyjną funkcję polegającą na dostarcza- niu menedżerom informacji niezbędnych do podejmowania decy- zji, a także na wspieraniu ich i doradzaniu im w tych procesach. 2. Zadania i  wymagania wobec specjalistów rachunkowości zarząd- czej w przedsiębiorstwach działających w Polsce, a także stosowane przez nich narzędzia charakteryzują się wysokim podobieństwem. Hipotezy główne zostały sformułowane na podstawie teorii instytucjonal- nej oraz koncepcji izomorfizmu. Dla weryfikacji postawionych hipotez i realizacji celu badawczego przeprowadzono badania, które przebiegały dwutorowo i obejmowały badanie ankietowe specjalistów rachunkowo- ści zarządczej oraz analizę treści ogłoszeń o pracę na stanowiska związane z rachunkowością zarządczą. Pozwoliło to na ustalenie zadań i wymagań stawianych tej grupie zawodowej, a następnie wnioskowanie na tej pod- stawie o ich roli w organizacji i typie zawodowym, który reprezentują, zarówno z perspektywy samych specjalistów, jak i ich pracodawców. Tak zaprojektowane badania umożliwiły porównanie polskich prakty- ków z ich odpowiednikami w krajach rozwiniętych, ale także pozwoliły na określenie etapu rozwoju, na którym znajduje się ta profesja w Polsce. Dzięki temu zweryfikowano pierwszą hipotezę główną dotyczącą trady- cyjnej roli specjalistów rachunkowości zarządczej w przedsiębiorstwach działających w Polsce. Weryfikacja drugiej hipotezy głównej wymagała sprawdzenia hipotez pomocniczych, które mówiły, że zidentyfikowane zadania i wymagania nie różnią się istotnie w populacjach firm wyodrębnionych ze względu na różne pochodzenie kapitału, wielkość i rodzaj działalności firmy, a także stanowisko pracy i wykształcenie praktyków rachunkowości zarządczej. Sprawdzenie hipotez pomocniczych do drugiej hipotezy głównej pozwo- liło na weryfikację tej hipotezy. W wyniku przeprowadzonych badań stwierdzono, że choć zawód spe- cjalisty rachunkowości zarządczej/controllingu nabiera coraz większego znaczenia w przedsiębiorstwach działających w Polsce, to jego praktycy pełnią tradycyjną funkcję wewnętrznego konsultanta biznesu, dostarcza- jącego menedżerom informacji niezbędnych do podejmowania decyzji, doradzającego kierownikom i pracownikom, a także wspierającego ich w procesach zarządzania organizacjami. Niestety, nie są oni jeszcze peł- noprawnymi członkami zespołów zarządzających i partnerami bizneso- wymi menedżerów. Wstęp 15 Ciekawym aspektem przeprowadzonych badań jest również stwier- dzenie wysokiego podobieństwa wykonywanych zadań i stawianych wy- magań praktykom rachunkowości zarządczej w różnych organizacjach, co może potwierdzać tezę o wysokiej homogeniczność praktyk tej dzie- dziny w globalnej gospodarce. Z drugiej jednak strony analiza skupień pozwoliła na identyfikację niejednorodności wewnątrz ankietowanej populacji i podział jej na grupy, wskazując tym samym na potrzebę dal- szych badań, które pozwolą na dokładne objaśnienie powstania takich klastrów. Wyniki przeprowadzonego badania ankietowego oraz analizy treści ogłoszeń o pracę pozwalają stwierdzić, że zarówno pracodawcy, jak i sami praktycy rachunkowości zarządczej w podobny sposób postrzegają zadania, wymagania i rolę tej grupy zawodowej w organizacji. W  wyniku przeprowadzonych badań zidentyfikowano najważniej- sze czynniki o charakterze zewnętrznym oddziałujące na rolę pełnioną przez specjalistów rachunkowości zarządczej w przedsiębiorstwach dzia- łających w Polsce, czyli nowe technologie IT, fuzje i przejęcia oraz wy- magania sprawozdawczości. Pierwszy wymieniony czynnik od kilku lat plasuje się w czołówce wskazywanych przez praktyków rachunkowości zarządczej na całym świecie, zaś dwa kolejne są wynikiem silnych proce- sów globalizacji, jakich doświadczają przedsiębiorstwa i pracujący w nich specjaliści. Najbliższa dekada upłynie zapewne pod znakiem oddziały- wania tych czynników, choć skala ich wpływu wymaga dalszych badań. Choć nie było to bezpośrednim celem autorki, przeprowadzone ba- dania pokazały, że terminy „rachunkowość zarządcza” i  „controlling” są tożsame z  punktu widzenia zadań, funkcji oraz roli, jakie pełnią specjaliści reprezentujący te dziedziny. Ustalono bowiem, że stanowiska jakie najczęściej zajmują osoby zajmujące się rachunkowością zarządczej w  Polsce, czyli kontroler finansowy, specjalista controllingu i  analityk finansowy nie różnią się znacząco w zakresie realizowanych zadań oraz stawianych wymagań. Stosunkowo rzadko w  praktyce polskiej można spotkać na przykład stanowisko „specjalista rachunkowości zarządczej” czy dział rachunkowości zarządczej. W przedsiębiorstwach działających w Polsce dominują działy controllingu, zaś specjaliści określani są termi- nem „specjalista controllingu” lub „kontroler finansowy”. Zastosowane metody badawcze niosą za sobą pewne ograniczenia. W przypadku ogłoszeń o pracę krótka forma pisemna uniemożliwia roz- poznanie wszystkich zadań i  wymagań stawianych przez pracodawcę. Przeprowadzona analiza ogłoszeń o pracę nie pozwoliła także na iden- tyfikację stosowanych narzędzi rachunkowości zarządczej, a tym samym nie dała podstaw do wnioskowania na tej podstawie o roli badanej grupy zawodowej oraz uniemożliwiła ustalenie podobieństwa w tym zakresie. Dlatego też w przypadku badania polegającego na analizie ogłoszeń o  pracę, sprawdzenie pierwszej hipotezy głównej zostało dokonane Wstęp 16 poprzez ustalenie zadań i wymagań stawianych specjalistom rachunko- wości zarządczej, a następnie wnioskowanie na tej podstawie o funkcji, jaką pełnią oni w organizacjach. Druga hipoteza główna zaś została zwe- ryfikowana poprzez sprawdzenie tylko trzech hipotez pomocniczych mó- wiących o podobieństwie zadań i wymagań, bez względu na pochodzenie kapitału, rodzaj działalności firmy czy stanowisko pracy. Zastosowanie ba- dania ankietowego miało na celu zminimalizowanie negatywnych aspek- tów związanych z wymienionymi ograniczeniami odnośnie do ogłoszeń o pracę. Zweryfikowane hipotezy i wnioski sformułowane na podstawie wyników analizy ofert pracy zostały uzupełnione i potwierdzone poprzez przeprowadzone badanie ankietowe. Dzięki temu uwzględniono w anali- zie i wnioskowaniu o roli specjalistów stosowane narzędzia rachunkowo- ści zarządczej, a także zbadano podobieństwo zarówno zadań i wymagań, jak i narzędzi nie tylko w zbiorach firm wyodrębnionych ze względu na po- chodzenie kapitału, rodzaj działalności czy stanowisko pracy, ale także ze względu na wielkość firmy i wykształcenie praktyków rachunkowości za- rządczej. Tym samym w badaniu ankietowym druga hipoteza główna zo- stała zweryfikowana poprzez sprawdzenie pięciu hipotez pomocniczych. Należy jednak pamiętać, że badania ankietowe mogą charakteryzować się dużą subiektywnością odpowiedzi i ich ocen, a odpowiadający mogą podawać nieprawdziwe informacje. Jak już wspomniano, zastosowana w  pracy triangulacja badań naukowych polegająca na wykorzystaniu różnych metod badawczych, między innymi analizę literatury, analizę treści dokumentów, wybranych aktów prawnych i programów kształce- nia, badanie sondażowe oraz liczne metody statystyczne ma za zadanie zmniejszyć omówione powyżej negatywne aspekty i  ograniczenia oraz potwierdzić wyciągnięte wnioski. Niniejsza monografia jest pierwszym kompleksowym opracowaniem w języku polskim dotyczącym profesji specjalisty rachunkowości zarząd- czej/controllingu w Polsce i na świecie. Oparta jest ona na badaniach empi- rycznych przeprowadzonych na potrzeby charakterystyki funkcjonowania badanego zawodu w Polsce oraz wcześniej prowadzonych przez autorkę badaniach, których wyniki opublikowano już w krajowych czasopismach naukowych. Te ostatnie dotyczyły wpływu wybranych czynników, takich jak nowe technologie IT, fuzje i przejęcia, kształcenie akademickie i cer- tyfikacja zawodowa, na rolę i zadania specjalistów rachunkowości zarząd- czej w  przedsiębiorstwach działających w  Polsce (Zarzycka, 2012a, 2013, 2015; Zarzycka, Firkowska-Jakobsze, 2012, 2012a). Każda z tych publikacji dotyczyła innego problemu badawczego, lecz łączy je wspólny przedmiot badawczy, którym jest specjalista rachunkowości zarządczej/controllingu. Niniejsza monografia jest zatem uzupełnieniem i  rozwinięciem po- dejmowanych wcześniej wątków badawczych, stanowiąc systematyczną prezentację zarówno dotychczasowej wiedzy i podstaw teoretycznych, jak Wstęp 17 i uzyskanych wyników badań oraz wniosków z nich wyciągniętych. Waż- nym jej elementem jest analiza narracyjna zagranicznej i krajowej literatu- ry przedmiotu. Można znaleźć w niej także streszczenie koncepcji i defini- cji opracowanych przez czołowe międzynarodowe organizacje zrzeszające i certyfikujące praktyków omawianej dziedziny. Wzbogaca ona również istniejący stan wiedzy o opis aktualnego poziomu rozwoju zawodowego i  roli specjalistów rachunkowości zarządczej w  Polsce na tle koncepcji uznawanych za modelowe w  rozwiniętych krajach świata, zmniejszając lukę, jaka występuje pomiędzy teorią a praktyką rachunkowości zarząd- czej. Badania przeprowadzone na potrzeby tego opracowania mogą po- służyć wreszcie jako wskazówka zarówno dla uczelni wyższych w zakresie kształtowania i  udoskonalania programów kształcenia, jak i  dla praco- dawców dla zwiększenia efektywności procesów rekrutacji pracowników na stanowiska związane z  rachunkowością zarządczą/controllingiem. Na uwagę zasługuje ponadto połączenie ujęć teoretycznych wykorzy- stanych w pracy do budowy hipotez i opracowania wniosków z badania. W  tym celu zastosowano teorię instytucjonalną, teorię uwarunkowań sytuacyjnych oraz teorię strukturacji. Teoria instytucjonalna pozwoliła lepiej zrozumieć procesy zmian zachodzące w systemach rachunkowości zarządczej, teoria strukturacji umożliwia badanie praktyk rachunkowo- ści zarządczej, natomiast teoria uwarunkowań sytuacyjnych identyfikuje czynniki wywołujące te zmiany bądź je blokujące. Jak dotychczas w Polsce w niewielkim stopniu wykorzystywano teorie socjologiczne (Giddensa oraz izomorfizmu) oraz teorię instytucjonalną w badaniach z zakresu ra- chunkowości zarządczej i jej praktyków. Struktura pracy została podporządkowana realizacji celu głównego i składa się na nią sześć rozdziałów. W rozdziale pierwszym przybliżona zostaje istota rachunkowości za- rządczej jako dziedziny nauki, ale również praktyki. Rozdział otwiera omówienie dyskusji dotyczącej zmian zachodzących w  rachunkowości zarządczej, jaka toczy się wśród badaczy na całym świecie. Udział w tej dyskusji wymaga zastosowania odpowiednich ram teoretycznych. Najod- powiedniejszymi teoriami, które pomogą lepiej poznać oraz zrozumieć rolę i zadania badanej profesji, są teoria instytucjonalna i strukturacji, dlatego zostają one przybliżone czytelnikom w tym rozdziale. Zastoso- wanie koncepcji izomorfizmu instytucjonalnego oraz koncepcji opraco- wanej przez J. Burnsa i R.W. Scapensa (2000) pozwoli na postawienie w rozdziale piątym i szóstym hipotez badawczych. W drugiej części tego rozdziału, która dotyczy praktyki rachunkowości zarządczej, zaprezento- wana zostaje istota certyfikacji zawodowej dokonywana przez organizacje globalne i jej wpływ na kształtowanie profesji. Rozdział kończą rozważa- nia mające podkreślić duże znaczenie aspektów etycznych, behawioral- nych i kulturowych w zawodach związanych z rachunkowością zarządczą. Wstęp 18 Drugi rozdział koncentruje się na omówieniu zmian w roli, realizowa- nych zadaniach i wymaganiach stawianych wobec specjalisty rachunko- wości zarządczej w  świetle doświadczeń zagranicznych. Można znaleźć w nim definicje rachunkowości zarządczej opracowane przez najważniej- sze organizacje profesjonalne i instytucje zawodowe oraz przegląd modeli (typów) zawodowych badanej grupy zawodowej. Dokonane zostaje po- równanie niemieckiego i anglosaskiego modelu specjalisty rachunkowo- ści zarządczej. Autorka podjęła także próbę prognozowania zmian w za- wodzie, jakie oczekiwane są w kolejnej dekadzie XXI w. Na zakończenie tej części pracy omówione zostają konsekwencje tych przeobrażeń i ich wpływ na zarządzanie organizacjami, a także edukację i certyfikację zawodową. Rozdział trzeci poświęcony jest ustalaniu stanu wiedzy w  badanym obszarze w Polsce oraz omówieniu procesów kształtowania się zawodów związanych z rachunkowością zarządczą w kraju. Autorka dokonała kry- tycznego przeglądu klasyfikacji zawodów i  specjalności obowiązującej w Polsce od 2010 r (Rozporządzenie, 2010) oraz porównała wymagania i kompetencje zawodowe zaprezentowane w Krajowym standardzie kom- petencji zawodowych (2013) w zakresie zawodów związanych z rachun- kowością zarządczą. Ostatnia część dotyczy procesu kształcenia w Pol- sce i  wpływu zagranicznych instytucji certyfikujących. Można znaleźć tu krytyczną analizę treści programów nauczania na studiach i kursach zawodowych z  zakresu rachunkowości zarządczej oraz podsumowanie aktywności organizacji profesjonalnych w Polsce. Przedmiotem rozważań w rozdziale czwartym są zmiany zachodzące w  profesji rachunkowości zarządczej oraz czynniki blokujące te zmia- ny. Zidentyfikowane czynniki podzielono na trzy grupy o  charakterze ekonomicznym, instytucjonalnym i  indywidualnym. Wśród pierwszej kategorii można wymienić sytuację ekonomiczną i otoczenie organiza- cji, postęp technologiczny oraz innowacje w  obszarze rachunkowości zarządczej. Kolejna grupa obejmuje aspekty związane ze sposobem or- ganizacji i zarządzania jednostką, fuzje i przejęcia oraz relacje międzyor- ganizacyjne, a także działalność instytucji zawodowych i certyfikujących. Ostatnia kategoria koncentruje się na cechach osobowościowych i aspek- tach kulturowych wpływających na obraz praktyków rachunkowości za- rządczej. Tę część pracy zamyka omówienie najważniejszych czynników blokujących zmianę. Dwa kolejne rozdziały mają charakter empiryczny i zawierają wyniki badań własnych, które zostają zaprezentowane na tle wybranych badań światowych i  krajowych. W  rozdziale piątym podjęto próbę określenia roli specjalisty rachunkowości zarządczej z punktu widzenia pracodawcy, wykorzystując w  tym celu informacje o  realizowanych zadaniach i  sta- wianych wymaganiach, jakie można znaleźć w ogłoszeniach o pracę. Na- stępnie otrzymane wyniki analiz porównano z wynikami badań w krajach Wstęp 19 rozwiniętych, dzięki czemu możliwe było określenie podobieństwa między specjalistami realizującym zadania rachunkowości zarządczej w Polsce i na świecie, a także stwierdzenie, jaki typ zawodowy prezentują polscy prak- tycy. Tym samym zweryfikowano postawioną na podstawie teorii instytu- cjonalnej i koncepcji izomorfizmu pierwszą hipotezę główną, mówiącą, że specjaliści rachunkowości zarządczej w  przedsiębiorstwach działających w Polsce pełnią tradycyjną funkcję. Zadania i wymagania wobec prakty- ków rachunkowości zarządczej w Polsce są podobne do tradycyjnego ze- stawu zadań i wymagań stawianych przed tą grupą zawodową na świecie. Nie doszło jeszcze do transformacji specjalisty w  partnera biznesowego w Polsce. Sprawdzono także trzy hipotezy pomocnicze i tym samym po- twierdzono drugą hipotezę główną w  zakresie wysokiego podobieństwa zadań i wymagań badanej grupy zawodowej w Polsce. Ostatni rozdział zawiera wyniki badania ankietowego, które miało na celu określić, jak sami specjaliści postrzegają swoją rolę w organizacji. Wyniki te stanowiły potwierdzenie wcześniej sformułowanych wniosków i pozwoliły na definitywne określenie typu zawodowego. Weryfikowano tu wspomniane już hipotezy główne mówiące o tradycyjnej roli oraz wy- sokim podobieństwie praktyk w przedsiębiorstwach działających w Pol- sce. Stopień zróżnicowania zbadano, porównując czy realizowane zada- nia, stawiane wymagania, a także stosowane narzędzia różnią się istotnie w zbiorach firm wyodrębnionych ze względu na różne pochodzenie kapi- tału, wielkość i rodzaj działalności firmy, stanowisko oraz wykształcenie praktyków rachunkowości zarządczej. Wreszcie dokonano identyfikacji czynników wskazywanych przez badanych jako przyczyniających się do zmian w odgrywanej przez nich roli. W  zakończeniu przedstawiono najważniejsze wnioski z  przeprowa- dzonego badania, implikacje dla praktyki i kształcenia, a także propozy- cje kierunków dalszych badań. Niniejsza książka zawiera podsumowanie badań naukowych prowa- dzonych przez autorkę w  obszarze rachunkowości zarządczej/control- lingu oraz ponaddziesięcioletnich doświadczeń zawodowych na stano- wiskach związanych z tą dziedziną. Jej powstanie zostało zainspirowane pracami naukowymi i publikacjami Profesor Ireny Sobańskiej oraz Pro- fesor Anny Szychty, a także dyskusjami prowadzonymi z Koleżankami i Kolegami, z którymi autorka współpracuje w Katedrze Rachunkowości na Wydziale Zarządzania Uniwersytetu Łódzkiego, za co chciałaby wyra- zić swoją wdzięczność. Autorka dziękuje kierownik Katedry Rachunko- wości na Wydziale Zarządzania Uniwersytetu Łódzkiego Profesor Ewie Walińskiej za cenne rady i wsparcie w trakcie prowadzonych badań. Ser- deczne podziękowanie składa również Profesorowi Sławomirowi Sojako- wi z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu za wszelkie uwagi i su- gestie, które były niezwykle pomocne w ostatecznej redakcji monografii. Wstęp Rozdział 1 Rachunkowość zarządcza jako dziedzina wiedzy – teoria i praktyka 1.1. Istota rachunkowości zarządczej Trudno określić dokładnie kiedy narodziła się rachunkowość zarządcza, gdyż pewne jej praktyki stosowane były już w średniowieczu (Wojcie- chowski, 1964, s.  16). O  wyodrębnieniu się rachunkowości zarządczej jako dziedziny naukowej należy mówić od lat 50. XX w., kiedy to termin „rachunkowość zarządcza” (management accounting) pojawił się po raz pierwszy w literaturze anglosaskiej (Szychta, 2007, s. 7). Od tego momen- tu można w  literaturze dotyczącej tej dziedziny praktyki gospodarczej znaleźć wiele jej definicji, choć w każdej z nich znajdziemy stwierdzenie, że tradycyjnym celem rachunkowości zarządczej jest dostarczanie infor- macji menedżerom podejmującym decyzje. Według C. Horngrena i współautorów (2007) rachunkowość zarząd- cza jest to proces identyfikowania, mierzenia, zbierania, analizowania, przygotowywania, interpretowania i  komunikowania informacji, które pomogą kierownikom realizować cele postawione przed organizacją. Także S. Sojak (2002, s. 22) podkreśla, że rachunkowości zarządcza jest zorientowana na wewnętrznych użytkowników informacji. Z  kolei or- ganizacja zrzeszająca specjalistów rachunkowości zarządczej na całym świecie Chartered Institue of Management Accountants w  publikacji Global Management Accounting Principles (2014, s. 8) postrzega rachun- kowość zarządczą jako pozyskiwanie, analizowanie, komunikowanie i wykorzystanie istotnych w procesach decyzyjnych finansowych i niefi- nansowych informacji, w celu tworzenia i zabezpieczania wartości orga- nizacji. Definicja Institute of Management Accountants (IMA), zaprezen- towana w opracowaniu Statements on Management Accounting (2008, s. 1), 22 podkreśla, że rachunkowość zarządcza jest to działalność zawodowa, któ- rej przedstawiciele powinni legitymować się odpowiednią wiedzą i umie- jętnościami. Według tej definicji przedstawiciele tej profesji powinni być partnerami menedżerów w podejmowaniu decyzji. Ich ważną rolą jest również udoskonalanie systemów planowania i zarządzania dokonania- mi, a także dostarczanie opinii w obszarze sprawozdawczości finansowej i  kontroli. Wymienione działania mają na celu wsparcie menedżerów w procesach formułowania i implementowania strategii organizacji. Krótki przegląd definicji rachunkowości zarządczej pokazuje, że na- stępuje ewolucja zadań i roli badanej grupy zawodowej. Do tradycyjnej roli, polegającej na wspieraniu menedżerów w procesach podejmowania decyzji poprzez dostarczanie im informacji i służenie radami, dochodzi również aktywne uczestnictwo w tych procesach decyzyjnych, ale także formułowanie i realizacja strategii mającej na celu zwiększanie wartości organizacji. Rachunkowość zarządcza wchodzi w zakres nauki rachunkowości i jest zaliczana do grupy nauk stosowanych, praktycznych (Szychta, 2011a). In- tensyfikacja badań w tym zakresie rozpoczęła się w latach 50. XX w. i skut- kuje znaczącą liczbą opracowań i monografii, a także artykułów nauko- wych. Najważniejsze czasopisma specjalizujące się w publikacjach na temat rachunkowości zarządczej to między innymi „Journal of Management Accounting Research” (JMAR), „Management Accounting Research” (MAR), „Advances in Management Accounting” (AMA), „Contempora- ry Issues in Management Accounting” (CIIMA), „Management Accoun- ting”(MA), „Journal of Applied Management Accounting Research” (JAM), „Cost Management” (CM) i „Management Controlling” (MC). Artykuły z omawianej dziedziny można też znaleźć w najważniejszych czasopisamch z zakresu rachunkowości, między innymi „Accounting, Organizations and Society” (AOS), „Journal of Accounting Research” (JAR), „The Accounting Review” (AR), „Behavioral Research in Accounting” (BRA), „Contempo- rary Accounting Research” (CAR), „Journal of Accounting and Econom- ics” (JAE), „Journal of Accounting Literature” (JAL), „Review of Accoun- ting Studies” (RAS) i „European Accounting Review” (EAR). Dynamiczny rozwój badań w zakresie rachunkowości zarządczej moż- na zaobserwować od lat 80. XX w. W latach 1981–2000 w 10 najważniej- szych czasopismach o zasięgu światowym, poświęconych rachunkowości (AOS, BRA, CAR, JAE, JAL, JAR, JMAR, MAR, RAS, AR) ukazało się 916 artykułów dotyczących rachunkowości zarządczej (Hesford i in., 2007), zaś w  latach 2008–2010 tylko w  czterech periodykach (JMAR, MAR, JAMA, AOS) opublikowano 138 prac (Harris, Durden, 2012). Zdecydo- wanymi liderami w tym zakresie są autorzy ze Stanów Zjednoczonych, choć w Europie Zachodniej również nastąpił zdecydowany rozwój ba- dań. W  europejskim czasopiśmie „The European Accounting Review” Rozdział 1. Rachunkowość zarządcza jako dziedzina wiedzy… 1.1. Istota rachunkowości zarządczej 23 w latach 90. XX w. ukazały się 43 artykuły (Bhimani, 2002), podczas gdy w kolejnych latach do roku 2015 opublikowano 81 prac. Od lat 90. XX w. rachunkowość zarządcza odgrywa coraz większą rolę w  praktykach przedsiębiorstw działających w  Europie Środkowo- -Wschodniej, a także rozwija się tu jako dziedzina nauki. Pozytywnym aspektem jest intensyfikacja współpracy międzynarodowej w tym obsza- rze, skutkująca wspólnymi badaniami, wymianą poglądów na konferen- cjach międzynarodowych i publikacjami zbiorowymi przygotowywany- mi wspólnie przez zespoły badaczy z całego świata (Szychta, 2011a, s. 13). Cele i  istota rachunkowości zarządczej jako praktyki implikują za- dania tej dziedziny z punktu widzenia naukowego. Jako dyscyplina sto- sowana i celowo zorientowana, rachunkowość zarządcza ma badać, za pomocą jakich środków należy realizować zamierzone cele w sferze prak- tyki, a także doradzać praktykom, jakie jej metody i narzędzia stosować w danych warunkach gospodarczych, jak je wdrażać i jak zmieniać sys- tem rachunkowości zarządczej, aby był on jak najlepiej zorientowany na potrzeby jej odbiorców (Szychta, 2011a, s. 15). Dokonany przez J.W. Hesforda i współautorów (2007) przegląd badań w zakresie rachunkowości zarządczej pokazuje, że opublikowane w la- tach 1981–2000 artykuły w 70 dotyczyły problematyki kontroli, w 20 koncentrowały się na kosztach, zaś w 10 na innych zagadnieniach (na przykład systemach informatycznych rachunkowości, benchmarkingu, cenach transferowych). Wśród metod badawczych stosowanych w nauce rachunkowości zarządczej autorzy zidentyfikowali między innymi anali- zę, badania archiwalne, case study research, eksperyment, badania w tere- nie, ankietę i przegląd literatury. Najczęściej wykorzystywano teorie po- chodzące z ekonomii, socjologii, psychologii i zarządzania operacyjnego. Przełom XX i XXI w. przyniósł ostrą krytykę prowadzonych badań w  obszarze rachunkowości zarządczej; zarzucano im nadmierną kon- centrację na obserwowaniu i opisywaniu praktyki (Zimmerman, 2001), istotne rozbieżności między badaniami a  poziomem rozwoju praktyki i potrzebami jej przedstawicieli (Johnson, Kaplan, 1987; Bromwich, 1986; Horngren, 1987), a także brak produktywnej współpracy z przedstawicie- lami tej dziedziny w celu wymiany informacji i jej doskonalenia (Scapens, 2004; Mitchell, 2002). W wyniku aktywnej dyskusji o zasięgu światowym (Hopwood, 2002; Ittner, Larcker, 2002; Luft, Shields, 2002; Lukka, Mouritsen, 2002; Mal- mi, Granlud, 2009), rozpoczętej wspomnianą krytyką J.L. Zimmermana (2001), zwrócono uwagę na potrzebę stosowania właściwej metodologii badawczej w  rachunkowości zarządczej, a  także konieczność dokony- wania analiz nie tylko służących praktyce, ale również formułujących nowe koncepcje oraz opracowujących i  testujących teorie. W  dalszym ciągu w badaniach z zakresu rachunkowości zarządczej należy rozwijać 24 zarówno teorie pozytywne, jak i  normatywne, choć niektórzy autorzy uważają to za niewystarczające. T. Malmi i M. Granlund (2009) nawołują, aby przyszłe studia prowa- dzić na trzy sposoby. Przede wszystkim w dalszym ciągu badacze powin- ni rozwijać tradycyjne podejście polegające na analizowaniu i objaśnia- niu różnych metod i systemów rachunkowości zarządczej, wykorzystując teorie pochodzące z innych dyscyplin społecznych. Ponadto należy opra- cowywać bardziej kompleksowe teorie dotyczące na przykład rachunku kosztów działań czy pomiaru dokonań, korzystając z koncepcji norma- tywnych. Wreszcie autorzy ci proponują stosowanie studiów interwen- cjonistycznych (takich jak podejście konstruktywistyczne i innowacyjne akcje badawcze, tzw. innovation action research), a także aktywną współ- pracę praktyków i teoretyków w celu wspólnego budowania i testowania teorii powstałych w  wyniku tworzenia nowych rozwiązań w  praktyce. Niniejsza monografia wpisuje się w pierwszy nurt badawczy wskazany przez T. Malmiego i M. Granlunda (2009), gdyż analizuje i objaśnia rolę specjalistów rachunkowości zarządczej na tle koncepcji występujących i promowanych w krajach rozwiniętych, wykorzystując teorię instytucjo- nalną i strukturacji do formułowania hipotez badawczych. 1.2. Stabilność i zmienność rachunkowości zarządczej jako kluczowy obszar społecznych badań naukowych Jednym z najciekawszych aspektów badań nad rachunkowością zarząd- czą jest problematyka zmian, jakie w niej zachodzą. Kluczowym zada- niem staje się odpowiedź na pytanie stawiane przez badaczy rachunko- wości zarządczej na całym świecie, czy rachunkowość zarządcza podlega w  ogóle zmianie. Można bowiem znaleźć głosy twierdzące, że mimo upływu czasu od momentu wykształcenia się rachunkowości zarządczej jako dyscypliny naukowej, nie zaszły w niej istotne zmiany, a jej praktyki charakteryzują się stabilnością. Na drugim biegunie znajdują się opinie całkowicie przeciwstawne i  argumentujące, że pojawianie się nowych metod i narzędzi jest dowodem na silną zmienność rachunkowości za- rządczej. Jeszcze inni naukowcy reprezentują podejście pośrednie, suge- rujące, że zmiany w obszarze rachunkowości zarządczej mają charakter ewolucyjny, na co wskazuje między innymi integracja poszczególnych metod i narzędzi. Rozdział 1. Rachunkowość zarządcza jako dziedzina wiedzy…
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Koncepcje i tendencje rozwoju zawodu specjalisty rachunkowości zarządczej. Wymiar krajowy i międzynarodowy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: