Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00331 010941 7475440 na godz. na dobę w sumie
Konstytucjonalizacja Unii Europejskiej a sądownictwo konstytucyjne. Wielopoziomowa współpraca czy rywalizacja? - ebook/pdf
Konstytucjonalizacja Unii Europejskiej a sądownictwo konstytucyjne. Wielopoziomowa współpraca czy rywalizacja? - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 340
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-090-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Opracowanie podejmuje zagadnienie konstytucjonalizacji Unii Europejskiej, w tym stosunku łączącego sądy konstytucyjne państw członkowskich z Trybunałem Sprawiedliwości UE. Temat ten jest szeroko dyskutowany zarówno w krajach Europy Zachodniej, jak i w państwach Europy Środkowo-Wschodniej z uwagi na ich stosunkowo niedługie członkostwo w Unii Europejskiej i pojawiające się w związku z tym problemy dotyczące granic stawianych prawu unijnemu, przenikającemu krajowe porządki prawne.

Autorka stawia tezę, że Trybunał Sprawiedliwości UE - nie będąc de iure sądem konstytucyjnym - de facto pełni funkcje typowe dla sądownictwa konstytucyjnego, strzegąc porządku konstytucyjnego Unii, traktaty zaś, będące umowami prawa międzynarodowego, z uwagi na ich materialną treść można uważać za akty o randze konstytucyjnej.

Publikacja jest skierowana do sędziów Trybunału Konstytucyjnego, ich asystentów oraz prawników zajmujących się zawodowo problemami sądownictwa konstytucyjnego, a także do pracowników naukowo-dydaktycznych oraz studentów wydziałów prawa, stosunków międzynarodowych i europeistyki.

Praca jest pierwszym tak kompleksowym ujęciem zagadnienia wskazanego w jej tytule, nie ma swojego odpowiednika na polskim rynku wydawniczym. Z uwagi na jej tematykę oraz sposób przedstawienia będzie ona atrakcyjną pozycją wydawniczą dla osób zainteresowanych prawem konstytucyjnym i prawem unijnym .
z recenzji dr hab. Moniki Florczak-Wątor
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

konstytucjonalizacja unii europejskiej a sądownictwo konstytucyjne Wielopoziomowa współpraca czy rywalizacja? Danuta Kabat-Rudnicka MONOGRAFIE WARSZAWA 2016 Publikacja dofi nansowana przez Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Stan prawny na 1 września 2016 r. Recenzent Dr hab. Monika Florczak-Wątor, Uniwersytet Jagielloński Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Adam Choiński Opracowanie redakcyjne Agnieszka Bąk Łamanie Wolters Kluwer Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN 978-83-8092-819-0 ISSN 1897-4392 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów  / 7 Uwagi wprowadzające  / 13 Rozdział 1 Proces integracji europejskiej i jego prawne implikacje  / 29 1.1. Od traktatów rzymskich do traktatu ustanawiającego Unię Europejską  / 29 1.2. Traktat konstytucyjny i traktat lizboński  / 32 1.3. Tożsamość prawnomiędzynarodowa Unii Europejskiej  / 37 1.4. Upodmiotowienie jednostki w prawie Unii Europejskiej  / 43 Rozdział 2 Trybunał Sprawiedliwości w systemie instytucjonalnym   Unii Europejskiej  / 55 2.1. System instytucjonalny Unii Europejskiej  / 55 2.2. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej  / 60 2.3. Rola Trybunału Sprawiedliwości w kształtowaniu podstaw prawnych Unii Europejskiej  / 66 2.3.1. Materialny konstytucjonalizm  / 67 2.3.2. Strukturalny konstytucjonalizm  / 71 Rozdział 3 Konstytucjonalizacja Unii Europejskiej  / 85 3.1. Konstytucja jako najwyższy akt ustawodawczy  / 89 3.2. Prawo międzynarodowe, prawo integracji, prawo konstytucyjne  / 95  Spis treści 3.3. Traktat jako akt konstytucyjny  / 98 3.3.1. Ujęcie formalne  / 98 3.3.2. Ujęcie materialne  / 103 3.4. Konstytucja europejska na tle porównawczym  / 107 Rozdział 4 Sądownictwo konstytucyjne  / 114 4.1. Doktryna sądownictwa konstytucyjnego  / 114 4.2. Modele sądownictwa konstytucyjnego  / 122 4.2.1. Kontrola scentralizowana  / 131 4.2.2. Kontrola zdecentralizowana  / 141 4.3. Tradycja prawa kodeksowego i prawa precedensowego  / 154 4.4. Trybunał Sprawiedliwości jako sąd konstytucyjny  / 158 4.5. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej na tle porównawczym  / 170 Rozdział 5 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej   a sądy konstytucyjne państw członkowskich  / 179 5.1. Monizm i dualizm w prawie międzynarodowym  / 185 5.2. Sądy konstytucyjne wobec postępującego procesu integracji  / 189 5.3. Sądy konstytucyjne wobec kryzysu finansowego  / 263 5.4. Pozostałe gwarancje procesu integracji  / 268 5.5. Trybunał Sprawiedliwości a sądy konstytucyjne – współpraca czy rywalizacja?  / 278 Uwagi końcowe  / 287 Bibliografia  / 299  Wykaz skrótów BVerfGG   CT   EKPC  GG  JAE  k.p.k.  – Akty normatywne –  Gesetz über das Bundesverfassungsgericht / niemiecka ustawa o Federalnym Trybunale Konstytucyjnym – –  Constitutional Treaty / Traktat ustanawiający Konsty- tucję dla Europy (Dz. Urz. UE C 310 z 16.12.2004, s. 1) europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i pod- stawowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 li- stopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) – Grundgesetz / Ustawa Zasadnicza RFN – Jednolity akt europejski (Dz. Urz. WE L 169 z 29.06.1987, s. 1) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) KPP  TA  TEWEA  TEWG  – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 202 z 07.06.2016, s. 389) – Traktat z Amsterdamu zmieniający Traktat o Unii Euro- pejskiej, Traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie i niektóre związane z nimi akty (Dz. Urz. WE C 340 z 10.11.1997, s. 1) – Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (wersja skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 203 z 07.06.2016, s. 1) – Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospo- darczą  – Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Obronną – Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali – Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 202 z 07.06.2016, s. 47) – Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europej- skiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską podpisany w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r. (Dz. Urz. UE C 306 z 17.12.2007, s. 1) – Traktat o Unii Europejskiej podpisany w Maastricht dnia 7 lutego 1992 r. (Dz. Urz. WE C 191 z 29.07.1992, s. 1) – Traktat z Nicei zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, Traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie i niektó- re związane z nimi akty, podpisany w Nicei dnia 26 lu- tego 2001 r. (Dz. Urz. WE C 80 z 10.03.2001, s. 1) – Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana: Dz. Urz. UE C 202 z 07.06.2016, s. 13) – Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (Dz. Urz. WE C 224 z 31.08.1992, s. 6) Czasopisma i publikatory – American Journal of Comparative Law – Archiv des öffentlichen Rechts – Bundesgesetzblatt / niemiecki Federalny Dziennik Ustaw – Boletín Oficial del Estado / Państwowy Dziennik Urzę- dowy Hiszpanii – Bulletin of the European Communities – Geschäftsordnung des Bundesverfassungsgerichts – Common Market Law Review – Columbia Journal of European Law Wykaz skrótów TEWO  TEWWiS  TFUE  TL  TM  TN  TUE  TWE  Am. J.   Comp. L. AöR  BGBl.  BOE  Bull. EC  BVerfGGO  CMLR  Colum. J.   Eur. L.  Wykaz skrótów – Dziennik Ustaw – European Court Reports – European Journal of Legal Studies – European Law Review – Europejski Przegląd Sądowy – European Constitutional Law Review – Europäische Grundrechte-Zeitschrift – Europarecht – Europarecht Beiheft – European Journal of Law and Economics Duke J. Comp.  – Duke Journal of Comparative and International Law  Int’l L. Dz. U.  Dz. Urz. UE  – Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej Dz. Urz. WE  – Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich ECR  EJLS  E. L. Rev.  EPS  EuConst.  EuGRZ  EuR  EuR-Bei.  Eur. J.   Law Econ. EuZW  FAZ  Fordham  Int‘l L. J. Geo. Wash.   – George Washington International Law Review Int’l L. Rev. GLJ  Harv.   Int’l. L. J. Harv. L. Rev.  – Harvard Law Review ICL  Int’l J.   Const. L. Int’l J. Legal  – Info. JCMS  JO  JöR  Journal of Common Market Studies Journal Official Jahrbuch des öffentlichen Rechts – Europäische Zeitschrift für Wirtschaftsrecht – – Frankfurter Allgemeine Zeitung Fordham International Law Journal – German Law Journal – Harvard International Law Journal International Constitutional Law International Journal of Constitutional Law International Journal of Legal Information – – – – –  Wykaz skrótów – Journal officiel de la République française JORF  Mich. L. Rev.  – Michigan Law Review N.Y.U. L. Rev. – New York University Law Review OTK-A  – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzę- dowy, Seria A – Revue trimestrielle de droit européen – Państwo i Prawo – Przegląd Sejmowy – Roger Williams University Law Review PiP  Prz. Sejm.  Roger  Williams U. L. Rev. RTDeur.  Tex. Int’l L. J. – Texas International Law Journal Trinity C. L.   – Trinity College Law Review Rev. U.C. Davis J.   – U.C. Davis Journal of International Law Policy Int’l L.   Pol’y Va. J. Int’l L.  – Virginia Journal of International Law Va. L. Rev.  Yale L. J.  Zb. Orz.  ZfRV  ZöR  – Virginia Law Review – Yale Law Journal – Zbiór Orzeczeń – Zeitschrift für Rechtsvergleichung – Zeitschrift für öffentliches Recht Inne AG  BVerfG   COREPER  – Advocate General / Rzecznik Generalny –  Bundesverfassungsgericht / niemiecki Federalny Trybu- nał Konstytucyjny – Comité des Représentants Permanents / Komitet Stałych Przedstawicieli – Europejski Bank Centralny – Europejski Mechanizm Stabilizacyjny – – Europejski System Banków Centralnych europejski nakaz aresztowania EBC  EMS  ENA  ESBC  10 ETPC  EWEA  EWG  EWO  EWP  EWWiS  FTK  Jg  KE  KR  NSA  OGH  PE  QPC  RE RFN RP RPO SN SN USA SPI TK TO TSUE UE USA VfGH VwGH Wykaz skrótów – Europejski Trybunał Praw Człowieka – Europejska Wspólnota Energii Atomowej – Europejska Wspólnota Gospodarcza – Europejska Wspólnota Obronna – Europejska Wspólnota Polityczna – Europejska Wspólnota Węgla i Stali niemiecki Federalny Trybunał Konstytucyjny – – Jahrgang (rocznik) – Komisja Europejska – Komitet Regionów – Najwyższy Sąd Administracyjny – Österreichischer Oberster Gerichtshof / Sąd Najwyższy Austrii ds. Cywilnych i Karnych – Parlament Europejski – question prioritaire de constitutionnalité / priorytetowe pytanie konstytucyjne – Rada Europejska – Republika Federalna Niemiec – Rzeczpospolita Polska – Rzecznik Praw Obywatelskich – Sąd Najwyższy – Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych Ameryki – Sąd Pierwszej Instancji – Trybunał Konstytucyjny – Trybunał Obrachunkowy – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej – Unia Europejska – United States of America / Stany Zjednoczone Ameryki – Österreichischer Verfassungsgerichtshof / Trybunał Konstytucyjny Austrii – Österreichischer Verwaltungsgerichtshof / Sąd Admini- stracyjny Austrii WE – Wspólnota Europejska 11 Wykaz skrótów WHI – Walter Hallstein-Institut für Europäisches Verfas- sungsrecht WPZiB – Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa 12 Uwagi wprowadzające „The constitutional thesis claims that in critical aspects the Community has evolved and behaves as if its founding instru- ment were not a Treaty governed by international law but, to use the language of the European Court of Justice, a constitutional charter governed by a form of constitutional law”1. Unia Europejska i jej tożsamość wraz z odniesieniami, z jednej strony, do państwa narodowego, z drugiej, do organizacji międzynarodowej, stanowi nadal otwartą kwestię i ważny przedmiot badań naukowych. Unia Europej- ska, która – zdaniem wielu – jest strukturą sui generis, implikuje więcej pytań niż udziela gotowych odpowiedzi co do tożsamości, charakteru prawno- politycznego oraz docelowego kształtu. Mając na uwadze prawny wymiar UE, należy powiedzieć, że jest ona mię- dzynarodową organizacją o zasięgu regionalnym, jakkolwiek szczególną i wyjątkową, powstałą w oparciu o umowę (traktat) zawarty pomiędzy wy- sokimi umawiającymi się stronami – państwami członkowskimi. Obec- ny kształt Unii jest efektem zmian wprowadzanych przez kolejne trakta- ty reformujące, wraz z ostatnim traktatem lizbońskim, który ujednolicił strukturę, znosząc podział na Wspólnoty i Unię, nie rezygnując jednakże z dychotomicznego podziału na metodę wspólnotową (zwaną też meto- dą Monneta)2 i metodę międzyrządową, ponadnarodowość (integrację) 1 J.H.H. Weiler, The Reformation of European Constitutionalism, JCMS 1997, vol. 35, no. 1, s. 98. 2 W literaturze przedmiotu metoda wspólnotowa (mode communautaire) nazywana jest też „metodą Monneta” (od Jeana Monneta). Jedni stawiają znak równości pomiędzy metodą wspólnotową i metodą Monneta, inni z kolei wyraźnie je od siebie odróżniają. Zdaniem Gian- 13 Uwagi wprowadzające i międzyrządowość (współpracę państw), „niską” i „wysoką” politykę, etc. W obszarach, które zostały poddane procesom integracyjnym, widoczny jest ów szczególny charakter Unii, tworzącej nowy, autonomiczny porządek prawny, różniący się od porządku krajowego i międzynarodowego. To nowe prawo, którego podmiotami są zarówno państwa (jak w klasycznej organi- zacji międzynarodowej)3, jak i obywatele, pozostaje w szczególnej relacji do prawa państw członkowskich, wyrażającej się m.in. w zasadzie pierwszeń- stwa4. Ten, będący swoistym novum, porządek prawno-polityczny, który – zdaniem niektórych – jest porządkiem federalnym5, stanowi nową jakość, domenico Majone pierwsza sprowadza się do postępującej ukradkiem integracji (integration by stealth), z kolei druga stanowi zbiór quasi-konstytucyjnych zasad. Zob. G. Majone, Europe as the would-be world power. The EU at Fifty, Cambridge 2009, s. 74 i in. 3 Należy zauważyć, że prawo międzynarodowe również podlega istotnym zmianom. Zob. W. Cza- pliński, O wzajemnych relacjach niektórych pojęć prawa konstytucyjnego, międzynarodowego i europejskiego (w:) Instytucje prawa konstytucyjnego w dobie integracji europejskiej. Księga ju- bileuszowa dedykowana prof. Marii Kruk-Jarosz, red. J. Wawrzyniak, M. Laskowska, Warszawa 2009, s. 538. 4 W literaturze przedmiotu, a zwłaszcza w orzecznictwie sądów konstytucyjnych, wyraźnie roz- różnia się zasadę pierwszeństwa prawa unijnego (wcześniej prawa wspólnotowego) oraz za- sadę nadrzędności. W świetle doktryny prawo UE (pierwotne i pochodne) posiada przymiot pierwszeństwa, z kolei konstytucje państw członkowskich posiadają przymiot nadrzędności. Konstytucja Irlandii stanowi tutaj wyjątek, przyznaje bowiem prawu UE pozycję nadrzędną. Zob. art. 29 sec. 4 subsec. 6 Konstytucji Irlandii; zob. też B. Banaszak, Porównawcze prawo kon- stytucyjne współczesnych państw demokratycznych, wyd. 2, Warszawa 2007, s. 36. W pozosta- łych państwach konstytucja (np. Niemcy) lub przynajmniej jej zasady naczelne (np. Włochy, Austria) zachowują nadrzędność nad prawem wspólnotowym (unijnym). Zob. P. Policastro, Prawa podstawowe w demokratycznych transformacjach ustrojowych. Polski przykład, Lublin 2002, s. 300–301. Nadto zdaniem Bogusława Banaszaka uznanie nadrzędnej pozycji konsty- tucji w systemach źródeł prawa państw członkowskich jest logiczną konsekwencją tego, że konstytucja określa podmiot władzy w państwie i rozdziela kompetencje (w tym kompetencje prawotwórcze) pomiędzy organy państwowe. Zob. B. Banaszak, Prawo konstytucyjne, wyd. 6, Warszawa 2012, s. 123. 5 Powyższe stanowisko znajduje oparcie m.in. w tym, że struktura federalna, podobnie jak UE, plasuje się pomiędzy rozwiązaniami międzyrządowymi (traktatowymi) a państwowymi (kon- stytucyjnymi). Taki też punkt widzenia prezentuje Armin von Bogdandy, zdaniem którego UE nie jest ani organizacją międzynarodową, ani też państwem narodowym, lecz ponadna- rodową federacją (supranationale Föderation). Zob. A. von Bogdandy, Supranationaler Föde- ralismus als Wirklichkeit und Idee einer neuen Herrschaftsform. Zur Gestalt der Europäischen Union nach Amsterdam, Baden-Baden 1999. Rozważania odnoszące się do UE jako federacji nierzadko sprowadzane są do stawiania znaku równości pomiędzy Unią a państwem federal- nym, którym Unia nie jest. Obecność pierwiastków federalistycznych może (lecz nie musi) być równoznaczna z tym, że mamy do czynienia z państwem federalnym. Język niemiecki jest tutaj dużo bardziej precyzyjny, rozróżnia bowiem pomiędzy federacją (Föderation), związkiem (Bund) oraz państwem federalnym/związkowym (Bundesstaat). Z kolei zdaniem Krzysztofa Wójtowicza przedwczesne jest twierdzenie, że w UE mamy do czynienia z systemem fede- ralnym, w którym Trybunał Sprawiedliwości zajął miejsce Sądu Najwyższego, natomiast sądy 14 Uwagi wprowadzające w tworzeniu której istotna rola przypada Trybunałowi Sprawiedliwości UE (TSUE), który obecnie tworzą: Trybunał Sprawiedliwości (Trybunał), Sąd i sądy wyspecjalizowane6. Trybunał Sprawiedliwości należy do tych instytucji, które już na samym początku procesów integracyjnych, tj. w traktatach założycielskich, uzyskały szerokie uprawnienia. Interpretując postanowienia traktatowe, Trybunał nierzadko wykraczał poza wykładnię tekstualną, odwołując się do celów integracji europejskiej. Wychodząc, z jednej strony, naprzeciw potrzebom integracji, z drugiej zaś, kierując się pragmatyzmem, Trybunał wypraco- wał zasady, na których obecnie zasadza się funkcjonowanie Unii, i wywarł tym samym znaczący wpływ na zmiany, jakim poddawane były traktaty, które dziś są czymś więcej niż tylko umowami prawa międzynarodowego, stanowiąc – zdaniem Trybunału – kartę konstytucyjną Europy7. To z kolei uzasadnia potrzebę prowadzenia pogłębionych badań nad procesami kon- stytucjonalizacji UE oraz roli, jaką w tym procesie pełni sam Trybunał. Postępujące procesy integracyjne wraz z towarzyszącą im konstytucjonali- zacją Unii implikują pytanie o wzajemne relacje pomiędzy, z jednej strony, porządkami prawnymi państw członkowskich, na straży których stoją sądy najwyższe i konstytucyjne (sądy konstytucyjne), z drugiej natomiast, po- rządkiem prawnym UE wraz z Trybunałem Sprawiedliwości, co do którego panuje przekonanie (chociaż nie jest powszechnie podzielane), że pełni on rolę sądu konstytucyjnego8. To z kolei implikuje konieczność określenia wzajemnego stosunku, jaki łączy sądy konstytucyjne i Trybunał, który moż- na sprowadzić, z jednej strony, do partnerstwa, dialogu i współpracy, z dru- giej natomiast, do podporządkowania, konfliktu i rywalizacji. Nasuwa się też pytanie: czy to bezwarunkowe niepoddawanie się przez sądy konstytucyjne krajowe wówczas gdy stosują prawo Unii, działają jedynie w ramach delegacji udzielonej im przez Trybunał. Zob. K. Wójtowicz, Współpraca sądów krajowych z Europejskim Trybuna- łem Sprawiedliwości – wybrane zagadnienia ustrojowe (w:) Polska w Unii Europejskiej. XLVI Zjazd Katedr i Zakładów Prawa Konstytucyjnego, Wierzba, 3–5 czerwca 2004 r., red. M. Kruk, J. Wawrzyniak, Kraków 2005, s. 221–222. 6 Zob. art. 19 ust. 1 TUE. 7 Zob. wyrok z dnia 23 kwietnia 1986 r. w sprawie Parti écologiste „Les Verts” przeciwko Parla- mentowi Europejskiemu, 294/83, Zb. Orz. (1986) 01339. 8 Zob. np. J. Rinze, The Role of the European Court of Justice as a Federal Constitutional Court, Public Law, Autumn 1993, s. 426–443; zob. też Report of the Court of Justice on certain aspects of the application of the treaty on European Union (Luxembourg, May 1995). 1 Uwagi wprowadzające państw członkowskich ponadnarodowemu reżimowi prawnemu nie stanowi koniecznego elementu kontroli i równowagi, wyznaczającego granice dla przenikania prawa UE w porządki prawne państw członkowskich? Celem niniejszej pracy jest, z jednej strony, ukazanie miejsca, roli i znaczenia Trybunału Sprawiedliwości w ramach struktury instytucjonalnej oraz podej- mowanych przez niego działań na rzecz konstytucjonalizacji Unii (wcześniej Wspólnot), z drugiej natomiast, ukazanie roli, jaką pełnią sądy konstytucyjne państw członkowskich w procesie integracji oraz zdefiniowanie wzajemnej relacji, jaka łączy Trybunał z tymi ostatnimi. Prześledzenia wymagać będą również te kompetencje i działania podejmowane przez Trybunał, które uwiarygodniają tezę, że jest on sądem konstytucyjnym (nie de iure i nie de nomine, lecz de facto, w kontekście pełnionych funkcji). Nadto przyto- czone zostanie wybrane orzecznictwo sądów konstytucyjnych państw człon- kowskich podnoszące kwestię nieprzekraczalnych granic stawianych prawu wspólnotowemu (obecnie unijnemu), przenikającemu porządki prawne państw członkowskich. Badanie procesów konstytucjonalizacji UE wymaga uwzględnienia właś- ciwego kontekstu odniesienia. W przypadku UE jako przedmiotu badań jest to problem sam w sobie, niełatwo bowiem znaleźć właściwy kontekst odniesienia z uwagi na to, że fenomen Unii nie znajduje odwzorowania w znanych rozwiązaniach systemowych. Biorąc jednakże pod uwagę naj- bardziej charakterystyczne cechy UE, można przyjąć, że najbliższych ana- logii dostarczyć mogą systemy federalne. Unia Europejska spełnia kryteria organizacji międzynarodowej, a jednocześnie zasady, na jakich opiera się jej funkcjonowanie, przypominają te mające zastosowanie w systemach fe- deralnych (zarówno państwowych, jak i niepaństwowych)9. Co więcej, Unia – będąca strukturą pochodną państw – przejęła niektóre rozwiązania (w tym instytucje prawne) obecne w państwach członkowskich10. 9 Należy wyraźnie stwierdzić, że rozwiązania federalistyczne mają zastosowanie nie tylko i nie wyłącznie w państwach federalnych (chociaż stanowią najlepszy przykład zastosowania roz- wiązań federalistycznych), lecz również w innych, niepaństwowych strukturach, które także działają w oparciu o zasadę federalną, a którą najprościej można zdefiniować jako współrzą- dzenie (shared-rule) i samorządzenie (self-rule). 10 Prowadząc rozważania nad federalizmem, należy uczynić rozróżnienie pomiędzy, z jednej strony, prawem państwowym i strukturą prawną, z drugiej natomiast, ideą, zasadą polityczną i zasadą porządkującą. Zob. F.C. Mayer, Kompetenzüberschreitung und Letztentscheidung: das 1 Uwagi wprowadzające Inną wątpliwość wyraża pytanie: czy z naukowego punktu widzenia właś- ciwe jest prowadzenie rozważań nad procesami konstytucjonalizacji UE, w sytuacji gdy Unia pozostaje organizacją międzynarodową, natomiast kon- stytucja jest elementem właściwym dla państwa11, którym Unia nie jest? Pomimo zgłaszanych wątpliwości należy przyjąć, że rozważania takie mają sens, czego potwierdzenie znajdujemy (niezależnie od głosów polemicznych) w opiniach wielu badaczy szeroko cytowanych w literaturze przedmiotu12, jak również w orzecznictwie Trybunału, a także w przyjętym, choć niera- tyfikowanym, traktacie konstytucyjnym13. Teza o konstytucjonalizacji UE znajduje ponadto potwierdzenie w fakcie, że Unię charakteryzuje coraz wię- cej elementów właściwych państwu. Na tle powyższych uwag należy zgodzić się z poglądem traktującym traktaty europejskie, zwłaszcza Traktat o funk- cjonowaniu Unii Europejskiej (wcześniej Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską) jako akt o randze konstytucyjnej, i tym samym interpretować (przynajmniej niektóre) postanowienia traktatowe jako normy o randze konstytucyjnej. Podobnie też należy przyjąć jako prawomocną tezę, że Try- bunał Sprawiedliwości pełni funkcje sądu konstytucyjnego, tj. sądu stojącego na straży konstytucyjności prawa, co z kolei implikuje, że w UE mamy do czynienia z sądownictwem konstytucyjnym. Maastricht-Urteil des Bundesverfassungsgerichts und die Letztentscheidung über Ultra vires- Akte in Mehrebenensystemen; eine rechtsvergleichende Betrachtung von Konflikten zwischen Gerichten am Beispiel der EU und der USA, München 2000, s. 47. 11 Termin „konstytucja” pojawia się nie tylko w kontekście państwa narodowego, lecz jest tak- że odnoszony do statutów organizacji międzynarodowych. Zob. np.: A.J. Bellia, B.R. Clark, The Law of Nations as Constitutional Law, Va. L. Rev., June 2012, vol. 98, no. 4, s. 729–838; B. Fassbender, The United Nations Charter as the Constitution of the International Community, Leiden–Boston 2009; A. O’Donoghue, Constitutionalism in global constitutionalisation, Cam- bridge 2014. 12 J.H.H. Weiler, znany profesor prawa europejskiego, pisał: „(...) the Community’s ‘operating system’ is no longer governed by general principles of public international law, but by a speci- fied interstate governmental structure defined by a constitutional charter and constitution- al principles”, J.H.H. Weiler, The Transformation of Europe, Yale L. J. 1991, vol. 100, no. 8, s. 2407. 13 Traktat konstytucyjny pociągał za sobą nie tylko zmianę nazwy, lecz również zmianę jakoś- ciową, co nie zmieniało faktu, że pozostawał traktatem prawa międzynarodowego. I tutaj na- trafiamy na wewnętrzną sprzeczność, bowiem, co do zasady, nie jest możliwe, by ten sam akt prawny (z uwagi na nazwę) był zarazem aktem prawa międzynarodowego (traktat) i aktem prawa wewnętrznego (konstytucja). To z kolei wskazuje na czynione wysiłki mające na celu wypracowanie (czy raczej adaptację) terminu, który jak najlepiej definiowałby tę nową rzeczy- wistość, nowy porządek prawny, różny od klasycznego porządku prawnomiędzynarodowego. 1 Uwagi wprowadzające Instytucjami, na których koncentrować się będą podstawowe rozważania, są TSUE oraz sądy konstytucyjne państw członkowskich. Miejsce Trybu- nału Sprawiedliwości w strukturze instytucjonalnej, a także jego rola i zna- czenie dla procesów integracyjnych zostały określone w traktatach zało- życielskich. Trybunał, korzystając z przyznanych mu uprawnień, wywarł znaczący wpływ na kierunek procesów integracyjnych14, w związku z czym w literaturze przedmiotu pisze się on nim jako o „motorze” integracji15. Nie 14 Trybunał pozostaje najbardziej aktywny w sferze gospodarczej, m.in. dlatego, że Wspólno- ty zostały zaprojektowane przede wszystkim po to, by realizować cele gospodarcze, chociaż obecnie zyskuje coraz większe znaczenie w innych obszarach, takich jak np. ochrona praw podstawowych. Do ważniejszych orzeczeń w sferze gospodarczej należą: wyrok z dnia 11 lipca 1974 r. w sprawie Procureur du Roi przeciwko Benoît i Gustave Dassonville, 8–74, Zb. Orz. (1974) 00837; wyrok z dnia 20 lutego 1979 r. w sprawie Rewe-Zentral AG przeciwko Bundes- monopolverwaltung für Branntwein, 120/78, Zb. Orz. (1979) 00649; wyrok z dnia 24 listopada 1993 r., Postępowanie karne przeciwko Bernard Keck i Daniel Mithouard, sprawy połączone C-267/91 oraz C-268/91, Zb. Orz. (1993) I-06097. Z kolei do ważniejszych orzeczeń podejmu- jących kwestię ochrony praw podstawowych należą: wyrok z dnia 12 czerwca 2003 r. w sprawie Eugen Schmidberger, Internationale Transporte und Planzüge przeciwko Republik Österreich, C-112/00, Zb. Orz. (2003) I-05659; wyrok z dnia 14 października 2004 r. w sprawie Omega Spielhallen- und Automatenaufstellungs-GmbH przeciwko Oberbürgermeisterin der Bundes- stadt Bonn, C-36/02, Zb. Orz. (2004) I-09609, gdzie rozstrzygając konflikt pomiędzy równo- ważnymi prawami, tj. prawami podstawowymi i wolnościami gospodarczymi, Trybunał dał pierwszeństwo prawom podstawowym, po to, by w orzeczeniach Viking (wyrok z dnia 11 grud- nia 2007 r. w sprawie International Transport Workers’ Federation i Finnish Seamen’s Union przeciwko Viking Line ABP i OÜ Viking Line Eesti, C-438/05, Zb. Orz. (2007) I-10779) oraz La- val (wyrok z dnia 18 grudnia 2007 r. w sprawie Laval un Partneri Ltd przeciwko Svenska Bygg- nadsarbetareförbundet, Svenska Byggnadsarbetareförbundets avdelning 1, Byggettan I Svenska Elektrikerförbundet, C-341/05, Zb. Orz. (2007) I-11767) zmienić swoje pierwotne stanowisko, dając pierwszeństwo wolnościom gospodarczym. 15 Prezentowany tutaj punkt widzenia jest szeroko podzielany w literaturze przedmiotu, zob. np.: P.R. Dubinsky, The essential function of federal courts: the European Union and the United States compared, Am. J. Comp. L. 1994, vol. 42, no. 2, s. 346; T. Horsley, Reflections on the role of the Court of Justice as the “motor” of European integration: Legal limits to judicial lawmaking, CMLR 2013, vol. 50, iss. 4, s. 931–964. W literaturze przedmiotu prezentowane jest również inne stanowisko, podkreślające rolę i znaczenie sądów krajowych z uwagi na to, że decyzja w sprawie przedłożenia pytań do Trybunału jest wyłączną sprawą sądów, przy czym sądy ostat- niej instancji są zobowiązane do przedkładania pytań prejudycjalnych, nadto stanowisko Try- bunału (wykładnia prawa unijnego, pierwotnego i pochodnego) nie ma charakteru wiążącego dla sądów państw członkowskich, chociaż sądy przyjmują i stosują się do linii orzeczniczej Trybunału. Zob. J.H.H. Weiler, The Essential (and Would-Be Essential) Jurisprudence of the European Court of Justice: Lights and Shadows Too (w:) The Future of the European Judicial System in a Comparative Perspective, ed. by I. Pernice, J. Kokott, C. Saunders, Baden-Baden 2006, s. 117–127. Dodać należy, że skutek orzeczenia Trybunału jest szerszy niż tylko proste przełożenie egra omnes, bowiem Trybunał nie utrzymuje, że dany akt prawny narusza prawo Unii, lecz że dana treść normatywna narusza prawo Unii i tym samym każdy akt prawny, który zawiera tę treść, jest uważany za naruszający prawo Unii; co więcej, nawet akty prawne mające 1 Uwagi wprowadzające bez znaczenia jest również fakt, że Trybunał w istotny sposób przyczynia się do zmian, jakim poddawana jest Unia, wprowadzając elementy federalizmu i konstytucjonalizmu. Badanie roli, jaką pełni Trybunał Sprawiedliwości, oraz wpływu, jaki wywie- ra na proces konstytucjonalizacji UE, poprzez odwoływanie się do wzorców państw demokratycznych, zwłaszcza państw federalnych oraz do federalnych modeli sądownictwa konstytucyjnego, jest podyktowane nie tylko wymoga- mi metodologicznymi pracy. Charakter rozwiązań systemowych przyjętych w UE wskazuje wyraźnie na to, że właściwym kontekstem odniesienia (i tym samym najlepszym wzorcem) jest system federalny, zwłaszcza model nie- miecki (zbliżony do federalizmu kooperatywnego) i północnoamerykański (bliski federalizmowi dualistycznemu)16. Mając nadto na uwadze, z jednej strony, znaczenie orzecznictwa Sądu Najwyższego dla północnoamerykań- skich procesów integracyjnych, z drugiej natomiast, rolę, jaką pełni Trybunał Sprawiedliwości na gruncie europejskim, należy powiedzieć, że zarówno w pierwszym, jak i w drugim przypadku mamy do czynienia nie tylko z są- dami najwyższymi stojącymi na straży jedności prawa (przy czym Trybunał pozostaje sądem międzynarodowym), ale także z sądami konstytucyjnymi, niezależnie od faktu, że de nomine nimi nie są17. Złożoność rozpatrywanej problematyki sprawia ponadto trudności natury terminologicznej. Można powiedzieć, że jest to problem częsty w przypad- ku prac traktujących o nowych zjawiskach społecznych, czy też dopiero co kształtujących się, podlegających permanentnej zmianie strukturach, gdzie wiele pojęć nie zostało jeszcze w pełni ugruntowanych. Osobny problem stanowią terminy obcojęzyczne, niemające jeszcze swoich oficjalnych od- powiedników utrwalonych w języku polskim. Ostatnia rewizja traktatowa, będąca efektem wejścia w życie traktatu lizbońskiego, wprowadza istotne zmiany terminologiczne, znika bowiem termin „Wspólnota Europejska”, inną treść, lecz tożsame – w rozumieniu Trybunału – są także uważane za naruszające prawo Unii. Zob. V.F. Comella, Constitutional Courts and Democratic Values. A European Perspective, New Haven–London 2009, s. 135. 16 Zob. D. Kabat-Rudnicka, Zasada federalna a integracja ponadnarodowa. Unia Europejska mię- dzy federalizmem dualistycznym a kooperatywnym, Kraków 2010. 17 Na temat integracyjnej roli SN USA zob. P. Hay, R.D. Rotunda, The U.S. federal system: legal integration in the American experience, Milano 1982, s. 353. 1 Uwagi wprowadzające natomiast w jego miejsce pojawia się „Unia” (TFUE)18. Ta pozornie niewiel- ka zmiana, sankcjonująca wcześniejszą praktykę, stwarza problem wszędzie tam, gdzie rozważania odnoszone są do stanu prawnego przed 1 grudnia 2009 r. Wcześniejszy, dychotomiczny podział na Wspólnoty (EWWiS [do lipca 2002 r.], EWEA, WE) i Unię (UE) był bardziej czytelny. Działania podejmowane przez wspólne instytucje w ramach Wspólnoty (TWE) pro- wadzone były w oparciu o tzw. metodę wspólnotową, właściwą organiza- cjom o szczególnym, ponadnarodowym charakterze, w których zachodzą procesy integracyjne, natomiast Unia (TUE), działająca w oparciu o zasadę współpracy międzyrządowej państw, spełniała kryteria klasycznej orga- nizacji międzynarodowej. Obecnie mamy jednolitą strukturę, przy czym obowiązują dwa traktaty, TFUE i TUE, co sprawia, że mamy do czynienia z różnymi rozwiązaniami (ponadnarodowość i międzyrządowość), w połą- czeniu z różnymi metodami (integracja i współpraca państw), a tym samym z różnymi reżimami prawnymi; co więcej, poza Unią pozostaje Europejska Wspólnota Energii Atomowej, zwana Euratomem19. Dlatego też termino- logia zastosowana w pracy uwzględnia, co zrozumiałe, najnowszy stan for- malnoprawny, natomiast wszędzie tam, gdzie rozważania dotyczyć będą okresu sprzed wejścia w życie TL, nadal używany będzie termin „Wspólnota” (obok terminu „Unia”) i analogicznie termin „prawo wspólnotowe” (obok terminu „prawo unijne”). Podstawowa hipoteza badawcza pracy sprowadza się do twierdzenia, że w UE zachodzi proces stopniowej konstytucjonalizacji, w którym istotną rolę odgrywa Trybunał Sprawiedliwości, pełniący funkcje sądu konstytucyj- nego. W procesie tym również ważną rolę pełnią sądy konstytucyjne państw członkowskich, co pozwala twierdzić, że mamy do czynienia z wielopozio- mowym sądownictwem konstytucyjnym. Natomiast otwarta pozostaje kwe- stia charakteru relacji pomiędzy TSUE a sądami konstytucyjnymi państw 18 Art. 1 akapit trzeci TUE stanowi: „Unia zastępuje Wspólnotę Europejską i jest jej następcą prawnym”. 19 W latach 50. XX w. na mocy traktatu paryskiego ustanowiona została EWWiS, z kolei na mocy traktatów rzymskich ustanowione zostały EWEA i EWG. Traktat paryski zawarty został na 50 lat, zatem w 2002 r. w miejsce EWWiS utworzony został Fundusz Badań Węgla i Stali, który zarządza aktywami Wspólnoty. Wraz z wejściem w życie Traktatu z Lizbony EWEA znalazła się poza ramami Unii, przy czym utrzymany został funkcjonalny związek pomiędzy UE i EWEA, bowiem niektóre postanowienia TUE i TFUE znajdują również zastosowanie do EWEA, jak np. postanowienia odnoszące się do instytucji. Zob. art. 106a ust. 1 TEWEA. 20 Uwagi wprowadzające członkowskich, wymagająca ustalenia, czy mamy do czynienia z konfron- tacją i rywalizacją, czy raczej z dialogiem i współpracą. Początkowe rozdziały pracy mają na celu ukazanie szerszego kontekstu, istotnego w dalszych rozważaniach. Konstrukcję taką uzasadnia rozwojowy charakter procesu konstytucjonalizacji Unii, który zapoczątkowany został z chwilą powołania do życia Wspólnot Europejskich. Należy nadmienić, że w procesie tym uczestniczą różni aktorzy: państwa członkowskie wraz z sądami konstytucyjnymi, instytucje Unii wraz z Trybunałem Sprawiedli- wości, a także jednostki, wszędzie tam, gdzie w grę wchodzi ochrona praw podstawowych. W rozdziale 1 przybliżone zostaną najważniejsze etapy procesu integra- cji, w kontekście kolejnych traktatów reformujących oraz zmian istotnych z punktu widzenia europejskiego procesu zjednoczeniowego. Natomiast ze względu na wagę problemu ochrony praw podstawowych, zarówno w UE, jak i w państwach członkowskich, praw, które nierzadko stają się przed- miotem rywalizacji pomiędzy ustawodawcą krajowym i prawodawcą eu- ropejskim oraz sędzią krajowym (sądy konstytucyjne) i sędzią europejskim (TSUE oraz Europejski Trybunał Praw Człowieka), kwestia ochrony praw podstawowych zostanie również przybliżona w rozdziale wprowadzającym20. Należy powiedzieć, że sam akt przyznania jednostce praw (jako wolności gospodarczych czy też jako praw podstawowych), których może dochodzić na drodze sądowej, ma istotne znaczenie dla procesu konstytucjonalizacji Unii, następuje bowiem upodmiotowienie jednostki, przez co Unia staje się wspólnotą nie tylko państw, lecz także obywateli. Rozdział 2 poświęcony zostanie TSUE. Zawierał będzie omówienie miejsca Trybunału Sprawiedliwości w systemie instytucjonalnym Unii oraz roli, jaką pełni on w kształtowaniu podstaw prawnych, tj. zasad, w oparciu o które funkcjonuje dziś Unia. Zasady, takie jak: zasada pierwszeństwa czy zasada bezpośredniego skutku prawa wspólnotowego (obecnie unijnego), zostały wypracowane w drodze prointegracyjnej (przyjaznej Unii) wykładni po- 20 W UE ma też miejsce inny, równie istotny konflikt, pomiędzy prawami podstawowymi, z jed- nej strony, a wolnościami gospodarczymi, z drugiej. Zob. L. Garlicki, Cooperation of courts: The role of supranational jurisdictions in Europe, Int’l J. Const. L. 2008, vol. 6, iss. 3–4, s. 509–530. 21 Uwagi wprowadzające stanowień traktatowych. Pamiętać należy też o roli, jaką Trybunał Spra- wiedliwości odegrał na polu ochrony praw podstawowych, wyprowadzając je m.in. z konstytucyjnych tradycji wspólnych dla państw członkowskich i przyczyniając się tym samym do konstytucjonalizacji Unii. Rozdział 3 dotyczył będzie procesu konstytucjonalizacji UE. Szczególne miejsce przypadnie tutaj rozważaniom odnoszącym się do konstytucji eu- ropejskiej – kluczowa kwestia dla konstytucjonalizacji UE. To z kolei będzie implikowało konieczność wyjścia poza prawnomiędzynarodowe ramy roz- ważań, jako że konstytucja jest aktem prawa wewnętrznego właściwym dla państwa, Unia natomiast, pomimo wyjątkowej, jak chcą niektórzy, quasi- -państwowej struktury, pozostaje organizacją międzynarodową funkcjonu- jącą w oparciu o traktaty prawa międzynarodowego. Przytoczone zostaną także argumenty na poparcie tezy, że UE istotnie podąża drogą stopniowej konstytucjonalizacji, jak również na okoliczność, że istnieją podstawy do uznania traktatów za akty o randze konstytucyjnej. Kwestie związane z sądownictwem konstytucyjnym przedstawione zostaną w rozdziale 4. Omówione zostaną dwa modele kontroli konstytucyjności prawa, mianowicie model kontroli zdecentralizowanej, którego odwzoro- wanie stanowi sądownictwo konstytucyjne Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej i charakterystyczny dla Europy model grecki (zwany też modelem mieszanym) oraz model kontroli scentralizowanej, dokonywanej przez wy- specjalizowane sądy konstytucyjne, czego dobrym przykładem jest model niemiecki z Federalnym Trybunałem Konstytucyjnym21. Znajdą się w nim również rozważania potwierdzające tezę, że Trybunał Sprawiedliwości peł- ni funkcje sądu konstytucyjnego22, korespondującą z tezą o postępującym 21 W polskiej literaturze przedmiotu stosowany jest termin „Federalny Trybunał Konstytucyjny”, chociaż w dosłownym tłumaczeniu należałoby mówić o „Federalnym Sądzie Konstytucyjnym” (Bundesverfassungsgericht). 22 W literaturze przedmiotu Trybunał Sprawiedliwości jest nazywany sądem międzynarodowym, konstytucyjnym, administracyjnym, cywilnym, a także sądem pracy. Już w latach 80. Hans von der Groeben pisał: „Die Errichtung des Europäischen Gerichtshofs war vor allem aus Grün- den der Rechtsstaatlichkeit und Rechtssicherheit erfolgt (...) Nur von wenigen wurde damals allerdings erkannt, dass damit nicht nur ein europäisches Zivil- und Verwaltungsgericht, son- dern ein Verfassungsgericht geschaffen wurde, dessen Entscheidungen für die Verfassung der Gemeinschaft und die Beziehungen der Gemeinschaft zu den Mitgliedstaaten von grundle- gender Bedeutung werden sollten”, H. von der Groeben, Aufbaujahre der Europäischen Ge- meinschaft: das Ringen um den Gemeinsamen Markt und die Politische Union (1958–1966), Ba- 22 Uwagi wprowadzające procesie konstytucjonalizacji Unii oraz o wielopoziomowym sądownictwie konstytucyjnym. Stosunek sądów konstytucyjnych do postępującego procesu integracji oraz zmian, jakie zachodzą w Unii, stanowić będzie przedmiot analizy w ostat- nim, rozdziale 5 pracy. Rozwinięta zostanie myśl, że wraz z procesem inte- gracji europejskiej na znaczeniu zyskują sądy powszechne i administracyjne, natomiast sądownictwu konstytucyjnemu przypadła rola definiowania nie- przekraczalnych granic dla przenikania prawa unijnego w porządki praw- ne państw członkowskich23. Sądy konstytucyjne nie tylko, że nie przyjmują zasady supremacji prawa unijnego (wyjątek stanowi Konstytucja Irlandii), lecz przywiązują szczególne znaczenie do kwestii ochrony praw podsta- wowych oraz do tożsamości narodowej (tożsamości konstytucyjnej24). To z kolei kreuje konflikt pomiędzy, z jednej strony, TSUE, z drugiej natomiast, sądami konstytucyjnymi państw członkowskich. W rozdziale tym podjęta zostanie również próba zdefiniowania wzajemnych relacji łączących Try- bunał Sprawiedliwości z sądami konstytucyjnymi, mianowicie – czy jest to wspomniany konflikt, czy może przeważają elementy współpracy i dialogu. Podstawę analizy stanowić będzie wybrane orzecznictwo sądów konstytucyj- den-Baden 1982, s. 264–265. Podobnie też Anita Wolf-Niedermaier, zdaniem której Trybunał Sprawiedliwości: „(...) kann als Verwaltungs-, Zivil-, oder Schiedsgericht tätig werden – und auch als Verfassungsgericht”, A. Wolf-Niedermaier, Der Europäische Gerichtshof zwischen Recht und Politik. Der Einfluß des EuGH auf die föderale Machtbalance zwischen der Euro- päischen Gemeinschaft und ihren Mitgliedstaaten, Baden-Baden 1997, s. 41. Z kolei Daniel Sarmiento twierdzi: „Direct effect, as stated in Van Gend Loos was a development of interna- tional law by an international court”, D. Sarmiento, National Voice and European Loyalty (w:) The European Court of Justice and the autonomy of the member states, ed. by H.-W. Micklitz, B. de Witte, Cambridge–Antwerp–Portland 2012, s. 343. 23 W piśmiennictwie naukowym wyraźnie rozróżnia się pomiędzy systemem prawa krajowego a krajowym porządkiem prawnym. System prawny państwa tworzą tylko te akty prawne, które należą do źródeł prawa danego systemu, z kolei elementami wewnętrznego porządku praw- nego mogą być także akty prawne należące do innych systemów prawnych, tj. akty prawne nienależące do źródeł prawa krajowego, lecz obowiązujące i stosowane w krajowym porząd- ku prawnym na mocy zobowiązań międzynarodowych i konstytucyjno-prawnej legitymizacji. A. Kustra, Przepisy i normy integracyjne w konstytucjach wybranych państw członkowskich UE, Toruń 2009, s. 87. 24 Zob. opinię AG Miguela Poiaresa Maduro przedstawioną 8 października 2008 r. w sprawie Michaniki AE przeciwko Ethniko Symvoulio Radiotileorasis i Ypourgos Epikrateias (C-213/07), pkt 31. Rzecznik Generalny stanął na stanowisku, że tożsamość narodowa obejmuje tożsamość konstytucyjną, a jej zachowanie jest obowiązkiem Unii. 23 Uwagi wprowadzające nych, istotne z punktu widzenia relacji, jaka łączy Trybunał Sprawiedliwości i sądy konstytucyjne państw członkowskich. Praca ma charakter analityczno-porównawczy. Obok analizy tekstów źród- łowych zastosowana zostanie komparatystyka prawnicza. Metoda językowo- -logiczna, określana też jako metoda formalno-dogmatyczna, będzie mia- ła zastosowanie wszędzie tam, gdzie prowadzona będzie analiza tekstów prawnych (postanowień traktatowych, orzecznictwa TSUE i sądów konsty- tucyjnych); z kolei metoda porównawcza będzie miała zastosowanie tam, gdzie konieczne będzie odwołanie się do utrwalonych wzorców (rozwiązań systemowych), jak na przykład w rozważaniach dotyczących konstytucji, czy sądownictwa konstytucyjnego. Stosując prawnoporównawczą metodę badawczą, założono, że porównywane instytucje charakteryzuje minimum istotnych cech wspólnych25. Ponadto w pracy zastosowanie znajdą elemen- ty analizy systemowej oraz instytucjonalno-prawnej. Będą miały miejsce także częste odwołania do piśmiennictwa naukowego oraz kierowanie się stanowiskiem autorytetów. Jak słusznie zauważa Bogusław Banaszak, komparatystyka prawnicza w ob- szarze prawa konstytucyjnego, wraz z prawnoporównawczą metodą badaw- czą, dostarcza niezbędnych informacji na temat sposobów rozwiązywania problemów, przed którymi stają dziś państwa demokratyczne26. Badania po- równawcze zyskują na znaczeniu w dobie globalizacji i rosnącej współzależ- ności, a także postępujących procesów integracji międzynarodowej i regio- nalnej, której najbardziej wymownym przykładem jest integracja regionalna w Europie, wywierająca istotny wpływ na zmiany społeczne i ustrojowe 25 Zdaniem Bogusława Banaszaka prowadząc badania porównawcze, należy przestrzegać dwóch podstawowych warunków: porównywalności oraz jednorodności badanych instytucji, zasad i rozwiązań ustrojowych. Zob. B. Banaszak, Porównawcze..., s. 43. Komparatystyka prawnicza polega bowiem na zestawianiu cech względnie jednorodnych, w celu stwierdzenia tego, co jest identyczne, podobne i różne. Zob. R. Tokarczyk, Komparatystyka prawnicza, wyd. 9, Warsza- wa 2009, s. 31. 26 B. Banaszak, Porównawcze..., s. 30; zob. też: E.J. Eberle, The Methodology of Comparative Law, Roger Williams U. L. Rev., Winter 2011, vol. 16, iss. 1, s. 51–72; Research methods in law, ed. by D. Watkins, M. Burton, London–New York 2013 oraz F.C. Mayer, Die Bedeutung von Rechts- und Verfassungsvergleichung im europäischen Verfassungsverbund (w:) Verfassungswandel im europäischen Staaten- und Verfassungsverbund. Beiträge der Ersten Göttinger Gespräche zum deutschen und europäischen Verfassungsrecht vom 15. bis 17. Juni 2006, Hrsg. Ch. Calliess, Tübingen 2007, s. 167–185. 24 Uwagi wprowadzające dokonujące się we współczesnych państwach. Badania porównawcze dostar- czają też ważnych informacji na temat nowych zjawisk (struktur, rozwiązań systemowych, etc.), w których obecne są rozwiązania typowe dla organizmów państwowych i dzięki którym możliwe jest ich lepsze poznanie i właściwe opisanie. Ponadto zastosowanie metody porównawczej umożliwia konfron- towanie ze sobą różnych przypadków, co z kolei pozwala na wyodrębnienie zarówno cech wspólnych, jak i różnic27. W badaniach prowadzonych w eu- ropejskiej przestrzeni prawnej zastosowanie metody porównawczej niesie z sobą jeszcze inną, dodatkową korzyść, mianowicie pozwala stwierdzić, że krajowe porządki prawne nie tylko podzielają tradycje konstytucyjne, lecz również, że są związane wspólnymi zasadami i regułami28. W zasadniczej części praca opiera się na analizie materiałów źródłowych, tj. tekstów aktów prawnych (traktaty, oficjalne dokumenty) oraz na orzecz- nictwie sądów konstytucyjnych, a także na ustaleniach teoretycznych i po- glądach doktryny zawartych w piśmiennictwie naukowym. Z uwagi na to, że konstytucjonalizacja UE należy do problemów szeroko dyskutowanych w nauce, w pracy omówione zostaną ważniejsze kwestie poruszane w litera- turze przedmiotu oraz zarysowany zostanie stan badań nad konstytucjona- lizmem w UE. Praca uwzględnia w znacznym stopniu najnowszą, dostępną literaturę naukową poświęconą problemom konstytucjonalizacji UE, w tym prace polskich autorów, opublikowane w formie artykułów i monografii. W trakcie przygotowywania monografii bardzo pomocne okazały się prace polskich autorów podejmujących problemy związane z prawem konsty- tucyjnym, prawem europejskim oraz prawem międzynarodowym. Pisząc te słowa, mam przede wszystkim na myśli prace autorskie i pod redakcją Tomasza Koncewicza29, Katarzyny Kubuj i Jana Wawrzyniaka30, a przede wszystkim Krzysztofa Wójtowicza31. Natomiast spośród pozycji obcoję- 27 G. della Cananea, Così è (Se vi pare)? Germany, Italy, and European Integration after the Treaty of Lisbon (w:) Europe’s constitutional challenges in the light of the recent case law of national constitutional courts. Lisbon and beyond, ed. by J.M. Beneyto, I. Pernice, Baden-Baden 2011, s. 170. 28 Ibidem. 29 T.T. Koncewicz, Zasada jurysdykcji powierzonej Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Euro- pejskich. O jurysdykcyjnych granicach i wyborach w dynamicznej „wspólnocie prawa”, wyd. 2, Warszawa 2009. 30 Europeizacja konstytucji państw Unii Europejskiej, red. K. Kubuj, J. Wawrzyniak, Warszawa 2011. 31 K. Wójtowicz, Sądy konstytucyjne wobec prawa Unii Europejskiej, Warszawa 2012. 2 Uwagi wprowadzające zycznych wskazać należy przede wszystkim na opracowania pod redakcją Jürgena Schwarze32 oraz Jose Marii Beneyto i Ingolfa Pernice’a33. Niniejsza monografia oparta została na źródłach i literaturze w znacznej mierze obcojęzycznej. Obok prac polskojęzycznych wykorzystane zostały publikacje w językach: angielskim, niemieckim i francuskim, na które skła- dają się monografie i artykuły naukowe. Na użytek niniejszej pracy została przyjęta zasada, że wszędzie tam, gdzie nie utrwaliły się jeszcze na gruncie piśmiennictwa naukowego polskie odpowiedniki, podane zostaną termi- ny obcojęzyczne. Osobny problem stanowi brak urzędowych przekładów na język polski niektórych oficjalnych dokumentów, jak również orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości, zwłaszcza tych z okresu poprzedzającego wstą- pienie Polski do UE oraz, z oczywistych względów, brak tłumaczeń na język polski orzecznictwa sądów konstytucyjnych państw członkowskich. W tym stanie rzeczy przytaczane będą fragmenty orzeczeń zamieszczone w opra- cowaniu Biura Trybunału Konstytucyjnego34 lub też będące odautorskim tłumaczeniem. Inną kwestią jest uzasadnione pozostawienie, niezależnie od autorskiego przekładu, tekstu w języku oryginału, jako lepiej oddającego znaczenie konkretnej frazy i tym samym bardziej adekwatnego z prawnego i naukowego punktu widzenia, co w przypadku nauk prawnych ma istotne znaczenie35. Kwestią, która pojawiła się już na etapie procesu wydawniczego, jest decyzja o wystąpieniu z UE podjęta przez społeczeństwo Wielkiej Brytanii 23 czerw- 32 Das Verhältnis von nationalem Recht und Europarecht im Wandel der Zeit, Hrsg. J. Schwarze, Bd. I, Baden-Baden 2012. 33 Europe’s constitutional challenges in the light of the recent case law of national constitutional courts. Lisbon and beyond, ed. by J.M. Beneyto, I. Pernice, Baden-Baden 2011. 34 B. Banaszkiewicz, P. Bogdanowicz, Relacje między prawem konstytucyjnym a prawem wspólno- towym w orzecznictwie sądów konstytucyjnych państw Unii Europejskiej, Warszawa 2006. 35 Powoływanie się na teksty orzeczeń opublikowanych w języku prowadzenia spraw przed są- dami oraz na dokumenty publikowane w językach roboczych Unii jest uzasadnione jakością tłumaczeń. Przykładowo w wyroku Trybunału z dnia 21 września 2005 r. w sprawie Ahmed Ali Yusuf i Al Barakaat International Foundation przeciwko Radzie Unii Europejskiej i Komisji Wspólnot Europejskich, T-306/01, Zb. Orz. (2005) II-03533 w pkt 156 oraz w pkt 260 w wersji anglojęzycznej czytamy: „the constitutional architecture of the pillars” oraz „basic constitutio- nal charter”, z kolei w wersji francuskojęzycznej: „l’architecture constitutionnelle des piliers” oraz „la charte constitutionnelle de base”, natomiast wersja polskojęzyczna stanowi: „struktura filarów” oraz „aktem zasadniczym”. W wersji polskojęzycznej brakuje więc wyraźnego odwo- łania do konstytucji, co dla niniejszych rozważań ma zasadnicze znaczenie. 2 Uwagi wprowadzające ca 2016 r. Zjednoczone Królestwo będzie pozostawało państwem członkow- skim UE do dnia wejścia w życie umowy o wystąpieniu lub w przypadku jej braku – dwa lata po notyfikacji zamiaru wystąpienia z Unii Radzie Europej- skiej, o ile termin ten nie zostanie przedłużony w drodze jednomyślnej decy- zji Rady Europejskiej36. Jednakże do czasu zakończenia procesu wychodzenia z Unii Europejskiej zgodnie z postanowieniami art. 50 TUE Zjednoczone Królestwo pozostaje państwem członkowskim Unii i tym samym rozważania dotyczące Izby Lordów i Supreme Court (Sądu Najwyższego) oraz roli, jaką odgrywają one w sprawach integracji europejskiej, pozostają wiążące. Unia Europejska jest dynamicznie rozwijającą się strukturą, która wciąż do- starcza materiału do badań, stawiając więcej pytań niż udzielając gotowych odpowiedzi, natomiast kwestia konstytucjonalizacji Unii pojawia się coraz częściej w dyskursie nie tylko naukowym, co uzasadnia potrzebę prowadze- nia dalszych badań. 36 Zob. art. 50 TUE. 2 2 Rozdział 1 Proces integracji europejskiej i jego prawne implikacje „Die Europäische Wirtschaftsgemeinschaft ist in der dreifa- cher Hinsicht ein Phänomen des Rechts: Sie ist Schöpfung des Rechts, sie ist Rechtsquelle, und sie ist Rechtsordnung”37. 1.1. Od traktatów rzymskich do traktatu ustanawiającego Unię Europejską Idee zjednoczeniowe na kontynencie europejskim mają już swoją historię jako powracający motyw w myśli politycznej Europy. Pozostawały jednakże w fazie deklaracji i projektów aż do początku lat 50. XX w. Zjednoczona Europa jako konkretny plan działania, a nie tylko jako wzniosła i ulotna idea, stała się treścią Deklaracji Schumana, ogłoszonej 9 maja 1950 r.38 De- klaracja39, która stawiała sobie za cel poddanie całej francusko-niemieckiej produkcji węgla i stali pod wspólny zarząd oraz utworzenie organizacji ot- wartej na państwa europejskie, zawierała także inny cel, jakim była federacja europejska. Deklaracja Schumana poprzedziła utworzenie pierwszej wspól- noty, Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali40, która miała stanowić – zgod- 37 W. Hallstein, Die Europaische Gemeinschaft, Düsseldorf–Wien, 1973, s. 33. 38 Zob. J. Łaptos, Europa jedna czy dwie? Projekty i koncepcje integracji europejskiej w latach 1944–1950, Kraków 1994; zob. też Schuman-Plan: Erklärung der französischen Regierung über eine gemeinsame deutsch-französische Schwerindustrie (w:) Der Aufbau Europas. Pläne und Do- kumente 1945–1980, Hrsg. J. Schwarze, Bonn 1980. 39 Deklaracja przygotowana została przez Jeana Monneta, natomiast została przedstawiona opinii publicznej przez ówczesnego ministra spraw zagranicznych Francji Roberta Schumana. 40 Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali, zwany także traktatem paryskim, został podpisany 18 kwietnia 1951 r., natomiast wszedł w życie 25 lipca 1952 r. Z uwagi na to, że przewidziany był na 50 lat, 23 lipca 2002 r. przestał obowiązywać, zaś w jego miejsce utworzony został Fundusz Badań Węgla i Stali. 2 Rozdział 1. Proces integracji europejskiej i jego prawne implikacje nie z zamysłem ojców założycieli – pierwszy etap na drodze do utworzenia federacji europejskiej41. Wkrótce po utworzeniu EWWiS podjęte zostały działania na rzecz polityczne- go zjednoczenia Europy. Opracowany został projekt wspólnoty obronnej oraz wspólnoty politycznej, przy czym brak zdecydowanej woli politycznej ze stro- ny niektórych państw przesądził o tym, że pomimo daleko idącego zaawanso- wania projektów, nie udało się ich sfinalizować42. Traktat ustanawiający Euro- pejską Wspólnotę Obronną został zaprzepaszczony już na etapie końcowym, w trakcie jego ratyfikacji, na skutek odrzucenia go przez francuskie Zgroma- dzenie Narodowe. Fiasko Europejskiej Wspólnoty Obronnej pociągnęło za sobą wycofanie się z praktycznie gotowego projektu Europejskiej Wspólnoty Politycznej, który jako następny czekał na realizację. Nieudane próby na polu politycznej integracji skierowały wysiłki zjednoczeniowe w stronę integracji gospodarczej. Na mocy traktatów rzymskich (1957 r.) ustanowione zostały: Europejska Wspólnota Gospodarcza oraz Europejska Wspólnota Energii Ato- mowej, znana pod nazwą Euratom. W tym samym czasie (25 marca 1957 r.) doszło do zawarcia porozumienia w sprawie wspólnych instytucji, a nieco później do podpisania traktatu o połączeniu instytucji (1965 r.)43. Z innych ważniejszych wydarzeń należy odnotować pierwszy poważny kry- zys we Wspólnocie (EWG), który zakończył się zawarciem tzw. kompromisu luksemburskiego44, powrót do planów integracji politycznej (1961 i 1962 r.)45, 41 Zob. tekst Deklaracji Schumana w: J. Łaptos, Europa..., s. 114–115; zob. też tekst Deklaracji na stronie L’infrastructure de recherche sur la construction européenne: www.cvce.eu. 42 Projekt EWO, zwany Planem Plevena, spotkał się z poparciem ze strony państw członkow- skich EWWiS, chociaż do projektu zdystansowała się Wielka Brytania, podobnie jak wcześniej uczyniła to w stosunku do TEWWiS. 30 sierpnia 1954 r. francuskie Zgromadzenie Narodo- we odmówiło ratyfikacji TEWO, co z kolei oznaczało zakończenie prac nad tym traktatem. Zob. C. Parsons, Showing Ideas as Causes: The Origins of the European Union, International Organization 2002, vol. 56, no. 1, s. 47–84, a także W. Loth, Der Weg nach Europa. Geschichte der europäischen Integration 1939–1957, 2. Aufl., Göttingen 1991. 43 W oparciu o porozumienie z 25 marca 1957 r. utworzone zostało Zgromadzenie oraz Trybunał Sprawiedliwości, jako wspólne instytucje dla EWWiS, EWG i EWEA, a także Komitet Ekono- miczno-Społeczny dla EWG i EWEA. Z kolei traktat z 8 kwietnia 1965 r., który wszedł w życie 1 lipca 1967 r., ustanowił wspólną Radę i Komisję. 44 Extraordinary session in Luxembourg of the Council, January 1966 (Bull. EC 3/1966, s. 9). 45 Więcej na temat planów Foucheta zob. w: J.J. Węc, Spór o kształt instytucjonalny Wspólnot Europejskich i Unii Europejskiej 1950–2005. Między ideą ponadnarodowości a współpracą mię- dzyrządową. Analiza politologiczna, Kraków 2006, s. 116–120. 30 1.1. Od traktatów rzymskich do traktatu ustanawiającego Unię Europejską plan Wernera w sprawie utworzenia unii gospodarczej i monetarnej (1970 r.) oraz plan Genschera-Colombo (1981 r.), który otworzył drogę do uchwale- nia Deklaracji o UE (1983 r.)46. Ważnym wydarzeniem politycznym stało się przeprowadzenie w 1979 r. wyborów deputowanych do Parlamentu Euro- pejskiego w oparciu o zasadę bezpośredniości i powszechności47. Parlament, którego deputowani pochodzili z wyborów bezpośrednich, podjął prace na rzecz znacznie bardziej ścisłego związku państw i narodów, przygotowując projekt traktatu ustanawiającego UE (1984 r.), który już wówczas – zdaniem niektórych – posiadał cechy konstytucji dla jednoczącej się Europy48. Powstałe w wyniku prac konferencji międzyrządowych kolejne traktaty re- formujące weszły w życie po przejściu procedur ratyfikacyjnych. Były to: Jednolity akt europejski (1 lipca 1987 r.), traktat z Maastricht (1 listopada 1993 r.)49, traktat z Amsterdamu (1 maja 1999 r.), traktat z Nicei (1 lu- tego 2003 r.)50 oraz aktualnie obowiązujący Traktat z Lizbony (1 grudnia 2009 r.)51. Przełomowe znaczenie miał traktat z Maastricht, który był nie tyl- ko kolejnym traktatem reformującym, lecz także traktatem ustanawiającym Unię Europejską. Ważną cezurę wyznacza przyjęcie w grudniu 2000 r. Karty praw podstawowych Unii Europejskiej52, początkowo w formie niewiążą- cej deklaracji, a następnie – podniesionej do rangi wiążącego prawnie aktu normatywnego. Kolejnym kamieniem milowym było przyjęcie w paździer- niku 2004 r. traktatu konstytucyjnego, który stanowił niewątpliwe novum w procesie integracji europejskiej. Traktat konstytucyjny nie tylko upraszczał strukturę, lecz również wprowadzał istotne zmiany w postaci takich elemen- tów, jak: hymn, dewiza „zjednoczeni w różnorodności”, ustawy europej- skie, ministrowie Unii, etc., świadczące – zdaniem niektórych – o zamiarze 46 Zob. Solemn Declaration on the European Union (Bull. EC 6/1983, s. 26–32). 47 Zob. Act concerning the election of the representatives of the Assembly by direct universal suf- frage (JO 1976 L 278/1). 48 Zob. J. Schwarze, R. Bieber, Eine Verfassung für Europa. Von der Europäischen Gemeinschaft zur Europäischen Union, Baden-Baden 1984. 49 Zob. Z. Czachór, Zmiany i rozwój w systemie Unii Europejskiej po Traktacie z Maastricht, 50 Zob. Z. Czachór, Traktat z Nicei – początek końca reformowania Unii Europejskiej. Analiza zapisów traktatowych (w:) Unia Europejska po Traktacie Nicejskim, red. Z. Czachór, Warszawa 2002, s. 55–72. 51 Zob. Traktat z Lizbony. Główne reformy ustrojowe Unii Europejskiej, red. J. Barcz, Warszawa Wrocław 2004. 2008. 52 Zob. F. Jasiński, Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej, Warszawa 2003. 31 Rozdział 1. Proces integracji europejskiej i jego prawne implikacje przekształcenia Unii w organizm państwowy (czy też quasi-państwowy), co z kolei wzbudziło falę obaw w państwach członkowskich i odbiło się zdecy- dowanie na przebiegu procesu ratyfikacyjnego, w wyniku którego traktat został odrzucony przez Francję, a następnie przez Holandię. Planowanie i kierowanie procesem integracji europejskiej sprowadzało się generalnie do dwóch trybów, w stosunku do siebie komplementarnych i konkurencyjnych zarazem, realizowanych w ramach polityki pogłębia- nia (deepening) i poszerzania (widening). Po fazie pogłębiania następowało poszerzanie, oznaczające przyjęcie do Unii (wcześniej do Wspólnot) nowej grupy państw. Punkt wyjścia stanowił tzw. twardy rdzeń ugrupowania, zwa- ny europejską szóstką od liczby państw założycielskich (Francji, Niemiec, Włoch oraz państw Beneluksu). Każde kolejne rozszerzenie opatrywano dodatkowo nazwą zwyczajową wskazującą na kierunek ekspansji teryto- rialnej Wspólnoty (Unii). Ostatnie rozszerzenia Unii, które dokonały się w kierunku Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej, mają szczególne znaczenie, zamykają bowiem etap zimnowojennych podziałów kontynen- tu. Warto podkreślić, że rozszerzenie na Wschód wyróżnia się przyjęciem największej jak dotąd grupy nowych państw do Unii, która z europejskiej szóstki stała się Unią liczącą obecnie 28 państw53. 1.2. Traktat konstytucyjny i traktat lizboński Od lat 50. XX w., czyli od powołania do życia pierwszych Wspólnot, zmieniał się nie tylko zasięg, lecz także charakter procesów integracyjnych. I chociaż kwestie gospodarcze nadal odgrywały rolę pierwszoplanową, proces integra- cji zaczął stopniowo obejmować sprawy społeczne i polityczne. Jeśli skon- centrować się na kwestii konstytucjonalizacji UE, szczególną uwagę zwracają dwa ostatnie traktaty, mianowicie traktat konstytucyjny i traktat lizboński. Podpisany 29 października 2004 r. w Rzymie traktat konstytucyjny oznaczał zmianę jakościową, ustanawiał bowiem konstytucję dla Europy. Ze zmian, jakie wprowadzał, uwagę zwracają te postanowienia, które wprowadzają wyraźny rozdział kompetencji pomiędzy UE i państwami członkowskimi, 53 Rozszerzenia Wspólnot (od listopada 1993 r. Unii) miały miejsce w latach: 1973, 1981, 1986, 1995, 2004, 2007 i 2013. 32 1.2. Traktat konstytucyjny i traktat lizboński dokonując podziału na kompetencje wyłączne Unii, kompetencje dzielo- ne z państwami członkowskimi oraz działania wspierające, koordynujące i uzupełniające Unii54. Inna ważna zmiana, chociaż dokonująca się bardziej w warstwie symbolicznej, dotyczyła instrumentów prawnych przyjmowa- nych przez instytucje Unii, którymi miały być: ustawy europejskie, europej- skie ustawy ramowe, rozporządzenia europejskie, decyzje europejskie, zale- cenia i opinie55, co więcej, akty prawne miały być, co do zasady, przyjmowane w drodze głosowania większościowego. Traktat konstytucyjny ustanawiał ponadto stanowisko przewodniczącego Rady Europejskiej i ministra spraw zagranicznych Unii56, zmniejszał też liczbę komisarzy w taki sposób, aby odpowiadała proporcji 2/3 wszystkich państw członkowskich57, a przede wszystkim ujednolicił strukturę, zastępując TWE i TUE58. Traktat ustanawiając
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Konstytucjonalizacja Unii Europejskiej a sądownictwo konstytucyjne. Wielopoziomowa współpraca czy rywalizacja?
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: