Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00054 005963 13249208 na godz. na dobę w sumie
Konspiracja trzech pokoleń. Związek Młodzieży Polskiej  Zet  i ruch zetowy (1886-1996) - ebook/pdf
Konspiracja trzech pokoleń. Związek Młodzieży Polskiej Zet i ruch zetowy (1886-1996) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-747-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autor prezentuje ponad stuletnie dzieje trójpokoleniowej polskiej konspiracji patriotycznej „Zetu” oraz pozostających pod jej wpływem organizacji tworzących ruch zetowy. Ukazuje ich struktury, idee, działalność i postacie liderów z okresu zaborów, Wielkiej Wojny, II RP, II wojny światowej oraz lat powojennych na emigracji i w kraju (w PRL i III RP). Dzieje „Zetu” zostały przedstawione na podstawie rozległej kwerendy archiwalnej i prasowej oraz bogatego zbioru źródeł opublikowanych i literatury przedmiotu. Dzięki wnikliwym badaniom autorowi udało się zrekonstruować fascynujący wizerunek tajemniczej, mało znanej, a przecież najdłuższej konspiracji w najnowszej historii Polski.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Marek Dutkiewicz RECENZENT REDAKTOR INICJUJĄCY REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat Iwona Gos Tomasz Pietras Munda – Maciej Torz SKŁAD I ŁAMANIE PRZYGOTOWANIE INDEKSU PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Munda – Maciej Torz Przemysław Waingertner – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Polski Najnowszej, 90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27A Przemysław Waingertner – przewodniczący; członkowie: Agnieszka Jędrzejewska Lilianna Ladorucka, Krzysztof Lesiakowski, Sebastian Pilarski, Piotr Zawilski członkowie honorowi: Kazimierz Badziak, Hubert Bekrycht RADA REDAKCYJNA SERII 100 LAT NIEPODLEGŁOŚCI Zdjęcie wykorzystane na okładce: © https://wikimedia.commons.org Związek Młodzieży Polskiej „Zet” – Warszawa 1905 r. © Copyright by Przemysław Waingertner, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08054.17.0.M Ark. wyd. 42,0; ark. druk. 39,75 ISBN 978-83-8088-746-6 e-ISBN 978-83-8088-747-3 SPIS TREŚCI Rozdział I. Konspiracja „Zetu” w okresie zaborów i Wielkiej Wstęp ...................................................................................................................................... 7 Wojny ........................................................................................................................... 17 1. Związek Młodzieży Polskiej „Zet” w latach 1886–1914. Geneza, struktury i działalność ............................................................................................................... 17 2. Ekspozytury i wpływy „Zetu” w okresie zaborów ............................................ 47 3. Inspiracje – spory – koncepcje programowe ....................................................... 77 4. Zetowcy w latach Wielkiej Wojny ........................................................................ 106 Rozdział II. „Zet” w Drugiej Rzeczypospolitej .................................. 129 1. Ruch zetowy w Polsce międzywojennej ............................................................. 129 2. Wizje ustroju państwa i ładu społecznego ........................................................ 163 3. Koncepcje polityki narodowościowej ................................................................. 198 4. Wobec polityki zagranicznej Drugiej Rzeczypospolitej ................................. 230 5. W obliczu zagadnień gospodarczych .................................................................. 263 Rozdział III. Zetowcy w latach II wojny światowej ................... 297 1. Konspiracje prawicy zetowej pod okupacją ...................................................... 297 2. Organizacje podziemne syndykalistów .............................................................. 326 3. Zetowcy na obczyźnie ............................................................................................. 354 4. Koncepcje walki o Polskę i wizje niepodległego państwa ............................. 382 Rozdział IV. Zetowcy na uchodźstwie i w kraju po 1945 roku . 411 1. Przedstawiciele, działalność i wpływy „Zetu” na obczyźnie ........................ 411 2. Zetowcy w Lidze Niepodległości Polski ............................................................. 437 3. Emigracja zetowa wobec zagadnień międzynarodowych i polskich .......... 466 4. Środowisko zetowe w Polsce ................................................................................ 492 6 Zakończenie ................................................................................................................ 519 Słownik działaczy ruchu zetowego ..................................................... 531 Bibliografia ................................................................................................................ 549 Indeks osobowy ....................................................................................................... 601 Wykaz stosowanych skrótów .................................................................... 627 Od redakcji .................................................................................................................. 633 Spis treści WSTĘP Celem stawianym przed niniejszą monografią jest przedstawienie historii ruchu zetowego, dziejów jego poszczególnych struktur i ich działalności; ukazanie procesu kształtowania się zetowej myśli politycznej i jej analiza; wreszcie prezentacja losów najwybitniejszych ze- towców. Pojęcie „ruch zetowy” stosowane jest przy tym w książce – zgodnie z tendencją obecną w źródłach oraz historiografii – na określenie zarówno niejawnych struktur, skupiających tylko wtajemniczonych, tzw. braci zeto- wych, a funkcjonujących w okresie zaborów i I wojny światowej, w Drugiej Rzeczypospolitej oraz w latach II wojny światowej, a także po 1945 r. na emigracji i w kraju, czyli Związku Młodzieży Polskiej „Zet” (ZMP) do 1918 r., Związku Patriotycznego (ZP) i „Zetu” akademickiego w Polsce międzywojen- nej, Koła Braterskiego na uchodźstwie po 1939 r. oraz grupy zetowców, orga- nizującej środowiskowe spotkania i zjazdy w kraju po zakończeniu II wojny światowej, jak również licznych organizacji tajnych i jawnych, które były za- kładane samodzielnie, współtworzone, kierowane, kontrolowane, inspiro- wane i penetrowane przez „braci” zetowych od 1886 r. do schyłku minionego stulecia. Część spośród nich – pod zaborami np.: Związek Kół Gimnazjalnych, „Czerwona Róża”, „X”, Związek Młodzieży Polskiej „Przyszłość” („Pet”), To- warzystwa Tomasza Zana, Grupy Narodowe, Organizacja Młodzieży Naro- dowej Szkół Wyższych, Organizacja Młodzieży Narodowej Szkół Średnich, Zjednoczenie Towarzystw Młodzieży Polskiej Zagranicą i Związek Mło- dzieży Rzemieślniczej im. Jana Kilińskiego; w Polsce międzywojennej m.in.: Związek Młodych Polaków, Związek Młodej Polski, Towarzystwo Straży Kresowej, Związek Rad Ludowych, Związek Obrony Kresów Zachodnich, Polski Związek Zachodni, Związek Naprawy Rzeczypospolitej, Zjednocze- nie Pracy Wsi i Miast, Związek Działaczy Społecznych, Generalna Federacja Pracy, Centralny Związek Młodzieży Wiejskiej (później Centralny Związek Młodej Wsi), Grupa Techniczna, Związek Polskiej Młodzieży Demokratycz- 8 nej i Związek Seniorów Organizacji Młodzieży Narodowej (przemianowany następnie na Związek Seniorów Organizacji Młodzieży Narodowej i Związku Polskiej Młodzieży Demokratycznej); wreszcie w latach II wojny światowej emigracyjny Zespół Piłsudczyków, natomiast w okupowanym kraju kon- spiracyjny Związek Odbudowy Rzeczypospolitej, Grupa Techniczna i Polski Związek Zachodni – związane były z ZMP, ZP, „Zetem” akademickim” bądź Kołem Braterskim na uchodźstwie bardzo ściśle, co uzasadnia określenie ich wręcz mianem zetowych ekspozytur. Zetowcy zakładali je, zajmowali klu- czowe stanowiska zarówno w ich władzach centralnych, jak i terenowych, jako ideolodzy i eksperci tworzyli zasady programowe, redagowali organy prasowe, wreszcie stanowili najbardziej aktywną część kadry, kształtując ich ideologię i działalność. Ponadto silne związki łączyły ZMP, ZP, „Zet” akademicki i Koło Brater- skie z innymi organizacjami – pod zaborami np. z Narodowym Związkiem Robotniczym, Narodowym Związkiem Chłopskim, Ligą Oświaty Ludo- wej, Towarzystwem Pomocy Unitom, Towarzystwem Oświaty Narodowej i Drużynami Bartoszowymi; w okresie dwudziestolecia międzywojennego m.in. ze Związkiem Związków Zawodowych, Centralnym Związkiem Osad- ników, Związkiem Powstańców Śląskich, Związkiem Strzeleckim, Świato- wym Związkiem Polaków z Zagranicy, Związkiem Polaków w Niemczech, Ligą Morską i Kolonialną, Centralnym Towarzystwem Organizacji i Kółek Rolniczych oraz Związkiem Spółdzielni Rolniczych i Zarobkowo-Gospodar- czych; natomiast w latach II wojny światowej i po jej zakończeniu z emi- gracyjną Ligą Niepodległości Polski oraz działającymi w okupowanym kraju w konspiracji Organizacją Orła Białego, Chłopską Organizacją Wolności „Racławice” (ChOW), Polską Organizacją Zbrojną „Znak” (POZ) i Związkiem Syndykalistów Polskich (ZSP). Jednak w organizacjach tych zetowcy musieli często rywalizować o wpływy z innymi środowiskami politycznymi. Wynikało to przede wszyst- kim z większej liczebności i wewnętrznej wielonurtowości tych stowarzy- szeń, w których przedstawiciele ZP i „Zetu” akademickiego dzierżyli co prawda pewne kluczowe stanowiska i brali udział w wypracowywaniu pro- gramu, ale nie byli w stanie podporządkować ich sobie całkowicie. W efekcie stanowili w nich istotne grupy nacisku, niejednokrotnie byli w stanie stero- wać organizacją w kierunku przez siebie pożądanym, ale musieli się liczyć również z poglądami i poczynaniami tych działaczy, którzy nie wywodzili się z ZMP, ZP, „Zetu” akademickiego lub emigracyjnego Koła Braterskiego. W książce stosowany jest także termin „środowisko zetowe” bądź „Zet” na określenie stosunkowo wąskiej – około kilkutysięcznej łącznie w oma- wianym okresie – grupy członków tajnego ZMP, ZP, „Zetu” akademickiego i Koła Braterskiego, spośród których, jak wiadomo, wywodzili się przy- Konspiracja trzech pokoleń… 9 wódcy, ideolodzy, najwybitniejsi działacze, wpływowi politycy i publicyści organizacji, zaliczanych do ruchu zetowego. Wreszcie pojęcie „myśl polityczna” autor rozumie w sposób wieloaspek- towy, stosując je do różnych przejawów aktywności intelektualnej, ma- jących odniesienie do polityki – nie tylko do diagnoz politycznej sytuacji wewnętrznej i międzynarodowej, ale także do ocen warunków społeczno- -gospodarczych i kulturowych oraz do formułowanych propozycji zmian zastanej rzeczywistości, wynikających z postaw ideologicznych oraz wy- znawanych poglądów politycznych. Przyjęcie takiej interpretacji wynika z zaakceptowania przez autora stanowiska, iż myśli politycznej nie można ograniczyć jedynie do refleksji na temat dosłownie rozumianych faktów politycznych, gdyż zawiera ona również prezentacje i sądy dotyczące wy- darzeń oraz procesów uznawanych za polityczne w danym okresie i warun- kach historycznych. W książce zostały zatem przedstawione stwierdzenia opisujące sytuację polityczną, społeczno-gospodarczą i kulturową (dwie ostatnie z punktu wi- dzenia stanowiska politycznego); dotyczące ich oceny, zgodnie z którymi pewne stany były akceptowane, a inne oceniane krytycznie bądź potępiane; wreszcie wynikające z tych ocen dyrektywy działania politycznego, zaleca- jące lub przewidujące osiągnięcie celów nie tylko czysto politycznych, ale także społecznych czy gospodarczych (wyznaczonych w wyniku konfron- tacji oceny sytuacji zastanej z pożądaną). Tak rozumiana myśl polityczna zawiera elementy ideologii oraz koncepcje i poglądy polityczne, odnoszące się do poszczególnych problemów z zakresu ustroju, polityki zagranicznej, stosunków społeczno-ekonomicznych oraz kultury1. Monografia obejmuje chronologicznie ponad stulecie – lata 1886–1996. Cezura początkowa jest oczywista – wyznacza ją data zebrania przedstawi- cieli młodzieży akademickiej, studiującej na Uniwersytecie Warszawskim, na którym zapadła decyzja założenia nowej, konspiracyjnej organizacji studenckiej. Została ona zrealizowana na początku następnego roku pod- czas zjazdu akademików, inaugurującego działalność Związku Młodzieży Polskiej „Zet”. Natomiast jako symboliczna cezura końcowa dziejów ruchu zetowego wybrana została data opublikowania przez nielicznych żyjących przedstawicieli środowiska zetowego w kraju – ostatnich kultywujących tradycję środowiskowych spotkań – obszernego opracowania, stanowią- 1 Zgodna z zaprezentowaną powyżej interpretacja pojęcia myśli politycznej – patrz np. w: J. Jachymek, Myśl polityczna PSL-Wyzwolenie 1918–1931, Lublin 1983, passim; W. Paruch, Mię- dzy wyobrażeniami a działaniami. Wybrane aspekty przedmiotowe badań politologicznych nad myślą polityczną, „Polityka i Społeczeństwo” 2004, nr 1, s. 9–38; J. Szaflik, Polskie Stronnictwo Ludowe Piast 1926–1931, Warszawa 1970, s. 57–83; R. Wapiński, Historia polskiej myśli poli- tycznej XIX i XX wieku, Gdańsk 1997, s. 165–234. Wstęp 10 cego w ich intencji zarówno podsumowanie dorobku ruchu, jak i jego swo- isty, ideowy testament. Zetowcy stanowili jeden z najbardziej programowotwórczych ośrodków wśród wszystkich niejawnych i legalnych polskich ruchów, obozów, organi- zacji i ugrupowań politycznych, funkcjonujących pod zaborami, w okresie Wielkiej Wojny, Drugiej Rzeczypospolitej, II wojny światowej i w latach po- wojennych na uchodźstwie. Ich refleksję polityczną cechowało bogactwo po- ruszanej problematyki. Znalazło się w niej miejsce dla kwestii ustrojowych, polityki społecznej i narodowościowej, praw obywatelskich, polityki zagra- nicznej, wreszcie wybranych problemów z różnych dziedzin gospodarki. Charakteryzowała ją także różnorodność koncepcji, wypracowanych przez zetowców samodzielnie bądź zapożyczanych przez nich od innych ośrodków i nurtów politycznych, ale rozwijanych i przekształcanych na własną modłę. Należały do nich: w sferze ładu polityczno-społecznego – system demo- kratyczny, idea „silnego państwa”, koncepcja asymilacji państwowej mniej- szości narodowych oraz wizja „państwa uspołecznionego”, realizującego hasło sprawiedliwości społecznej; w polityce zagranicznej – idee federali- zmu i prometeizmu, koncepcja „polskiego Międzymorza”, program integracji Polonii i dróg wiodących do odzyskania niepodległości w latach I i II wojny światowej; w dziedzinie ekonomii – propozycje spółdzielczej „gospodarki kolektywnej”, planowania, etatyzmu i interwencjonizmu państwowego; wreszcie całościowa, alternatywna wizja państwa syndykalistycznego, obejmująca zarówno ustrój polityczny, jak i porządek społeczno-ekono- miczny, sformułowana przez lewicę środowiska zetowego. Należy podkreślić, że pomimo funkcjonowania przez ponad stulecie, roz- budowania struktur i wielonurtowości organizacyjnej oraz dużego zróżni- cowania i wieloaspektowości myśli politycznej, ruch zetowy, jako zjawisko ujmowane kompleksowo, nie stał się, jak dotąd, przedmiotem pogłębionej, wielostronnej, kompleksowej naukowej analizy. Opublikowane do tej pory prace historyczne, dotyczące jego problematyki, są niewątpliwie bardzo wartościowe. Jednakże – z punktu widzenia celu badawczego, przyświeca- jącego niniejszej rozprawie – cechują je pewne istotne mankamenty. Część spośród nich, jak np. opracowania Tadeusza Katelbacha, Tomasza Piskorskiego, Janusza Rakowskiego, Stefana Szwedowskiego czy też za- warte w wydawnictwie pod redakcją Tadeusza W. Nowackiego, choć intere- sujące i znaczące poznawczo, są nie tyle klasycznymi pracami naukowymi, ile literaturą historyczną, łączącą elementy naukowej analizy, subiektyw- nych wspomnień i ocen, publicystyki oraz opowieści popularyzującej dzieje ruchu zetowego2. 2 Tytuły prac autorów przywołanych we wstępie, zostały zamieszczone w bibliografii do- łączonej do niniejszej książki. Konspiracja trzech pokoleń… 11 Inne, typowe historyczne rozprawy monograficzne i biograficzne, autor- stwa m.in. Janusza Albina, Seweryna Ajznera, Tadeusza Białasa, Sławomira Cenckiewicza, Joanny Gierowskiej-Kałłaur, Ludwika Hassa, Piotra Kardeli, Mieczysława Mroczko czy choćby piszącego te słowa, prezentują dzieje, struktury, koncepcje programowe i sylwetki przywódców poszczególnych organizacji ruchu zetowego w oderwaniu od całości zagadnienia tego ruchu bądź wybrane zagadnienia i historyczne okresy z dziejów „Zetu”. Problematyka niektórych struktur ruchu zetowego pojawia się w litera- turze naukowej również przy okazji prezentacji szerszych zagadnień – np. obozu narodowego i piłsudczykowskiego, politycznego ruchu studenckiego na ziemiach polskich, postaw inteligencji polskiej w XIX i XX stuleciu, pro- blematyki Polonii w okresie międzywojennym, dziejów politycznych emi- gracji polskiej po 1939 r., funkcjonowania polskiego Państwa Podziemnego w latach II wojny światowej, powstania warszawskiego bądź historii syndy- kalizmu na ziemiach polskich – w książkach Arkadiusza Adamczyka, Rafała Chwedoruka, Janusza Farysia, Andrzeja Friszke, Andrzeja Garlickiego, Ce- zarego Lusińskiego, Andrzeja Micewskiego, Darii Nałęcz, Waldemara Paru- cha, Andrzeja Pilcha, Wojciecha Wrzesińskiego czy Grzegorza Zackiewicza. Jednak z racji skupienia zainteresowań tych autorów na innych problemach zagadnienia związane ściśle z ruchem zetowym nie były przez nich – co zresztą zupełnie zrozumiałe – przedstawiane w sposób wyczerpujący. Wymienione wyżej powody stały się dla autora niniejszej książki waż- kim argumentem, a zarazem wyzwaniem, uzasadniającym potrzebę pod- jęcia możliwie pełnej rekonstrukcji, prezentacji i analizy genezy, rozwoju, struktur, składu osobowego, myśli politycznej i działalności ruchu zetowego w ponad stuletniej perspektywie jego funkcjonowania – od 1886 r. do końca XX w. Pragnąc zrealizować w jak najszerszym stopniu tak zarysowane zadania badawcze, autor oparł rozprawę na szeroko zakrojonych poszu- kiwaniach archiwalnych, rozległej kwerendzie prasy oraz możliwie kom- pletnych studiach nad dostępną literaturą przedmiotu. Najbardziej pomocne w odtworzeniu myśli politycznej zetowców okazały się zespoły archiwalne zgromadzone w Warszawie w Archiwum Akt Nowych (m.in. Akta Organizacji Młodzieżowych oraz Zespoły: Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, Głównego Komitetu Zjazdu Uczestników Ruchu Nie- podległościowego Młodzieży Polskiej, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, Ruchu Niepodległościowego ZMP „Zet”, Towarzystwa Straży Kresowej, Za- kładu Systemów Totalitarnych i Dziejów II Wojny Światowej Instytutu Hi- storii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, Zjednoczenia Pracy Wsi i Miast, Związku Naprawy Rzeczypospolitej, Związku Polskiej Młodzieży Demo- kratycznej, Związku Seniorów Organizacji Młodzieży Narodowej i Związku Polskiej Młodzieży Demokratycznej oraz Związku Syndykalistów Polskich), Bibliotece Narodowej (pamiętniki i wspomnienia oraz notatki i materiały Wstęp 12 stanowiące spuściznę po Stanisławie Bukowieckim, Ignacym Nowaku, Zo- fii Dłużewskiej-Kańskiej, Tomaszu Piskorskim, a przede wszystkim Stefanie Szwedowskim), Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego (obszerna praca o dziejach „Zetu” autorstwa Stefana Szwedowskiego) i w Muzeum Historii Ruchu Ludowego (kolekcja Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej „Siew” i Centralnego Związku Młodej Wsi). Kwerendą objęto również zasoby archiwalne Biblioteki Uniwersytetu Ja- giellońskiego (druki ulotne dotyczące życia politycznego młodzieży akade- mickiej w Polsce międzywojennej oraz spuścizna po Stanisławie Kozickim – pamiętniki i praca o dziejach Ligi Narodowej), Biblioteki Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (materiały do dziejów „Zetu” i biografii jego członków), Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (papiery Stefana Szwedowskiego, pamięt- niki Stefana Jankowskiego oraz materiały do dziejów ZOKZ), Archiwum Państwowego w Łodzi (Łódzki Oddział Ochronny – Akta Komitetu Koron- nego Oddziału Młodzieży Narodowej), Archiwum Państwowego w Lublinie (spuścizna Kazimierza Wyszyńskiego) i Biblioteki Cyfrowej Ośrodka Karta (Kolekcja Związku Syndykalistów Polskich). Pomocne okazały się także materiały archiwalne zgromadzone w Archi- wum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego w Lon- dynie (zespoły Ligi Niepodległości Polski, Stefana Mękarskiego i Barbary Mękarskiej-Kozłowskiej). Źródłem wiedzy o strukturach, działaczach, koncepcjach programowych i poczynaniach ruchu zetowego była oczywiście prasa zaliczanych doń orga- nizacji. Kwerendą objęto zatem tytuły prasowe wydawane przez zetowców jeszcze w okresie zaborów i I wojny światowej, np. „Młodzież”, „Pobudka”, „Sprawa” i „Teka”. Spośród tytułów wydawanych w okresie międzywojennym przebadano nieoficjalny organ prasowy ZP w Drugiej Rzeczypospolitej, tj. „Sprawy Pol- skie”; organy centralne i lokalne Straży Kresowej i Związku Rad Ludowych – „Wschód Polski”, „Gazetę Wileńską”, „Ziemię Wileńską”, „Polaka Kreso- wego”, „Głos Ziemi Chełmskiej” i „Ziemię Suwalską”; tytuły redagowane i wy- dawane przez środowiska Związku Obrony Kresów Zachodnich i Polskiego Związku Zachodniego – „Strażnicę Zachodnią”, „Polskę Zachodnią”, „Polskę Zachodnią. Rocznik Związku Obrony Kresów Zachodnich”; ogólnopolską i regionalną prasę Związku Naprawy Rzeczypospolitej, Zjednoczenia Pracy Wsi i Miast oraz Związku Działaczy Społecznych – „Przełom”, „Naród i Pań- stwo”, „Placówkę” i „Ziemię Pińską”; tytuły Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej i Centralnego Związku Młodej Wsi – „Chłopską Wiosnę”, „Przodow- nika Wiejskiego”, „Siew” i „Siew Młodej Wsi”; pisma, reprezentujące poglądy syndykalistycznego, lewicowego skrzydła w ZP oraz organizacji związko- wych, Generalnej Federacji Pracy i Związku Związków Zawodowych, w któ- Konspiracja trzech pokoleń… 13 rych znaleźli się jego przedstawiciele – „Syndykalistę”, „Solidarność Pracy”, „Solidarność Robotniczą”, „Front Robotniczy” i „Głos Niezależnych”; organ Światowego Związku Polaków z Zagranicy „Polacy Zagranicą”; centralne pismo Ligi Morskiej i Kolonialnej „Morze”; prasę organizacji ruchu spół- dzielczego – „Czasopismo Spółdzielni Rolniczych”, „Poradnik Kółek i Stowa- rzyszeń Rolniczych”, „Poradnik Spółdzielni Kredytowych”, „Rzeczpospolitą Spółdzielczą” i „Zjednoczenie”; wreszcie tytuły studenckiego ruchu politycz- nego, związanego z „Zetem” akademickim, OMN i ZPMD – „Miesięcznik Mło- dzieży Polskiej”, „Przemiany”, „Życie Uniwersyteckie”, „Życie Akademickie” i „Rzeczpospolitą Akademicką”. Przeprowadzono również poszukiwania w pismach społeczno-politycz- nych i gospodarczych Drugiej Rzeczypospolitej, nie należących w ścisłym tego słowa znaczeniu do prasy zetowej, w których publikowali zetowcy: „Kulturze Polski”, piłsudczykowskiej „Drodze”, „Biuletynie Polsko-Ukraiń- skim”, „Sprawach Narodowościowych”, „Gospodarce Narodowej” i „Polsce Gospodarczej”. Objęto także wybiórczą kwerendą tytuły innych obozów, śro- dowisk i partii politycznych, które prezentowały niekiedy oceny i opinie doty- czące ruchu zetowego, jego koncepcji programowych i bieżącej działalności. W grupie tej znalazły się: piłsudczykowska „Gazeta Polska”; konserwatywne pisma „Czas” i „Prawda”; „Gazeta Warszawska” i „Warszawski Dziennik Naro- dowy”, reprezentujące obóz narodowy; socjalistyczny „Robotnik”; wreszcie „Praca”, będąca organem Narodowej Partii Robotniczej – Lewica. Kwerenda objęła także czasopisma wydawane przez środowiska zwią- zane z zetowcami, a wychodzące w latach II wojny światowej na emigracji oraz w podziemiu w okupowanym kraju – np.: „Listy z Londynu”, „Czyn”, „Iskrę”, „Myśl”, „Myśl Młodych”, „Sprawę” oraz „Sprawę. Organ Związku Syn- dykalistów Polskich i Syndykalistycznego Porozumienia Powstańczego”. Po- nadto w pracy wykorzystano tytuły prasowe, które po zakończeniu II wojny światowej ukazywały się na uchodźstwie pod auspicjami między innymi środowiska zetowego – „Biuletyn Wewnętrzny Ligi Niepodległości Polski”, „Za Wolność i Niepodległość” oraz „Za Wolność i Niepodległość. Biuletyn In- formacyjny Ligi Niepodległości Polski”. Wykorzystane zostały również pisma emigracyjne, które udostępniały swoje łamy zetowcom w okresie wojny i po 1945 r. (wśród nich: „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, „Orzeł Biały”, „Wiadomości Polskie Polityczne i Literackie” oraz „Wiadomości”), a także grupa czasopism krajowych, w któ- rych u schyłku lat czterdziestych wypowiadali się działacze środowiska ze- towej lewicy pozostający w Polsce (m.in. „Robotnik” i „Robotniczy Przegląd Gospodarczy”). Przebadane zostały też źródła drukowane, a wśród nich m.in.: pamięt- niki, dzienniki, wspomnienia i relacje T. Katelbacha, J. Rakowskiego, Michała Grażyńskiego, Melchiora Wańkowicza, Kazimierza Świtalskiego, Sławoja Wstęp 14 Felicjana Składkowskiego i Henryka Grubera, sprawozdania stenograficzne z posiedzeń Sejmu Ustawodawczego Rzeczypospolitej Polskiej, Sejmu i Se- natu II, III, IV i V kadencji Rzeczypospolitej Polskiej, Sejmu Wileńskiego oraz Sejmu Śląskiego, Komunikaty Informacyjne Komisariatu Rządu na m. st. Warszawę, wreszcie wydawnictwa programowe, deklaracje, statuty, ma- nifesty, rezolucje i rozprawy publicystyczne z okresu międzywojennego, II wojny światowej (emigracyjne i krajowe) i okresu po 1945 r. (uchodźcze i opublikowane w Polsce), autorstwa czołowych ideologów, ekspertów i li- derów ruchu zetowego, m.in.: S. Bukowieckiego, Józefa Siemieńskiego, Ka- zimierza Wyszyńskiego, Bolesława Srockiego, Kazimierza Zakrzewskiego, Stanisława Gierata i Antoniego Peretiatkowicza. Praca oparta została również na dotychczasowych ustaleniach nauko- wej literatury historycznej, której spis zawiera bibliografia zamieszczona na końcu niniejszej książki. Świadomość wspomnianego wcześniej zróżnicowania wpływów zeto- wych wśród organizacji uważanych za ekspozytury ZP i „Zetu” akademic- kiego – dostrzeganego zarówno przez obserwatorów życia politycznego w Polsce międzywojennej, jak i historyków – spowodowała dwojakie podej- ście badawcze do zagadnienia ich struktury, prezentowanych przez nie kon- cepcji programowych i działalności. W przypadku stowarzyszeń i ugrupowań pozostających w ścisłym związku ze środowiskiem zetowym, kontrolowanych i kierowanych przez zetowców, zasadne wydawało się stosunkowo szczegółowe przedstawienie ich organizacji i poczynań, jak również traktowanie dokumentów progra- mowych i tekstów publicystycznych, prezentujących poglądy tych ośrod- ków, a wypracowanych w gronie ich ideologów i ekspertów, należących do ZP lub „Zetu” akademickiego, jako materiału badawczego, użytecznego za- sadniczo w całości dla analizy idei zetowych. Natomiast wobec wystąpień programowych i publicystyki, reprezentu- jących postawy ideowe, charakterystyczne dla organizacji, w których ze- towcy stanowili wpływowe środowiska, ale nie byli w stanie opanować ich całkowicie i rywalizowali w ich strukturach o pozycję z innymi środowi- skami, celowe wydawało się ograniczenie badanego materiału do publikacji, wystąpień i dokumentów programowych, których autorami byli konkretni działacze zetowi. Zrezygnowano w tym przypadku również ze szczegółowej prezentacji struktury tych stowarzyszeń czy ugrupowań na rzecz bardziej ogólnych informacji. Należy zauważyć, iż źródła zgromadzone w archiwach krajowych i za- granicznych, podobnie jak drukowane, odnoszą się przede wszystkim do dziejów ruchu zetowego w międzywojennej Polsce, kiedy to zetowcy, funk- cjonując najpierw w warunkach demokratycznego i niepodległego państwa, a następnie stanowiąc komponent obozu rządzącego po przewrocie majo- Konspiracja trzech pokoleń… 15 wym, mieli możliwość szerokiego propagowania swego programu i wytwa- rzania dokumentów o charakterze organizacyjnym. Stąd też zrozumiałe jest widoczne koncentrowanie się autorów dotychczas studiujących historię or- ganizacji ruchu zetowego i publikujących wyniki swych badań właśnie na okresie dwudziestolecia międzywojennego. W mniejszym stopniu zachowane zostały natomiast źródła z okresu II wojny światowej, kiedy to utrata niepodległości i będące jej wynikiem rozproszenie środowiska na uchodźstwie oraz oczywiste ograniczenia, wynikające z konspiracyjnej działalności w warunkach okupacji w kraju nie sprzyjały wyczerpującemu udokumentowaniu jego twórczości pro- gramowej i działalności. Skromniejsza liczba dokumentów i świadectw z epoki, dotyczących dziejów „Zetu”, odnoszących się do okresu po zakoń- czeniu II wojny światowej na emigracji, a przede wszystkim w kraju wy- nika z kolei ze stopniowego zanikania zarówno aktywności programowej, jak i bieżącej działalności, a także znaczenia samego środowiska zetowego (choć jego przedstawiciele nadal byli czynni na polu polityki, poczynań społecznych, publicystyki czy nauki, funkcjonując w różnych ugrupowa- niach politycznych, organizacjach społecznych, instytucjach państwowych i kręgach zawodowych), jak również coraz szczuplejszej liczby jego człon- ków. Trzeba podkreślić, że – co za tym idzie – okres drugiej połowy XX w. w skromniejszym stopniu przyciągał, jak dotąd, uwagę badaczy historii ruchu zetowego. Praca jest zbudowana z czterech obszernych rozdziałów, ułożonych w po- rządku chronologicznym i podzielonych na problemowe podrozdziały. W roz- dziale pierwszym przedstawiono genezę, rozwój, skład osobowy, struktury, działalność, koncepcje polityczne i ekspozytury Związku Młodzieży Polskiej „Zet” w okresie zaborów i I wojny światowej. Kolejny rozdział ukazuje po- wstanie, strukturę, skład personalny i poczynania Związku Patriotycznego oraz sieć organizacyjną i funkcjonowanie „Zetu” akademickiego, a także wpływy obydwu organizacji w życiu publicznym Polski międzywojennej, ich stosunek do systemu politycznego i społecznego, koncepcje odnoszące się do zagadnienia mniejszości narodowych, refleksje dotyczące problema- tyki polskiej polityki zagranicznej i międzynarodowej pozycji Polski oraz propozycje z zakresu ładu i polityki gospodarczej. Rozdział trzeci został poświęcony przedstawieniu dziejów ruchu zeto- wego i zetowców w latach II wojny światowej – problematyce konspiracji tzw. prawicy zetowej i organizacji podziemnych zetowych syndykalistów na ziemiach polskich, działalności polityczno-społecznej środowiska zetowego i jego poszczególnych przedstawicieli na uchodźstwie oraz wypracowanym przez zetowców koncepcjom dróg wiodących do odzyskania przez Polskę niepodległości, wreszcie wizjom przyszłego państwa. Wstęp 16 Wreszcie ostatni rozdział książki prezentuje dzieje środowiska zetow- ców po zakończeniu II wojny światowej – losy wybitnych postaci ruchu po- zostających na obczyźnie oraz inspirowanych, zakładanych i kierowanych przez nich emigracyjnych organizacji i instytucji politycznych tudzież spo- łecznych; poglądy zetowców na uchodźstwie, dotyczące spraw międzyna- rodowych oraz sytuacji i przyszłości Polski, a także historię środowiska zetowego w kraju po 1945 r. Ponadto do pracy zostały dołączone: słownik zawierający krótkie bio- gramy najważniejszych liderów, działaczy i ideologów ZMP „Zet” przed I wojną światową, ZP i „Zetu” akademickiego w Drugiej Rzeczypospolitej, Koła Braterskiego działającego na emigracji w latach II wojny światowej i po jej zakończeniu, a także zetowców z syndykalistycznej konspiracji w oku- powanym kraju oraz działaczy zetowych w Polsce po 1945 r.; bibliografię; indeks osobowy i wykaz zastosowanych w tekście książki skrótów. Autor wyraża przekonanie, że niniejsza książka może przyczynić się do pogłębienia wiedzy historyków, ale także pasjonatów-amatorów domeny Klio o stosunkowo mniej znanym, a przecież niezwykle obszernym, obej- mującym ponad sto lat, a zarazem różnorodne zagadnienia – z zakresu hi- storii politycznej, społecznej i czynu zbrojnego – aspekcie dziejów Polski i Polaków w okresie ostatniego półtorawiecza. Jeśli przyczyni się przy tym do polemik, stanie się zaczynem naukowych kontrowersji, merytorycznych sporów i naukowej debaty, spełni swoje kolejne zadanie. Książka ta nie powstałaby w swym ostatecznym kształcie, gdyby nie życzliwość grupy osób, którym autor chciałby wyrazić swoją głęboką wdzięczność. W pierwszym rzędzie podziękowania należą się profesorowi nadzwyczajnemu doktorowi habilitowanemu Arkadiuszowi Adamczykowi za pomoc udzieloną w poszukiwaniach informacji w zbiorach Archiwum In- stytutu Polskiego i Muzeum im. Gen. Sikorskiego w Londynie. Autor kieruje podziękowania również pod adresem dyrektora Wojskowego Biura Histo- rycznego, doktora Sławomira Cenckiewicza za udostępnienie ze zbiorów prywatnych dokumentów z Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku. Wyrazy wdzięczności należą się życzliwemu, ale i wymagającemu recen- zentowi książki, profesorowi nadzwyczajnemu doktorowi habilitowanemu Markowi Dutkiewiczowi. Za wszelką pomoc autor dziękuje wreszcie ze- społowi Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego, a przede wszystkim dy- rektorowi i redaktorowi naczelnemu Ewie Bluszcz, kierownikowi Działu Realizacji Produkcji Wydawniczej Liliannie Ladoruckiej, redaktor inicjują- cej Iwonie Gos oraz – za profesjonalizm, rzetelność i cierpliwość – redakto- rowi Bogusławowi Pielatowi. Konspiracja trzech pokoleń… Rozdział I KONSPIR ACJA „ZETU” W OKRESIE ZABORÓW I WIELKIEJ WOJNY 1. ZWIĄZEK MŁODZIEŻY POLSKIEJ „ZET” W LATACH 1886–1914. GENEZA, STRUKTURY I DZIAŁALNOŚĆ Ziemie Królestwa Polskiego – przemianowanego w 1874 r. przez ro- syjskiego zaborcę na Kraj Nadwiślański – były w ostatnich trzech dekadach XIX w. obszarem dynamicznych procesów politycznych, społecznych, gospodarczych i świadomościowych. Współwystępowały one i wpływały na siebie wzajemnie. Należały do nich: bezwzględna polityka rusyfikacyjna caratu; represje po powstaniu styczniowym, wyrażające się w konfiskatach majątków uczestników narodowowyzwoleńczego zrywu 1863 r. oraz uwięzieniach i zsyłkach powstańców na Syberię; industriali- zacja ziem Królestwa; kształtowanie się grupy pracującej inteligencji (za- silonej m.in. przez przedstawicieli ziemiaństwa dotkniętego konfiskatami szlacheckich dóbr dokonywanymi przez zaborcę), warstwy robotniczej (tworzonej przez ludność wiejską migrującą do miast), środowiska burżu- azji (pochodzenia niemieckiego i żydowskiego, ale również rodzimej) oraz uwłaszczonego chłopstwa; wreszcie rozwój, a później stopniowe zamiera- nie idei i intelektualnego nurtu polskiego pozytywizmu. Zmniejszał się również udział i aktywność w życiu publicznym pokole- nia, które doświadczyło wybuchu i klęski powstania styczniowego. Dora- stała natomiast młodzież, dla której zryw 1863 r. był nie tyle traumą, ile 18 raczej owianym romantyczną legendą symbolem walki zbrojnej o niepodle- głość. Młode pokolenie, nie dezawuując idei pracy nad awansem cywilizacyj- nym ziem polskich i działań nakierowanych na stworzenie społeczeństwa nowoczesnego, lepiej wykształconego, realizującego hasła sprawiedliwości socjalnej i tolerancji narodowościowej, sięgało także chętnie do narodowej skarbnicy haseł patriotycznych i niepodległościowych. Od połowy lat siedemdziesiątych wieku XIX w Królestwie Polskim co- raz częściej spotykanym zjawiskiem wśród młodzieży studiującej i uczącej się stawały się konspiracyjne organizacje samokształceniowe o wyraźnie patriotycznym obliczu. Ich działalność wiązała się m.in. z poczynaniami działacza oświatowego, autora elementarzy i publicysty Konrada Prószyń- skiego, publikującego pod pseudonimem Kazimierz Promyk. W omawianym okresie zainicjował on tworzenie sieci kółek, których członkowie kładli na- cisk obok wykształcenia na wychowanie patriotyczne w duchu solidaryzmu narodowego i społecznego. W roku 1877 K. Prószyński założył Towarzy- stwo Oświaty Narodowej, którego zadaniem miało być krzewienie wiedzy i haseł patriotycznych wśród młodych robotników i chłopów. W roku 1881 rozpoczął wydawanie „Gazety Świątecznej” – pisma o charakterze eduka- cyjnym i wychowawczym, przeznaczonego dla ludności wiejskiej. Podobne cele – edukacja i patriotyczne wychowanie pracującej i uczącej się mło- dzieży – przyświecały przyrodnikowi Mieczysławowi Brzezińskiemu, który w początkach lat osiemdziesiątych utworzył w Warszawie Koło Oświaty Ludowej. Inicjatywy te przygotowały grunt do stworzenia w przyszłości powszechnej, patriotycznej organizacji młodzieżowej1. Z kolei studenci Uniwersytetu Warszawskiego od listopada 1885 r. uczestniczyli w działalności grup samokształceniowych, określanych mia- nem „kół prowincjonalnych” lub „kół terytorialnych”. Jeszcze w tym samym miesiącu, podczas nielegalnych obchodów rocznicy wybuchu powstania listopadowego, narodziła się w środowisku młodych warszawskich akade- mików koncepcja utworzenia powszechnej, tajnej, patriotycznej organizacji młodzieży studenckiej. W ślad za tą inicjatywą w grudniu 1885 r. powstało Koło Centralne Studentów Uniwersytetu. Nie miało ono jasno określonego politycznego profilu. W jego skład wchodziły bowiem osoby o różnych zapa- trywaniach ideowych. Stało się zatem siłą rzeczy przede wszystkim forum dyskusji ideologicznych. Jego członkowie zajmowali się przy tym także kwe- 1 B. Cywiński, Rodowody niepokornych, Warszawa 1971, s. 342–343; T. Katelbach, Zet, „Ze- szyty Historyczne” [Paryż] 1968, z. 13, s. 6; J. Borkowski, Zetowcy w Polsce międzywojennej, „Pokolenia” 1979, nr 4, s. 151; J. Targalski, Geneza Zetu, „Pokolenia” 1966, nr 3, s. 7–30; A. Koło- dziejczyk, Przemiany w oświacie i kulturze wsi Królestwa Polskiego w dobie rewolucji 1905 roku, [w:] Dziedzictwo rewolucji 1905–1907, red. A. Żarnowska et al., Warszawa–Radom 2007, s. 227. Konspiracja „Zetu” w okresie zaborów i Wielkiej Wojny 19 stiami gospodarczo-bytowymi społeczności akademickiej, dążąc do przeję- cia roli faktycznego rzecznika jej interesów2. Tymczasem w 1886 r. w następstwie zjazdu przedstawicieli polskich stowarzyszeń akademickich w Niemczech, który odbył się rok wcześniej w Gnieźnie i unaocznił rządowi niemieckiemu ich stosunkowo rozległe wpływy, władze w Berlinie podjęły radykalną decyzję o delegalizacji pol- skich organizacji studenckich w Cesarstwie Niemieckim. W odpowiedzi, w kręgach Polaków studiujących nie tylko w Niemczech, ale także w całej Europie Zachodniej, narodził się pomysł utworzenia zjednoczonego, po- wszechnego związku polskiej młodzieży3. Równolegle z pojawieniem się wśród młodych polskich akademików w Królestwie Polskim, Cesarstwie Niemieckim, jak również na uniwersy- tetach zachodnioeuropejskich, koncepcji powołania do życia młodzieżo- wej organizacji, w której prym wieść mieli studenci, idea stworzenia nowej struktury politycznej zakiełkowała też wśród średniego i starszego pokole- nia polskiej emigracji niepodległościowej. Urzeczywistniła się ona z inicja- tywy środowiska skupionego wokół pułkownika Zygmunta Miłkowskiego, powstańca 1863 r., wcześniej czołowego działacza Zjednoczenia Emigracji Polskiej i Towarzystwa Demokratycznego Polskiego oraz bohatera węgier- skiej Wiosny Ludów, a zarazem popularnego pisarza, publikującego pod pseudonimem literackim Teodor Tomasz Jeż4. Nowa organizacja została utworzona w 1887 r. na zamku Hilfikon pod Zurychem w Szwajcarii. Jej twórcami, a zarazem uczestnikami pierwszego, założycielskiego zebrania, byli oficerowie, weterani powstania stycznio- wego – major Ludwik Michalski-Matysek (zamożny emigrant, właściciel zamku i podróżnik) oraz wspomniany pułkownik Z. Miłkowski; znany dzia- łacz emigracyjny Maksymilian Hertl, a także kustosz lwowskiej Biblioteki 2 B. Grott, Zygmunt Balicki. Ideolog Narodowej Demokracji, Kraków 1995, s. 11; W. Potkań- ski, Zawiązanie, działalność oraz wystąpienie Związku Młodzieży Polskiej z Narodowej Demo- kracji w 1909 r. i utworzenie „niezależnego Zetu”, „Dzieje Najnowsze” 1998, nr 4, s. 3. 3 J. Szews, Filomaci pomorscy. Tajne związki młodzieży polskiej na Pomorzu Gdańskim w la- tach 1830–1920, Warszawa 1992, s. 28. W zjeździe gnieźnieńskim wzięło udział około 100 de- legatów, reprezentujących m.in. polskie stowarzyszenia akademickie w Berlinie, Lipsku, Halle i we Wrocławiu. 4 Więcej o Z. Miłkowskim w: S. Kieniewicz, M. Małecki, Miłkowski Zygmunt Fortunat, [w:] Polski Słownik Biograficzny [dalej: PSB], t. 21, Wrocław 1976, s. 263–268; M. Ostrowska, T. T. Jeż (Zygmunt Miłkowski). Życie i twórczość, Kraków 1936, passim; A. Lewak, Zygmunt Mił- kowski (T. T. Jeż), „Niepodległość” [Warszawa] 1929–1930, t. 1, s. 210–219; W. Kłyszewski, Z moich wspomnień, Kraków b.d.w., s. 80–87; S. J. Pastuszka, Karol Lewakowski. Poglądy i dzia- łalność społeczno-polityczna, Warszawa 1980, s. 186–217; B. Drobner, Bezustanna walka, t. 1, Warszawa 1962, s. 157–158; T. W. Nowacki, Szkic do dziejów Zetu, [w:] Zet w walce o niepod- ległość i budowę państwa. Szkice i wspomnienia, red. T. W. Nowacki, Warszawa 1996, s. 25–31. 1. Związek Młodzieży Polskiej „Zet” w latach 1886–1914… 20 Ossolińskich, Aleksander Hirszberg. Założyciele nadali nowej strukturze nazwę Ligi Polskiej (LP). Założeniu organizacji przyświecały idee patriotyczne i niepodległo- ściowe. W zamyśle jej twórców miała ona skupić wszystkie siły narodowe w celu odbudowy suwerennej, zjednoczonej Polski. Materialną podstawę jej działań miał stanowić Skarb Narodowy, na który w początkowym okre- sie działalności LP składało się głównie 30 tysięcy franków, ofiarowanych przez L. Michalskiego-Matyska. Liga, aspirująca do roli kontynuatorki tra- dycji Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, dążyła do ożywienia ducha niepodległościowego i rozbudowy sieci konspiracyjnej w kraju. Środkiem wiodącym do osiągnięcia tego celu miało stać się wysyłanie do kraju upeł- nomocnionych emisariuszy i akcja informacyjno-propagandowa oparta na działalności wydawniczej. Założyciele LP traktowali jako jej istotny aspekt wydawanie własnego periodyku – „Wolnego Słowa Polskiego”. Niebawem został też opracowany (prawdopodobnie przez Z. Miłkow- skiego) program polityczny organizacji pt. Ustawa Ligi Polskiej, ogłoszony 5 grudnia 1887 r. Za główne zadanie uznano w nim skupienie i przygotowa- nie sił narodowych w celu odzyskania przez Polskę niepodległości w grani- cach przedrozbiorowych – jednak w myśl idei federacyjnej, uwzględniającej wielonarodowy charakter przyszłego odrodzonego państwa. Pracami orga- nizacji kierować miała Centralizacja, a struktura Ligi miała opierać się na sieci zakonspirowanych komitetów prowincjonalnych, gubernialnych i po- wiatowych, zakładanych we wszystkich zaborach, oraz komitetów zagra- nicznych w krajach zamieszkiwanych przez duże skupiska Polaków. Obok tajnych komitetów miano tworzyć również współdziałające z nimi jawne stowarzyszenia w kraju i na emigracji. Dodatkowo niepodległościową ideologię LP określały koncepcje Z. Mił- kowskiego zawarte w napisanym przez niego traktacie pt. Rzecz o obronie czynnej i skarbie narodowym. Pomysłodawca Ligi stwierdzał w nim: Pod wszystkimi trzema zaborami obrona bierna tylko do tego doprowadziła, że mocarstwa zaborcze sprzymierzyły się przeciw narodowi, bo broń im pod nogi cisnął i toczą z nim […] walkę dalej, nie o to już, ażeby go do schylenia się po broń tę nie dopuścić, ale żeby go wytępić5. Równocześnie Z. Miłkowski oceniał, iż sprawa polska „z porządku dzien- nego działalności i trosk politycznych [zaborców – P.W.] zeszła […], nie dzięki czemu innemu, jak głównie temu, żeśmy ja zepchnęli sami. Obrona bierna sprowadziła abdykację”6. 5 T. T. Jeż [Z. Miłkowski], Rzecz o obronie czynnej i skarbie narodowym, Paryż 1887, s. 10. 6 Ibidem, s. 24. Konspiracja „Zetu” w okresie zaborów i Wielkiej Wojny
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Konspiracja trzech pokoleń. Związek Młodzieży Polskiej Zet i ruch zetowy (1886-1996)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: