Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00277 005402 12618281 na godz. na dobę w sumie
Konfiguracje organizacyjne akademickich przedsiębiorstw odpryskowych - ebook/pdf
Konfiguracje organizacyjne akademickich przedsiębiorstw odpryskowych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7930-778-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka jest pionierską w Polsce pracą, wykorzystującą podejście konfiguracyjne do badania akademickich przedsiębiorstw odpryskowych w powiązaniu z efektywnością ich funkcjonowania.

Na podstawie szeroko zakrojonej krytycznej analizy najnowszej literatury przedmiotu dokonano udanej konceptualizacji i operacjonalizacji wiodących konstruktów tworzących konfiguracje organizacyjne przedsiębiorstw typu spin-off.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Anna Kwiotkowska Kon guracje organizacyjne AKADEMICKICH PRZEDSIĘBIORSTW ODPRYSKOWYCH Difin Wydanie publikacji zostało dofinansowane ze środków bu- dżetowych na naukę w ramach projektu badawczego własnego nr NN115004040 pt. „Konfiguracyjne ujęcie rozwoju firm od- pryskowych w kontekście przedsiębiorczości akademickiej”. Copyright © by Anna Kwiotkowska i Difin SA Warszawa 2015 Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. Książka ta jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś prze- strzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udo- stępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A ko- piując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo. Wydanie pierwsze Recenzent prof. dr hab. Wojciech Dyduch Redaktor prowadząca Barbara Miecznicka Korekta Anna Krasucka Projekt okładki Robert Rogiński ISBN 978-83-7930-778-4 Difin SA Warszawa 2015 00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1 tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62, fax 22 841 98 91 Księgarnie internetowe Difin: www.ksiegarnia.difin.pl www.ksiegarniasgh.pl Skład i łamanie: Edit sp. z o.o. www.editstudio.pl Wydrukowano w Polsce Spis treści Wstęp Rozdział 1. Teoretyczne podstawy badania konfiguracji organizacyjnych akademickich przedsiębiorstw odpryskowych 1.1. Akademickie przedsiębiorstwa odpryskowe jako wiodący nurt badań w przedsiębiorczości akademickiej 1.2. Akademickie przedsiębiorstwa odpryskowe – istota, pojmowanie, wiodące badania 1.3. Zarys i wykorzystanie podejścia konfiguracyjnego w badaniu organizacji przedsiębiorczych 1.4. Akademickie przedsiębiorstwa odpryskowe a efektywność Rozdział 2. W kierunku konceptualizacji konfiguracji organizacyjnych akademickich przedsiębiorstw odpryskowych 2.1. Konstrukty teoretyczne w badaniu konfiguracji organizacyjnych akademickich przedsiębiorstw odpryskowych 2.2. Dopasowanie i relacje między konstruktami teoretycznymi 2.3. Model i hipotezy badawcze Rozdział 3. Problematyka badania konfiguracji organizacyjnych 3.1. W poszukiwaniu metody badań konfiguracji organizacyjnych 3.2. Jakościowa analiza porównawcza jako alternatywna metodyka badawcza – istota, logika, zalety i ograniczenia 7 20 21 37 72 94 107 108 146 174 182 183 187 6 Spis treści 3.3. Postępowanie badawcze wykorzystujące jakościową analizę porównawczą 3.3.1. Dobór próby i gromadzenie danych 3.3.2. Operacjonalizacja zmiennych (warunków i wyników) oraz opracowanie narzędzia badawczego 3.3.3. Weryfikacja narzędzia badawczego Rozdział 4. Badania empiryczne konfiguracji organizacyjnych akademickich przedsiębiorstw odpryskowych 4.1. Przekształcenie zmiennych (warunków i wyników) w zbiory rozmyte 4.2. Analiza konieczności i wystarczalności 4.3. Wyniki analizy zbiorów rozmytych 4.4. Interpretacja wyników jakościowej analizy porównawczej – narracja konfiguracyjna Zakończenie Bibliografia Spis rysunków Spis tabel Spis załączników 210 213 220 231 247 248 258 278 293 311 331 383 385 387 Wstęp Przedsiębiorczość i innowacyjność stają się podstawowymi wymogami dzia- łań, zarówno dla przedsiębiorstw, jak i jednostek naukowych i badawczo-roz- wojowych. Należy podkreślić, że twierdzenie o kluczowym znaczeniu innowa- cji w procesie budowania i umacniania organizacji na rynku jest powszechnie akceptowane zarówno przez przedstawicieli nauki, jak i praktyki gospodarczej (Janasz 2003, s. 61). Przedsiębiorczość zaś, będąca procesem związanym z szansą, z jej rozpoznawaniem, odkryciem lub wykreowaniem w celu wytworzenia nowej wartości dla społeczeństwa (Bratnicki 2009, s. 49), stała się narzędziem współ- czesnych organizacji do uzyskiwania i utrzymania przewagi konkurencyjnej, a także długowieczności w rezultacie tworzenia wartości (Dyduch 2008, s. 233). Te dwa połączone ze sobą pojęcia mogą stać się kluczowym czynnikiem deter- minującym sukces nowego pokolenia. To właśnie przeniesienie innowacyjnych postaw do strefy gospodarki, a przedsiębiorczych do świata nauki, może przy- nieść wymierne korzyści. Jednak by takie zjawisko nastąpiło, uczelnie, współpra- cując zarówno z władzami lokalnymi, regionalnymi, jak i na szczeblu krajowym, winny wspierać postawy innowacyjne, przedsiębiorczość oraz transfer wiedzy i technologii z nauki do sfery biznesu. Kluczowym środkiem transferu wiedzy, technologii do praktyki gospodar- czej i aktywnego uczestnictwa osób związanych ze środowiskiem akademickim w życiu gospodarczym staje się przedsiębiorczość akademicka. Rozwój owego zjawiska, realizowany głównie poprzez wzrost poziomu komercjalizacji wyników badań, tworzenie sieci współpracy między nauką i gospodarką, a także zwiększe- nie liczby zakładanych przedsiębiorstw akademickich, z pewnością decydować będzie o kondycji gospodarek w przyszłości. Wielowymiarowość przedsiębior- czości akademickiej sprawia, że istnieje równolegle wiele ścieżek wzbudzania potencjału tworzenia nowej wartości, a jedną z nich jest upowszechnianie wiedzy w zakresie uruchamiania i prowadzenia działalności gospodarczej. 8 Konfiguracje organizacyjne akademickich przedsiębiorstw odpryskowych Tematyka odnosząca się do zagadnień powstania i rozwoju przedsiębiorstw wywodzących się ze środowiska akademickiego budzi coraz większe zaintereso- wanie wśród naukowców, stanowiąc kanwę wielu prac badawczych prowadzo- nych głównie w literaturze światowej. W Polsce, z uwagi na to, że jest to zjawi- sko wciąż jeszcze nowe, liczba publikacji książkowych i badań prowadzonych wokół tego zagadnienia, choć stale rośnie, jest nadal ograniczona (np. można tu wymienić prace J. Cieślika, W. Grudzewskiego, J. Gulińskiego, K. Matusiaka, K. Poznańskiej, P. Tamowicza). W literaturze światowej podkreśla się znaczenie i ważkość prowadzenia badań nad tym zjawiskiem co najmniej z kilku powodów. Po pierwsze, badacze przedsiębiorczości postrzegają fenomen przedsiębiorstw akademickich jako szczególny typ, formę przedsiębiorstwa bądź działalności przedsiębiorczej (np. Jones-Evans, Klofsten 2000). Po drugie, przedsiębiorstwa te są często określane jako swoisty przypadek transferu technologii i kanał komercjalizacji badań naukowych (np. Samson, Gurdon 1993; Radosevich 1995; Perez, Sanchez 2003; Wright, Vohora, Lockett 2004; Mowery, Sampat 2005). Po trzecie, szeroko dyskutowany jest związek między aktywnością tego typu pod- miotów a misją uczelni, kulturą akademicką i rozwiązaniami systemowymi (np. Etzkowitz 2002, 2004). Po czwarte, intensywnie podkreśla się wpływ gospodar- czy tych przedsiębiorstw i ich rolę we wdrażaniu innowacji (np. Bray, Lee 2000; Wallmark 1997). I wreszcie po piąte, z uwagi na wzrost świadomości wśród polityków, a także naukowców, roli i znaczenia przedsiębiorstw akademickich stanowiących ważny cel polityki samych uczelni, jak i polityki gospodarczej, zwłaszcza innowacyjnej (np. Bozeman 2000; Goldfarb, Henrekson 2003; Loc- kett Siegel, Wright, Ensley 2005). Gwałtowny wzrost zainteresowania przedsiębiorstwami akademickimi pobudził debatę wśród naukowców i decydentów w kwestii, czy przedsiębior- stwa te mogą tworzyć bogactwo w takim zakresie, jak się spodziewano, czy ich rola w procesie transferu wiedzy nie jest zbyt przeceniona. Wielu badaczy twierdzi, że kluczowe w tym względzie jest rozpoznanie różnorodności, złożo- ności i kontekstu przedsiębiorstw akademickich, ponieważ nie wszystkie z nich są w stanie lub koniecznie dążą do osiągnięcia wysokiego wzrostu (Clarysse, Moray 2004; Druilhe, Garnsey 2004; Heirman, Clarysse 2004; Clarysse, Wright, Lockett, Van de Velde, Vohora 2005; Lockett, Wright 2005), podczas gdy to właśnie wysoki wzrost odgrywa szczególnie ważną rolę zarówno w zakresie transferu technologii, wiedzy z uczelni do przemysłu, jak i z uwagi na zysk gospodarczy. W konsekwencji opracowano kilka konstrukcji w celu wsparcia badań w tym zakresie, rozpoznających heterogeniczność omawianych przed- siębiorstw, identyfikujących szereg czynników ułatwiających lub utrudniają- cych ich tworzenie, a nadto rozwój i sukces (Rothaermel, Agung, Jiang 2007). Wstęp 9 Jedne z wiodących zagadnień poruszanych w tym względzie odnoszą się do perspektywy instytucjonalnej, różnic w modelach biznesu czy zróżnicowania zasobowego przedsiębiorstw akademickich (Wright, Clarysse, Mustar, Lockett 2007). Zagadnienie różnorodności zjawiska przedsiębiorstw akademickich, czynników determinujących ich wzrost i rozwój, osiągnięcie sukcesu bądź porażki niewątpliwie należy do kwestii niezwykle złożonych i stale jeszcze nie- wystarczająco zbadanych. Szczególnie brak jest tego typu opracowań na grun- cie polskim. Określenie, jaki typ kulturowy reprezentują polskie przedsiębiorstwa aka- demickie, co stymuluje, a co hamuje osiągnięcie przez nie sukcesu, wzrostu, szeroko pojętej efektywności ich funkcjonowania, wymaga pogłębionych badań i analiz. Problematykę tę poruszono w niniejszym opracowaniu, w którym podjęto próbę całościowego spojrzenia na badany problem poprzez podejście konfiguracyjne. Podejście to przyjmuje, że organizacja może być pojmowana, jako zbiór własności obejmujących wielorakie zmienne, które odzwierciedlają dające się oszacować wymiary (Likert 1967). Rozszerza ono pojmowanie tego, jakie czynniki mają wpływ na efektywność i sukces badanych przedsiębiorstw, podkreślając, że wzorce i profile atrybutów organizacyjnych, a nie pojedyncze niezależne zmienne, są powiązane z efektywnością ich funkcjonowania. Podej- ście to przyczynia się także do rygorystycznego budowania teorii organizacji, uwzględniając złożone związki przyczynowo-skutkowe, generując nowe widze- nie problemów zarządzania i pozwalając odrzucić elementy niepowiązane przy- czynowo z efektywnością. Głównym celem naukowym niniejszej pracy jest opracowanie konfiguracji organizacyjnych przedsiębiorstw powstałych w duchu przedsiębiorczości aka- demickiej (zwanych w opracowaniu akademickimi przedsiębiorstwami odpry- skowymi), powiązanych z określonym wynikiem, a więc dokonaniami tych organizacji czy szeroko pojętą efektywnością ich funkcjonowania. Konfigura- cje organizacyjne są pojmowane jako wielowymiarowe konstelacje koncepcyj- nie odrębnych cech charakterystycznych organizacji, które zwykle występują wspólnie, gdyż ich wzajemne uzależnienie powoduje, że tworzą one określone wzorce (Meyer, Tsui, Hinings 1993). Konfiguracje stanowią zatem zbiory orga- nizacji dzielące wspólny profil cech organizacyjnych. Istnieje przynajmniej kilka powodów, dla których podejście konfiguracyjne może przyczynić się do rozwoju badań prowadzonych w obszarze akademic- kich przedsiębiorstw odpryskowych. Przedsiębiorstwa akademickie są zjawi- skami złożonymi i różnorodnymi, obejmującymi mnóstwo dziedzin i obszarów badawczych (m.in. Vohora, Wright, Lockett 2004; Mustar, Renault, Colombo, Piva, Fontes, Lockett, Wright, Clarysse, Moray 2006; O’Shea, Chugh, Allen 10 Konfiguracje organizacyjne akademickich przedsiębiorstw odpryskowych 2008). Jednakże wiele badań w tym obszarze wykorzystuje podejścia uniwer- salne, koncentrujące się na identyfikacji charakterystyk istotnych dla wszyst- kich przedsiębiorstw akademickich, czy podejście sytuacyjne, przyjmujące odniesienie do określonego kontekstu zależnego od wewnętrznych czynników organizacyjnych bądź zewnętrznych odnoszących się do otoczenia. Podejścia te nie uwzględniają złożonych interakcji pomiędzy wieloma niezależnymi zmien- nymi wpływającymi wspólnie na określone wyniki, na przykład efektywność. To z kolei może prowadzić do niejednoznacznych rozwiązań. Ponadto, pomimo występowania wielu różnorodnych czynników wpływa- jących na efektywność przedsiębiorstw akademickich, badania prowadzone są w rozdrobnieniu i obejmują ograniczone obszary badawcze (Rothaermel, Agung, Jiang 2007). Fragmentaryzacja ogranicza znacznie rozwój teorii (Low, Macmillan 1988). Poprzez zastosowanie podejścia konfiguracyjnego istnieje możliwość integracji istniejących modeli i wypracowania całościowych ujęć pozwalających z kolei na budowę nowych, konstruktywnych teorii. Co więcej, całościowe spojrzenie poprzez podejście konfiguracyjne i identy- fikację konfiguracji organizacyjnych akademickich przedsiębiorstw odprysko- wych stanowi pierwszy krok w stronę poszukiwania przyczyn różnic w efek- tywności funkcjonowania omawianych podmiotów, kwestii do tej pory bardzo zaniedbywanej w analizowanym obszarze. Niniejsze opracowanie stanowi próbę wypełnienia tej luki badawczej poprzez identyfikację różnych konfigu- racji organizacyjnych prowadzących jednocześnie do wysokiej efektywności. Zabieg ten pozwala z kolei na rozważenie koncepcji ekwifinalności odnoszącej się do sytuacji osiągania równie wysokiej efektywności za pomocą dwóch lub większej liczby konfiguracji organizacyjnych, zgodnie z sugestiami zapropono- wanymi ponad 20 lat temu (Doty, Gluck, Huber 1993). Badania prowadzone w kierunku wyodrębnienia konfiguracji organizacyjnych akademickich przedsiębiorstw odpryskowych są istotne dla teorii organizacji, przedsiębiorczości i zarządzania strategicznego co najmniej z kilku powodów. Po pierwsze, literatura na temat przedsiębiorczości, a szczególnie przedsię- biorczości akademickiej, wskazuje, że przedsiębiorstwa te różnią się znacz- nie pod względem posiadanych zasobów i zdolności, zwłaszcza na wczesnym etapie rozwoju (Radoservich 1995, Westhead, Storey 1995; Franklin, Wright, Lockett 2001; Shane, Stuart 2002, Hindle, Yencken 2004, Wright, Vohora, Loc- kett 2004). Prowadzenie zatem systematycznych porównań złożonych przed- sięwzięć pozwala sformułować warianty i złożoności występujące w zasobach przedsiębiorstw akademickich. Po drugie, jednym z podstawowych pytań, istotnych z punktu widzenia teorii przedsiębiorczości, jest to, jak i dlaczego nowe przedsięwzięcia bizne- Wstęp 11 sowe przeżywają na rynku i rozwijają się w odnoszące sukces przedsiębiorstwa (Gartner 1985; Kazanijan, Drazin 1990). Zgodnie z podejściem zasobowym argumentuje się, że sukces jest uzależniony od charakterystycznej wiązki posia- danych zasobów (Barney 1991; Chandler, Hanks 1994; West, DeCastro 2001), a zatem wartość strategiczna zasobów znajduje się na poziomie ich wiązki, a nie w ramach poszczególnych jednostek. Jednakże, jak dotąd, większość modeli uniwersalnych i sytuacyjnych analizowała niezależne, addytywne efekty wielu zasobów wpływające na efektywność organizacji. Zgodnie z podejściem zasobo- wym, wiązki zasobów oraz przewaga konkurencyjna leżą u podstaw konstrukcji konfiguracji zasobów, które menedżerowie budują przy wykorzystaniu dyna- micznych zdolności organizacji. A zatem istotne jest określenie, w jaki sposób zasoby oddziałują na siebie i jak je ze sobą porównywać (Priem, Butler 2001). Po trzecie, poszukując wysokich wyników działalności, należy brać pod uwagę fakt, że wiązki zasobów i zdolności są cenne tylko wtedy, gdy umoż- liwiają przedsiębiorstwu opracowanie i wdrożenie strategii, która pozwala na wykorzystanie możliwości lub neutralizowanie zagrożeń w otoczeniu (Dru- ilhe, Garsney 2004; Barney, Clark 2007). Ważne jest nie tylko zidentyfikowa- nie podstawowych, najbardziej istotnych zasobów niezbędnych dla powstania i rozwoju akademickich przedsiębiorstw odpryskowych, ale także wyjaśnienie iteracji i powiązań pomiędzy zasobami, strategią i otoczeniem w kontekście tego, tak złożonego, zjawiska biznesowego, jakimi są omawiane przedsiębior- stwa. Co więcej, przewaga konkurencyjna przedsiębiorstw akademickich może być uzależniona od stopnia wielowymiarowego dopasowania pomiędzy zaso- bami, strategią i otoczeniem. Do tej pory jednak badania empiryczne rozpa- trywały zasadniczo jedną możliwość naraz, dopasowanie pomiędzy zasobami a strategią czy strategią a otoczeniem. Konfiguracje organizacyjne akademic- kich przedsiębiorstw odpryskowych są zatem istotne z uwagi na: (1) całościowe ujęcie złożoności i różnorodności tych przedsiębiorstw, (2) ponieważ konfigu- racje rozszerzają postrzeganie, jak zasoby, strategie i otoczenie oddziałują na siebie, a także (3) lepiej wyjaśniają efektywność funkcjonowania omawianych podmiotów. Poza celem głównym w opracowaniu przedstawiono szczegółowe cele teorio- poznawcze: 1. Identyfikacja zbiorów składników, konstruktów teoretycznych (warunków i wyników) tworzących konfiguracje organizacyjne akademickich przedsię- biorstw odpryskowych. 2. Identyfikacja powiązań pomiędzy wyróżnionymi konstruktami teoretycz- nymi: warunkami a wynikami – efektywnością akademickich przedsię- biorstw odpryskowych. 12 Konfiguracje organizacyjne akademickich przedsiębiorstw odpryskowych 3. Zbudowanie, na podstawie badań z literatury przedmiotu, modelu badaw- czego uwzględniającego interakcje i wzajemne zależności między wyróż- nionymi konstruktami (warunkami i wynikami) na płaszczyźnie oddziały- wań bezpośrednich, dwukierunkowych, a także trójstronnych interakcji. Projektowanie wielowymiarowego modelu badawczego opisującego konfi- guracje organizacyjne stanowi znaczne wyzwanie badawcze (Dess, Newport, Rasheed 1993). Trudności dotyczą nie tylko rozwijania znaczeniowo istotnego modelu, ale także jego pomiaru. Pomiar uzależniony jest od wyjątkowej, opartej na teorii, kwantyfikacji i operacjonalizacji kluczowych wymiarów odzwiercie- dlających badane zjawisko (Venkatraman, Grant 1986). Stąd pierwszym z celów natury metodologicznej było: 1. Opracowanie narzędzi badawczych odnoszących się do kolejnych, zidenty- fikowanych konstruktów teoretycznych (warunków i wyników). Ważnym zagadnieniem, poruszanym w ramach podejścia konfiguracyj- nego do organizacji, a zwłaszcza do przedsiębiorstw, jest niedopasowanie pomiędzy teorią konfiguracji podkreślającą nieliniowość, efekty synergiczne oraz ekwifinalność a badaniami empirycznymi wykorzystującymi metody ekonometryczne, implikujące liniowość czy unifinalność – istnienie jednej optymalnej konfiguracji. W pracy, zamiast najczęściej wykorzystywanych w literaturze do badania konfiguracji organizacyjnych analizy regresji, efek- tów interakcji czy też algorytmów tworzenia czynników, wykorzystano metody ustawione teoretycznie, a ściślej – jakościową analizę porównawczą (Qualitative Comparative Analysis – QCA, Ragin 1987) określającą przypadki jako kombinacje atrybutów i wykorzystującą algebrę Boole’a do wyprowadze- nia prostych wyrażeń kombinacji. Metody ustawione teoretycznie zasadni- czo różnią się od konwencjonalnych podejść opartych na zmiennych tym, że nie dzielą przypadków na niezależne, analitycznie rozdzielne aspekty, ale zamiast tego traktują konfiguracje jak różne typy przypadków. Drugim celem metodologicznym było: 2. Sprawdzenie możliwości wykorzystania jakościowej analizy porównawczej do badania konfiguracji organizacyjnych akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Realizacja powyższego celu stanowi pierwszą w Polsce próbę zastosowania jakościowej analizy porównawczej w naukach o zarządzaniu. W opracowaniu oprócz celów teoriopoznawczych oraz metodologicznych postawiono także następujące cele empiryczne: 1. Empiryczna weryfikacja zależności pomiędzy wyróżnionymi konstruktami (warunkami i wynikami) tworzącymi konfiguracje organizacyjne akademic- kich przedsiębiorstw odpryskowych. Wstęp 13 2. Zidentyfikowanie różnych kombinacji warunków prowadzących jednocześnie do wysokiej efektywności funkcjonowania akademickich przedsiębiorstw odpryskowych, zgodnie z koncepcją ekwifinalności. Niniejsza publikacja stanowi również odpowiedź na sugestie dotyczące przy- szłych kierunków badań nad konfiguracjami organizacyjnymi. Podążając za roz- ważaniami P.C. Fissa (2007; 2011) oraz C. Ragina (2008), należy w nowym świetle spojrzeć na sposób, w jaki konfiguracje organizacyjne są skonstruowane i jakie są związki pomiędzy ich elementami. Wyzwania badawcze w tym względzie odno- szą się do odpowiedzi na następujące pytania: • Czy wszystkie elementy konfiguracji są równie ważne i stanowią warunki konieczne dla istnienia lub efektywności konfiguracji? • Czy istnieją warunki lub kombinacje warunków wystarczające dla istnienia lub efektywności konfiguracji? • Czy konfiguracje składają się z elementów rdzenia (core elements) stanowiących te warunki przyczynowe, dla których dowody wskazują na silny związek przy- czynowy z poszukiwanymi wynikami, oraz elementów obrzeża (peripheral ele- ments) obejmujących te elementy, dla których dowód dla związku przyczyno- wego z wynikiem jest słabszy? • Czy przyczyny prowadzące do obecności wyniku są różne od tych, które prowadzą do jego nieobecności, zgodnie z koncepcją przyczynowej asymetrii (causal asymmetry)? Na bazie wymienionych sugestii w pracy postawiono kolejne cele empiryczne: 3. Zidentyfikowanie różnych kombinacji warunków prowadzących do niewyso- kiej efektywności (lub braku wysokiej efektywności) funkcjonowania akade- mickich przedsiębiorstw odpryskowych, zgodnie z koncepcją przyczynowej asymetrii. 4. Identyfikacja warunków koniecznych dla zaistnienia poszukiwanych wyni- ków: wysokiej i niewysokiej efektywności funkcjonowania akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. 5. Identyfikacja kombinacji warunków, które są wystarczające dla zaistnienia poszukiwanych wyników: wysokiej i niewysokiej efektywności funkcjonowa- nia akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. 6. Opracowanie konfiguracji organizacyjnych akademickich przedsiębiorstw odpryskowych wraz z identyfikacją warunków należących do rdzenia i obrzeża konfiguracji organizacyjnych prowadzących do wysokiej efektywności funkcjo- nowania analizowanych podmiotów. W świetle przeprowadzonych w pracy studiów literaturowych nie spotkano się na gruncie polskim z badaniami realizującymi wyżej zakreślone cele. Cele teorio- poznawcze, metodologiczne i badawcze dopełnione zostały celem praktycznym, 14 Konfiguracje organizacyjne akademickich przedsiębiorstw odpryskowych którym jest stworzenie zestawu rekomendacji dla kadry kierowniczej, założycieli (bądź potencjalnych założycieli) akademickich przedsiębiorstw odpryskowych służących osiągnięciu przez te podmioty wysokiej efektywności. Opracowanie ma charakter teoretyczno-empiryczny i jest złożone z czte- rech rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawiono dwa wątki bezpośred- nio związane z głównym celem i tematem niniejszego opracowania. Pierwszy z nich odnosi się do obszaru badań, a więc zjawiska przedsiębiorstw powstałych w duchu przedsiębiorczości akademickiej, a drugi prezentuje określone podejście projektowe – podejście konfiguracyjne, wykorzystane do badania analizowanych przedsiębiorstw. W pierwszej kolejności w rozdziale podjęto próbę identyfikacji i uporządkowania głównych składników definicji przedsiębiorstw powstałych w duchu przedsiębiorczości akademickiej, przyjmując, że są to nowe przedsię- biorstwa posiadające odrębny status prawny, prowadzące działalność nastawioną na zysk, utworzone przez osoby, które dotychczas pracowały (i nadal pracują bądź nie) w instytucji macierzystej (rozumianej jako uczelnie lub instytuty badawcze), wykorzystującą różne formy wiedzy/technologii, które powstały w instytucji macierzystej, odgrywające ważną, a nawet kluczową rolę w uzyskaniu przewagi konkurencyjnej nowego podmiotu. Poszukując istoty natury zjawiska akademickich przedsiębiorstw odprysko- wych jako wiodącego nurtu badań w przedsiębiorczości akademickiej, starając się wyjaśnić szeroko pojęte strategie ich powstania i rozwoju, przyjęto w litera- turze liczne podejścia i perspektywy. Obejmują one zasadniczo badania, które wyjaśnią funkcjonowanie tego typu podmiotów z uwagi na wyposażenie w okre- ślone zasoby, podkreślają znaczenie charakterystyk organizacyjnych i zasobów uczelni dla ich powstania i rozwoju, twierdzą, że normy społeczne i zachowania instytucjonalne determinują działania przedsiębiorcze, a także odnoszą się do tych, które dowodzą, że szeroki kontekst społeczny i gospodarczy pozwala na podjęcie tego typu aktywności. Kolejno zatem, w rozdziale pierwszym, na bazie szerokiej analizy literatury, usystematyzowano wiodące kierunki badawcze pro- wadzone w obszarze akademickich przedsiębiorstw odpryskowych, ze szczegól- nym podkreśleniem wątków odnoszących się do trzech perspektyw: komercja- lizacji wiedzy i relacji z organizacją macierzystą, perspektywy zasobowej oraz perspektywy prowadzonej wokół typologii tego typu przedsiębiorstw. W roz- dziale wykorzystano nieliczne opracowania w języku polskim, jednak przede wszystkim oparto się na światowym (a przez to anglojęzycznym) dorobku badawczym w tym zakresie. Ze względu na bogactwo opracowań pominięto pozycje popularne i poradnikowe, wybierając tylko te, które charakteryzują się rygorem metodologicznym. Wstęp 15 Fragmentaryczność prowadzonych badań i potrzeba analiz zorientowanych na zrozumienie specyficznych interakcji i wzajemnych zależności pomiędzy różnymi czynnikami wpływającymi na rozwój i sukces akademickich przedsię- biorstw odpryskowych z jednej strony umożliwiły, a z drugiej wymusiły przy- jęcie określonego całościowego podejścia projektowego. Stąd w kolejnej części rozdziału pierwszego zobrazowano istotę i znaczenie podejścia konfiguracyjnego dla teorii organizacji. Ponadto w rozdziale tym przedstawiono specyfikę wyko- rzystania tego podejścia do badania przedsiębiorczych organizacji, zwłaszcza odnośnie do prezentowanych w literaturze przykładów dotyczących akademic- kich przedsiębiorstw odpryskowych. Rozdział zakończono opracowaniem teore- tycznych założeń, stanowiących pierwszy krok w kierunku identyfikacji zbioru zmiennych (konstruktów teoretycznych) do badania konfiguracji organizacyj- nych akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. W rozdziale drugim podjęto próbę konceptualizacji konstruktów teore- tycznych do badania konfiguracji organizacyjnych akademickich przedsię- biorstw odpryskowych i opracowano model badawczy. Z uwagi na kompozycję modelu w pierwszej kolejności zobrazowano treść kluczowych konstruktów teoretycznych obejmujących: potencjał strategiczny, zdolności dynamiczne, orientację przedsiębiorczą, strategię i otoczenie przedsiębiorstwa, prowadzące do określonych rezultatów odnoszących się do efektywności funkcjonowa- nia akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Na tej bazie sformułowano pierwszych 8 hipotez badawczych (od H1 do H8). Następnie na podstawie dokonanych studiów literaturowych oraz na bazie dopasowania i zależności między konstruktami sformułowano kolejne 22 hipotezy badawcze (od H9 do H30). W postawionych hipotezach uwzględniono relacje między zasobami i zdolnościami a treściami strategicznymi (orientacją przedsiębiorczą i stra- tegią), następnie między treściami strategicznymi a otoczeniem oraz między zasobami i zdolnościami a otoczeniem, wpływającymi wspólnie na efektyw- ność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Sformułowane hipotezy badawcze (tabela W.1), zobrazowane w postaci modelu badawczego na płasz- czyźnie wzajemnych wpływów bezpośrednich, dwukierunkowych, a także trójstronnych interakcji między konstruktami a efektywnością akademickich przedsiębiorstw odpryskowych, zostały poddane weryfikacji w toku przepro- wadzenia badań empirycznych. 16 Konfiguracje organizacyjne akademickich przedsiębiorstw odpryskowych Tabela W.1. Hipotezy badawcze Hipoteza Treść H1 H2 H3 H4 H5 H6 H7 H8 H9 H10 H11 H12 H13 H14 H15 H16 H17 Istnieje pozytywna zależność między kapitałem ludzkim (rozumianym przez pryzmat doświadczenia zawodowego założycieli, doświadczenia w zakresie zarządzania działalnością gospodarczą i poziomu edukacji) a efektywnością akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Istnieje pozytywna zależność między zasobami technologicznymi (w odniesieniu do zakresu technologii, innowacyjności podstawy technologicznej, typu technologii, etapu rozwoju produktu/usługi) a efektywnością akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Istnieje pozytywna zależność między zasobami finansowymi (rozpatrywanymi przez pryzmat dostępu do różnorodnych źródeł finansowania i zaangażowania funduszy podwyższonego ryzyka) a efektywnością akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Istnieje pozytywna zależność między zdolnością do organizacyjnego uczenia się a efektywnością akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Istnieje pozytywna zależność między zdolnością sieciową a efektywnością akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Orientacja przedsiębiorcza (w wymiarze innowacyjności, podejmowania ryzyka, proaktywności, autonomii i konkurencyjnej agresywności) pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Strategia przedsiębiorstwa jest powiązana z efektywnością, a dokładniej akademickie przedsiębiorstwa odpryskowe realizujące strategię poszukiwacza bądź strategię obrońcy będą osiągały wysoką efektywność. Istnieje zależność między otoczeniem a efektywnością, przy czym pozytywna zależność występuje między otoczeniem stabilnym a efektywnością akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja orientacji przedsiębiorczej i zasobów technologicznych pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja orientacji przedsiębiorczej i kapitału ludzkiego pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja orientacji przedsiębiorczej i zasobów finansowych pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja orientacji przedsiębiorczej i zdolności do organizacyjnego uczenia się pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja orientacji przedsiębiorczej, zdolności do organizacyjnego uczenia się i burzliwości otoczenia pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja orientacji przedsiębiorczej i zdolności sieciowej pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja kapitału ludzkiego i strategii poszukiwacza pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja kapitału ludzkiego i strategii obrońcy pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja zasobów technologicznych i strategii poszukiwacza pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Wstęp 17 H18 H19 H20 H21 H22 H23 H24 H25 H26 H27 H28 H29 H30 Konfiguracja zasobów finansowych i strategii poszukiwacza pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja zdolności do organizacyjnego uczenia się i strategii poszukiwacza pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja orientacji przedsiębiorczej, zdolności do organizacyjnego uczenia się i strategii poszukiwacza pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja zdolności sieciowej i strategii poszukiwacza pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja orientacji przedsiębiorczej i strategii poszukiwacza pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja orientacji przedsiębiorczej, zasobów finansowych i strategii poszukiwacza pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja orientacji przedsiębiorczej i burzliwości otoczenia pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja strategii poszukiwacza i burzliwości otoczenia pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja strategii obrońcy i stabilności otoczenia (przeciwieństwo burzliwości) pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja orientacji przedsiębiorczej, zasobów finansowych i burzliwości otoczenia pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja kapitału ludzkiego i burzliwości otoczenia pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja zdolności do organizacyjnego uczenia się i burzliwości otoczenia pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Konfiguracja zdolności sieciowej i burzliwości otoczenia pozytywnie wpływa na efektywność akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Źródło: opracowanie własne. W rozdziale trzecim, poszukując metody badań konfiguracji organizacyj- nych, dokonano wyboru i prezentacji metod ustawionych teoretycznie, a ści- ślej jakościowej analizy porównawczej (Qualitative Comparative Analysis – QCA, Ragin 1987). Kolejno jakościowa analiza porównawcza została wykorzystana do empirycznego sprawdzania konfiguracji organizacyjnych akademickich przed- siębiorstw odpryskowych. W rozdziale tym, zgodnie z opracowaną procedurą badawczą przyjętą na podstawie jakościowej analizy porównawczej, opisano pierwszy etap odnoszący się do projektu badań, obejmujący sposób doboru próby, charakterystykę badanej populacji, metodę pozyskiwania danych empi- rycznych, a także omówiono narzędzia pomiaru badanych zmiennych (warun- ków i wyników). Należy zasygnalizować, że jakościowa analiza porównawcza, jako strategia badawcza posiadająca charakter porównawczy, jest ukierunkowana na przeprowadzenie badań przy wykorzystaniu jakościowych, naukowych metod 18 Konfiguracje organizacyjne akademickich przedsiębiorstw odpryskowych badawczych. W pracy wykorzystano monografię problemową typu wielokrot- nego studium przypadku. W rozdziale czwartym, zgodnie z procedurą badawczą opracowaną według jakościowej analizy porównawczej, przedstawiono etap drugi obejmujący reali- zację kolejnych kroków analizy porównawczej przy wykorzystaniu zbiorów roz- mytych (fuzzy set Qualitative Comparative Analysis – fsQCA). Ponadto w ostatnim rozdziale zaprezentowano wyniki badań wraz z ich interpretacją. Zakończenie pracy obejmuje bilanse zrealizowanych w niej celów oraz weryfikacji hipotez badawczych, próbę określenia jej wkładu w teorię nauk o zarządzaniu oraz prak- tyczne rekomendacje płynące z badań, ich ograniczenia oraz możliwe kierunki rozwoju w przyszłości. Pracę zamyka 5 załączników, w których zaprezentowano kluczową listę zagadnień poruszonych w wywiadach prowadzonych w ramach wielokrotnego studium przypadku (załącznik A), narzędzia badawcze obrazujące sposoby ope- racjonalizacji poszczególnych konstruktów teoretycznych poddanych analizie (załącznik B), bazę danych zawierającą podstawowe informacje o badanych przy- padkach (załącznik C), syntetyczny opis przypadków (załącznik D) oraz schemat realizacji badania liczebności populacji akademickich przedsiębiorstw odprysko- wych w Polsce w 2013 r. (załącznik E). Całość pracy można przedstawić w gra- ficznej formie procesu badawczego (rys. W.1). Badania empiryczne, których wyniki przedstawia niniejsze opracowanie, zostały przeprowadzone w ramach projektu badawczego własnego nr N N115 004040 pt. „Konfiguracyjne ujęcie rozwoju firm odpryskowych w kontekście przedsiębiorczości akademickiej”, finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki. Na ostateczny kształt niniejszej pracy wywarły wpływ również uwagi recenzenta Pana prof. dr hab. Wojciecha Dyducha, za które autorka serdecznie dziękuje. Rozdział 1 Akademickie przedsiębiorstwa odpryskowe jako wiodący nurt badań w przedsiębiorczości akademickiej Perspektywy badawcze Wstęp 19 Podejście konfiguracyjne do badania organizacji – wyzwania badawcze Specyfika podejścia konfiguracyjnego do badania przedsiębiorczych organizacji Rozdział 2 Rozdział 3 Operacjonalizacja konstruktów teoretycznych Rozdział 4 Założenia i podstawa teoretyczna dla identyfikacji konstruktów teoretycznych Identyfikacja konstruktów teoretycznych Dopasowanie i relacje między konstruktami Sformułowanie hipotez i identyfikacja modelu badawczego Metodyka badawcza Badania empiryczne prowadzone zgodnie z procedurą badawczą opracowaną według jakościowej analizy porównawczej Wyniki i interpretacja badań empirycznych Wybór metody badań konfiguracji organizacyjnych Metody ustawione teoretycznie Jakościowa analiza porównawcza Wkład w teorię nauk o zarządzaniu Rekomendacje praktyczne Ograniczenia, przyszłe kierunki badań Rysunek W.1. Proces badawczy Źródło: opracowanie własne. Rozdział 1 Teoretyczne podstawy badania konfiguracji organizacyjnych akademickich przedsiębiorstw odpryskowych Tematem pracy bezpośrednio związanym z jej głównym celem jest opracowanie konfiguracji organizacyjnych akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Realizacja powyższego celu wiąże się z dwoma zasadniczymi wątkami nada- jącymi treść, znaczenie i kierunek dalszym badaniom. Pierwszy z nich odnosi się bezpośrednio do obszaru badań, jakim są akademickie przedsiębiorstwa odpryskowe. Podmioty te wykorzystują w celach gospodarczych intelektualne oraz organizacyjne zasoby uczelni, powstają w wyniku działań przedsiębior- czych pracowników naukowych i innych osób związanych z uczelnią. Drugi wątek poruszany w niniejszym rozdziale odnosi się do określonego, konfigura- cyjnego podejścia badawczego traktującego przedsiębiorstwo jako konfigurację szeroko pojmowaną jako dowolną, wielowymiarową konstelację koncepcyjnie odrębnych cech charakterystycznych organizacji, które występują razem. W pierwszej części niniejszego rozdziału, odnosząc się do samej tematyki akademickich przedsiębiorstw odpryskowych, stanowiących główny nurt analiz prowadzonych w ramach przedsiębiorczości akademickiej, podjęto dyskusję na temat definicji i typologii tej kategorii podmiotów. Kolejno nakreślono wiodące kierunki badawcze prowadzone w literaturze w podziale na te, które odnoszą się do uwarunkowań zewnętrznych funkcjonowania i znaczenia gospodarczego omawianych przedsiębiorstw, oraz te, które obejmują perspektywy badawcze na temat szeroko rozumianych strategii ich powstania i rozwoju, stanowiące podłoże dalszych analiz. Celem tej części rozdziału jest przekazanie teoretycz- nych podstaw i ogólnego spojrzenia na problem badawczy, jakim są akademickie przedsiębiorstwa odpryskowe. Rozdział 1. Teoretyczne podstawy badania konfiguracji organizacyjnych akademickich… 21 Głębsze zrozumienie natury zjawiska akademickich przedsiębiorstw odpry- skowych, z uwagi na ich różnorodność i skomplikowanie, sugeruje z jednej strony potrzebę prowadzenia dalszych pogłębionych badań, z drugiej zaś stwarza koniecz- ność holistycznego spojrzenia na badany problem poprzez przyjęcie określonego podejścia projektowego. Kompleksowego ujęcia, pozwalającego odejść od pojedyn- czej przyczynowości, podkreślającego nieliniowość relacji i złożoną przyczynowość, tak charakterystyczną dla przedsiębiorstw odpowiadających na wielorakie siły, wielorakie podmioty działania i niestabilności, dostarcza podejście konfiguracyjne (Plowman, Baker, Beck, Kulkarni, Solansky, Travis 2007). Wychodząc z założenia, że podejście konfiguracyjne jest dobrym punktem wyjścia do badania organizacji, ponieważ ujmuje je jako całościową konfigurację (Miles, Snow 1978), w ramach dru- giego wątku poruszonego w niniejszym rozdziale przedstawiono istotę podejścia konfiguracyjnego oraz sposoby zastosowania logiki konfiguracyjnej do przedsię- biorczych organizacji, z uwypukleniem badań prowadzonych w ujęciu konfigura- cyjnym w obszarze akademickich przedsiębiorstw odpryskowych. Identyfikacja odmiennych konfiguracji organizacyjnych stanowi pierwszy krok w stronę badań prowadzonych w ramach poszukiwania przyczyn różnic w efek- tywności osiąganej przez przedsiębiorstwa. Ponieważ literatura nie ujawnia tego typu przykładów w analizowanym obszarze akademickich przedsiębiorstw odpry- skowych, stąd próba podjęcia tego typu wyzwania badawczego w niniejszym opra- cowaniu. W ostatniej części rozdziału opracowano zatem założenia teoretyczne, przyjęte w ramach podejścia konfiguracyjnego oraz na podstawie analizy literatury stanowiących podłoże dla identyfikacji zbioru zmiennych (konstruktów teoretycz- nych) oraz dalszych badań prowadzonych w ramach konfiguracji organizacyjnych akademickich przedsiębiorstw odpryskowych powiązanych z ich efektywnością. Poszukując zbioru zmiennych powiązanych z efektywnością badanych przedsię- biorstw, wykorzystano dwa dialektyczne procesy odnoszące się do efektywności: przedsiębiorczość i zarządzanie strategiczne, a w wyniku ich skrzyżowania rów- nież przedsiębiorczość strategiczną. 1.1. Akademickie przedsiębiorstwa odpryskowe jako wiodący nurt badań w przedsiębiorczości akademickiej Współcześnie przyjmuje się, że przedsiębiorczość jest procesem przekształcania twórczych idei w żywotną gospodarczo działalność oraz wprowadzania w życie twórczych rozwiązań (Kuratko, Hodgetts 2007). Według P. Druckera (1992) polega 22 Konfiguracje organizacyjne akademickich przedsiębiorstw odpryskowych ona na aktywnym działaniu, które ma na celu stworzenie nowego rynku i nowego klienta. J.A. Schumpeter (1960) stwierdził, że przedsiębiorczość jest nową kom- binacją środków produkcji, która umożliwia wprowadzenie nowego wyrobu lub technologii, otwarcie nowego rynku, pozyskanie nowych źródeł zasobów lub wprowadzenie nowej organizacji, a przedsiębiorca jest przede wszystkim inno- watorem. W ciągu ostatnich kilku lat uczeni zajmujący się tematyką szkolnictwa wyższego w coraz większym stopniu stosują terminologię przedsiębiorczości do badania szerokiego zakresu zjawisk obejmujących kapitalizm akademicki (Mars 2007; Mars, Slaughter, Rhoades 2008), transfer technologii (Bercovitz, Feldman, Feller, Burton 2001; Feldman, Bercovitz, Burton 2002; Bercovitz, Feldman 2006) czy wkład uczelni w rozwój gospodarczy (Etzkowitz 2002). Akademickie zaś zaangażowanie w przedsiębiorcze wysiłki i starania zostało określone w litera- turze jako przedsiębiorczość akademicka (Jones – Evans, Klofsten 2000; Mars, Rios-Aguilar 2010; Wood 2011). Przedsiębiorczość akademicka stanowi swoisty znak czasu, który wskazuje na głębokie przemiany, jakie zachodzą w sektorze uczelni. W Stanach Zjedno- czonych istotnym przejawem przedsiębiorczości akademickiej jest bezpośrednie tworzenie przedsiębiorstw opartych na wiedzy, akademickich firm typu spin-off. Z kolei w Europie, także w Polsce, przedsiębiorczość akademicka rozumiana jest znacznie szerzej – jako wachlarz działań, takich jak wspieranie relacji między nauką i gospodarką, preinkubacja i inkubacja przedsiębiorstw wywodzących się z uczelni (Guliński, Zasiadły 2005). Samo pojęcie przedsiębiorczości akade- mickiej jest synonimem transformacji oraz zmian funkcji uczelni i jest na tyle pojemne i ogólne, że pojawia się wiele problemów z jego interpretacją (Matusiak 2010). Przykłady definicji zjawiska przedsiębiorczości akademickiej w literaturze, również na gruncie polskim, przedstawiono w tabeli 1.1. Tabela 1.1. Pojmowanie przedsiębiorczości akademickiej Autorzy Definicje Bagiński (2008) „Przedsiębiorczość akademicka to przedsiębiorczość jej studentów, kadry akademickiej oraz wszystkich pracowników uczelni i jej wydziałów (…). Chodzi o to, aby proces kształcenia na uczelni „wykrzesał” ducha przedsiębiorczości z tych, którzy mają do tego naturalne predyspozycje. I w tym celu należałoby wprowadzić do programów nauczania elementy przedsiębiorczości oraz innowacyjności”. (s. 139) De Silva (2012) „Przedsiębiorczość akademicka to akademickie skapitalizowanie dostrzeżonych możliwości i dopasowanie ich do posiadanych zasobów, a przez co nagromadzenie bogactwa”. (s. 49) Chrisman, Hynes, Fraser (1995) „Przedsiębiorczość akademicka to mechanizm ułatwiający transfer technologii pomiędzy uczelnią a przemysłem poprzez powstanie nowych przedsięwzięć biznesowych w ramach określonej jednostki uczelnianej”. (s. 268–269) Rozdział 1. Teoretyczne podstawy badania konfiguracji organizacyjnych akademickich… 23 Etzkowitz (2004) Grębosz, Makowska, Kasieczka- -Burnecka (2010) Grudzewski, Hejduk (2000) „Przedsiębiorczość akademicka wyraża się w zbiorze wzajemnie powiązanych propozycji: 1) kapitalizacja wiedzy staje się podstawą dla rozwoju gospodarczego i społecznego, a więc zwiększa się rola uniwersytetu w społeczeństwie, 2) współdziałanie z rządem i przemysłem, co Etzkowitz, Andrew, Christiane, Cantisano (2000) określają jako model „Potrójnej Helisy”, 3) niezależność uniwersytetu, 4) tworzenie hybrydowych form organizacyjnych, obejmujące praktyki sektora biznesowego i „tradycyjne” uniwersytetu, 5) kontynuacja renowacji wewnętrznych struktur uniwersytetu, jak i jego stosunku do przemysłu i zmian rządowych”. (s. 64–70) „Przedsiębiorczość akademicka to z jednej strony wszelkiego rodzaju zaangażowanie uczelni, jej studentów, doktorantów i pracowników w działalność gospodarczą, z drugiej zaś tworzenie firm przez pracowników, studentów czy doktorantów”. (s. 7) „Przedsiębiorczość akademicka to podejmowanie działalności gospodarczej przez ludzi zajmujących się działalności naukową i posiadających określoną pozycje w środowisku akademickim. Akademicką przedsiębiorczością zajmują się ludzie na podstawie badań teoretycznych i stosowanych oraz prac rozwojowych, prowadząc działalność gospodarczą”. (s. 257) Jones-Evans, Klofsten (2000) „Przedsiębiorczość akademicka to zaangażowanie we wszelkie działania, które wykraczają poza normalne obowiązki akademickie” (s. 300) Louis, Blumenthal, Gluck i Soto (1989) „Przedsiębiorczość akademicka (…) to próba zwiększenia indywidualnych lub instytucjonalnych zysków, wpływów lub prestiżu poprzez rozwój i marketing nowych produktów powstałych w oparciu o badania (naukowe, powstałe na uniwersytetach)”. (s. 111) Matusiak (2011) O’Shea, Allen, O’Gorman, Roche (2004); Wood (2011) Pilegaard, Moroz, Neergaard (2010) „Przedsiębiorczość akademicka to nowy wymiar przedsiębiorczości rozwijanej na styku nauki i gospodarki, wyrastający z akademickiej transformacji do Uniwersytetu III Generacji”. (s. 321) „Przedsiębiorczość akademicka jest pojęciem, które odnosi się do wysiłków i działań, które uczelnie i ich partnerzy przemysłowi podejmują w nadziei na komercjalizację wyników badań wydziału”. (s. 153) „Zaangażowanie naukowców akademickich i organizacji w działania komercyjne w różnych formach, w tym współpraca na granicy przemysł–uczelnia, uniwersyteckie firmy inkubacyjne, start-upy naukowców, podwójne zatrudnienia pracowników naukowych w firmach i na wydziałach akademickich”. (s. 47) Poznańska (2014) „Przedsiębiorczość akademicka jest specyficznym rodzajem przedsiębiorczości, koncentrującym się na kreatywnych postawach środowiska naukowego i wykorzystaniu ich efektów w praktyce gospodarczej”. (s. 166) Zasiadły (2005) „Przedsiębiorczość akademicka może być rozumiana dwojako. Potoczne i najbardziej powszechne jest ujmowanie przedsiębiorczości akademickiej jako wszelkiego rodzaju zaangażowania placówek naukowych, pracowników pomocniczych i administracji, doktorantów i studentów w działalność gospodarczą. W ujęciu węższym przedsiębiorczość akademicka ogranicza się do zaangażowania pracowników nauki w tworzenie nowych przedsiębiorstw”. (s. 131–132) Źródło: opracowanie na podstawie wskazanych źródeł. Zjawisko przedsiębiorczości akademickiej jest postrzegane jako atrakcyjny mechanizm komercjalizacji naukowego know-how, pozwalający zwielokrotnić 24 Konfiguracje organizacyjne akademickich przedsiębiorstw odpryskowych korzyści czerpane przez naukowca (odkrywcę) oraz pozostałych partnerów naukowych i biznesowych (uczelnia, inwestorzy kapitałowi). W Polsce przed- siębiorczość akademicka jest pojęciem, które pojawiło się wśród osób z sektora badawczo-rozwojowego i administracji nauki jako wyraz nowych możliwości i wyzwań stojących przed środowiskiem akademickim, oddziałujących jednocze- śnie na gospodarkę regionalną, lokalną i globalną (Guliński, Zasiadły 2005). Przed- siębiorczość akademicka została wpisana do strategii gospodarczej rządu jako ważne działanie zmierzające do wzbudzenia aktywności i przedsiębiorczości oraz efektywnego wykorzystania kapitału intelektualnego uczelni (Poznańska 2014). W celu wspierania przedsiębiorczości zawiązała się Grupa Inicjatywa, w skład któ- rej weszły osoby zaangażowane w inicjatywy wspierające transfer wiedzy i przed- siębiorczości w szkołach wyższych. Prawne umocowanie tego typu działań zna- lazło odzwierciedlenie w ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym (Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym, Dz.U. nr 164, poz. 1365 z później- szymi zmianami). W art. 4 ust. 4 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym mówi się między innymi, że uczelnie współpracują z otoczeniem społeczno-gospodarczym, w szczególności w zakresie prowadzenia badań naukowych i prac rozwojowych na rzecz podmiotów gospodarczych, w wyodrębnionych formach działalności, w tym na drodze utworzenia spółki cywilnej, a także przez udział przedstawicieli pracodawców w opracowaniu programów kształcenia i w procesie dydaktycznym. W ustawie określono także, iż w celu lepszego wykorzystania potencjału nauko- wego i technicznego uczelni oraz transferu wyników prac naukowych do gospo- darki uczelnie mogą prowadzić akademickie inkubatory przedsiębiorczości oraz centra transferu technologii i tworzyć wspomniane wyżej spółki cywilne. Według ustawy tworzenie spółki cywilnej ma umożliwić komercjalizację wyników badań naukowych i prac rozwojowych. Przyjęto również wiele instrumentów i progra- mów wspierania przedsiębiorczości akademickiej, zarówno na szczeblu central- nym, jak i regionalnym. W ramach funduszy strukturalnych i Funduszy Spójności na lata 2007–2013 dla polskiego środowiska naukowego przeznaczona suma środ- ków Unii Europejskiej wynosiła około 4 miliardów euro. W krajach anglosaskich, gdzie narodziły się wzorce przedsiębiorczości akade- mickiej, pojęcie to oznacza proces powstawania akademickich przedsiębiorstw typu spin-off lub spin-out oraz utożsamiane jest z przedsiębiorczością samej uczelni, która występuje jako oferent nowych technologii i know-how. W ujęciu szerszym natomiast nie jest to wyłącznie proces tworzenia akademickich firm typu spin-off, ale również aktywność biznesowa osób zawodowo związanych z uczelnią: pracowników naukowych, jak i tych, dla których pobyt na uczelni jest pewnym etapem w życiu – studentów i doktorantów (Banerski, Gryzik, Matu- siak, Mazewska, Stawasz 2009). Tak rozumiana przedsiębiorczość akademicka Rozdział 1. Teoretyczne podstawy badania konfiguracji organizacyjnych akademickich… 25 obejmuje także przedsiębiorczość samej uczelni w zakresie komercjalizacji posia- danego know-how oraz budowy elastycznych relacji z otoczeniem gospodarczym (Matusiak 2010). W szerszym ujęciu przedsiębiorczość akademicką traktuje się jako proces budowy przedsiębiorczego uniwersytetu czy innowacyjnego uni- wersytetu trzeciej generacji, gdzie wyzwaniem jest wdrożenie menedżerskich reguł zarządzania uniwersytetem (Matusiak 2010). Idea uniwersytetu trzeciej generacji materializuje się nie tylko przez komercjalizację technologii opracowa- nych w laboratoriach uniwersyteckich, ale także przez wypuszczanie na rynek przedsiębiorczych (a więc proaktywnych, innowacyjnych, akceptujących ryzyko) absolwentów, z których niektórzy staną się, zgodnie z koncepcją austriackiego ekonomisty J.A. Schumpetera, rzeczywistymi „twórczymi destruktorami” w poszczególnych branżach gospodarki. Opierając się na szerszym ujęciu przedsiębiorczości akademickiej w litera- turze, zidentyfikowano szereg aktywności odnoszących się do tego zjawiska, które obejmują: edukację na rzecz podmiotów zewnętrznych (Jones-Evans 1997), doradztwo i konsulting (Glassman, Moore, Rossy 2003; Jones-Evans 1997; Louis, Blumenthal, Gluck, Stoto 1989; Goldfarb, Henrekson 2003), pro- wadzenie szkoleń i seminariów dla przemysłu (Schmoch 1997), wspólne pro- jekty badawcze z przemysłem (Louis, Blumenthal, Gluck, Stoto 1989), patenty (Glassman, Moore, Rossy 2003; Jones-Evans 1997; Siegel, Waldman, Atwater, Link 2004) oraz powstanie nowych, przedsiębiorczych przedsięwzięć bizneso- wych (Glassman, Moore, Rossy 2003). W tabeli 1.2 przedstawiono listę działań podejmowanych w ramach przedsiębiorczości akademickiej zidentyfikowanych w literaturze tematu. Tak szerokie ujęcie przedsiębiorczości akademickiej stanowi użyteczny punkt wyjścia w zrozumieniu dynamiki odnoszącej się do zaangażowania uczelni w różne działania przedsiębiorcze. Należy podkreślić, że w literaturze światowej prezentowane są liczne kierunki badań oraz próby konceptualizacji przedsiębior- czości akademickiej (Kwiotkowska, Bratnicki 2013). Jak wskazują M. Yusof, K. Jain (2010), istnieją na ten temat przynajmniej trzy różne poglądy. Pierwszy, najbardziej skrajny, utrzymuje, że przedsiębiorczość akademicka stoi w konflikcie z trady- cyjnym spojrzeniem na uczelnię, a w związku z tym występuje poza uniwersyte- tem i poza tradycyjną rolą środowiska akademickiego (Louis, Blumenthal, Gluck, Stoto 1989; Klofsten, Jones-Evans 2000; Laukkanen 2003). Możliwe, że K.S. Louis, D. Blumenthal, M.E. Gluck, M.A. Stoto (1989) byli jednymi z pierwszych, którzy używali określenia „przedsiębiorczość akademicka”, a ich badania empiryczne, pomimo odniesień do wcześniejszych prac H. Etzkowitza (1983) na temat przed- siębiorczego uniwersytetu, jako jedne z pierwszych analizowały zjawisko przedsię- biorczości w ustawieniu uniwersyteckim. 26 Konfiguracje organizacyjne akademickich przedsiębiorstw odpryskowych Tabela 1.2. Działania związane z przedsiębiorczością akademicką Źródła literaturowe Działania związane z przedsiębiorczością akademicką Jones-Evans (1997) Schmoch (1997) Edukacja zewnętrzna Prowadzenie seminariów i szkoleń dla przemysłu Lashley (2011), Arlett, Lamb, Dales, Willis i Hurdle (2010) Glassman, Moore i Rossy (2003), Jones-Evans (1997), Louis, Blumenthal, Gluck i Stoto (1989), Goldfarb i Henrekson (2003) Praca w przemyśle (na podstawie badań realizowanych w jednostkach naukowych i badawczych) Doradztwo dla przemysłu na podstawie badań naukowych i za pośrednictwem ośrodków akademickich Prywatne doradztwo na podstawie badań naukowych Louis, Blumenthal, Gluck i Stoto (1989) Współpraca z przemysłem w ramach wspólnie prowadzonych projektów badawczych Lockett i Wright (2005) Glassman, Moore i Rossy (2003), Jones-Evans (1997), Siegel, Waldman, Atwater i Link (2004) Pozyskanie finansowania badań z instytucji rządowych, pozarządowych i międzynarodowych (bez współpracy z przemysłem) Rozwój produktów lub usług o potencjale komercyjnym Wani, Garg i Sharma (2003) Badania wspierające małe przedsiębiorstwa Louis, Blumenthal, Gluck i Stoto (1989), Goldfarb i Henrekson (2003), Hall et al. (2001) Udział w tworzeniu wspólnych przedsięwzięć, w których uczelnia i przemysł są partnerami Tworzenie prywatnych przedsięwzięć dzięki współpracy z przemysłem Radosevich (1995), Samson i Gurdon (1993), Daniels i Hofer (1993) Mian (1996) Udział w tworzeniu nowych przedsiębiorstw typu spin-off Tworzenie własnych przedsiębiorstw Udział w powstaniu centrów uniwersyteckich przeznaczonych do prowadzenia działalności komercyjnej Udział w powstaniu inkubatorów akademickich i/lub parków naukowych Źródło: opracowanie na podstawie De Silva (2012, s. 47) oraz wskazanych źródeł. K.S. Louis, D. Blumenthal, M.E. Gluck, M.A. Stoto (1989), studiując życie naukowców na amerykańskich uczelniach, odkryli pewną ciągłość zachowań przedsiębiorczych i wyróżnili 5 typów przedsiębiorczości akademickiej. Pierw- szym z nich była „nauka na dużą skalę” obejmująca realizację dużych projektów badawczych, tworzenie grup i laboratoriów wraz z pozyskaniem odpowied- niego finansowania w tym zakresie. Kolejne odnosiły się do suplementacyjnego powiększania dochodów, na przykład poprzez praktyki konsultingowe, wykłady lub praktyki prywatne, ponadto obejmowały wsparcie przemysłowe dla nauki poprzez wspólne inicjowanie, łączenie i zarządzanie projektami badawczymi lub przedsięwzięciami oraz działalność patentową jako logiczne przedłużenie komer- cyjnego zastosowania wyników badań. Ostatnia z wyróżnionych form przedsię- Rozdział 1. Teoretyczne podstawy badania konfiguracji organizacyjnych akademickich… 27 biorczości akademickiej obejmowała bezpośrednie, komercyjne zaangażowanie oznaczające tworzenie częściowe lub całościowe przedsiębiorstw akademickich wraz z potencjalną możliwością wykorzystania i adaptacji w tym celu obiektów uniwersyteckich i studenckich. Podobną perspektywę przedstawiono w innych badaniach, w których okre- ślono 8 specyficznych typów przedsiębiorczości akademickiej, a mianowicie projekty naukowe na dużą skalę, badania kontraktowane, doradztwo, licencje, przedsiębiorstwa typu spin-off, szkolenia zewnętrzne, sprzedaż i testowanie, które można odróżnić od zewnętrznych kontaktów z przemysłem (Klofsten, Jones- -Evans 2000). Z kolei empiryczne badania przeprowadzone przez M. Laukkanena (2003) wskazały na pewne tryby i kierunki transformacji oraz wewnętrzne tarcia powstałe w wyniku rozwoju przedsiębiorczości na uniwersytetach. Drugie spojrzenie na przedsiębiorczość akademicką skoncentrowane jest wokół tworzenia nowych przedsięwzięć biznesowych pochodzących z własno- ści intelektualnej uczelni i obejmuje komercjalizację badań, transfer technologii i działalność akademickich firm typu spin-off (Chrisman, Hynes, Fraser 1995; O’Shea, Allen, O’Gorman, Roche 2004). Zgodnie z tym ujęciem uniwersytet staje się siłą napędową wzrostu gospodarczego, a przedsiębiorczość akademicka jest postrzegana jako mechanizm ułatwiający transfer technologii pomiędzy uczelnią a przemysłem, jednak zawężony do zagadnień związanych z powsta- niem nowych przedsięwzięć biznesowych (Chrisman, Hynes, Fraser 1995). Co ciekawe, tak rozumiana przedsiębiorczość akademicka występuje nie tylko na wydziałach technicznych, w inżynierii, projektowaniu czy na wydziałach medycznych, ale także w jednostkach o profilu humanistycznym (Chrisman, Hynes, Fraser 1995). W literaturze przedstawiono także ramową strukturę reprezentującą koncep- cyjną integrację elementów zidentyfikowanych w obszarze przedsiębiorczości akademickiej, zakładającą perspektywę społeczno-psychologiczną i wskazującą, że tworzenie przedsiębiorstw typu spin-off nie tylko zmienia się ze względu na różnice w charakterystyce poszczególnych naukowców, ale także ze względu na zmiany w otoczeniu i kontekście uczelni (O’Shea, Allen, O’Gorman, Roche 2004). Przedstawiona struktura sugeruje cztery czynniki wpływające na działal- ność przedsiębiorstw akademickich. Pierwszy z nich odnosi się do indywidual- nych cech, charakterystyk naukowców i obejmuje powody, dla których akademicy angażują się w działalność gospodarczą. Kolejne czynniki dotyczą atrybutów uniwersytetów, takich jak kapitał ludzki, zasoby komercyjne i działania organiza- cyjne, oraz obejmują szeroki kontekst społeczny uczelni, w tym bariery rozwoju przedsiębiorstw typu spin-off. Ostatni z wyróżnionych czynników odnosi się do cech zewnętrznych, takich jak infrastruktura regionalna, wpływających na dzia- 28 Konfiguracje organizacyjne akademickich przedsiębiorstw odpryskowych łalność spin-off. Ponadto omawiana struktura zostala poszerzona o dwa kolejne nurty badań zajmujące się skutkami działalności przedsiębiorstw akademic- kich, które mogą być rozważane w kategoriach rozwoju i efektywności tego typu przedsiębiorstw oraz skutków ubocznych ich wpływu na gospodarkę regionalną (O’Shea, Allen, O’Gorman, Roche 2004). Po trzecie, interesujące dla konceptualizacji przedsiębiorczości akademickiej są badania prowadzone w Wielkiej Brytanii dotyczące w szczególności trzech obszarów: przedsiębiorstw opartych na wiedzy/technologii, komercjalizacji wie- dzy z danej dyscypliny oraz roli uniwersytetów w społeczeństwie (Brennan, Wall, McGowan 2005). Przedmiotem zainteresowania pierwszego kierunku badań byli przedsiębiorcy techniczni (Jones-Evans 1987). W badaniach uwzględniono tło pracy przedsiębiorcy, jako istotny czynnik dla zrozumienia rozwoju przedsię- biorstwa. Naukowiec-przedsiębiorca jest identyfikowany jako kategoria przedsię- biorcy technicznego będącego prawdopodobnie uczestnikiem środowiska akade- mickiego. Zgodnie z drugim kierunkiem badawczym opracowano typologię przed- siębiorców bazującą na przejściu od postawy czysto akademickiej aż do wyko- rzystującej (w praktyce) naukę (Dickson, Coles, Smith 1998). Po pierwsze, „przedsiębiorca akademicki” został zidentyfikowany jako ktoś, kto podejmuje przedsiębiorcze wysiłki, ale tylko jako dodatek do swojej pracy naukowej. Po dru- gie, „przedsiębiorczy naukowiec” został opisany jako naukowiec zaangażowany w pełnym wymiarze czasu w przedsięwzięcie biznesowe, jednocześnie nadal w głównej mierze poświęcający się zainteresowaniom naukowym. Po trzecie, „naukowy przedsiębiorca” został przedstawiony jako osoba posiadająca kwali- fikacje z obu obszarów – nauki i biznesu, działająca w przeds
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Konfiguracje organizacyjne akademickich przedsiębiorstw odpryskowych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: