Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00782 010725 7473001 na godz. na dobę w sumie
Konsekwencje prawne śmierci pracownika - ebook/pdf
Konsekwencje prawne śmierci pracownika - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 268
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1883-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Przedmiotem opracowania jest zagadnienie konsekwencji prawnych śmierci pracownika w świetle przepisów kodeksu pracy i niektórych innych ustaw z zakresu prawa pracy. Analizie poddano z jednej strony zagadnienie następstwa prawnego w zakresie świadczeń majątkowych ze stosunku pracy po zmarłym pracowniku oraz kwestię własnych roszczeń jego następców prawnych powstających na skutek śmierci pracownika, z drugiej zaś zagadnienie obowiązków prawnych ciążących na następcach zmarłego pracownika wobec jego pracodawcy. Przedmiotem rozważań uczyniono ponadto zagadnienie procesowej realizacji roszczeń następców prawnych pracownika, a także pracodawcy.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów ..................................................................................................... Słowo wstępne ...................................................................................................... Rozdział I. Śmierć pracownika jako zdarzenie powodujące wygaśnięcie stosunku pracy i dokumentacja tego zdarzenia ............. 1.1. Wprowadzenie .................................................................................. 1.2. Wygaśnięcie stosunku pracy ............................................................ 1.3. Śmierć pracownika jako przyczyna wygaśnięcia stosunku pracy .................................................................................. 1.4. Świadectwo pracy po zmarłym pracowniku .................................... Rozdział II. Przejście praw majątkowych ze stosunku pracy na członków rodziny zmarłego pracownika według art. 631 § 2 k.p. ............................................................................................... 2.1. Wprowadzenie .................................................................................. 2.2. Pojęcie praw majątkowych ze stosunku pracy ................................ 2.3. Ewolucja poglądów na temat dziedziczenia praw majątkowych ze stosunku pracy po zmarłym pracowniku .................................... 2.4. Następstwo prawne w zakresie praw majątkowych ze stosunku pracy po zmarłym pracowniku określone w art. 631 § 2 k.p. ............................................................................... 2.5. Uwagi końcowe ................................................................................. Rozdział III. Szczególne przypadki następstwa prawnego w zakresie praw majątkowych ze stosunku pracy po zmarłym pracowniku ..................................................................................................... 3.1. Wprowadzenie .................................................................................. 3.2. Prawo do ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop wypoczynkowy po zmarłym pracowniku ......................................... 3.3. Odszkodowanie za przedmioty utracone lub uszkodzone w związku z wypadkiem pracownika przy pracy ............................ 5 7 11 15 15 16 21 40 57 57 58 90 93 139 142 142 144 149 6 SPIS TREŚCI Rozdział IV. Zakres sukcesji obowiązków ze stosunku pracy po zmarłym pracowniku ............................................................................. 4.1. Wprowadzenie .................................................................................. 4.2. Przedmiot zobowiązań wobec pracodawcy ..................................... 4.3. Krąg podmiotów zobowiązanych wobec pracodawcy .................... Rozdział V. Prawo do odprawy pośmiertnej ................................................. 5.1. Wprowadzenie .................................................................................. 5.2. Krąg osób uprawnionych do odprawy pośmiertnej i przesłanki jej nabycia ..................................................................... Rozdział VI. Pozakodeksowe przypadki nabycia uprawnień po zmarłym pracowniku ............................................................................. 6.1. Wprowadzenie .................................................................................. 6.2. Świadczenia zaspokajane ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych .................................. 6.3. Ekspektatywa nabycia akcji komercjalizowanego przedsiębiorstwa państwowego ....................................................... Rozdział VII. Problematyka procesowa ........................................................ 7.1. Wprowadzenie .................................................................................. 7.2. Realizacja roszczeń majątkowych ze stosunku pracy po zmarłym pracowniku przysługujących jego następcom prawnym ......................................................................... 7.3. Realizacja roszczeń pracodawcy wobec następców prawnych pracownika ........................................................................................ 7.4. Realizacja roszczenia o wypłatę odprawy pośmiertnej ................. 7.5. Problematyka następstwa procesowego po pracowniku zmarłym w toku postępowania w sprawach z zakresu prawa pracy ....................................................................................... Podsumowanie ..................................................................................................... Bibliografia ........................................................................................................... Wykaz orzeczeń sądowych ................................................................................. 163 163 164 169 171 171 174 179 179 180 189 195 195 196 219 224 226 237 246 262 7 WYKAZ SKRÓTÓW Akty prawne k.c. — ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) k.k. — ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) k.p. — ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. — Kodeks pracy (tekst jedn. Dz. U. z 1988 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) k.p.a. — ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. — Kodeks postępowania administra- cyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) k.p.c. — ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) k.p.k. — ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) k.r.o. — ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) k.z. — rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 paździer- nika 1933 r. — Kodeks zobowiązań (Dz. U. Nr 82, poz. 598 z późn. zm.) Periodyki Annales UMCS — Annales Universitatis Mariae Curie–Skłodowska Biul. SN — Biuletyn Sądu Najwyższego Dz. U. — Dziennik Ustaw Dz.Urz. M.Z. — Dziennik Urzędowy Ministerstwa Zdrowia GP — Gazeta Prawna GS — Gazeta Sądowa 8 WYKAZ SKRÓTÓW GSW — Gazeta Sądowa Warszawska KPP — Kwartalnik Prawa Prywatnego Mon.Pod. — Monitor Podatkowy Mon.Praw. — Monitor Prawniczy M.P. — Monitor Polski NP — Nowe Prawo NSA — Naczelny Sąd Administracyjny OG — Orzecznictwo Gospodarcze OJEC L — Official Journal of European Communities Seria L OSA — Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych OSNAPiUS — Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych OSNC — Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Cywilna OSNKW — Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Karna i Wojskowa OSNP — Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Pracy OSP — Orzecznictwo Sądów Polskich OSPiKA — Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych PiP — Państwo i Prawo PiZS — Praca i Zabezpieczenie Społeczne PiŻ — Prawo i Życie PN — Przegląd Notarialny POP — Przegląd Orzecznictwa Podatkowego PPH — Przegląd Prawa Handlowego Pr.Bank. — Prawo Bankowe Pr.Gosp. — Prawo Gospodarcze Prok. i Pr. — Prokuratura i Prawo Pr.Pr. — Prawo Pracy Pr.Sp. — Prawo Spółek PS — Przegląd Sądowy WYKAZ SKRÓTÓW 9 PUG — Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego PUSiG — Przegląd Ubezpieczeń Społecznych i Gospodarczych PUSiZ — Przegląd Ubezpieczeń Społecznych i Zdrowotnych RPEiS — Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny RPiE — Ruch Prawniczy i Ekonomiczny ST — Samorząd Terytorialny SIS — Studia Iuridica Silesiana SiM IPiSS — Studia i Materiały Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych Sł.Pr. — Służba Pracownicza SC — Studia Cywilistyczne SP — Studia Prawnicze WPP — Wojskowy Przegląd Prawniczy WU — Wiadomości Ubezpieczeniowe Zb.O — Zbiór Orzecznictwa Zb.Urz. — Zbiór Urzędowy ZN IBPS — Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego ZNUJ — Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego ZNUWr — Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego Inne FGŚP — Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych FUS — Fundusz Ubezpieczeń Społecznych GUS — Główny Urząd Statystyczny RM — Rada Ministrów SA — sąd apelacyjny SN — Sąd Najwyższy ZUS — Zakład Ubezpieczeń Społecznych 10 11 SŁOWO WSTĘPNE Podjęcie problematyki skutków prawnych śmierci pracownika jest uza- sadnione z rozmaitych powodów. Po pierwsze, opublikowane dotąd wy- powiedzi przedstawicieli nauki prawa pracy, odnoszące się do tego za- gadnienia, mają charakter raczej przyczynkowy, a próby akcydentalnego rozwiązywania zagadnień spornych z tego zakresu dotknięte są za- zwyczaj — właśnie z uwagi na brak uświadomienia szerokiego ich kon- tekstu — ryzykiem błędu. Stąd też celowe wydaje się kompleksowe uję- cie przedmiotowego zagadnienia. Po drugie, bliższa analiza zagadnień, wchodzących w zakres tematu niniejszego opracowania, ujawnia daleko idące trudności interpretacyjne, na które wskazują zidentyfikowane roz- bieżności w judykaturze, a których pokonanie wymaga zagłębienia się w rozmaite obszary prawa pracy, a także innych dyscyplin prawa, w szcze- gólności materialnego i procesowego prawa cywilnego. Po trzecie, w prak- tyce śmierć pracownika stanowi stosunkowo częstą przyczynę wygaśnię- cia stosunku pracy, stąd też rozważane tu zagadnienia mają istotny wa- lor praktyczny. Z pewnością wiedza na temat prawnych konsekwencji śmierci pra- cownika może okazać się cenna dla członków rodziny zmarłego pracow- nika, ale także dla pracodawców. Śmierć pracownika powoduje bowiem, iż członkom jego rodziny przysługują określone uprawnienia, ale też z te- go tytułu ciążą na nich pewne zobowiązania. Z tymi uprawnieniami i obowiązkami skorelowane są zaś odpowiadające im obowiązki i upraw- nienia pracodawcy. Wyjściowym zagadnieniem do analizy konsekwencji prawnych śmierci pracownika jest zagadnienie śmierci pracownika na tle innych przyczyn wygaśnięcia stosunku pracy. Bliższej analizy wymaga przy tym zarówno to, co jest tu przyczyną wygaśnięcia stosunku pracy, jak i to, co jest skut- kiem śmierci pracownika. Kluczowym zagadnieniem rozważanym w niniejszym opracowaniu jest następstwo prawne po zmarłym pracowniku. Szczegółowych rozważań wymaga tu nie tylko uregulowane w kodeksie pracy przejście praw ma- 12 SŁOWO WSTĘPNE jątkowych ze stosunku pracy po zmarłym pracowniku na jego następców prawnych, ale także szczególne przypadki sukcesji uregulowane w in- nych ustawach z zakresu prawa pracy. Różnorodność reżimów prawnych tej sukcesji tworzy prawdziwą mozaikę, w której trudno odnaleźć się nie tylko następcom prawnym zmarłego pracownika, ale niekiedy także ba- daczom prawa pracy, o czym świadczą daleko idące rozbieżności stano- wisk. Sukcesja praw majątkowych po zmarłym pracowniku nie jest jedy- nym skutkiem jego śmierci. Obok uprawnień przechodzących z tytułu śmierci pracownika na jego następców prawnych, są także i takie, które niejako kreuje śmierć pracownika i które przysługują jego następcom prawnym jako ich własne. Także te prawa będą przedmiotem zawartych w niniejszym opracowaniu rozważań. Chodzi tu zarówno o prawa nie- majątkowe (jak prawo do żądania wydania świadectwa pracy po zmar- łym pracowniku), jak i majątkowe (jak prawo do odprawy pośmiertnej). Wcale nie marginalne okazało się ponadto zagadnienie realizacji uprawnień nabytych przez następców prawnych zmarłego pracownika wskutek jego śmierci. Chodzi przy tym głównie o procesowe tryby do- chodzenia roszczeń przysługujących tym osobom. Wyodrębnienia wy- magało ponadto zagadnienie konsekwencji procesowych śmierci pracow- nika zmarłego w toku postępowania w sprawach z zakresu prawa pracy. Tak ujęty zakres rozważań nie obejmuje, rzecz oczywista, wszystkich konsekwencji prawnych śmierci pracownika. Poza zakresem tym znalaz- ły się zagadnienia pozostające w orbicie zainteresowania odrębnej dys- cypliny prawniczej zajmującej się prawem ubezpieczeń społecznych, ta- kie jak choćby prawo do zasiłku pogrzebowego czy też roszczenia będące następstwem śmiertelnych wypadków przy pracy albo prawo członków rodziny zmarłego pracownika do zabezpieczenia socjalnego (renty ro- dzinnej). Uwzględnienie tej rozległej problematyki spowodowałoby siłą rzeczy spłycenie możliwych do zaprezentowania rozważań. Mogłyby one stanowić przedmiot odrębnego opracowania. Zamierzona analiza problematyki konsekwencji prawnych śmierci pracownika ma charakter nie tylko sprawozdawczy, ale także krytyczny. Analiza krytyczna została podjęta w nadziei, że możliwe będzie sformu- łowanie postulatów zarówno pod adresem praktyki, mających na celu jej ujednolicenie, jak i ustawodawcy, zmierzających do uregulowania pro- blematyki następstwa prawnego po zmarłym pracowniku w sposób bar- dziej funkcjonalny i sprawiedliwy. SŁOWO WSTĘPNE 13 Niniejsze opracowanie stanowi okrojoną, ale i uaktualnioną (stan prawny na 15 stycznia 2006 r.) wersję rozprawy doktorskiej obronionej w czerwcu 2005 r. na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Białymstoku. Roz- prawa doktorska została przygotowana w Katedrze Prawa Pracy pod kie- runkiem prof. dr. hab. Waleriana Sanetry, którego przenikliwość umys- łu odcisnęła piętno na kształcie tej pracy. W niniejszym opracowaniu zostały również uwzględnione uwagi podniesione przez recenzentów rozprawy — prof. dr. hab. Zdzisława Kubota i prof. dr. hab. Bogusława Cudowskiego. Profesorom oraz współpracownikom Katedry, którzy przy- czynili się do kształtu rozprawy, w tym miejscu serdecznie dziękuję. Tą drogą wyrażam także wdzięczność kierownictwu Wydziału Prawa Uni- wersytetu w Białymstoku, które umożliwiło mi zaprezentowanie tez roz- prawy i ich obronę, a następnie udzieliło finansowego wsparcia, by opra- cowanie to zostało opublikowane. 14 15 Rozdział I ŚMIERĆ PRACOWNIKA JAKO ZDARZENIE POWODUJĄCE WYGAŚNIĘCIE STOSUNKU PRACY I DOKUMENTACJA TEGO ZDARZENIA 1.1. Wprowadzenie Przedmiotem poniższych rozważań będzie zagadnienie wygaśnięcia sto- sunku pracy, ze szczególnym uwzględnieniem historycznego kształto- wania się tej instytucji prawa pracy oraz odnoszących się doń zapatry- wań doktryny, a także relacji zachodzącej pomiędzy wygaśnięciem sto- sunku pracy a jego rozwiązaniem. Temat niniejszego opracowania skłania do przeanalizowania zjawi- ska śmierci człowieka jako jednej z przyczyn wygaśnięcia stosunku pra- cy. Zagadnienie to analizowane będzie nie tylko z prawnego, ale także z medycznego punktu widzenia. Jakkolwiek instytucja uznania (pracow- nika) za zmarłego w płaszczyźnie medycznej nie może być zrównana ze śmiercią, to jednak w sferze prawa pracy wywołuje analogiczny — jak śmierć pracownika — skutek i z tego powodu również ona zostanie pod- dana tu analizie. Zaprezentowane w tej części rozdziału rozważania skła- niają do refleksji natury ogólnej, które mają istotne znaczenie z punktu widzenia tematu niniejszego opracowania. Zamieszczone tu uwagi będą następnie punktem odniesienia do podejmowanych w dalszych rozdzia- łach opracowania rozważań i posłużą do sformułowania wniosków de lege lata i de lege ferenda. Rozdział kończą rozważania dotyczące zagadnień związanych ze świa- dectwem pracy po zmarłym pracowniku. Wygaśnięcie stosunku pracy z powodu śmierci pracownika nie zwalnia pracodawcy z obowiązku jego sporządzenia i włączenia do akt osobowych zmarłego pracownika. Ma- jąc zaś na uwadze, iż rozważania podjęte w poprzedzających tę część partiach rozdziału dotyczą wygaśnięcia stosunku pracy z powodu śmier- 16 ROZDZIAŁ I ci pracownika, zamieszczenie bezpośrednio po nich rozważań dotyczą- cych roszczenia o wydanie świadectwa pracy po zmarłym oraz roszczeń odszkodowawczych za niewydanie w terminie lub wydanie niewłaściwe- go świadectwa pracy jest uzasadnione. 1.2. Wygaśnięcie stosunku pracy Na gruncie polskiego prawa pracy sposób ustania umowy o pracę deter- minuje ściśle określony reżim skutków prawnych. Instytucjonalizacja wygaśnięcia umowy o pracę, jako jednego ze sposobów powodujących ustanie umowy o pracę, nastąpiła (dopiero) w kodeksie pracy (oddział 7 rozdział II dział drugi). Ustawodawca przesądził wówczas o odrębności konstrukcji wygaśnięcia umowy o pracę i konstrukcji jej rozwiązania. Do tego czasu prawodawca dopuszczał ustanie umowy o pracę wyłącznie w drodze jej rozwiązania. Niektóre ze zdarzeń prawnych, które wów- czas uzasadniały rozwiązanie umowy o pracę, na gruncie kodeksu pracy również stanowią podstawę zastosowania tej konstrukcji prawa pracy, pozostałe zaś powodują wygaśnięcie umowy o pracę. Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych1 oraz o umowie o pracę ro- botników2 przewidywały możliwość ustania umowy o pracę (wyłącznie) w drodze jej rozwiązania, do którego mogło dojść wskutek bezpośred- nio ukierunkowanych na ustanie umowy o pracę czynności prawnych jej stron3, jak też wskutek przewidzianych przez strony umowy o pracę już w chwili nawiązywania stosunku pracy na jej podstawie zdarzeń, niebę- dących czynnościami prawnymi4. Ponadto obie regulacje przewidywały rozwiązanie umowy o pracę w razie śmierci pracownika umysłowego lub robotnika, a także z powodu „wcielenia jako poborowego do służby czyn- nej”. Trzeba jednak zauważyć, że także na gruncie przepisów obowiązują- cych przed wejściem w życie kodeksu pracy, w doktrynie prawa pracy 1 Dz. U. Nr 35, poz. 323. 2 Dz. U. Nr 35, poz. 324. 3 Tj. wzajemnego porozumienia stron umowy o pracę, wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony przez jedną z jej stron oraz niezwłocznego rozwiązania umowy o pracę przez jedną z jej stron. 4 Tj. upływu czasu, na który strony zawarły umowę o pracę, ukończenia roboty, dla któ- rej umowa o pracę została zawarta. ŚMIERĆ PRACOWNIKA JAKO ZDARZENIE POWODUJĄCE WYGAŚNIĘCIE ... 17 prezentowany był pogląd zakładający odrębność charakteru prawnego zdarzeń prowadzących do ustania stosunku pracy. Zapatrywania takie wyraził M. Święcicki5. Zdarzenia prawne prowadzące do ustania stosun- ku pracy podzielił na trzy grupy. Do pierwszej zaliczył czynności prawne stron umowy o pracę, określające zdarzenia, których nadejście spowo- duje, iż umowa o pracę przestanie obowiązywać (tzw. klauzula terminu wygaśnięcia stosunku pracy). W konsekwencji stosunek pracy wygasał automatycznie z nadejściem daty kalendarzowej lub zajścia innego zda- rzenia przewidzianego w takiej klauzuli, a nawet później, tj. wskutek nadejścia terminu wyznaczonego w porozumieniu o wygaśnięciu, zawar- tym już w czasie trwania stosunku pracy, w którym to porozumieniu strony umowy o pracę albo wprowadziły — do umowy zawartej na czas nie- oznaczony — termin jej wygaśnięcia, albo takowy — w umowie termi- nowej — przyspieszyły. Do drugiej grupy zdarzeń prawnych powodują- cych ustanie stosunku pracy zaliczył zaś czynności jednostronne (wy- powiedzenie umowy o pracę i rozwiązanie niezwłoczne umowy). Do trzeciej natomiast — niektóre przewidziane ustawą, inne niż czynności prawne, zdarzenia prawne. Na tej podstawie M. Święcicki przyjął, że stosunek pracy wygasał z mocy samego prawa, w razie gdy miał miejsce albo czyn niezmierzający wprawdzie do takiego skutku, ale wywołujący go z mocy ustawy (porzucenie pracy, niestawienie się do pracy w prze- widzianym ustawą terminie), albo zdarzenie niezależne od woli pracow- nika (upływ trzymiesięcznej nieobecności w pracy z powodu tymczaso- wego aresztowania, śmierć pracownika). Konstrukcja wygaśnięcia stosunku pracy, którą posłużył się M. Świę- cicki w celu odróżnienia charakteru prawnego przyczyn prowadzących do ustania stosunku pracy, wyprzedziła literę prawa, zaś ustawodawca w 1974 r. usankcjonował ugruntowane już — w tym względzie — zapa- trywania doktryny. Na mocy art. IV § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. — Przepisy wprowadzające Kodeks pracy6 zostały uchylone rozporządzenia o umo- wie o pracę pracowników umysłowych i o umowie o pracę robotni- ków oraz utrzymane w mocy przez ustawę z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny7 przepisy kodeksu zobowiązań 5 M. Święcicki, Ustanie stosunku pracy z woli obu jego podmiotów, PiZS 1965, nr 4, s. 1 i n.; M. Święcicki, Prawo pracy, Warszawa 1969, s. 217 i n. 6 Dz. U. Nr 24, poz. 142 z późn. zm. 7 Dz. U. Nr 16, poz. 94. 18 ROZDZIAŁ I i przepisy ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. — Przepisy ogólne prawa cywil- nego8. Kodeks pracy, który wszedł w życie z dniem 1 stycznia 1975 r., prze- widuje, iż umowa o pracę może ustać w dwojaki sposób, w konsekwen- cji jej rozwiązania albo wskutek jej wygaśnięcia. Zgodnie z art. 30 § 1 k.p. umowa o pracę rozwiązuje się bądź na mocy porozumienia stron, bądź przez oświadczenie jednej ze stron z zachowaniem okresu wypo- wiedzenia, bądź przez oświadczenie jednej ze stron bez zachowania okre- su wypowiedzenia, albo z upływem czasu, na który była zawarta, lub z dniem ukończenia pracy, dla której wykonania była zawarta. Innymi słowy, do rozwiązania umowy o pracę dochodzi wówczas, gdy jej strony przejawią taką wolę bądź w sposób bezpośredni (przez złożenie zgodne- go oświadczenia woli lub oświadczenia jednej ze stron w tym przedmio- cie), bądź pośredni (przez zawarcie umowy terminowej lub umowy na czas wykonania określonej pracy). Zgodnie z art. 63 k.p. umowa o pracę wygasa w przypadkach okre- ślonych w kodeksie pracy oraz w przepisach szczególnych. Kodeks pra- cy przewiduje, że umowa o pracę wygasa z dniem śmierci pracodawcy (art. 632 § 1) oraz z upływem 3 miesięcy nieobecności pracownika w pracy z powodu tymczasowego aresztowania (art. 66 § 1), zaś stosunek pra- cy wygasa z dniem śmierci pracownika (art. 631 § 1) oraz z upływem siedmiodniowego terminu przewidzianego na zgłoszenie — przez pracownika korzystającego z urlopu bezpłatnego w związku z wyborem na określone stanowisko — po wygaśnięciu stosunku pracy z wyboru chęci powrotu do pracodawcy, który zatrudniał go w chwili wyboru (art. 74)9. Stosunek pracy może ulec wygaśnięciu także na podstawie art. 122 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obo- wiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej10 oraz na podstawie art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawo- dowych11. 8 Dz. U. Nr 34, poz. 311. 9 W literaturze prawa pracy został wyrażony także pogląd, iż umowa o pracę wygasa wskutek upływu czasu, do którego miała trwać, lub na czas wykonania której została zawarta (art. 30 § 1 pkt 4 i 5 k.p.). Zob. szerzej: Z. Sypniewski, Fakty prawne powodu- jące ustanie stosunku pracy (w:) Z zagadnień prawa pracy i polityki socjalnej, t. IV, red. T. Zieliński, Katowice 1983, s. 125; W. Piotrowski (w:) W. Jaśkiewicz, Cz. Jackowiak, W. Piotrowski, Prawo pracy w zarysie, Warszawa 1980, s. 216; W. Piotrowski, Stosunek pracy. Zagadnienia prawne nawiązania, zmiany, uznania i treści, Poznań 1977, s. 89. 10 Tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 z późn. zm. 11 Dz. U. Nr 179, poz. 1750 z późn. zm. ŚMIERĆ PRACOWNIKA JAKO ZDARZENIE POWODUJĄCE WYGAŚNIĘCIE ... 19 Uogólniając, stosunek pracy wygasa z mocy samego prawa, wsku- tek wystąpienia określonych zdarzeń prawnych sensu largo, które są bądź niezależne od woli stron stosunku pracy (zdarzenia prawne sen- su stricto), bądź wywołane są ich wolą, ukierunkowaną jednak na osiągnięcie innego niż wygaśnięcie stosunku pracy skutku prawne- go. Większość autorów wyraźnie odróżnia konstrukcję rozwiązania sto- sunku pracy od konstrukcji jego wygaśnięcia12. W literaturze przedmio- tu spotkać się można również z poglądem, iż wygaśnięcie umownego stosunku pracy jest jednym ze sposobów jego rozwiązania. Z. Salwa przy- jął, że „z chwilą zaistnienia określonego zdarzenia prawnego (z którym przepisy prawa wiążą ustanie stosunku pracy) umowa o pracę rozwiązu- je się automatycznie, z mocy prawa, przez jej wygaśnięcie”13. Zarysowane tu różnice poglądów przedstawicieli nauki prawa pracy pozwalają na konkluzję, iż spór o kwalifikację charakteru prawnego przy- czyn ustania (umownego) stosunku pracy ma charakter czysto teore- tyczny i — w gruncie rzeczy — pozorny. Jego rozstrzygnięcie zależy bo- wiem od przyjętego kryterium klasyfikacji faktów prawnych na czynno- ści prawne i zdarzenia prawne. Warto podnieść, że literalne odczytanie art. 30 § 1 k.p. przesądza — w zasadzie — o treści przedmiotowej użyte- go w nim sformułowania „umowa o pracę rozwiązuje się”. Zwrot ten, wydaje się, nie pozostawia wątpliwości, iż chodzi tu o czynności prawne przedsięwzięte z woli stron lub strony umowy o pracę. Twierdzenie, że czynnością prawną prawa pracy jest świadome i zgodne z przepisami pra- wa zachowanie stron lub strony umowy o pracę, zmierzające do wywoła- nia skutków prawnych w zakresie powstania, zmiany i ustania (umow- 12 Tak np.: W. Szubert (Zarys prawa pracy, Warszawa 1980, s. 120 i n.); W. Piotrowski (Sto- sunek pracy..., s. 56); J. Brol (Zawieranie i rozwiązywanie umów o pracę, Warszawa 1980, s. 176); T. Zieliński (Prawo pracy. Zarys systemu, cz. II, Prawo stosunku pracy, Warsza- wa–Kraków 1986, s. 141 i n.); J. Jończyk (Prawo pracy, Warszawa 1992, s. 256); T. Liszcz (Prawo pracy, Gdańsk 1996, s. 213); E. Wichrowska–Janikowska (Nawiązywanie i ro- związywanie umów o pracę, Toruń 1996, s. 85); W. Muszalski (W. Muszalski (w:) G. Goździewicz, W. Muszalski, M. Nałęcz, W. Patulski, K. Walczak, J. Wratny, Kodeks pracy. Komentarz, red. W. Muszalski, Warszawa 2000, s. 221). 13 Z. Salwa, Podstawy prawa pracy, Warszawa 2003, s. 120 i n. Autor ten uważa, że od- różnienie rozwiązania umowy o pracę od jej wygaśnięcia nie ma praktycznego znaczenia dla mechanizmu ustania stosunku pracy. Z tego powodu posługuje się podziałem na przypadki powodujące ustanie stosunku pracy wskutek zdarzeń niezależnych od woli stron stosunku pracy oraz na przypadki, w których do ustania stosunku pracy docho- dzi wówczas, gdy strony umowy o pracę przejawią taką wolę. Zob. szerzej: Z. Salwa, Prawo pracy i ubezpieczeń społecznych, Warszawa 1996, s. 100; tegoż, Wygaśnięcie umowy o pracę, PiZS 2000, nr 2, s. 18 i n.; tegoż, Nawiązanie i rozwiązanie umowy o pra- cę, Bydgoszcz 2000, s. 188. 20 ROZDZIAŁ I nego) stosunku pracy mocą odpowiednich oświadczeń woli14, implikuje niewątpliwie uznanie porozumienia rozwiązującego, jednostronnego oświadczenia woli jednej ze stron umowy o pracę z zachowaniem okre- su wypowiedzenia oraz jednostronnego oświadczenia woli jednej ze stron umowy o pracę bez zachowania okresu wypowiedzenia, za przyczyny ukierunkowane na rozwiązanie umowy o pracę. Innymi słowy, będą to czynności prawne przejawiające kwalifikowaną wolę stron lub strony umowy o pracę, które ich dokonały. Można im bowiem przypisać zacho- wanie podjęte bezpośrednio w zamiarze osiągnięcia celu, jaki czynno- ściom tym przypisał ustawodawca. Nie można jednak pominąć tu także czynności prawnych dokonanych przez strony umowy o pracę jedynie pośrednio z zamiarem wywołania — przewidzianych dla tych czynności — skutków prawnych dopiero w przyszłości. Jeżeli bowiem została za- warta umowa terminowa lub umowa na czas wykonania określonej pra- cy, jej strony już w chwili nawiązania (umownego) stosunku pracy wyra- ziły wolę, by trwał on tylko przez pewien uzgodniony czas. Na tej pod- stawie należy przyjąć, iż rozwiązanie umowy o pracę powoduje również upływ czasu, na który ją zawarto, oraz ukończenie pracy, dla wykonania której zawarto taką umowę. Wydaje się, że właśnie w tych argumentach należy upatrywać ratio legis art. 30 § 1 k.p. Redakcja art. 63 k.p. przesądza o zakresie przedmiotowym pojęcia „wygaśnięcie umowy o pracę”. Ustawodawca w przepisie tym, jak się wydaje, przyjął a priori, iż ustanie umowy o pracę w drodze jej wygaśnię- cia następuje z mocy prawa wskutek okoliczności niebędących wynikiem czynności prawnych dokonanych przez strony czy stronę tej umowy. Oko- liczności te stanowią zdarzenia prawne sensu largo, które wywołują skut- ki prawne niezależne od zachowania się podmiotów prawa15 (dlatego też nie można ich zakwalifikować jako czynności prawne16). Należy jed- 14 Wielka encyklopedia prawa, red. E. Smoktunowicz, Białystok–Warszawa 2000, s. 139. Por. też: S. Grzybowski (w:) S. Grzybowski, Z. Radwański, B. Lewaszkiewicz–Petry- kowska, B. Gawlik, J. Ignatowicz, System prawa cywilnego. Część ogólna, t. I, red. S. Grzybowski, Ossolineum 1985, s. 193; J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp do prawoznaw- stwa, Zakamycze 2000, s. 26; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stafaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2001, s. 253. 15 Por. np.: S. Grzybowski (w:) System..., t. I, s. 209; J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp do pra- woznawstwa, s. 2; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne..., s. 116. 16 Odmienny pogląd zaprezentował J. Wiszniewski. Czynności prawne to — jego zda- niem — działania człowieka zmierzające do wywołania określonych skutków prawnych. Tak rozumiane „czynności prawne” kwalifikował jednak jako zdarzenia prawne sensu largo. Zob. szerzej J. Wiszniewski, Prawo cywilne, Warszawa 1959, s. 28 i n. ŚMIERĆ PRACOWNIKA JAKO ZDARZENIE POWODUJĄCE WYGAŚNIĘCIE ... 21 nak podkreślić, iż chodzi tu zarówno o zdarzenia prawne sensu stricto, tj. niezależne od woli podmiotu w tym sensie, że nie ma on (rzeczywi- ście) wpływu na ich wystąpienie (np. upływ trzymiesięcznej nieobecno- ści w pracy z powodu tymczasowego aresztowania), oraz inne zdarze- nia, których konsekwencją jest przewidziany w przepisach prawa sku- tek, z wystąpieniem którego (uprawniony) podmiot się godził, choć jego działanie ukierunkowane było na wywołanie innych określonych skut- ków prawnych (np. niezgłoszenie się pracownika do pracodawcy, który udzielił mu urlopu bezpłatnego na czas wykonywania funkcji z wyboru, czy samobójstwo pracownika). Nietrudno zauważyć, że śmierć pracow- nika, niezależnie od przyczyny, w zakresie stosunku pracy zawsze spo- woduje jego wygaśnięcie. Podsumowując, rozwiązanie umowy o pracę następuje wskutek czyn- ności prawnych ukierunkowanych bezpośrednio lub pośrednio na wy- wołanie właśnie takiego skutku, zaś wygaśnięcie umowy o pracę nastę- puje z mocy prawa wskutek zaistnienia zdarzeń prawnych sensu largo, tj. niezależnych od ukierunkowanej woli stron lub strony umowy o pracę, przy czym można wyróżnić tu dwie sytuacje, ponieważ wygaśnięcie umowy o pracę może być skutkiem zdarzenia niezależnego od woli stron albo też zdarzenia wywołanego ich wolą (czyn), tyle że nieukierunkowaną na osiągnięcie tego skutku prawnego. 1.3. Śmierć pracownika jako przyczyna wygaśnięcia stosunku pracy Śmierć pracownika stała się ustawową przyczyną wygaśnięcia stosunku pracy dopiero w 1996 r. (na podstawie art. 1 pkt 61 ustawy z dnia 2 lute- go 1996 r. — o zmianie ustawy — Kodeks pracy oraz o zmianie niektó- rych ustaw17). Zanim jednak art. 631 § 1 k.p. wszedł w życie, w literatu- rze przedmiotu wywodzono w drodze interpretacji, że stosunek pracy wygasa z chwilą śmierci pracownika18. Tezę tę uzasadniano osobistym 17 Dz. U. Nr 24, poz. 110 z późn. zm. 18 W. Piotrowski (w:) W. Jaśkiewicz, Cz. Jackowiak, W. Piotrowski, Prawo pracy..., s. 216; tegoż, Rozwiązanie stosunku pracy (w:) Studia nad kodeksem pracy, red. W. Jaśkiewicz, Poznań 1975, s. 95; tegoż, Stosunek pracy..., s. 90; A. Walas, Rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia i wygaśnięcie stosunku pracy (w:) Nowe prawo pracy, red. R. Koro- lec, J. Pacho, Warszawa 1975, s. 138; W. Szubert, Zarys..., s. 122; J. Brol, Zawieranie i rozwiązywanie umów o pracę, Warszawa 1980, s. 177; E. Wichrowska–Janikowska, Na-
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Konsekwencje prawne śmierci pracownika
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: