Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00321 008789 11222692 na godz. na dobę w sumie
Koncepcje oporu we współczesnych naukach społecznych. Główne problemy, pojęcia, rozstrzygnięcia - ebook/pdf
Koncepcje oporu we współczesnych naukach społecznych. Główne problemy, pojęcia, rozstrzygnięcia - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 320
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2198-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Przedmiotem pracy jest kategoria oporu analizowana w kontekście założeń wybranych teorii funkcjonujących w obrębie nauk społecznych. Opór został przedstawiony jako kategoria związana ze strategiami transgresyjnymi i emancypacyjnymi, odniesiono go do modelu podmiotowości. Został potraktowany jako fakt społeczny oraz pochodna decyzji podmiotowej występującej w sytuacji doznania władzy zinterpretowanej jako opresyjna. Kategorię oporu poddano interpretacji w nawiązaniu do teorii dewiacji oraz kontroli społecznej. Wskazano na wybrane społeczne strategie oporu, obszerny fragment pracy poświęcono analizie kategorii nowych ruchów społecznych.

Potencjalnymi odbiorcami pracy są przedstawiciele nauk społecznych oraz reprezentanci profesji związanych ze służbami socjalnymi, zajmujący się działaniami pomocowymi oraz kompensacyjnymi.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Koncepcje oporu we współczesnych naukach społecznych Rodzicom i Bratu z wdzięcznością… NR 3060 Ewa Bielska Koncepcje oporu we współczesnych naukach społecznych Główne problemy, pojęcia, rozstrzygnięcia Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Katowice 2013 Redaktor serii: Pedagogika Katarzyna Krasoń Recenzenci Zbyszko Melosik, Jacek Piekarski Spis treści Wstęp I. Opór jako działanie i fakt rozumiany – kategoria rozumienia w naukach społecznych II. Perspektywy metodologiczne badań nad oporem III. Opór jako pochodna refleksyjności, podmiotowości i kapitału kulturowego IV. Społeczny kontekst oporu V. Władza, hegemonia, opresja a kategoria oporu społecznego VI. Opór jako dewiacja a strategie kontroli społecznej VII. Bunt, opór, nieposłuszeństwo w refleksji filozoficznej VIII. Bunt i opór społeczny w teorii psychologicznej IX. Podstawy i przejawy buntu i oporu społecznego w wybranych kontekstach teorii socjologicznej X. Bunt i opór społeczny w teorii pedagogicznej XI. Społeczne strategie oporu XII. Nowe ruchy społeczne jako przestrzeń umiejscowienia potencjału oporu Podsumowanie Bibliografia Summary Résumé 7 25 69 83 93 103 133 141 151 177 201 229 269 285 295 317 318 5 Wstęp Pojęcie oporu trwale już funkcjonuje w kontekście filozofii oraz nauk huma- nistycznych i społecznych. Jest to kategoria, która uzyskała stabilny status m.in. w dyskursie socjologii, antropologii i etnografii, w pedagogice, psychologii, psy- chologii społecznej, kryminologii, teorii pracy socjalnej, studiach organizacyjnych. Analizy prowadzone w obrębie niniejszej pracy mają charakter interdyscyplinarny, jednocześnie jednak starano się wyeksponować takie aspekty i konteksty eksplo- rowanego przedmiotu, które posiadają znaczenie dla teorii i praktyki pedagogiki społecznej oraz ściśle związanej z nią w rodzimej tradycji pracy socjalnej, a przy tym związane są z dyskursem charakterystycznym dla socjologii wychowania i edu- kacji1. Przyjęcie takiej konwencji pracy stanowi celowe nawiązanie do współcze- snych interpretacji procedur badań realizowanych w pedagogice, gdzie podkreślana jest preferencja wobec strategii interdyscyplinarnych. Również społeczna praktyka edukacyjna wymaga zaangażowania wiedzy o wspomnianym charakterze, bazują- cej na dorobku m.in. psychologii, socjologii, nauk o kulturze, polityki społecznej oraz edukacyjnej, prakseologii, teorii organizacji (por. Hejnicka-Bezwińska, 2010, s. 43–45; Marynowicz-Hetka, 2007, s. 553). Na istotność podejmowania analiz interdyscyplinarnych w studiach pedagogicznych wskazuje także Ewa Wysocka, zakładając, że podejście takie sprzyja poszerzeniu spektrum wiedzy, a w efekcie sprzyja efektywności oraz skuteczności działań praktycznych (Wysocka, 1996, s. 6). Aleksander Kamiński, charakteryzując pedagogikę społeczną jako dyscypli- nę naukową, jak również jako praktykę pracy wychowawczej, stwierdza, że ściśle współpracuje ona z takimi dyscyplinami, jak socjologia, a w jej ramach zwłasz- cza z socjologią wychowania, teorią środowiska społecznego oraz teorią małych grup społecznych. Kolejne dyscypliny, z którymi pedagogika społeczna intensywnie 1 Kwestie metodologiczne dotyczące odniesienia analizy do perspektywy pedagogiki społecznej i socjologii edukacji wyjaśnione zostały w dalszej części Wstępu. 7 współpracuje, to psychologia społeczna oraz polityka społeczna (Kamiński, 1972, s. 9, por. Wroczyński, 1974, s. 30–44). Dyskursy prowadzone przez pedagogów wskazują na konstruowanie dyscypliny jako wyrażającej aspiracje wdrażania propo- nowanych rozwiązań poprzez uwzględnienie zróżnicowanych refleksji naukowych, filozoficznych oraz światopoglądowych (Prokopiuk, 2010, s. 122). Jak zostanie to wskazane w kolejnych rozdziałach niniejszego opracowania, w typowych działa- niach założonych w praktycznym kontekście pedagogiki społecznej konieczne jest uwzględnienie kategorii oporu. Jest to nieodłączny element takich kluczowych dla pedagogiki społecznej działań, jak: pomoc, profilaktyka, zmiana, przekształcanie środowisk lokalnych (por. Urbaniak-Zając, 2007, s. 235–236). Jednocześnie posta- wy oporu sprzyjają realizacji strategii empowerment, rozwijaniu sił społecznych, są związane z kompetencją krytycznej oceny rzeczywistości społecznej. Przyjmując za punkt wyjścia klasyczną interpretację pedagogiki społecznej autorstwa Heleny Radlińskiej, a następnie kontynuowaną przez Ryszarda Wro- czyńskiego i Aleksandra Kamińskiego, określającą, że jest to dyscyplina o wyraź- nym charakterze interdyscyplinarnym, „[…] rozwijająca się na skrzyżowaniu nauk o człowieku, biologicznych i społecznych z etyką i kulturoznawstwem (teorią i histo- rią kultury)” (Radlińska, 1961, s. 361), analizująca wpływy wychowawcze, których źródłem jest środowisko (Wroczyński, 1966, s. 46), będąca pedagogiką środowiska (Kamiński, 1972, s. 11), ogniskująca własne refleksje zarówno wokół kwestii pod- miotowych, jak i strukturalnych oraz systemowych (por. Radlińska, 1961, s. 361) w niniejszym opracowaniu założono uwzględnienie perspektywy interdyscyplinar- nej. Przyjęcie takiej perspektywy zostało uznane za uzasadnione również ze wzglę- du na specyfikę charakteru nauk społecznych, jaki obrały one od drugiej połowy XX wieku. Marek Ziółkowski wskazuje, że rozmycie granic między poszczegól- nymi naukami społecznymi i humanistycznymi kreuje sytuację, w której zanikają kryteria wyróżniające je od siebie (Ziółkowski, 2006, s 18). W efekcie zaliczenie realizowanych procedur badawczych stricte do jednej dyscypliny jest raczej kwestią umowności oraz tożsamości naukowej badacza niż pochodną oparcia tez jedynie na założeniach specyficznych dla danej dyscypliny nauki. W momencie podejmowania refleksji o charakterze naukowym istotne jest określenie przyjętych założeń metodologicznych. Jednym z elementarnych aspek- tów jest w tym przypadku zidentyfikowanie paradygmatu bądź paradygmatów, na którym (bądź których) podjęty proces eksploracyjny będzie bazował. Samo poję- cie paradygmatu – wprowadzone do nauk społecznych przez Thomasa S. Kuhna – określa model, „wzorzec uprawiania nauki” (Pacholski, Słaboń, 2001, s. 132). W interpretacji Kuhna są to „powszechnie uznawane osiągnięcia naukowe, które w pewnym czasie dostarczają społeczności uczonych modelowych problemów i rozwiązań” (Kuhn, 2001, s. 10). Jest to, zdaniem cytowanego klasyka, integrująca uczonych „matryca dyscyplinarna”, której składnikami są obiekty składające się na system przekonań oraz „symboliczne uogólnienia” oznaczające wyrażenia i twier- dzenia, które można ująć w formułę logiczną (Kuhn, 2001, s. 314–316). Z kolei zda- 8 niem Egona G. Guby paradygmat jest podstawowym zestawem przekonań badacza określających charakter realizowanej przez niego procedury eksploracyjnej (podaję za: Guba, Lincoln, 2009, s. 271). Przyjęcie przez badacza określonego paradygma- tu ma istotne konsekwencje metodologiczne, sugeruje wybór przedmiotu badań, rodzaj stawianych problemów badawczych, wybór metod eksploracyjnych, przy- jęcie określonej strategii interpretacyjnej uzyskanych wyników badań. W ramach paradygmatu porządkowane są wobec tego teorie, metody i narzędzia badawcze, jest on także obiektem integrującym poszczególne grupy naukowców (wspólnoty naukowe) (podaję za: Szacki, 2002, s. 866). Zdaniem Normana K. Denzina i Yvonny S. Lincoln paradygmaty różnią się m.in. założeniami ontologicznymi, epistemologicznymi, metodologicznymi, etycz- nymi i aksjologicznymi, celami badań, założoną relacją między uczestniczącymi w procesie badawczym podmiotami, statusem działania (celu praktyczno-społecz- nego) (Denzin, Lincoln, eds., 2009a, 272–291). Egon G. Guba i Yvonna S. Lincoln wyróżniają następujące paradygmaty badawcze występujące w naukach społecz- nych: pozytywizm, postpozytywizm (jako paradygmaty główne), teoria krytyczna, konstruktywizm oraz paradygmat uczestnictwa (interwencji uczestniczącej), obok nich wskazali na: feminizm, krytyczną teorię rasy, teorię queer oraz studia kultu- rowe. W drugiej z zaproponowanych typologii wyróżniono z kolei: konstrukty- wizm, interpretatywizm, hermeneutykę, teorię krytyczną (Guba, Lincoln, 2009, s.  272–291). Uzasadnione jest przyjęcie założenia, iż w  każdej z  przytoczonych perspektyw prowadzone są studia nad kategorią oporu. Paradygmat pedagogiki społecznej określić można jako silnie nawiązujący do modelu uczestnictwa oraz nurtów krytycznych i emancypacyjnych. Jest on przy tym bliski teoriom podmiotowości. W ujęciu Aleksandra Kamińskiego pedagogika społeczna „wiąże swą nazwę, refleksję i badania nade wszystko z potrzebami upo- śledzonych warstw i klas społecznych, ze sprawiedliwością społeczną” (Kamiński, 1972, s. 12). W odniesieniu zaś do relacji między jednostką a środowiskiem w kon- tekście pedagogiki społecznej preferowana jest perspektywa dialektyczna (peda- gogika społeczna rezygnuje z modelu deterministycznego oraz bazującego na ide- alizmie pedagogicznym). Środowisko jest w takim ujęciu traktowane jako źródło wpływów wywieranych na jednostkę, która jednocześnie dysponuje potencjałem przekształcania go (Kamiński, 1972, s. 36). Pedagogika społeczna zakłada analizę relacji między jednostką a środowiskiem, przy jednoczesnym założeniu prawa jed- nostki do optymalnego, wieloaspektowego rozwoju, któremu mają sprzyjać celowo realizowane przekształcenia środowiska (Lorentz, 2008, s. 633–635). Jak zostało to przedstawione w kolejnych rozdziałach niniejszego opracowania, marginalizacja, będąca pochodną uzyskania subordynowanego statusu społeczne- go, emancypacja, podmiotowość stanowią kluczowe kategorie analiz dotyczących oporu społecznego. Biorąc pod uwagę paradygmatyczny wymiar pedagogiki spo- łecznej, w którym Ewa Marynowicz-Hetka wyróżnia paradygmat heterogeniczny oraz społeczno-pedagogicznej orientacji działania, można przyjąć, że niniejsze 9 opracowanie wykazuje silną orientację prakseologiczną, celem podjętych analiz jest wskazanie perspektyw aplikacyjnych kategorii oporu w systemie działań zało- żonych w ramach pedagogiki społecznej (Marynowicz-Hetka, 2007, s. 552–553). W opracowaniu dokonano analizy i interpretacji studiów nad oporem podej- mowanych poprzez odniesienie do różnych paradygmatów. Zabieg taki uzasad- niony jest z jednej strony skrótowo przedstawioną powyżej specyfiką pedagogiki społecznej, z  drugiej zaś charakterem uprawiania nauk społecznych w  kontek- ście nurtu postpozytywistycznego. Jak wskazuje Andrzej Niesporek, rzeczywistość społeczna jest w jego założeniach interpretowana jako niestabilna, znajdująca się w  stanie nieustannego procesu zmiany, niejednokrotnie chaotyczna. W  efekcie dla wieloaspektowego rozumienia wybranych wycinków rzeczywistości konieczne jest uwzględnienie różnych perspektyw (Niesporek, 2007, s. 149–151). W analizie zjawisk społecznych pomocne jest dokonanie interpretacji statusu teorii w szero- ko rozumianych naukach społecznych. Status tejże grupy nauk jest specyficzny, współwystępują w nich liczne – uzupełniające się, a w niektórych przypadkach rywalizujące o wpływy perspektywy interpretacji (wyjaśniania) faktów społecznych (por. Melosik, 2007c, s. 141–160; Szacki, 2002, s. 867; Ziółkowski, 2006, s. 18). Zbyszko Melosik wskazuje na późnonowoczesny kontekst walki o wpływy i prawo- mocność w dyskursie akademickim dwóch modeli teoretycznych, z których jeden oparty jest na kanonie (nawiązuje do teorii strukturalno-funkcjonalnej, interak- cjonizmu) drugi zaś model oparty jest na założeniach postmodernizmu (głównie związany jest z systemem teorii krytycznej) (Melosik, 2007c, s. 141–144). Współ- istnienie w obrębie systemu interpretacji faktów i uprawiania nauki wielu, nie- jednokrotnie radykalnie różnych paradygmatów jest, zdaniem Jerzego Szackiego, aktywem, kapitałem socjologii (a jednocześnie uznać można, iż nauk społecznych i humanistycznych w ogóle), której jednym z zadań jest kwestionowanie stwierdzeń traktowanych jako oczywiste i  podejmowanie krytycznej analizy rzeczywistości społecznej (Szacki, 2007, s. 29, por. także analizy dotyczące statusu wiedzy Ber- ger, Luckmann, 1983, s. 40–42). W ujęciu Jeffreya C. Alexandra, podobnie jak w ujęciu Anthony’ego Giddensa, rolą teorii w socjologii (naukach społecznych) jest konceptualizacja raczej niż wyjaśnianie. Kolejny kierunek dyskursu związany jest z postulatem kreowania w obrębie socjologii teorii o charakterze – odpowiednio do terminologii R. Klimy – czysto pluralistycznej (genuine pluralism) lub pseudo- pluralistycznej (pseudo-pluralism). Ujęcie określone jako czyste (naturalne) zakłada zestawienie poszczególnych koncepcji. Celem takiej strategii jest wyeliminowanie na bazie rywalizacji idei niespełniających przyjętych i uznanych założeń metodo- logicznych (co nie wyklucza uznania wielości strategii badawczych oraz zróżnico- wania idei), jest to ujęcie wymagające zaistnienia konsensusu metodologicznego, który określałby standardy, odpowiednio do których rywalizacja byłaby prowa- dzona. Z kolei ujęcie pseudopluralistyczne zakłada współistnienie w przestrzeni dyskursu zróżnicowanych idei i ujęć interpretacyjnych, współistniejących w relacji konfrontacyjnej, a nie pełnej rywalizacji (Goldthorpe, 2000, s. 1–7). 10 Celem analiz prowadzonych w niniejszym opracowaniu jest identyfikacja kie- runków interpretacji kategorii oporu w naukach społecznych oraz określenie per- spektyw ich zastosowania w pedagogice społecznej. Refleksja została zogniskowana na sposobach interpretacji pojęcia oporu, kryteriach określających wyodrębnia- nie jego kategorii, perspektywach teoretycznych, w ramach których refleksja nad kategorią oporu jest w naukach społecznych i humanistycznych podejmowana2. Nawiązując do prezentowanych w  literaturze przedmiotu typologii (oraz nieco modyfikując je w sposób roboczy na potrzeby niniejszego opracowania), anali- zę rozpoczęto od nawiązania do perspektywy rozumiejącej (weberowskiej) oraz uwzględniającej współczynnik humanistyczny (perspektywa Floriana Znanieckie- go). Jednocześnie jednak – w części opracowania dotyczącej interpretacji kategorii oporu w  psychologii – przyjęto perspektywę traktującą analizowany przedmiot jako fakt nieuświadamiany przez podmiot i jako nieświadomą reakcję obronną podejmowaną w sytuacji traktowanej przez jednostkę jako zagrażająca. Następnie analizie poddano opór społeczny jako obiektywny fakt zachodzący w rzeczywi- stości społecznej (perspektywa durkheimowska) i  umiejscowiony w  strukturze społecznej i  pełniący w  niej określone funkcje (perspektywa Talcotta Parsonsa i  innych przedstawicieli strukturalizmu funkcjonalnego), jako aspekt interakcji społecznych (perspektywa Ervinga Goffmana), jako fakt wskazujący na perma- nentność konfliktu społecznego oraz jako pochodną relacji władzy i podporząd- kowania (perspektywy specyficzne dla teorii konfliktu oraz socjologii krytycznej i  poststrukturalizmu). Istotny jest w  tym przypadku fakt, że dyskurs nad kate- gorią oporu podejmowany w ramach nauk społecznych jest silnie zakorzeniony w nurcie myśli krytycznej, która obok wspomnianych przestrzeni przedmiotowych koncentruje się także w tym przypadku na problematyce związanej z identyfikacją przestrzeni dominacji (Agger, 2006, s. 174; por. Solórzano, Delgado Bernal, 2001, s. 311). Podjęte zagadnienia odniesiono do podstawowych założeń pedagogiki społecznej, traktowanej jako dyscyplina, której głównym przedmiotem zaintere- sowania jest środowisko wychowawcze. Wychowanie z kolei jest w jej kontekście analizowane równolegle do problematyki refleksyjnego organizowania środowiska (Kamiński, 1972, s. 10). Istotne więc okazują się w podjętej analizie zagadnienia organizowania środowiska, zmiany oraz oporu wobec niej. 2 Aby usystematyzować prowadzone refleksje, pomocne okazuje się nawiązanie do przyjętych w literaturze typologii modeli teoretycznych uznanych w obrębie nauk społecznych. Aleksander Man- terys i Janusz Mucha wyróżniają, za Jonathanem H. Turnerem, następujące modele teoretyczne funk- cjonujące w obrębie socjologii: teoria zachowania i wymiany społecznej, teoria racjonalnego wyboru, socjobiologia i psychologia ewolucyjna, strukturalizm lingwistyczny, interakcjonizm symboliczny i teoria interakcji, teoria systemu i funkcjonalizm, teoria konfliktu i władzy, neoinstytucjonalizm, teoria strukturalistycznego konstruktywizmu oraz teoria strukturacji, teoria modernizacji i systemu światowego, neomarksizm i postmarksizm, socjologia fenomenologiczna, teoria działania komuni- kacyjnego, teoria systemu i świata przeżywanego, socjologia historyczna, teorie tożsamości i różnicy, feminizm (Manterys, Mucha, 2009, s. XII). 11 Następnie, nawiązując do proponowanej w literaturze przedmiotu perspektywy analizy faktów społecznych jako posiadających charakter kontekstualny, określają- cej konieczność uwzględniania ich specyfiki, występujących między ich podtypami różnic i podobieństw, ich swoistości i niepowtarzalność (Manterys, Mucha, 2009, s. XV), w niniejszym eksplorowaniu podjęto próbę określenia elementów wspólnych faktów społecznych zaliczanych do kategorii oporu, typowych elementów sytuacji, w których one zachodzą, jak również specyficznych uwarunkowań kontekstualnych ich poszczególnych typów. Jerzy Szacki wskazuje, że specyfika rozwoju nauk społecznych, wyrażająca się w podejmowaniu przez ich przedstawicieli analiz nad podobnymi przedmiotami, określa sytuację, w której normą staje się interdyscyplinarność refleksji naukowej, przy jednoczesnych trudnościach jednoznacznego określenia tożsamości naukowej badaczy. Również specyfika przyjmowanych przez przedstawicieli nauk społecznych przedmiotów badań stwarza potrzebę podejmowania refleksji interdyscyplinarnej (Szacki, 2007, s. 31–32). Carlos Alberto Torres i Theodore R. Mitchell, odnosząc własne analizy do wytycznych socjologii edukacji, wskazują, że przyjęcie koncepcji nauki społecznej jako elastycznej, skoncentrowanej na analizie form (reprezentacji) pojawiających się w zmieniającej się rzeczywistości, posiadającej charakter kom- pleksowy, określa konieczność podjęcia studiów interdyscyplinarnych, transdy- scyplinarnych i porównawczych (Torres, Mitchell, 1998, s. 4). Założyć można, że również Jeffrey C. Alexander pośrednio podkreśla preferencję wobec podej- mowania w ramach nauk społecznych studiów interdyscyplinarnych, proponując koncepcję rzeczywistości społecznej jako wielowymiarowej, określanej przez trzy komponenty, jakimi są: struktura społeczna, kultura i osobowość uczestniczących w tejże przestrzeni podmiotów (Bartmański, 2007, s. 22). Nawiązując do tejże perspektywy, w opracowaniu kategoria oporu przedstawiona została w trzech wska- zanych perspektywach (zdaniem Alexandra względnie autonomicznych względem siebie) – tym samym została poddana analizie jako fakt umiejscowiony w kontek- ście struktury społecznej, jako fakt kulturowy i wyrażany przez wytwory kulturowe (głównie niematerialne takie jak: dyskurs, sztuka, graffiti itp.) oraz jako pochodna osobowości jednostek podejmujących go, a tym samym jako fakt przeżywany oraz będących efektem motywacji podmiotów do podjęcia określonego rodzaju działań. Marek Ziółkowski wskazuje, iż we współczesnych analizach socjologicznych preferencja badawcza dotycząca podejmowanych analiz teoretycznych ukierun- kowana jest na systematyzację wiedzy, jej kodyfikację, identyfikowanie związków między grupami danych, rozpoznawanie luk i nieciągłości w istniejących interpreta- cjach faktów, uwzględnia kumulację wyników badań empirycznych. W takim ujęciu zadaniem nauk społecznych jest wyjaśnianie faktów społecznych, wyprowadzanie dotyczących ich wniosków, łączenie poszczególnych faktów ze sobą (Ziółkow- ski, 2006, s. 17). Jednym z celów przyjętych w ramach przygotowania niniejszego opracowania jest dokonanie przeglądu perspektyw interpretacyjnych dotyczących kategorii oporu podejmowanych w naukach społecznych, przy uwzględnieniu zróż- 12 nicowanych podstaw teoretycznych i paradygmatów badawczych, a następnie wyod- rębnienie zestawu cech specyficznych i niespecyficznych działań zaliczanych do tejże kategorii, jak również określenie statusu oporu w kontekście dymensji: norma społeczna i kulturowa – problem społeczny – dewiacja – patologia. Istotnym zabie- giem o charakterze metodologicznym jest w takiej sytuacji dokonanie czynniko- wej systematyzacji problemu, w tym przypadku odnoszącego się do kwestii oporu społecznego. Można się w tym przypadku odwołać do kategorii takich jak model bądź typ idealny. W prezentowanych eksploracjach wielokrotnie odwoływano się do zjawisk społecznych, wskazując na ich atrybuty odnoszone do klasycznej kategorii typu idealnego, wyjaśniano je także poprzez odniesienie do modeli (specyficznych matryc) np. praktyk opresyjnych czy też działań o charakterze nieposłuszeństwa i sprzeciwu (por. Radziewicz-Winnicki, 1979, s. 49–50). W niniejszym opracowaniu refleksja nad oporem społecznym podjęta zosta- ła zarówno w perspektywie kategorycznej (co wyraża się w próbie szczegółowej, dogłębnej analizy podstawowych pojęć), jak również jest realizowana w perspek- tywie relacyjnej – gdzie uwzględniono związki i zależności między poszczególny- mi elementami rzeczywistości społecznej – istotnymi z punktu widzenia analizy konceptu oporu społecznego. W tym ujęciu badane zjawisko interpretowane jest jako nieistniejące w izolacji, ale w związkach z innymi społecznymi fenomenami, analizowane są także efekty tychże specyficznych interakcji (Allman, McLaren, Rikowski, 2005, s. 140–141). Regina Day Langhout wskazuje, że analiza kategorii oporu wymaga uwzględnienia takich konstruktów uzupełniających, jak: kultura, władza, konflikt, mediacja (Langhout, 2005, s. 125, 142), Jocelyn A. Hollander i Rachel L. Einwohner przytaczają kategorie, takie jak: władza, nierówność, zmia- na społeczna (Hollander, Einwohner, 2004, s. 535), do tego zestawienia dodać można kategorię dyskursu. Również w takiej sytuacji szczególnie uzasadnione oka- zuje się przyjęcie perspektywy interdyscyplinarnej, stąd też uwzględniono inter- pretację specyficzną dla pedagogiki, pedagogiki społecznej, socjologii, socjologii wychowania, antropologii, psychologii, nauk politycznych, kryminologii, studiów organizacyjnych (na temat zasadności wskazanego zjawiska por. Sudbury, 2007; Hollander, Einwohner, 2004, s. 533), filozofii. W perspektywie socjologicznej opór potraktowany został głównie jako fakt strukturalny oraz interakcyjny. Swoista preferencja umiejscowiona została w zakresie analiz zawierających się w przestrzeni socjologii wychowania i edukacji. W takiej sytuacji jednym z ważnych wątków jest opór umiejscowiony i realizowany w przestrzeni instytucji edukacyjnych i wycho- wawczych, jak wskazują przedstawiciele nurtu krytycznego w pedagogice, a także naukowcy uznani za twórców teorii oporu – Henry Giroux i Peter McLaren – szko- ła może być z powodzeniem interpretowana jako przestrzeń, w której realizowana jest kontestacja, opór, walka (Melosik, 1994, s. 53; Morrow, Torres, 1995, s. 322; zob. także: Langhout, 2005). Podejmując analizę faktów społecznych, uwzględnić należy perspektywę histo- ryczną, temporalną, w której fakty owe zachodzą. W niniejszym opracowaniu opar- 13 to się na stosunkowo prostym podziale wyróżniającym kategorię społeczeństwa tradycyjnego (przednowoczesnego), nowoczesnego (industrialnego) i ponowoczes- nego (postindustrialnego). Przyjęcie tego typu podziału wydaje się uzasadnione ze względu na często wskazywane w literaturze przedmiotu rozróżnienie na specy- ficzne dla tych typów społeczeństw podstawy działań oporowych. Jako specyficz- ne dla kontekstu nowoczesności (industrializmu) wskazywane są zwykle uzasad- nienia działań oporowych, odnoszące się do takich kategorii, jak warunki pracy, relacje klasowe, logika kapitalizmu, podczas gdy przesłanki działań oporowych odnoszonych do kontekstu późnonowoczesnego i ponowoczesnego traktowane są jako bazujące na zmiennych tożsamościowych (por. Alexander, 2006, s. 224–234; Touraine, 2009, s. 2). Odpowiednio do specyfiki poszczególnych dyscyplin dokonano podziału tek- stu na rozdziały, w wielu sytuacjach podział ten jest jednak umowny (np. w roz- dziale zatytułowanym Bunt i opór społeczny w teorii pedagogicznej odnaleźć można liczne i jednoznaczne odniesienia do socjologii wychowania i edukacji). W pierw- szym rozdziale dokonano próby określenia specyfiki oporu jako faktu społeczne- go. Zaprezentowano analizowaną kategorię jako rodzaj postawy, typ aktywności społecznej, strategię partycypacyjną oraz jako fakt poddający się rozumieniu. Jako podstawę teoretyczną analizy wykorzystano elementy socjologii wiedzy (głównie odnosząc się do myśli Karla Mannheima, Roberta Mertona, Petera Bergera i Tho- masa Luckmanna, Pierre’a Bourdieu oraz Michela Foucaulta). Odniesiono się do kategorii dyskursu jako elementu konstytuującego wiedzę oraz poszczególne jej systemy, następnie odniesiono się do doświadczenia społecznego jako kategorii fenomenologicznej oraz związanej z nurtem socjologii rozumiejącej. Kategoria oporu została przedstawiona w kontekście założeń dotyczących społecznego kon- struowania wiedzy, podmiotowości, poprzez odniesienie do kategorii emancypacji, transgresji oraz karnawalizacji. W koncepcji analiz podjętych w tymże rozdziale założono prezentację tych podejść teoretycznych, które z jednej strony odnoszą się do kategorii społecznej konstrukcji wiedzy i rozumienia faktów społecznych, z dru- giej zaś zakładają refleksyjność podmiotu podejmującego działanie, zdolnego do rozumienia sytuacji, w kontekście której uczestniczy, oraz zdolnego do określenia (wskazania, zidentyfikowania) charakteru ewentualnej transgresji. Przedmiotem analiz podjętych w drugim rozdziale są wybrane perspektywy metodologiczne prowadzenia badań nad oporem społecznym. Zakładając, że opór jest faktem poddającym się empatycznemu zrozumieniu motywów jego podejmo- wania, a przy tym zachodzi w strukturze społecznej, analizę rozpoczęto od nawiąza- nia do założeń socjologii rozumiejącej Maxa Webera oraz kategorii współczynnika humanistycznego Floriana Znanieckiego. Następnie nawiązano do modelu struk- turalno-funkcjonalnego Talcotta Parsona oraz interakcjonistycznego. Wskazano na perspektywy eksploracyjne kategorii oporu poprzez odwołanie się do modeli paradygmatycznych bazujących na pozytywizmie, postpozytywizmie, teorii kry- tycznej, konstruktywizmie oraz paradygmacie uczestniczącym. 14 W kolejnym rozdziale kategoria oporu została przedstawiona jako pochodna kategorii podmiotowości, refleksyjności oraz kapitału społecznego. Opór został przedstawiony jako działanie będące pochodną refleksyjnej, krytycznej partycy- pacji społecznej. Przedmiotem następnego rozdziału są wybrane aspekty kontekstu społecznego podejmowanych działań oporowych. W tej części opracowania odniesiono się do wybranych aspektów typowych dla społeczeństwa nowoczesnego oraz ponowoczes- nego (późnonowoczesnego, postindustrialnego) jako konstytuujących specyficzne uwarunkowania oraz matryce dla dominujących strategii oporowych. Kolejny rozdział zogniskowany został wokół problematyki władzy (odwołano się do modeli teoretycznych Maxa Webera, Talcotta Parsonsa, Petera Blaua, Sta- nisława Ossowskiego, Michela Foucaulta), opresji, dyscypliny, związanych z nimi dyskursów oraz mechanizmów transmisji. Przedstawione zostały one jako czynniki ulokowane w przestrzeni społecznej, kreujące kontekst stymulujący występowanie zachowań oporowych. W rozdziale zatytułowanym Opór jako dewiacja a strategie kontroli społecznej, analizując zasygnalizowane kategorie, odniesiono się do pojęcia normy społecznej, jej relatywnego oraz historycznego charakteru, wskazując przy tym na analogiczny charakter dewiacji. W podjętej analizie odniesiono się do klasycznych ujęć Floriana Znanieckiego, Howarda S. Beckera, Talcotta Parsonsa. Przedmiotem kolejnego rozdziału jest wykorzystanie kategorii oporu, nieposłu- szeństwa oraz buntu w dyskursie filozoficznym. Jako egzemplifikacje ujęcia wspo- mnianej kategorii przytoczono klasyczną myśl filozoficzno-społeczną Cycerona oraz nowoczesne ujęcia związane z filozofią społeczną i polityczną Henry’ego Davi- da Thoreau, Hannah Arendt, Alberta Camusa oraz Herberta Marcuse’a. W kolejnym rozdziale przedstawiono perspektywy wykorzystania kategorii oporu w perspektywie psychologicznej. Nawiązano m.in. do perspektyw związa- nych z nurtami teoretycznymi psychoanalizy, psychologii kognitywnej, behawio- ralno-poznawczej, teorii atrybucji, teorii gestalt, teorii systemów rodzinnych, teorii reaktancji, transteoretycznego modelu zmiany, modelu integratywnego oraz teorii ekologicznej. Wskazano przy tym na perspektywy wykorzystania przyjętych w ich kontekście założeń w działaniach o charakterze pomocowym typowych dla prak- tycznego wymiaru pedagogiki społecznej. W rozdziale zatytułowanym Podstawy i przejawy buntu i oporu społecznego w wybranych kontekstach teorii socjologicznej problematyka oporu została poddana analizie poprzez odniesienie do modelu związanego z teoriami reprodukcji (eko- nomicznej, kulturowej, społecznej). Wskazano na strukturalne (stratyfikacyjne) podstawy podejmowanych działań oporowych oraz na znaczenie dla analiz zogni- skowanych na kategorii oporu takich faktów społecznych, jak: dyskurs, habitus, transkrypt. W analizach odniesiono się m.in. do myśli społecznej Antonio Gram- sciego oraz teorii socjologicznej Pierre’a Bourdieu i Jamesa C. Scotta. Wskazano na kategorię tożsamości oraz jej społecznego konstruowania jako kontekstu prak- 15 tykowania przemocy symbolicznej, jak również emancypacyjnych działań oporo- wych, jako egzemplifikacje odnoszących się do tegoż zagadnienia teorii przytoczono studia interdyscyplinarne LGBT oraz queer, założenia krytycznej teorii rasowej oraz latynoskiej krytycznej teorii rasowej (LatCrit Theory). Analizie poddane zostały makro-, mezo- oraz mikrostrukturalne konteksty podejmowania działań oporo- wych w przestrzeni społecznej. Przedmiotem analiz przedstawionych w kolejnym rozdziale jest status kate- gorii buntu i oporu w systemie teorii i empirii pedagogicznej. Biorąc pod uwagę odnoszący się do założeń pedagogiki społecznej profil niniejszego opracowania, proces wychowania odniesiony został do kontekstu środowiskowego. Wskazano na znaczenie koncepcji środowiska wychowawczego w refleksji nad problematyką oporu społecznego (głównie w oparciu o teorię Floriana Znanieckiego), wskazano na strukturalno-funkcjonalny status społeczny instytucji oświatowych (odnosząc się do założeń teoretycznych Talcotta Parsonsa, Randalla Collinsa, Samuela Bowlesa, Herberta Gintisa oraz przedstawiciela teorii ponowoczesnej Richarda Rorty’ego). Wskazano na znaczenie ideologii edukacyjnych w reprodukowaniu systemu eduka- cyjnego. Kolejna część rozdziału poświęcona została zagadnieniom emancypacyj- nego potencjału instytucji oświatowej oraz roli nauczyciela jako zaangażowanego intelektualisty. Obszerny fragment rozdziału zogniskowany został wokół zagadnień specyficznych dla pedagogiki społecznej oraz związanej z nią ściśle w rodzimej tradycji teorii i praktyki pracy socjalnej. W tym kontekście wskazano na specyfikę nurtu krytycznej pracy socjalnej oraz związanej z nią strategii empowerment. Tematyka kolejnego rozdziału poświęcona została społecznym strategiom oporu. Odniesiono się w nim do kategorii takich jak: społeczeństwo obywatel- skie, dialog, krytyka, debata. Przestrzeń publiczna związana z funkcjonowaniem struktur obywatelskich została przedstawiona jako kontekst podejmowania oporu, sprzeciwu, ekspresji nieposłuszeństwa wobec władzy interpretowanej jako opresyj- na. Wskazano na dyspozycję do podejmowania działań oporowych jako pochodną rozwinięcia postaw obywatelskich oraz na status działań łagodnych, nieprzemoco- wych, wyrażających sprzeciw jako istotny środek wdrażania zmian społecznych. Odniesiono się do interpretacji sprzeciwu obywatelskiego w ujęciu Herberta Marcu- se’a, do kategorii potencjałów emancypacyjnych wskazanych przez Jürgena Haber- masa, do kategorii hegemonii w ujęciu Antonio Gramsciego, do koncepcji Noama Chomsky’ego dotyczącej emancypacyjnej roli intelektualistów, do kategorii dzia- łań na poziomie infrapolitycznym w nawiązaniu do teorii Jamesa C. Scotta oraz do kategorii władzy i przeciwwładzy opisanej przez Ulricha Becka. Wskazano na wybrane społeczne strategie oporu oraz na ich strukturalne i podmiotowe podstawy, odniesiono się do kategorii symbolicznych (takich jak dyskurs, artefakty) środków wyrażania motywów oporowych, wskazano na strategie bazujące na konstruowa- niu tożsamości oraz wspólnot. W kolejnym – ostatnim rozdziale wskazano na status ruchów społecznych (oraz tzw. nowych ruchów społecznych) w realizacji działań o charakterze oporu społecz- 16 nego. Wskazano na ich status w kontekście społeczeństwa obywatelskiego oraz na ich nowoczesną oraz późnonowoczesną specyfikę. Zostały zaprezentowane jako struktury posiadające istotne znaczenie w procesach indukowania oraz realizacji zmian społecznych, a także jako środki ekspresji tożsamości oraz realizacji dzia- łań emancypacyjnych. Nawiązano do klasycznej interpretacji opracowanej przez Émile’a Durkheima dotyczącej rytuału społecznego jako faktu (systemu aktywności wraz z towarzyszącymi im symbolami i materialnymi oraz niematerialnymi artefak- tami) sprzyjającego zachowaniu i umacnianiu solidarności społecznej i integracji. W poszczególnych rozdziałach starano się eksponować odniesienia do kwestii podejmowanych w ramach dwóch (spośród trzech) wyodrębnionych przez Hele- nę Radlińską działów pedagogiki społecznej, którymi są: teoria pracy społecznej (w ramach której podejmowane są kwestie, takie jak: ratownictwo (interwencja kryzysowa), opieka, pomoc, różnorodne działania zabezpieczające, strategie iden- tyfikowania oraz stymulowania rozwoju sił ludzkich) oraz teoria oświaty dorosłych (obejmująca kwestie dotyczące uczestnictwa w przestrzeni kultury, stymulowania rozwoju osób dorosłych). Biorąc pod uwagę klasyczne założenia dotyczące spo- sobu interpretacji procesu wychowania w ramach pedagogiki społecznej, założyć można, że posiada ona istotny potencjał emancypacyjny. Wychowanie jest trakto- wane jako wspomaganie rozwoju, rozwijanie kompetencji dokonywania wyborów, identyfikowania celów, rozwijanie kreatywności w toku całej biografii człowieka (Radlińska, 1961, s. 362–363). Teorie oporu umiejscawiane są zazwyczaj w nurcie neomarksistowskiej, neo- gramsciańskiej, postmodernistycznej i poststrukturalnej teorii społecznej, tym samym związane są z teoriami, w ramach których wyjaśniane są relacje władzy, dominacji i podporządkowania oraz powstających na tej bazie konfliktów (Abo- witz, 2000, s. 878; McLaren, 1985, s. 86). Wśród głównych kategorii pojęciowych związanych z interpretacją oporu wyróżnić można: klasę, władzę, ideologię oraz kul- turę, które są traktowane jako źródło środków realizowanej opresji (Giroux, 2010, s. 123). W podjętych analizach występują liczne nawiązania do ważnych z punktu widzenia eksplorowania kategorii oporu perspektyw teoretycznych, którymi m.in. są: perspektywa neomarksistowska, teoria konfliktu społecznego, interakcjonizm symboliczny, studia interdyscyplinarne związane z perspektywą feministyczną, teo- riami subkultur, teorią LGBT, teorią queer, czarną teorią rasową, teoria ruchów społecznych, perspektywa nowej socjologii edukacji, perspektywa pedagogiki kry- tycznej i rewolucyjnej (por. Allman, McLaren, Rikowski, 2005, s. 134), której głównymi przedstawicielami są Peter McLaren, Paulo Freire, Paula Allman. Ana- logicznie jak w przypadku nurtu myśli społecznej specyficznej dla marksizmu, również przedstawiciele pedagogiki rewolucyjnej – jak wskazuje Peter McLaren – uznają, że w misję pedagogiczną wpisana jest konieczność podjęcia działań na rzecz zmiany niesprawiedliwego (nacechowanego krzywdzącymi dla podporządko- wanych stanami rzeczy), opresyjnego porządku społecznego (Allman, McLaren, Rikowski, 2005, s. 151). Jest to nurt silnie nawiązujący do tradycji myśli marksistow- 17 skiej, przedstawiciele pedagogiki rewolucyjnej definiują przy tym własną tożsamość jako umiejscowioną w opozycji wobec nurtu liberalno-lewicowego, który jest okre- ślany jako promujący pozorne idee wolnościowe (idee wyzwolenia, emancypacji), jednocześnie sprzyjając reprodukcji reguł kapitalizmu w rozumieniu marksistow- skim (Allman, McLaren, Rikowski, 2005, s. 152). W  licznych fragmentach niniejszego opracowania podjęto analizy umiej- scowione w nurcie pedagogiki krytycznej oraz socjologii wychowania i edukacji (zwłaszcza nowej socjologii edukacji3). Ewa Syrek wskazuje na wyraźne podobień- stwo przedmiotu zainteresowań pedagogiki społecznej i socjologii wychowania. Podstawowym wspólnym elementem jest występująca w  obu subdyscyplinach (odpowiednio: pedagogiki i socjologii) szeroka interpretacja procesu wychowania nawiązująca do modelu socjalizacji (Syrek, 1987, s. 9–14; por. Włodarek, 1998, s. 307–311)4. Z kolei cechą różnicującą obydwa typy refleksji jest zogniskowanie dyskursu socjologii wychowania na aspektach diagnostyczno-eksplikacyjnych, zaś dyskursu specyficznego dla pedagogiki społecznej na prakseologicznych proble- mach wychowania (Kowalski, 1980, s. 6–10, podaję za: Syrek, 1987, s. 14). Orien- tacja specyficzna dla pedagogiki ma charakter prakseologiczno-interwencyjny, zaś orientacja socjologii wychowania – opisująco-analityczny (Syrek, 1987, s. 14–15, 17). Podobną interpretację przytacza Ewa Wysocka, wskazując na pedagogikę spo- łeczną jako dyscyplinę (subdyscyplinę) prakseologiczną, której przedmiotem są środowiskowe uwarunkowania przebiegu procesu wychowania i socjalizacji oraz perspektywy zaspokojenia potrzeb jednostek jako przedstawicieli grup społecznych w kontekście środowisk ich egzystencji. Z kolei dla perspektywy socjologicznej charakterystyczne są dociekania naukowe o  charakterze diagnostyczno-ekspli- kacyjnym, zogniskowane na analizie przebiegu zjawisk społecznych, określaniu ich funkcji oraz uwarunkowań o charakterze makro-, mezo- i mikrospołecznym (Wysocka, 1996, s.  6). Specyficzny charakter pedagogiki społecznej związany jest ze zogniskowaniem uwagi na środowiskowych uwarunkowaniach procesu wychowania oraz na określaniu możliwości zaspokajania w kontekście środowi- ska specyficznych i niespecyficznych potrzeb populacji funkcjonujących w jego obrębie. W specyficznym dla niej paradygmacie zakłada się podejmowanie działań mających na celu ulepszanie, modernizację, aktywizację środowisk poprzez wyko- rzystanie zlokalizowanych w nim potencjałów (podaję za: Syrek, 1987, s. 15–16). Danuta Urbaniak-Zając, określając specyfikę pedagogiki społecznej na tle innych dyscyplin oraz subdyscyplin nauk społecznych i  humanistycznych, wskazuje, że obejmuje ona praktykę społeczną, a  w  tym system zorganizowanych dzia- łań mających na celu usprawnienie funkcjonowania jednostek, grup i środowisk narażonych na doznanie marginalizacji społecznej. Obejmuje ona także refleksję teoretyczną dotyczącą uwarunkowań określających ich efektywność (Urbaniak- 3 Na temat cech charakterystycznych nowej socjologii edukacji zob. Saha, 1978. 4 Na temat relacji między socjologią wychowania a pedagogiką zob. klasyczne opracowanie Kowalski, 1979. 18 -Zając, 2003, s. 8). Przedmiotem socjologii wychowania jest z kolei spontaniczna bądź planowo zorganizowana działalność pedagogiczna traktowana jako funkcja całego społeczeństwa. Podejmowane są w jej ramach studia dotyczące społecznej funkcji wychowania, genezy instytucji o profilu wychowawczym, społeczno-kul- turowej genezy systemów edukacyjnych, kontekstów stratyfikacyjnych instytucji oświatowych i wychowawczych, społeczno-kulturowych, ekonomicznych i poli- tycznych kontekstów przebiegu procesów socjalizacji i wychowania (Syrek, 1987, s 21–25). Z punktu widzenia analiz przeprowadzonych w niniejszym opracowaniu istotne są zagadnienia podejmowane w ramach socjologii wychowania i eduka- cji odnoszące się do problematyki adaptacji społecznej oraz przebiegu procesu socjalizacji. Analizowane są wtedy procesy modyfikacji postaw, habitusu, mode- li behawioralnych, kompetencji realizacji ról społecznych przedstawicieli danej grupy społecznej odpowiednio do specyfiki środowiska stanowiącego kontekst jej funkcjonowania. Drugim ważnym z punktu widzenia analiz podjętych w niniej- szym opracowaniu zagadnieniem są społeczne strategie radzenia sobie przez przedstawicieli zróżnicowanych grup społecznych z  dysonansem wynikającym z funkcjonowania w kontekście złożonych struktur społeczeństwa nowoczesnego i ponowoczesnego, a w ich ramach w kontekście grup określających wobec swoich członków zróżnicowane, niejednokrotnie wzajemnie wobec siebie antagonistyczne oczekiwania, bądź kreujących diametralnie różniące się dyskursy odnoszące się do znaczeń faktów społecznych (Syrek, 1987, s. 30). Strategie oporowe są w takim ujęciu traktowane jako pochodna identyfikacji z dyskursem opozycyjnym wobec interpretacji związanych ze zróżnicowanymi przestrzeniami władzy. Biorąc pod uwagę odniesienie dyskursów podjętych w kontekście niniejsze- go opracowania do perspektywy pedagogiki społecznej przy jednoczesnej silnej korespondencji z  perspektywą socjologii edukacji, istotne okazuje się uwzględ- nienie kategorii socjalizacji. Jest to pojęcie o interdyscyplinarnym zastosowaniu. Jest wykorzystywane w  studiach z  zakresu pedagogiki, socjologii, psychologii, w studiach kulturowych oraz w dyskursach naukowych podejmowanych w ramach wielu innych dyscyplin nauk społecznych i  humanistycznych (por. Borowicz, 2002, s. 43). Określa powstawanie i rozwój osobowości oraz tożsamości jednostki w interakcji ze środowiskiem społecznym i materialnym (Tillmann, 1996, s. 6). U podstaw socjalizacji znajdują się procesy identyfikacji, internalizacji i adaptacji (por. Berger, Luckmann, 1983, s. 202–208). Współczesne teorie socjalizacji bazują na założeniu, że społeczeństwo wpływa na rozwój osobowości (w tym tożsamości) jednostki, a jednocześnie uzyskuje ona zdolność działania społecznego, realiza- cji ról społecznych, rozwijania strategii adaptacyjnych (Borowicz, 2002, s. 44). W przebiegu procesu socjalizacji wyróżniane są dwie fazy, obejmujące socjaliza- cję pierwotną i wtórną. W toku socjalizacji pierwotnej, identyfikując się ze zna- czącymi innymi, jednostka uzyskuje wiedzę dotyczącą własnej tożsamości oraz znaczenia podmiotów i obiektów zewnętrznych, która jest przefiltrowana poprzez takie zmienne jak status społeczny rodziny, jej historię, tożsamość jej członków. 19 Socjalizacja wtórna przebiega w kontekście zróżnicowanych środowisk, jednost- ka może dokonywać ich refleksyjnego wyboru. Funkcjonując w ich kontekście, może doznawać dysonansów i konfliktów ról. Przynależność do poszczególnych środowisk może być przedmiotem aspiracji aktora społecznego, jak również śro- dowiska mogą zabiegać o nowych członków, rywalizując między sobą (Berger, Luckmann, 1983, s. 202–226). Raymond Allan Morrow i Carlos Alberto Torres wskazują na cztery głów- ne przedmioty zainteresowań pedagogiki krytycznej i nowej socjologii edukacji w okresie ostatnich dekad. Są to: rozwijanie teorii reprodukcji kulturowej, nawiązu- jącej do teorii hegemonii w ujęciu Antonio Gramsciego i teorii dominacji opraco- wanej w ramach szkoły frankfurckiej, następnie jest to łączenie tejże teorii z proble- matyką oporu społecznego oraz ruchów społecznych będących jednym z ważnych podmiotów zmiany społecznej, podejmowanie analiz nawiązujących do koncepcji poststrukturalistycznych i postmodernistycznych, uwzględnianie ograniczeń teo- rii interpretowanej w świetle modernizmu i uwzględnianie specyficznych warun- ków zaawansowanej fazy kapitalizmu, wreszcie jest to kreowanie i wyrażanie teorii państwa oraz praktyk politycznych z uwzględnieniem koncepcji demokratycznego populizmu (Morrow, Torres, 1995, s. 309). Teorie reprodukcji zostały w latach 70. XX wieku poddane krytyce przez przedstawicieli teorii oporu (Melosik, 1994, s. 53). Sytuacja taka miała miejsce w wielu dyscyplinach nauk społecznych i huma- nistycznych, a w efekcie wyewoluował kierunek badawczy określany jako „studia nad oporem” (resistant studies) oraz „studia nad podporządkowaniem” (subaltern studies), a w ich ramach pojawiły się liczne analizy dotyczące grupowej opozycji ukierunkowanej na niewolnictwo i kolonializm, zogniskowane na zagadnieniach oporu codziennego (Seymour, 2006, s. 303). W pracy o profilu zawierającym się w przestrzeni nauk o wychowaniu sta- rano się wyeksponować znaczenie poszczególnych teorii dla myśli pedagogicznej i edukacyjnej. Interesującą z punktu widzenia paradygmatu pedagogiki społecz- nej bazującego na kategorii podmiotowości uczestnika rzeczywistości społecznej, przyjmującego jako jedną z centralnych kategorii koncept sił społecznych, jest – marginalizowana w dyskursie rodzimym – myśl społeczna Antonio Gramsciego, będąca współcześnie inspiracją do analiz z zakresu studiów kulturowych (np. Stu- art Hall), myśli politycznej (Ernesto Laclau, Chantal Mouffet) (Morrow, Torres, 1995, s.  310). Jest to teoria, która, nawiązując do kategorii hegemonii i  działań przeciwhegemonijnych, kreuje trafną podstawę dla – podjętej w ramach myśli neo- gramsciańskiej – refleksji dotyczącej aktywizacji społecznej, działań społecznych, wspólnotowych oraz emancypacji (por. Morrow, Torres, 1995, s. 320). Z kolei wskazane kategorie, będąc kluczowymi dla pedagogiki społecznej – zarówno trak- towanej w kontekście klasycznym, jak i współczesnym – posiadają jednoznaczne zastosowania w teorii oporu społecznego (por. Radziewicz-Winnicki, 2008). Analizy dotyczące problematyki oporu społecznego stwarzają potrzebę nawią- zania także do takich kategorii, jak: reprodukcja społeczna, reprodukcja kulturowa, 20 reprodukcja ekonomiczna, hegemonia (w tym hegemonia państwa), dominacja (Melosik, 1994, s. 51; Morrow, Torres, 1995, s. 309). W niniejszym opracowa- niu nawiązano m.in. do teorii hegemonii, władzy opresyjnej, reprodukcji (eko- nomicznej, społecznej, kulturowej) oraz do interpretacji dominacji (opracowanej m.in. w ramach założeń przedstawicieli szkoły frankfurckiej) (Morrow, Torres, 1995, s. 309). W podjętych analizach starano się rozstrzygnąć kilka problemów badawczych, wśród których wyodrębniono następujące pytania: 1. Jakie są perspektywy wykorzystania teorii oporu w kontekście założeń teore- tycznych oraz specyfiki prakseologicznej pedagogiki społecznej? 2. W jaki sposób kategoria oporu jest interpretowana w myśli filozoficznej (jakie główne konteksty, pojęcia, kategorie są w tejże analizie wykorzystywane)? 3. W jaki sposób kategoria oporu jest interpretowana w naukach społecznych (pedagogika, psychologia, socjologia, nauki polityczne), jakie główne katego- rie są w poszczególnych podejmowanych w ich ramach nurtach teoretycznych wykorzystywane? 4. Jakie cechy specyficzne posiadają działania o charakterze oporu? 5. Jaki jest status świadomości, refleksyjności i podmiotowości w działaniach 6. Jaki jest status zmiany społecznej w systemie celów założonych w działaniach o charakterze oporu? o charakterze oporu? 7. Jakie cechy specyficzne i niespecyficzne wśród szerokiego zakresu działań ukie- runkowanych na zmianę społeczną posiadają działania oporowe? 8. Jaki jest kontekst normatywny działań oporowych? 9. Jakie jest umiejscowienie strategii oporowych w systemie działań o charakte- rze dewiacyjnym? społeczeństw? 10. Jakiego rodzaju formy przyjmują strategie oporowe w poszczególnych typach 11. Jakie kondycje (uwarunkowania społeczne) stanowią korzystne warunki dla podejmowania działań oporowych? 12. W nawiązaniu do interpretacji systemu wiedzy Floriana Znanieckiego – analiza relacji między jakimi zjawiskami społecznymi jest pomocna w eksplorowaniu kategorii oporu społecznego?5 Zgodnie z założeniem Daniela G. Solórzano i Dolores Delgado Bernal uzasad- nione jest, aby identyfikacja aktywności oporowej była traktowana jako źródło infor- macji o niekorzystnych uwarunkowaniach środowiskowych i stanowiła impuls do wprowadzania w ich kontekście uzasadnionych transformacji (Solórzano, Del- gado Bernal, 2001, s. 310; Fernández, 2002, s. 48). Cele niniejszego opracowa- nia są zróżnicowane, jest to zarówno w wymiarze naukowo-poznawczym zebranie danych umożliwiających udzielenie odpowiedzi na założone problemy badawcze, 5 Interpretację kategorii i procedur kreowania systemu wiedzy w przytoczonym znaczeniu, por. Znaniecki, 1991a, s. 91–93. 21 jak i w wymiarze praktyczno-społecznym6 jest to przedstawienie zarysu przestrzeni opresji społecznej doznawanej przez przedstawicieli wybranych grup społecznych oraz określenie znaczenia działań oporowych podejmowanych w zróżnicowanych kontekstach społecznych. Jest to także określenie perspektyw wykorzystania wiedzy na temat oporu społecznego w przestrzeni aktywności pedagogicznej. Założono, że udzielenie odpowiedzi na przyjęte problemy badawcze, jak również zrealizowanie przyjętych celów umożliwi wykorzystanie techniki analizy treści literatury przedmiotu. Analiza treści zaliczana jest do technik badawczych nieinwazyjnych wykorzystujących dane niewywołane (Frankfort-Nachmias, Nachmias, 2001, s. 342; Peräkylä, 2009, s. 325). Ore R. Holsti w przytaczanym przez Chavę Frankfort-Nachmias i Davida Nachmiasa fragmencie pracy wskazuje, że jest to „każda technika wyprowadzania wniosków na podstawie systematycznie i obiektywnie określanych cech przekazu” (Frankfort-Nachmias, Nachmias, 2001, s. 342). W niniejszej koncepcji metodologicznej postępowania badawczego bazowano głównie na kryteriach wyróżnionych przez Bernarda Berelsona. Ana- lizie poddano treści opracowań naukowych głównie z zakresu filozofii, socjologii ogólnej, socjologii wychowania, socjologii dewiacji, pedagogiki społecznej, teorii pracy socjalnej, antropologii kultury, antropologii społecznej, psychologii ogól- nej, psychologii klinicznej, psychologii społecznej przedmiotowo zogniskowanych na kwestiach oporu społecznego, emancypacji, buntu, działań transgresyjnych oraz kwestii odnoszących się do mechanizmów związanych z  praktykowaniem władzy opresyjnej w  zróżnicowanych kontekstach społecznych. Zastosowano proponowane przez Berelsona podejście odnoszące się do treści jawnych, gdzie jako przedmiot analizy przyjęto aspekty specyficzne i niespecyficzne interpreta- cji kategorii oporu w  obrębie dyskursów podejmowanych przez przedstawicieli różnych dyscyplin nauk społecznych i humanistycznych, jak również odniesienie owych interpretacji do kwestii związanych z doznaniem władzy opresyjnej oraz praktyk o charakterze pomocy i wsparcia (zob. Cartwright, 1965, s. 149–150). W prowadzonej analizie koncentrowano się na proponowanych w poszczególnych kontekstach teoretycznych i przez poszczególnych przedstawicieli nauk społecz- nych perspektywach definicyjnych dotyczących kategorii oporu, proponowanych typologiach (odnoszących się również do wartości zmiennej opór), kategoriach towarzyszących analizom dotyczącym oporu (np. władza, opresja, hegemonia, podmiotowość, emancypacja, empowerment, transgresja), lokalizacji teoretycznej i kontekstualnej analiz (np. odniesienie do perspektywy działań terapeutycznych i pomocowych, odniesienie do kwestii tożsamości, odniesienie do kwestii aktyw- ności obywatelskiej (nieposłuszeństwa obywatelskiego), odniesienia do kontekstów poszczególnych środowisk aktywności człowieka (np. szkoła, przestrzeń pracy, aktywność obywatelska). 6 Matrycę odnoszącą się do typologii celów badawczych podaję za: Radziewicz-Winnicki, 1997, s. 46. 22 Mając świadomość licznych proponowanych przez innych metodologów per- spektyw dotyczących wykorzystania techniki analizy treści, uznano jednak, że zwią- zane z nimi modele analizy danych nie są uwzględnione w założonych problemach badawczych. Zrezygnowano więc z modelu bazującego na metodzie archeologicz- nej (proponowanej przez Michela Foucaulta i służącej analizie historycznej lokali- zacji faktów społecznych, ich rozumienia i nadawanych statusów), zrezygnowano również z podejścia specyficznego dla krytycznej analizy dyskursu oraz podejścia semiotycznego (Peräkylä, 2009, s. 327–328). Mając na uwadze prakseologiczną przydatność podjętych kwestii, których przedmiotem jest problematyka oporu, jak również z nadzieją, iż staną się one przyczynkiem do pogłębionych, zogniskowanych na kwestiach cząstkowych zagad- nienia badań empirycznych zakorzenionych w nurcie pedagogiki społecznej i socjo- logii wychowania w kolejnych rozdziałach opracowania starano się zaprezentować zestaw interdyscyplinarnych perspektyw interpretacyjnych dotyczących proble- matyki oporu. * * * Na wstępie niniejszego opracowania chciałabym wyrazić wdzięczność Oso- bom, które na różnych etapach przygotowywania pracy udzieliły mi nieocenionego wsparcia, wykreowały środowisko sprzyjające pracy naukowej, są Autorami licz- nych cennych sugestii, opinii, które pomogły mi określić ostateczny kształt książki. W szczególności dziękuję za wsparcie naukowe, cenne opinie, życzliwość, na którą zawsze mogę liczyć, Panu prof. zw. dr. hab. Andrzejowi Radziewicz-Winnickiemu oraz Pani prof. dr hab. Ewie Syrek. Recenzentom – Panu prof. zw. dr. hab. Zbysz- kowi Melosikowi i Panu prof. zw. dr. hab. Jackowi Piekarskiemu za cenne sugestie i opinie dotyczące opracowania. Koleżankom i Kolegom z Katedry Pedagogiki Spo- łecznej Uniwersytetu Śląskiego za wsparcie, przyjaźń, konstruktywność. Rodzinie za bliskość, wsparcie w każdej sytuacji, tolerancję, spotkania, dyskusje, wzajemne inspiracje. Przyjaciołom, którzy rozumieją czas zaangażowania i dają kolejną szansę na powrót po nieobecności. Ewa Bielska Conceptions of resistance in modern social sciences (Main problems, notions and solutions) Summar y The subject of analyses made in the work is the category of social resistance. The explo- rations in question used an interdisciplinary perspective, pointing to specific (and not spe- cific) contexts of understanding the category of resistance in philosophy, psychology, socio- logy and pedagogy. The category of resistance was presented from the perspective referring to the elements of the theory of subjectivity, transgression, and a reflective construction of identity. The analysis covered interpretative perspectives concerning key notions in terms of the studies on resistance such as rebellion, disobedience, contestation, power, oppression, hegemony, emancipation, transgression and counter power. Selected methodological per- spectives connected with the exploration of social facts of resistance nature were presented. The main theoretical perspectives defining subject, social and cultural context stimulating the existence of resistance strategies were shown, as well as theoretical approaches where the category of resistance is being ascribed an important role were exposed (e.g. the theory of new social movements, feminist theory, queer theory and LGBT theory). Selected per- spectives of the studies on resistance in relation to the theory of social deviation (both in its positive and negative dimension), and the theory of social control were elaborated on. The importance of resistance strategies in the space of a citizenship society (referring to both its classic and modern perspectives) was described. The main resistance strategies appearing in this context, pointing to the conditions related to late modernism, post-industrialism and globalization were pointed out and analysed. Showing particular theoretical perspectives of resistance explaining the context of their appearance, social role and form of expression, the attempt was made to point to the perspectives of using this category in the studies within the scope of social pedagogy. Ewa Bielska Les conceptions de la résistance dans les sciences sociales modernes (Problèmes majeurs, notions, conclusions) Résumé L’objectif des recherches entreprises dans le livre est la catégorie de résistance sociale. Dans les explorations présentées, l’auteur admet la perspective interdisciplinaire en défi- nissant des contextes spécifiques (et non spécifiques) de la compréhension de la catégorie de résistance dans la philosophie, la psychologie, la sociologie et la pédagogique. La caté- gorie de résistance a été présentée dans la perspective évoquant la théorie de subjectivité, la transgression, la construction réflexive de l’identité. L’auteur analyse des perspectives d’interprétation, concernant des notions-clés du point de vue des études sur la résistance, comme : rébellion, désobéissance, contestation, pouvoir, oppression, hégémonie, émanci- pation, transgression, contre-pouvoir. Elle présente des perspectives méthodologiques choi- sies liées avec l’exploration des faits sociaux comprenant la résistance. L’auteur démontre de principales perspectives théoriques désignant des contextes subjectifs, sociaux et culturels stimulant la manifestation des stratégies de résistance; elle expose également des approches théoriques dans lesquelles la catégorie de résistance comprend un statut important (p.ex. la théorie des nouveaux mouvements sociaux, la théorie féministe, la théorie queer, la théorie LGBT). L’auteur décrit des perspectives choisies des études sur la résistance en rapport avec la théorie de la déviance sociale (de mémé dans son aspect positif que négatif) et de la théo- rie du contrôle sociale. Elle affirme la signification des stratégies de résistance dans l’espace de la société civile (en se référant à son modèle classique ainsi qu’aux modèles modernes). L’auteur indique et soumet à l’analyse de principales stratégies de résistance, présentes dans ce contexte, en pointant les conditions liées à la modernité tardive, au post industrialisme et à la globalisation. Par l’exposition des perspectives théoriques de la résistance, qui expliquent les contextes de sa genèse, sa signification sociale et ses formes d’expression, elle cherche à désigner des perspectives de l’application de cette catégorie dans les études du domaine de pédagogie sociale. Na okładce wykorzystano graffiti autorstwa Jerzego Rojkowskiego Redaktor Katarzyna Więckowska Projektant okładki Edward Wilk Redaktor techniczny Barbara Arenhövel Korektor Mirosława Żłobińska Łamanie Beata Klyta Copyright © 2013 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-226-2196-7 (wersja drukowana) ISBN 978-83-8012-198-0 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 20,0 Ark. wyd. 25,5 Papier offset. kl. III, 90 g Cena 38 zł (+ VAT) Druk i oprawa: PPHU TOTEM s.c. M. Rejnowski, J. Zamiara ul. Jacewska 89, 88-100 Inowrocław
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Koncepcje oporu we współczesnych naukach społecznych. Główne problemy, pojęcia, rozstrzygnięcia
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: