Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00443 020966 17031514 na godz. na dobę w sumie
Konstytucja RP. Wydanie 11 - ebook/pdf
Konstytucja RP. Wydanie 11 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji:
ISBN: 978-83-255-4237-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> zarządzanie i marketing
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Autorem wprowadzenia niniejszej publikacji jest wybitny polski konstytucjonalista – prof. dr hab. Lech Garlicki z Uniwersytetu
Warszawskiego. W latach 1993–2001 – sędzia Trybunału Konstytucyjnego, a obecnie – sędzia Europejskiego Trybunału
Praw Człowieka w Strasburgu.
Publikacja zawiera m.in.:
– Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej,
– Kodeks wyborczy,
– ustawę o wykonywaniu mandatu posła i senatora,
– ustawę o sejmowej komisji śledczej,
– ustawę o Trybunale Konstytucyjnym,
– ustawę o Trybunale Stanu,
– ustawę o Rzeczniku Praw Obywatelskich,
– ustawę o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej
oraz o pieczęciach państwowych.

Autorem wprowadzenia niniejszej publikacji jest wybitny polski konstytucjonalista – prof. dr hab. Lech Garlicki z Uniwersytetu Warszawskiego. W latach 1993–2001 – sędzia Trybunału Konstytucyjnego, a obecnie – sędzia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu.

Publikacja zawiera m.in.:

 

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Konstytucja RP Kodeks wyborczy Ustawa o Trybunale Konstytucyjnym Ustawa o Rzeczniku Praw Obywatelskich i inne akty prawne Wprowadzenie Lecha Garlickiego 11. wydanie C • H • BECK TEKSTY USTAW BECKA Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Polecamy inne publikacje z tego zakresu: Bogusław Banaszak KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ, wyd. 2 Komentarze Becka Bogusław Banaszak, Artur Preisner PRAWA I WOLNOŚCI W KONSTYTUCJI RP Zarys Prawa Bogusław Banaszak PRAWO KONSTYTUCYJNE, wyd. 6 Studia Prawnicze Tadeusz Maciejewski HISTORIA POWSZECHNA USTROJU I PRAWA, wyd. 4 Studia Prawnicze Marek Zubik KONSTYTUCJA III RP W TEZACH ORZECZNICZYCH TK I WYBRANYH SĄDÓW, wyd. 2 Zbiory Orzecznictwa Becka Pod red. Pawła Sarneckiego PRAWO KONSTYTUCYJNE RP, wyd. 8 Podręczniki Prawnicze Bogumił Szmulik SKARGA KONSTYTUCYJNA. POLSKI MODEL NA TLE PORÓWNAWCZYM Monografie Prawnicze Z wprowadzeniem KONSTYTUCJA RP, wyd. 10 Twoje Prawo www.ksiegarnia.beck.pl Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej i inne akty prawne Teksty jednolite wraz z wprowadzeniem Profesora dr. hab. Lecha Garlickiego oraz z indeksem rzeczowym 11. wydanie WYDAWNICTWO C.H. BECK WARSZAWA 2012 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej i inne akty prawne 11. wydanie Stan prawny: 10 sierpnia 2012 r. Redakcja: Aneta Flisek © Wydawnictwo C. H. Beck 2012 Informacje wydawcy: Spisy treści poszczególnych ak- tów oraz tytuły artykułów umieszczone w nawia- sach kwadratowych pochodzą od redakcji. Są one, tak jak i przypisy, chronione prawem autorskim. Wydawnictwo C. H. Beck, Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Wydawnictwo C. H. Beck Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-4236-8 ISBN e-book 978-83-255-4237-5 Spis treści 275 283 1 59 9 maja 1996 r. (Dz.U. Nr 73, poz. 350) Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VI Wprowadzenie – Prof. dr hab. Lech Garlicki . . . . . . . . . . . . . . . VII 1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwiet- nia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Kodeks wyborczy z dnia 5 stycznia 2011 r. (Dz.U. Nr 21, poz. 112) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2a. Ustawa Przepisy wprowadzające ustawę – Kodeks wyborczy z dnia 5 stycznia 2011 r. (Dz.U. Nr 21, poz. 113) . . . . . . . . . 3. Ustawa o wykonywaniu mandatu posła i senatora z dnia . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Ustawa o sejmowej komisji śledczej z dnia 21 stycznia 1999 r. (Dz.U. Nr 35, poz. 321) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Ustawa o współpracy Rady Ministrów z Sejmem i Senatem w sprawach związanych z członkostwem Rzeczypospolitej Polskiej w Unii Europejskiej z dnia 8 października 2010 r. (Dz.U. Nr 213, poz. 1395) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Ustawa o Trybunale Konstytucyjnym z dnia 1 sierp- nia 1997 r. (Dz.U. Nr 102, poz. 643) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Ustawa o Trybunale Stanu z dnia 26 marca 1982 r. (Dz.U. Nr 11, poz. 84) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Ustawa o Rzeczniku Praw Obywatelskich z dnia 15 lipca 1987 r. (Dz.U. Nr 21, poz. 123) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Ustawa o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych z dnia 31 stycznia 1980 r. (Dz.U. Nr 7, poz. 18) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379 Indeks rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393 317 327 307 351 369 V Wykaz skrótów Cyfry w nawiasach oznaczają pozycję w spisie treści. GodłoRPU . . . . . . . . . Ustawa o godle, barwach i hymnie Rzeczypospo- litej Polskiej oraz pieczęciach państwowych (9) Konstytucja . . . . . . . . Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (1) KWybU . . . . . . . . . . Ustawa – Kodeks wyborczy (2) ManPosłU . . . . . . . . Ustawa o wykonywaniu mandatu posła i sena- tora (3) wyborczy (2a) PWKWybU . . . . . . . Ustawa Przepisy wprowadzające ustawę – Kodeks RPOU . . . . . . . . . . . . Ustawa o Rzeczniku Praw Obywatelskich (8) SejmKomŚU . . . . . . . Ustawa o sejmowej komisji śledczej (4) TKU . . . . . . . . . . . . Ustawa o Trybunale Konstytucyjnym (6) TSU . . . . . . . . . . . . . Ustawa o Trybunale Stanu (7) WspółRMU . . . . . . . . Ustawa o współpracy Rady Ministrów z Sejmem i Senatem w sprawach związanych z członko- stwem Rzeczypospolitej Polskiej w Unii Europej- skiej (5) VI Wprowadzenie Prof. dr hab. Lech Garlicki Spis treści VII X I. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II. Konstytucja jako ustawa zasadnicza . . . . . . . . . . . . III. Rzeczpospolita – zasady konstytucyjnego ustroju pań- XII stwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XVI IV. Konstytucyjny status jednostki . . . . . . . . . . . . . . . . XIX V. Źródła prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XXI VI. Parlament . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XXIII VII. Prezydent . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VIII. Rada Ministrów i administracja publiczna . . . . . . . . XXV IX. Samorząd terytorialny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XXVII X. Władza sądownicza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XXVIII XXIX XI. Stany nadzwyczajne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XII. Polska w Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . XXX I. Uwagi wstępne Obecna Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej została uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe (tzn. Sejm i Senat połączone w jeden organ) w dniu 2 kwietnia 1997 r., znalazła zatwierdzenie w referen- dum ogólnonarodowym w dniu 25 maja 1997 r. i – po podpisaniu przez Prezydenta RP – weszła w życie z dniem 17 października 1997 r. Stanowiła ona siódmy akt konstytucyjny dwudziestowiecznej Polski: w okresie międzywojennym obowiązywała najpierw tzw. Mała Kon- stytucja z 1919 r., a potem dwie konstytucje pełne: Marcowa z 1921 r. i Kwietniowa z 1935 r. Po drugiej wojnie światowej uchwalono naj- pierw tzw. Małą Konstytucję z 1947 r., która – w 1952 r. – została zastąpiona Konstytucją PRL, istniejącą w polskim porządku prawnym przez następne 40 lat. Przełom 1989 r. znalazł najpierw wyraz w dwóch obszernych nowelizacjach Konstytucji z 1952 r. (określanych czasem jako nowele kwietniowa i grudniowa), a w 1992 r. uchwalono kolejną Małą Konstytucję (ustawa konstytucyjna z 17.10.1992 r. o wzajem- nych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą RP oraz o samorządzie terytorialnym). Utrzymała ona w mocy część przepisów Konstytucji z 1952 r., co wprowadziło bardzo złożoną sytuację współ- VII Wprowadzenie istnienia unormowań konstytucyjnych przyjętych w różnych okresach historycznych i wyrażających odmienne wizje ustrojowe. Potrzebę opracowania nowej Konstytucji RP uświadomiono sobie już jesienią 1989 r., gdy stało się oczywiste, że proces transformacji ustrojowej nabiera pełnego charakteru. Obie izby parlamentu (wybrane – przypomnijmy – w czerwcu 1989 r.) powołały swoje Komisje Kon- stytucyjne, a pierwotnym zamiarem było uchwalenie nowej konstytucji w dniu 3 maja 1991 r., w symbolicznym związku z 200-leciem tzw. Konstytucji 3 Maja. Spory polityczne przekreśliły jednak to zamierze- nie i dla uporządkowania prac konstytucyjnych unormowano ich tryb w specjalnej ustawie konstytucyjnej z 23 kwietnia 1992 r. o trybie przygotowania i uchwalenia Konstytucji RP. Ustawa ta przewidywała, że ostateczny projekt nowej konstytucji zostanie opracowany przez Komisję Konstytucyjną Zgromadzenia Na- rodowego, złożoną z 46 posłów i 10 senatorów i obradującą z udziałem przedstawicieli innych konstytucyjnych organów państwa (Prezydenta, Rady Ministrów i Trybunału Konstytucyjnego), organizacji społecz- nych oraz kościołów i związków wyznaniowych. Komisja Konstytu- cyjna miała pracować w oparciu o wstępne projekty, które mogły być zgłaszane przez Prezydenta RP oraz przez grupy 56 parlamen- tarzystów; w 1994 r. przyznano też to prawo grupom co najmniej 500 000 wyborców (inicjatywa ludowa). Ostatecznie Komisja Kon- stytucyjna pracowała nad 7 projektami, wniesionymi przez: Komisję Konstytucyjną Senatu I kadencji (projekt sygnowała grupa 56 posłów i senatorów), Polskie Stronnictwo Ludowe i Unię Pracy, Konfederację Polski Niepodległej, Unię Wolności, Sojusz Lewicy Demokratycznej, prezydenta Lecha Wałęsę, NSZZ Solidarność i ugrupowania centro- prawicowe (tzw. projekt obywatelski wniesiony w drodze inicjatywy ludowej). Prace Komisji Konstytucyjnej ZN toczyły się w 6 stałych podkomisjach, przygotowujących poszczególne fragmenty konstytucji, brała też w nich udział duża grupa ekspertów. W styczniu 1997 r. – po blisko 100 posiedzeniach – Komisja Konstytucyjna przyjęła finalny projekt konstytucji. Po dwóch miesiącach ożywionych konsultacji poli- tycznych, projekt (w nieco zmienionej wersji) uchwaliło Zgromadzenie Narodowe. Następnie swoje poprawki zgłosił prezydent, a Zgromadze- nie rozpatrzyło je i – w dniu 2 kwietnia 1997 r. – dokonało ostatecznego uchwalenia Konstytucji. Jak już wspomniano, kolejnym etapem postę- powania było poddanie Konstytucji pod referendum ogólnonarodowe: przy skromnej frekwencji (42,86 uprawnionych) Konstytucja została zaakceptowana, choć skąpą większością głosów (6 398 641 głosów „za”, wobec 5 570 493 głosów „przeciw”). VIII Wprowadzenie Należy przypomnieć, że pracom konstytucyjnym towarzyszyły ostre spory polityczne. Ponieważ w parlamencie – wybranym jesienią 1993 r. – zdecydowaną większość miały ugrupowania lewicowe (SLD, PSL i UP), tworzące – wraz z Unią Wolności – tzw. koalicję konstytu- cyjną, opozycja prawicowa koncentrowała się raczej na kampanii re- ferendalnej, nawołując do odrzucenia projektu konstytucji, przedsta- wionego przez Komisję Konstytucyjną ZN. Stąd konieczne stały się różnego rodzaju rewizje tego projektu już w trakcie prac Zgromadze- nia, m.in. wychodzące naprzeciw niektórym propozycjom zgłaszanym ze strony Kościoła. Utrudniło to nadanie konstytucji w pełni jednoli- tego charakteru, ale umożliwiło jej przyjęcie przez Naród i ułatwiło późniejszy proces jej stosowania. W latach następnych Konstytucja funkcjonowała w zmieniających się warunkach politycznych (przypo- mnijmy, że jesienne wybory parlamentarne w 1997 r. wygrały ugru- powania centroprawicowe, po wyborach 2001 r. większość sejmową uformowała koalicja SLD-UP-PSL, w wyborach w 2005 r. najsilniej- szą partią okazał się PiS, a w wyborach 2007 – PO). Czterokrotnie dokonał się więc proces alternacji politycznej (a przypomnijmy, że po- dobny efekt przyniosły wybory prezydenckie w 2005 r.). Trzykrotnie (2000, 2003 i 2007) doszło też do rozpadu większości sejmowej i po- jawienia się rządu mniejszościowego; podobna sytuacja utrzymywała się przez kilka pierwszych miesięcy V kadencji Sejmu. Tylko jednak raz – w 2007 r. – doprowadziło to niemal natychmiast do przedter- minowych wyborów parlamentarnych. To, że za każdym razem proces zmiany władzy i jej sprawowania przebiegał w sposób prawnie upo- rządkowany dowodzi, że Konstytucja z 1997 r. okazała się dokumen- tem zdolnym do kształtowania demokratycznych ram procesu rządze- nia i w tym sensie zyskała aprobatę wszystkich ważniejszych uczestni- ków życia politycznego. Równie sprawnie mechanizmy konstytucyjne zadziałały wiosną 2010, gdy śmierć Prezydenta RP i szeregu innych osób piastujących urzędy państwowe, wywołała konieczność szybkiego uruchomienia procedury zastępstwa prezydenta, nowych wyborów pre- zydenckich (które, jak wiadomo, wygrał B. Komorowski) i obsadze- nia innych opróżnionych urzędów i stanowisk. Wybory parlamentarne w 2011 r. pokazały natomiast, że – po raz pierwszy od 1989 r. – rzą- dząca większość potrafiła wygrać wybory. Konstytucja z 1997 r. dała też dobrą podstawę sfinalizowania procesu integracji Polski ze światem zachodnim, tak więc wejścia najpierw do NATO (1999), a potem do Unii Europejskiej (2004). Konstytucja okazała się też dokumentem stabilnym: choć stale dys- kutuje się nad różnego rodzaju jej zmianami – tekst (podbudowany IX Wprowadzenie bogatym już orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego) uległ dotąd zmianie tylko dwa razy: – ustawą z 8.9.2006 r., która nadała nową treść art. 55 (ekstrady- cja), dostosowując go do – obowiązującej w Unii Europejskiej – procedury europejskiego nakazu aresztowania, – ustawą z 7.5.2009 r., która dodała ust. 3 do art. 99, przewidu- jąc utratę biernego prawa wyborczego do Sejmu i Senatu (więc także – utratę aktualnie pełnionego mandatu) przez osobę ska- zaną prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego (przepis ten nabrał mocy prawnej od kadencji parlamentu rozpoczętej się w 2011 roku). II. Konstytucja jako ustawa zasadnicza Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r. składa się z 243 artykułów, po- przedzonych obszernym Wstępem (zwanym niekiedy preambułą) i uję- tych w trzynastu rozdziałach, określających najpierw podstawowe za- sady ustroju (rozdział I, zatytułowany „Rzeczpospolita”), podstawowe prawa, wolności i obowiązki jednostki (rozdział II) oraz system źródeł prawa (rozdział III). Następnie, normowane są zasady powoływania i funkcjonowania oraz kompetencje najważniejszych organów państwa (tzw. organów konstytucyjnych): Sejmu i Senatu (rozdział IV), Pre- zydenta RP (rozdział V), Rady Ministrów i administracji rządowej (rozdział VI), samorządu terytorialnego (rozdział VII), sądów i try- bunałów (rozdział VIII) oraz organów kontroli państwowej i ochrony prawa (rozdział IX, dotyczący NIK, RPO oraz KRRiT). Ostatnia grupa przepisów konstytucyjnych dotyczy materii o specyficznym charakte- rze: finansów publicznych (rozdział X), stanów nadzwyczajnych (roz- dział XI) oraz zmiany konstytucji (rozdział XII), a zamknięcie tekstu stanowią przepisy przejściowe i końcowe (rozdział XIII). Konstytucja jest aktem obszernym, zarówno w porównaniu do swych polskich poprzedniczek, jak i do innych ustaw zasadniczych współcze- snego świata. Należy zauważyć, że rozrost zakresu regulacji konsty- tucyjnej jest jednym z typowych elementów współczesnego konstytu- cjonalizmu i wynika z rosnącej roli prawnej tego aktu. Konstytucja stanowi bowiem nie tylko istotny dokument polityczny, ale jest też aktem prawnym, tzn. ustanawia – w sposób bezwzględnie wiążący – prawa, obowiązki i zadania wszystkich adresatów jej norm. Dotyczy to w szczególności organów władzy publicznej, które w swej działalno- ści mają obowiązek realizowania przepisów konstytucji, tzn. nie tylko X Wprowadzenie nie mogą podejmować działań sprzecznych z konstytucją, ale powinny podejmować działania służące możliwie najpełniejszemu urzeczywist- nianiu jej postanowień. Stąd konstytucję określa się jako najwyższy akt prawa stanowionego: ustawę zasadniczą (art. 8 ust. 1) i wymaga, aby wszystkie inne unormowania prawne były jej podporządkowane. Przepisy konstytucji stosuje się bezpośrednio (art. 8 ust. 2), co m.in. oznacza, że każdy może żądać, by znajdowały one zastosowanie przy rozstrzyganiu sporów prawnych go dotyczących. Tym samym unormowanie określonych materii wprost w konstytucji ma znaczenie gwarancyjne, bo oznacza, że wszystkie organy władzy publicznej muszą tych unormowań przestrzegać, w szczególności nie mogą one ulec zmianie w drodze uchwalania przez parlament ustaw zwykłych. Jedną z cech charakteryzujących konstytucję jako ustawę zasadniczą jest szczególny tryb jej zmiany, co politycznie oznacza zwykle konieczność uzyskania aprobaty także części ugrupowań opo- zycyjnych dla dokonania takiej zmiany. Konstytucja z 1997 r. może być zmieniona tylko w drodze szczególnej ustawy uchwalonej najpierw – większością dwóch trzecich głosów przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów – przez Sejm, a potem – bezwzględną więk- szością głosów przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów – przez Senat (art. 235 ust. 4). Obowiązują szczególne, dłuższe terminy rozdzielające poszczególne etapy procedury parla- mentarnej, co ma chronić przed nieprzemyślanym pośpiechem przy nowelizowaniu konstytucji. Jeżeli natomiast zmiany dotyczą przepi- sów zawartych w rozdziale I („Rzeczpospolita”), II („Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela”) lub XII („Zmiana konstytucji”), to – już po ich uchwaleniu przez parlament – prezydent, Senat lub grupa co najmniej 92 posłów mogą zażądać, by zmiany te zostały poddane referendum zatwierdzającemu (art. 235 ust. 6). Dokonywanie zmian konstytucji nie jest możliwe w czasie obowiązywania jednego ze stanów nadzwyczajnych (art. 228 ust. 6). Jednym z najważniejszych środków ochrony nadrzędności konstytu- cji jest ustanowienie szczególnych procedur sądowych dla rozpozna- wania zarzutów naruszenia jej postanowień. W Polsce podstawową rolę odgrywają w tym zakresie Trybunał Konstytucyjny (właściwy przede wszystkim do badania zgodności z konstytucją ustaw i innych aktów normatywnych – art. 188 i art. 193) oraz Trybunał Stanu (właściwy m.in. do orzekania o naruszeniach konstytucji przez osoby zajmu- jące najwyższe stanowiska w łonie władzy wykonawczej – art. 145 i art. 156). XI Wprowadzenie III. Rzeczpospolita – zasady konstytucyjnego ustroju państwa Konstytucja z 1997 r., jak większość aktów tego typu, formułuje najpierw pewne podstawowe zasady i wartości, których realizacji mają służyć dalsze, bardziej szczegółowe postanowienia. Gdy chodzi o war- tości, to najważniejsze z nich wymienione są we „Wstępie”, łączącym cechy deklaracji aksjologicznej i dokumentu prawnego. Zawiera on tre- ści o różnym charakterze. Niektóre sformułowania odnoszą się do pol- skiej historii i tradycji, w tym kontekście widzieć należy odwołanie się do Boga, a także nawiązanie do okresu I i II Rzeczypospolitej, z pomi- nięciem czasów PRL. Inne określają cele i nadzieje związane z przyj- mowaną Konstytucją (zagwarantowanie praw obywatelskich, rzetelność i sprawność działania instytucji publicznych), podstawy aksjologiczne jej unormowań (poszanowanie wolności i sprawiedliwości, współdzia- łanie władz, dialog społeczny, zasada subsydiarności), związki z pra- wem natury (nawiązanie do przyrodzonej godności człowieka), a także wskazują rolę konstytucji jako najwyższej (zasadniczej) ustawy pań- stwa. Określenie zasad konstytucyjnego ustroju państwa można odnaleźć przede wszystkim w rozdziale I, złożonym zresztą także z przepisów o znacznie szczegółowszym charakterze. Wskazać można sześć naj- ważniejszych zasad: A. Zasada suwerenności Narodu – jak wskazuje art. 4 ust. 1 „wła- dza zwierzchnia w RP należy do Narodu”, co m.in. oznacza, że władzy tej nie może sobie uzurpować żadna węższa klasa czy grupa społeczna. Pojęcie „Narodu” ma charakter filozoficzno-społeczny, a nie etniczny i odnosi się do wspólnoty wszystkich obywateli Rzeczpospolitej (co zresztą zaznaczone jest wyraźnie we „Wstępie” do Konstytucji). Formy wykonywania władzy przez Naród określa art. 4 ust. 2, przy- pisujący podstawowy charakter instytucjom demokracji przedstawiciel- skiej (pośredniej). Władza wykonywana ma więc być poprzez organy pochodzące z wyboru – na szczeblu centralnym przez Sejm i Se- nat. Ten szczególny, przedstawicielski charakter parlamentu oznacza, po pierwsze, że może i powinna mu być przyznana wiodąca pozycja w systemie stosunków z władzą wykonawczą, a – po drugie, że musi być szanowany jego pluralistyczny charakter, bo jednym z podstawo- wych zadań parlamentu jest stwarzanie ram dla politycznej działalności opozycji. Odmienną drogą wykonywania władzy przez naród są procedury demokracji bezpośredniej: ludowa inicjatywa ustawodawcza (art. 118 ust. 2) i – przede wszystkim – referendum. Konstytucja zna cztery rodzaje referendów: 1) ogólnokrajowe w sprawach o szczególnym zna- XII Wprowadzenie czeniu dla państwa (art. 125 – przeprowadzane ono może być na pod- stawie decyzji Sejmu lub decyzji Prezydenta podjętej za zgodą Se- natu); 2) w sprawie wyrażenia zgody na ratyfikację umowy międzyna- rodowej przewidującej przekazanie organizacji lub organowi między- narodowemu kompetencji organów władzy państwowej w niektórych sprawach (art. 90 ust. 2); 3) w sprawie zatwierdzenia zmiany konsty- tucji dotyczącej postanowień zawartych w jej rozdziałach I, II lub XII (art. 235 ust. 6); 4) referendum lokalne (art. 170). Zasada suweren- ności narodu odnosi się do określenia podmiotu władzy w RP, więc należy do sfery prawa konstytucyjnego. Mimo zaś językowej bliskości, stanowi coś zupełnie innego niż – należąca do sfery prawa międzynaro- dowego – zasada suwerennej pozycji państwa polskiego w stosunkach zewnętrznych (zob. niżej pkt XII). B. Zasada demokratycznego państwa prawnego (art. 2) wyraża nakaz oparcia organizacji i funkcjonowania władz publicznych na idei rządów prawa. Oznacza to, najpierw, obowiązek wszystkich władz i osób urzędowych do szanowania i przestrzegania obowiązującego prawa, w szczególności do działania tylko „na podstawie i w granicach prawa” (art. 7). Od prawodawcy zasada ta wymaga też, by w procesie stanowienia prawa respektował on pewne podstawowe kanony, zapew- niające ochronę praw i interesów jednostki, w szczególności zakaz nadawania przepisom prawa mocy wstecznej (zakaz retroakcji), nakaz poszanowania praw nabytych i interesów w toku, nakaz zapewnienia przepisom prawa należytej precyzji (określoności), nakaz publikowa- nia przepisów prawa w sposób powszechnie dostępny i poprzedzający ich wejście w życie. Obok tych, określanych czasem jako formalne, wymagań pod adre- sem procesu tworzenia prawa, omawiana zasada nakazuje też, by treść stanowionego prawa odpowiadała ogólnym wymogom sprawiedliwo- ści i równości. Łączy się z tym idea proporcjonalności: gdy unor- mowanie prawne służy harmonizowaniu przeciwstawnych interesów, musi zachowywać równowagę między wagą interesu (wartości) chro- nionej a rangą interesu (wartości) ulegającego z tej racji ogranicze- niom. Wszystkie te rozstrzygnięcia wymagają dokonywania ocen po- litycznych i aksjologicznych, więc z tego względu ich podejmowanie musi należeć przede wszystkim do parlamentu, zawsze jednak działają- cego pod kontrolą Trybunału Konstytucyjnego, który często powołuje art. 2 Konstytucji jako podstawę swoich wyroków. Artykuł 2 Konstytucji formułuje też nakaz urzeczywistniania przez RP „zasad sprawiedliwości społecznej”, co wprowadza pierwiastek so- cjalny do celów działania władz publicznych i koresponduje z zasadą XIII Wprowadzenie społecznej gospodarki rynkowej, wyrażoną w art. 20, zaś art. 1 – przy- pominając, iż Rzeczpospolita jest „dobrem wspólnym wszystkich oby- wateli” wymaga poszanowania interesu publicznego w procesie stano- wienia i stosowania prawa. C. Zasada społeczeństwa obywatelskiego odzwierciedla postulat, by obywatel stał się podmiotem (więc świadomym i aktywnym uczest- nikiem) procesów przemian w naszym kraju, a nie jedynie biernym adresatem poleceń władzy. Aby było to możliwe, konieczne jest m.in. umożliwienie obywatelom organizowania się dla obrony i reprezenta- cji swych interesów. Znaczenie podstawowe ma tu zasada pluralizmu politycznego, tzn. swoboda tworzenia i działania partii politycznych (art. 11). Dalszymi elementami są: swoboda tworzenia i działania in- nych zrzeszeń (art. 12 i art. 58), w szczególności związków zawodo- wych i organizacji pracodawców (art. 59) oraz samorządów zawodo- wych, zwłaszcza w tzw. zawodach zaufania publicznego (art. 17). Drugim wymiarem społeczeństwa obywatelskiego jest istnienie sa- morządu terytorialnego, pozwalającego na samodzielne rozwiązywanie spraw o znaczeniu lokalnym (art. 16), z czym wiąże się nakaz za- pewnienia decentralizacji administracji publicznej (art. 15), lecz tylko w granicach pozwalających na zachowanie jednolitego (unitarnego) charakteru państwa (art. 3). Za przesłanki powstania społeczeństwa obywatelskiego uznaje się także istnienie wolnych i pluralistycznych środków masowego prze- kazu (art. 14 i art. 54), a także swobodę tworzenia i działania związ- ków wyznaniowych (art. 25 m.in. formułujący zasadę równouprawnie- nia kościołów i związków wyznaniowych oraz oparcia ich stosunków z państwem na poszanowaniu ich autonomii, na wzajemnej niezależ- ności i na współdziałaniu dla dobra człowieka i dobra wspólnego). D. Zasada podziału władz (art. 10) określa sposób zorganizowa- nia aparatu państwowego. W największym uproszczeniu powiedzieć można, że wyodrębnia ona trzy podstawowe sfery działania państwa (ustawodawstwo, wykonawstwo i wymierzanie sprawiedliwości) i wy- maga, by w każdej z nich działały oddzielone od siebie grupy organów państwowych (odpowiednio: parlament; prezydent, rząd i administracja oraz sądy). Pozycja sądów wobec władzy ustawodawczej i wykonaw- czej charakteryzuje się przede wszystkim niezależnością: tylko sądy (i trybunały) mogą sprawować wymiar sprawiedliwości i w tym zakre- sie żaden inny organ państwowy nie może oddziaływać na ich rozstrzy- gnięcia. Organy i przedstawiciele władzy ustawodawczej i wykonaw- czej muszą tą niezależność szanować, bo tylko pod tym warunkiem sądy i trybunały mogą sprostać zadaniu niezawisłego kształtowania praw i obowiązków obywateli. XIV Wprowadzenie Natomiast stosunki między władzą ustawodawczą a wykonawczą oparte są na skomplikowanym systemie powiązań, zwanych czasem „systemem hamulców i równowagi” i mających na celu wzajemne kon- trolowanie się tych władz. W poszczególnych państwach przyjmuje się bardzo różne wersje tego systemu; obecne rozwiązania polskie można scharakteryzować w czterech punktach. Po pierwsze, Konstytucja z 1997 r., w nawiązaniu do polskiej tra- dycji, przyjmuje tzw. parlamentarny model rządów (a – tym samym – odrzuca model prezydencki). Oznacza to, że podstawowymi aktorami procesu rządzenia są, z jednej strony – parlament (a w jego ramach – Sejm), a z drugiej – Rada Ministrów z premierem na czele. Rada Mi- nistrów zostaje utworzona w oparciu o aprobatę większości sejmowej i ponosi przed Sejmem odpowiedzialność parlamentarną. Natomiast prezydent pełni funkcję głowy państwa, ale pozostaje oddzielony od Rady Ministrów i nie ma prawnych możliwości kierowania jej dzia- łalnością. Zarazem, i tu polskie rozwiązania nie są do końca konse- kwentne, bo prezydent pochodzi z wyborów powszechnych, co stwa- rza mu silniejszą pozycję niż w „klasycznych” modelach parlamen- tarnych. Co więcej, niekiedy w praktyce życia politycznego pozycja kolejnych premierów okazała się słabsza niż zakładali to twórcy kon- stytucji, a tym samym odpowiednio umacniała się pozycja prezydenta. Po drugie, Konstytucja z 1997 r., w nawiązaniu do polskiej tradycji, nie przyjęła pełnej równowagi pozycji władzy ustawodawczej i władzy wykonawczej, a przyznała nieco silniejszą rolę parlamentowi (a w jego ramach Sejmowi jako „pierwszej izbie”). Warunkiem jest jednak ist- nienie w Sejmie stabilnej większości zdolnej do wyłonienia rządu, udzielania mu poparcia, ale i oddziaływania na jego funkcjonowanie. Po trzecie, Konstytucja z 1997 r., w nawiązaniu do rozwiązań Małej Konstytucji z 1992 r., nadała systemowi parlamentarnemu tzw. postać zracjonalizowaną, tzn. uzależniła rolę parlamentu, prezydenta i rządu od tego, czy w Sejmie istnieje stabilna większość zdolna do wyłonienia rządu. Jeżeli taka sytuacja zachodzi, to proces rządzenia jest realizo- wany przez większość sejmową wraz z rządem, przy czym na plan pierwszy wysuwa się rola premiera. Jeżeli natomiast zabraknie stabil- nej większości w Sejmie, to rośnie zwłaszcza rola prezydenta, który za- czyna odgrywać rolę arbitra między władzami, zyskuje większy wpływ na proces tworzenia (więc i działania) rządu, a także możliwość roz- wiązania parlamentu. Jest to jednak tylko „sytuacja rezerwowa”, wyni- kająca z niezdolności parlamentu do prawidłowego wykonywania jego konstytucyjnej roli, ale nie jest nieznana polskiej praktyce politycznej, bo rządy mniejszościowe działały w latach 2000–2001; 2003–2005; od listopada 2005 r. do maja 2006 r. i od sierpnia do listopada 2007. XV Wprowadzenie Po czwarte, Konstytucja z 1997 r., w nawiązaniu do polskiej tradycji, nie przyjęła równouprawnienia izb i przyznała Sejmowi rolę podsta- wowej, „pierwszej” izby parlamentu, zaś zadania Senatu ograniczyła do współudziału w wykonywaniu szeroko rozumianej (bo obejmującej też udział w stanowieniu prawa UE) funkcji ustawodawczej. Pamiętać oczywiście należy, że zasada podziału władz nie ma cha- rakteru absolutnego i istnieje cała grupa organów państwowych (m.in. NIK, RPO, KRRiT), które nie mieszczą się w tradycyjnym ich trójpo- dziale. E. Zasada społecznej gospodarki rynkowej (art. 20) dokonuje ogólnej charakterystyki ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej. Istotą tej koncepcji jest oparcie ustroju gospodarczego na powiązaniu dwóch podstawowych idei: gospodarki rynkowej (zakładającej, że podstawo- wym regulatorem procesów gospodarczych są prawa rynku) oraz pań- stwa socjalnego (zakładającej, że państwo może ingerować w funk- cjonowanie mechanizmów rynkowych, w szczególności dla ochrony najsłabszych grup społecznych). Konstytucja wskazuje podstawowe komponenty tego systemu: wolność działalności gospodarczej (art. 20 i art. 22, dopuszczającą ingerencję państwa tylko w drodze ustawy i tylko gdy wymaga tego interes publiczny; kryje się w niej zakaz powrotu do socjalistycznej gospodarki planowej), własność prywatną (art. 20, art. 21 i art. 64; musi ona stanowić podstawę systemu go- spodarczego, w czym kryje się m.in. zakaz powrotu do dominacji własności publicznej) oraz solidarność, dialog i współpraca partnerów społecznych (przede wszystkim związków zawodowych, pracodawców, ale i państwa jako organizatora życia społecznego), które muszą m.in. szanować zasadę, iż Rzeczpospolita jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli (art. 1). F. Zasada przyrodzonej godności człowieka („Wstęp” oraz art. 30), która wyznacza nie tylko treść konstytucyjnych przepisów o wolnościach i prawach jednostki (zob. niżej pkt IV), ale stanowi też uniwersalną wartość, której realizacji powinien być podporządko- wany zarówno cały system unormowań konstytucyjnych, jak i proces ich wykładni i stosowania. IV. Konstytucyjny status jednostki Konstytucja z 1997 r. zawiera obszerny katalog wolności i praw jednostki. Wyróżnia ona ich przedmiotowe kategorie (wolności i prawa osobiste – art. 38–56; wolności i prawa polityczne – art. 57–63; wolno- ści i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne – art. 64–76), formułuje XVI Wprowadzenie też pewne wspólne zasady ogólne (art. 30–37). Przy tworzeniu tych regulacji konstytucyjnych kierowano się m.in. dorobkiem międzyna- rodowych aktów ochrony praw człowieka, w szczególności treściami zawartymi w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, na straży któ- rej stoi Trybunał w Strasburgu. Trzeba podkreślić, że w zakresie praw człowieka polskie władze publiczne są związane nie tylko postanowie- niami konstytucyjnymi, ale też licznymi aktami prawa międzynarodo- wego (przyjętymi zwłaszcza w ramach ONZ, Rady Europy i MOP) oraz aktami prawa Unii Europejskiej zwłaszcza art. 6 Traktatu o Unii Europejskiej. Wszystkie te akty mają moc bezpośrednio obowiązującą w prawie polskim i można się na nie powoływać także w postępowaniu przed polskimi sądami. Konstytucja ustanawia trzy przewodnie zasady statusu jednostki: godność, wolność i równość. Znaczenie podstawowe należy przypi- sać zasadzie godności, nakazującej władzom publicznym traktowanie każdego w sposób respektujący fakt bycia człowiekiem, więc szanują- cym jego podmiotowość i autonomię. Została ona zapisana w art. 30, który: 1) określa godność jako przyrodzoną i niezbywalną cechę czło- wieka (wyprowadza więc jej istnienie z prawa natury, a nie z woli ustawodawcy państwowego); 2) określa ją jako źródło wolności i praw jednostki (nakazuje więc aby realizacji tej zasady podporządkowano treść wszystkich szczegółowych praw i wolności); 3) nadaje godności przymiot nienaruszalności (zakazuje więc jej ograniczania); 4) ustana- wia po stronie wszystkich władz publicznych obowiązek poszanowania i ochrony godności człowieka. Ujęcie zasady wolności (art. 31 ust. 1–2) nawiązuje do sformułowań francuskiej Deklaracji Praw z 1789 r. Wolność oznacza, że – z jednej strony, każdemu przysługuje swoboda czynienia wszystkiego, co nie jest przez prawo zakazane. Jednostka nie musi wskazywać podstawy prawnej swoich działań; jest to sytuacja odwrotna niż w odniesieniu do organów władzy publicznej, które mogą działać tylko, gdy prawo im na to pozwala (art. 7). Wolność oznacza dalej zakaz zmuszania ko- gokolwiek do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje. Zarazem jednak każdy ma obowiązek szanowania praw i wolności innych. Do- puszczalne są więc ograniczenia wolności jednostki (i to m.in. odróżnia wolność od godności), byle miały uzasadniony zakres i charakter. Równość (art. 32) oznacza nakaz jednakowego traktowania podmio- tów podobnych, tak w procesie stanowienia prawa (równość w prawie), jak i w procesie jego stosowania (równość wobec prawa). Odstępstwa od nakazu równego traktowania są dopuszczalne jedynie, gdy prze- mawiają za tym uzasadnione argumenty konstytucyjne, a ich zakres XVII Wprowadzenie pozostaje proporcjonalny do celu, jakim ograniczenia te mają służyć. Równość oznacza zarówno zakaz nieuzasadnionej dyskryminacji, jak i bezzasadnego uprzywilejowania. Konstytucja dodatkowo odnosi za- sadę równości do niektórych szczegółowych dziedzin życia społecz- nego: równouprawnienia kobiet i mężczyzn (art. 33), równości do- stępu do służby publicznej (art. 60), równej ochrony prawa własności (art. 64 ust. 2), a także równości praw wyborczych (art. 96 ust. 2, art. 127 ust. 1, art. 169 ust. 2). Konstytucja mówi o wolnościach i prawach „człowieka i obywa- tela”, co oznacza, że ich podmiotami są przede wszystkim osoby fi- zyczne. Zarazem uznaje się, że wiele praw i wolności może też przy- sługiwać osobom prawnym (podmiotom zbiorowym; zresztą o wielu z nich – np. kościoły, partie polityczne, związki zawodowe) konstytucja mówi bezpośrednio. Rozróżnienie statusu „człowieka” i „obywatela” wyznaczone jest posiadaniem obywatelstwa polskiego (art. 34), pewna grupa praw politycznych i socjalnych jest zastrzeżona tylko dla oby- wateli RP. Regułą jest jednak przyznanie praw i wolności każdemu, kto znajduje się pod władzą RP, niezależnie od obywatelstwa (art. 37). Trzeba też pamiętać, że wejście Polski do Unii Europejskiej nakazuje w znacznym stopniu przyznanie jednakowych wolności i praw obywa- telom innych państw UE. Adresatami konstytucyjnych wolności i praw są przede wszyst- kim władze publiczne, więc wszystkie podmioty, organy i instytu- cje – o państwowym lub samorządowym charakterze, które sprawują kompetencje władcze lub w sprawowaniu tych kompetencji uczestni- czą. Wszystkie te podmioty są obowiązane do respektowania wolności i praw jednostki, a także do podejmowania działań umożliwiających praktyczną realizację tych wolności i praw. Obowiązkowi temu od- powiadają roszczenia po stronie osób uprawnionych, w szczególności mogą one uruchamiać postępowania prawne różnego typu dla wyegze- kwowania należnych im wolności i praw (zob. art. 77–81). Konstytucja formułuje jednak także tzw. zasady polityki państwa (np. art. 18, art. 71 ust. 1, art. 72, art. 75, art. 76). Nakładają one na organy władzy pu- blicznej obowiązek podejmowania działań służących ich realizacji, ale nie tworzą roszczeń indywidualnych, nadających się do dochodzenia na drodze sądowej. Konstytucja dopuszcza ustanawianie ograniczeń poszczególnych wolności i praw, zarazem ustanawia jednak zespół warunków, które muszą być w takim wypadku dochowane (art. 31 ust. 3). Po pierwsze, ograniczenia takie mogą być ustanawiane tylko w ustawie. Po drugie, ich ustanowienie musi służyć realizacji jednej z następujących warto- XVIII Wprowadzenie ści: bezpieczeństwo państwa, porządek publiczny, środowisko, zdro- wie publiczne, moralność publiczna, wolności i prawa innych osób. Po trzecie, ograniczenia te mogą być ustanawiane tylko w zakresie „ko- niecznym w demokratycznym państwie” (zasada proporcjonalności) i nie mogą naruszać istoty wolności i praw (nie mogą ich przekreślać w całości). Konstytucja ustanawia różnego rodzaju instytucje i procedury gwa- rantujące realizację wolności i praw, m.in. procedurę skargi konsty- tucyjnej (art. 79) oraz urząd Rzecznika Praw Obywatelskich (art. 80 i art. 208–212), powoływanego przez Sejm za zgodą Senatu i wypo- sażonego w szereg kompetencji interwencyjnych wobec innych władz. jednostki (art. 82–86), zawsze jednak konieczne jest przy tym ich skonkrety- zowanie w drodze ustawy zwykłej. Samoistne (bezpośrednie) zastoso- wanie mają bowiem tylko konstytucyjne przepisy o wolnościach i pra- wach. Konstytucja określa wreszcie pewne obowiązki V. Źródła prawa Konstytucja z 1997 r. jest pierwszą polską ustawą zasadniczą, w któ- rej (rozdz. III) podjęto próbę całościowego ujęcia systemu źródeł prawa. Podstawowy charakter ma w tym zakresie rozróżnienie prze- pisów prawa o powszechnie obowiązującym charakterze (tzn. takich, których adresatem może być każdy, w szczególności jednostka) oraz przepisów o charakterze wewnętrznym (tzn. takich, których adresa- tami mogą być tylko jednostki organizacyjnie podległe organowi wy- dającemu te przepisy – art. 93). O ile kompetencje do stanowienia przepisów wewnętrznych nie zostały szczegółowo ujęte na poziomie konstytucyjnym (bo wychodzono z założenia, że skoro przepisy te nie mogą być adresowane do obywatela, to problem dotyczy przede wszystkim stosunków wewnątrz administracji publicznej), to unormo- waniu kompetencji do stanowienia przepisów prawa powszechnie obo- wiązującego nadano charakter zupełny i zamknięty (art. 87). Oznacza to, że przepisy te mogą być wydawane tylko przez organy wyraźnie do tego w konstytucji upoważnione i tylko w takich formach praw- nych, jakie konstytucja wyraźnie przewiduje. Zarazem źródła prawa powszechnie obowiązującego zostały ujęte w system, zbudowany na zasadzie hierarchiczności, co wymaga, aby akty niższego rzędu były zgodne z aktami wyższego rzędu. Najwyższe miejsce w systemie źródeł prawa powszechnie obowią- zującego zajmuje konstytucja (art. 8 ust. 1). Jak już wspomniano, XIX
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Konstytucja RP. Wydanie 11
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: