Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00569 012502 16998162 na godz. na dobę w sumie
Konsumpcja a rozwój gospodarczy i społeczny - ebook/pdf
Konsumpcja a rozwój gospodarczy i społeczny - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 300
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-2551-618-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W procesie konsumpcji rośnie siła intelektualna i siła moralna człowieka, zwiększa się jego moc wytwórcza, rozwija wyobraźnia, zwiększa potęga umysłowa. Konsumpcja staje się najpotężniejszą siłą wytwórczą, gdyż w czasie wolnym od pracy, od bezpośredniego czasu produkcji, odbywa się rozwój jednostki ludzkiej'.

Edward Lipiński

Przedmiotem rozważań w tej książce są problemy związane z istotą, typologią, determinantami, prawidłowościami oraz efektami rozwoju konsumpcji i to zarówno w wymiarze jednostki ludzkiej, jak i w skali całego społeczeństwa. Jakkolwiek dominuje podejście ekonomiczne, to jednak na każdym niemal kroku wskazywano również na pozaekonomiczne, czyli społeczne, kulturowe oraz etyczne aspekty konsumpcji.

Książkę starano się tak skonstruować, by w miarę harmonijnie połączone zostały elementarne zagadnienia konsumpcji wchodzące w zakres akademickiego wykładu z takich dziedzin, jak teoria konsumpcji czy ekonomika konsumpcji, z rozważaniami o konsumpcji szerszej natury – teoretycznej i praktycznej. Dzięki temu może ona być traktowana nie tylko jako podręcznik akademicki, czyli tzw. książka pierwszego kontaktu z problematyką konsumpcji, ale także jako nowoczesna monografia naukowa z tego zakresu.

„..kompleksowość ujęcia problemów konsumpcji w makro i mikroskali, teoretyczne i empiryczne spojrzenia na problematykę konsumpcji, nowatorstwo w rozpatrywaniu wielu problemów szczegółowych, a także bogate podstawy źródłowe oraz doświadczenia badawcze Autora czynią z tej pracy wartościowe dzieło.

Wysoko oceniam wartość poznawczą i aplikacyjną pracy oraz staranność warsztatową. Waga problematyki, jej aktualność i przydatność wskazują na potrzebę szybkiego opublikowania”.

Prof. dr hab. Ewa Kieżel

Prof. zw. dr hab. Czesław Bywalec jest pracownikiem naukowym i wykładowcą na Uniwersytecie Ekonomicznym w Krakowie oraz w Wyższej Szkole Turystyki i Rekreacji im. M. Orłowicza w Warszawie.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

„W procesie konsumpcji rośnie siła intelektualna i siła moralna człowieka, zwiększa się jego moc wytwórcza, rozwija wyobraźnia, zwiększa potęga umysłowa. Konsumpcja staje się najpotężniejszą siłą wytwórczą, gdyż w czasie wolnym od pracy, od bezpośredniego czasu produkcji, odbywa się rozwój jednostki ludzkiej”. Edward Lipiński Przedmiotem rozważań w tej książce są problemy związane z istotą, typo- logią, determinantami, prawidłowościami oraz efektami rozwoju konsumpcji i to zarówno w wymiarze jednostki ludzkiej, jak i w skali całego społeczeństwa. Jakkolwiek dominuje podejście ekonomiczne, to jednak na każdym niemal kro- ku wskazuje się również na pozaekonomiczne, czyli społeczne, kulturowe oraz etyczne aspekty konsumpcji. Książkę tak skonstruowano, by w miarę harmonijnie połączyć elementarne zagadnienia konsumpcji wchodzące w zakres akademickiego wykładu z takich dziedzin, jak teoria konsumpcji czy ekonomika konsumpcji, z rozważaniami o konsumpcji szerszej natury – teoretycznej i praktycznej. Dzięki temu może ona być traktowana nie tylko jako podręcznik akademicki, czyli tzw. książka pierwszego kontaktu z problematyką konsumpcji, ale także jako nowoczesna monografi a naukowa z tego zakresu. „...kompleksowość ujęcia problemów konsumpcji w makro- i mikroskali, teore- tyczne i empiryczne spojrzenia na problematykę konsumpcji, nowatorstwo w rozpa- trywaniu wielu problemów szczegółowych, a także bogate podstawy źródłowe oraz doświadczenia badawcze Autora czynią z tej pracy wartościowe dzieło. Wysoko oceniam wartość poznawczą i aplikacyjną pracy oraz staranność warsztatową. Waga problematyki, jej aktualność i przydatność wskazują na po- trzebę szybkiego opublikowania”. Prof. dr hab. Ewa Kieżel Prof. zw. dr hab. Czesław Bywalec jest pracownikiem naukowym i wykładowcą na Uniwersytecie Ekonomicznym w Krakowie oraz w Wyższej Szkole Turystyki i Rekreacji im. M. Orłowicza w Warszawie. Czesław Bywalec Konsumpcja a rozwój gospodarczy i społeczny K o n s u m p c j a a r o z w ó j g o s p o d a r c z y i s p o ł e c z n y C z e s ł a w B y w a l e c www.sklep.beck.pl e-mail: dz.handlowy@beck.pl htt p://www.beck.pl tel.: 22 31 12 222; fax: 22 33 77 601 ISBN 978-83-255-1618-5 9 788325 516185 Cena 49 zł C.H. Beck Wydawnictwo C.H. Beck Konsumpcja a rozwój gospodarczy i społeczny Czesław Bywalec Konsumpcja a rozwój gospodarczy i społeczny Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2010 Wydawca: Joanna Perzyńska Redaktor merytoryczny: Barbara Wardein Projekt okładki i stron tytułowych: Ireneusz Gawliński Ilustracja na okładce: Ireneusz Gawliński Seria: Ekonomia Recenzent: prof. zw. dr hab. Ewa Kieżel Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie © Wydawnictwo C.H. Beck 2010 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa tel. 22 33-77-600 Skład i łamanie: Studio Graficzne MIMO, Michał Moczarski Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-1618-5 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Rozdział 1. Terminologiczne i typologiczne problemy sfery konsumpcji . . . . . . . . . . 11 1.1. Pojęcie konsumpcji oraz sfery konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 1 1.2. Potrzeby konsumpcyjne – istota i rodzaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 7 1.3. Klasyfikacja konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 2 1.4. Problem ekonomicznej efektywności konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 2 1.5. Dylematy racjonalizacji konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 6 1.6. Inne kategorie sfery konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 8 Rozdział 2. Gospodarstwo domowe jako główny podmiot sfery konsumpcji . . . . . . 43 2.1. Istota i funkcje gospodarstw domowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 3 2.2. Zasady i organizacja funkcjonowania gospodarstwa domowego . . . . . . . . . . . . . 5 2 2.3. Gospodarstwo domowe w systemie gospodarki narodowej . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 5 Rozdział 3. Przesłanki i uwarunkowania konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 3.1. Konsumpcja w procesie reprodukcji społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 0 3.2. Ujęcie mikro – uwarunkowania konsumpcji gospodarstwa domowego . . . . . . . . 6 1 3.3. Ujęcie makro – uwarunkowania konsumpcji społeczeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1 Rozdział 4. Funkcje konsumpcji oraz prawidłowości jej rozwoju . . . . . . . . . . . . . . . 108 4.1. Funkcje konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 4.2. Prawidłowości rozwoju konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 Rozdział 5. Konsumpcja w teorii ekonomii – ujęcie historyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 5.1. Geneza i przesłanki zainteresowań ekonomii problematyką konsumpcji . . . . . . . 137 5.2. Konsumpcja w ekonomii klasycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 5.3. Marksowskie ujęcie konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 5.4. Konsumpcja w świetle teorii użyteczności i analizy marginalnej . . . . . . . . . . . . . 155 5.5. Kooperatyzm i ekonomia społeczna Ch. Gide’a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 5.6. Ekonomia dobrobytu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 5.7. Początki empirycznych badań konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 5.8. Konsumpcja w teorii J.M. Keynesa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 5 Spis treści 5.9. Konsumpcja w ekonomii powojennej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 5.10. Od prymatu produkcji do prymatu konsumpcji – narodziny masowej konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 Rozdział 6. Konsumpcja w XXI wieku – nowe zjawiska i wyzwania . . . . . . . . . . . . . 194 6.1. Nowa konsumpcja – geneza i istota . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 6.2. Ekologizacja oraz etyczne aspekty konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 6.3. Serwicyzacja i dematerializacja konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 6.4. Prywatyzacja i domocentryzacja konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 6.5. Homogenizacja i globalizacja konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 6.6. Heterogenizacja i glokalizacja konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 6.7. Konsumpcjonizm a dekonsumpcja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 6.8. Prosumpcja i konswestycja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 6.9. Mediatyzacja i wirtualizacja konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 6.10. Polityzacja i nacjonalizacja konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 6.11. Gadżetyzacja oraz marketyzacja konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 Rozdział 7. Konsumpcja społeczeństwa polskiego na tle przemian gospodarczych i społecznych po 1989 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 7.1. Gospodarka polska po 1989 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 7.2. Konsumpcja a oszczędzanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 7.3. Industrializacja oraz serwicyzacja konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 7.4. Konsumpcja prywatna a konsumpcja publiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 7.5. Przestrzenne zróżnicowanie warunków bytu ludności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 7.6. Ekonomiczno-społeczny rozkład dochodów i konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 7.7. Tendencje rozwojowe konsumpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . 291 Wstęp Współczesną fazę rozwoju gospodarczego nazywa się coraz częściej gospodar- ką konsumpcyjną, albo inaczej – kapitalizmem konsumpcyjnym. Wyrazem tego jest – w wymiarze praktycznym – szybki wzrost konsumpcji i wyraźna poprawa pozio- mu życia społeczeństw krajów wysoko i średnio rozwiniętych, a w aspekcie nauko- wym – dynamiczny rozwój badań konsumpcji. Konsumpcja staje się w ostatnich de- kadach jedną z najważniejszych, jeśli nie najważniejszą kategorią nie tylko ekonomii, ale także innych dyscyplin społecznych, a szczególnie socjologii i psychologii. Nie- gdysiejszy kopciuszek tych nauk zamienia się w królewnę. Wybitny francuski ekonomista przełomu XIX i XX wieku Charles Gide w pracy Zasady ekonomii społecznej (pierwsze francuskie wydanie z 1884 roku, pisownia oryginalna w tłumaczeniu polskim z 1900 roku) pisał: „Konsumpcya jest ostateczną przyczyną całego procesu ekonomicznego, a znaczenie jej jest znacznie większe, niżby się to wydawało wobec skromnego miejsca, które się jej najczęściej w systemie poświęca. Jest to dziedzina mało dotąd zbadana, która posłuży prawdo- podobnie kiedyś do odnowienia całej nauki” [Gide, 1900, s. 553]. To właśnie „kie- dyś” rozpoczęło się niemal sto lat po wydaniu książki, czyli w ostatnich dekadach XX wieku, i nadal trwa. Zachodzące w ostatnich dziesięcioleciach zmiany w dziedzinie warunków ży- cia społeczeństw krajów rozwiniętych niektórzy badacze nazywają „rewolucją kon- sumpcyjną” lub – jak Erich Fromm – „cudem konsumpcji”. Główną przyczyną tego zjawiska był, najkrócej ujmując, szybki rozwój gospodarczy, szczególnie w pierw- szym trzydziestoleciu po drugiej wojnie światowej. Rozwój ten przyniósł ze sobą z jednej strony – masową produkcję relatywnie tanich towarów konsumpcyjnych, dzięki dużej skali produkcji i nieustannym innowacjom produktowym, z drugiej zaś – wysokie zatrudnienie i szybki wzrost dochodów ludności, które – wsparte na doda- 7 Wstęp tek kredytami i intensywnym marketingiem – umożliwiały nabywanie wytwarza- nych towarów. Wysoka konsumpcja zdemokratyzowała się i przestała być przywile- jem elit, a stała się zjawiskiem niemal powszechnym. Obowiązująca dawniej w teorii i praktyce gospodarczej logika produkcji została zastąpiona logiką konsumpcji. Kra- je zamożne weszły w fazę cywilizacji konsumpcyjnej, ich obywatele przekształcają się w społeczności konsumentów. Konsumowanie staje się wręcz misją, powołaniem współczesnego człowieka, miarą jego sprawności ekonomicznej oraz pozycji w struk- turze społecznej. Konsumpcja przestała być – jak w wiekach wcześniejszych – biernym efektem rozwoju gospodarczego, a stała się, na zasadzie sprzężenia zwrotnego, jego ważnym, a dziś można nawet powiedzieć, że najważniejszym stymulatorem, swoistą lokomo- tywą. Sprawą zasadniczą we współczesnej, rozwiniętej gospodarce i w życiu spo- łecznym nie jest już wytwarzanie dóbr, lecz ich konsumowanie; bez wysokiej i stale rosnącej konsumpcji nie będzie produkcji i rozwoju gospodarczego. Pokazał to dobit- nie światowy kryzys gospodarczy lat 2008– 2010. Jego główną, bezpośrednią przy- czyną było załamanie się sprzedaży (a więc i konsumpcji) najważniejszych dóbr, tj. mieszkań i samochodów oraz większości komplementarnych dla nich towarów. Aby wyjść z tego kryzysu, rządy i inne ważne instytucje sfery gospodarczej (głów- nie banki centralne) podejmowały – i to na dużą skalę – działania niedopuszczające do głębszego spadku konsumpcji, a nawet próbujące przyspieszyć jej ponowne oży- wienie. Znaczące obniżenie konsumpcji oznaczałoby spadek produkcji, czyli ban- kructwo wielu przedsiębiorstw, zmniejszenie podatków od sprzedaży, zwiększenie deficytu finansów publicznych, a w ślad za tym wzrost bezrobocia, narastanie nieza- dowolenia społecznego itp. Konkludując, kluczem do utrzymania rozwoju jest stałe zwiększanie się konsumpcji społeczeństwa. Współczesny rozwój gospodarczy stał się zakładnikiem konsumpcji. Dynamiczny po drugiej wojnie światowej wzrost konsumpcji i jej masowa ska- la spowodowały zwiększenie zainteresowania konsumpcją przez inne, poza ekono- mią, nauki społeczne, takie jak socjologia, psychologia, antropologia czy nawet ety- ka. Konsumpcja urosła do rangi zjawiska kulturowego – w najszerszym znaczeniu tego terminu, a nauka o konsumpcji jest już dziedziną wielodyscyplinarną. Obecnie nie sposób traktować o konsumpcji tylko w kategoriach jednej dyscypliny naukowej, trzeba na nią patrzeć z wielu stron, gdyż dopiero wówczas można dostrzec całą zło- żoność jej natury. Rosnąca ranga konsumpcji w procesach gospodarowania i życia społecznego wymaga zwrócenia na nią większej uwagi także w programach edukacji ekonomicz- nej społeczeństwa, a szczególnie w dydaktyce akademickiej. Porównanie programów nauczania przedmiotów ekonomicznych w Polsce i krajach Europy Zachodniej wska- zuje, że problematyka konsumpcji była u nas, i jest w dalszym ciągu, bardzo zanie- dbana. 8 Wstęp Tematem tej książki są problemy związane z istotą, typologią, determinantami, prawidłowościami oraz efektami rozwoju konsumpcji, rozważane zarówno w wy- miarze mikro (jednostka ludzka, gospodarstwo domowe), jak i makro (społeczeń- stwo). I jakkolwiek dominuje podejście ekonomiczne, to jednak na każdym niemal kroku wskazuje się również na pozaekonomiczne aspekty i skutki konsumpcji. Książkę starano się tak skonstruować, aby w miarę harmonijnie zostały połą- czone elementarne zagadnienia konsumpcji wchodzące w zakres akademickiego wy- kładu z takich dziedzin, jak teoria konsumpcji czy ekonomika konsumpcji, z rozwa- żaniami o konsumpcji szerszej natury – teoretycznej i praktycznej. Dzięki temu mo- że być ona traktowana nie tylko jako typowy podręcznik akademicki, czyli tzw. książka pierwszego kontaktu z zagadnieniami konsumpcji, ale także jako monogra- fia naukowa z tego zakresu. Należy podkreślić, że świadomie pominięto lub tylko zaanonsowano niektóre kwestie związane z konsumpcją, będące przedmiotem kursowego wykładu z mikro- ekonomii, statystyki, ekonometrii czy analizy rynku. Dotyczy to szczególnie takich zagadnień, jak: krzywe obojętności, dochodowe i cenowe funkcje popytu i podaży, metodyka pomiaru elastyczności popytu oraz podaży. W książce można wyodrębnić dwie części. W części pierwszej, czyli w rozdzia- łach 1– 4, dominuje akademicki wykład podstawowych problemów teoretycznych z dziedziny konsumpcji. Z tego względu rozdziały te są w znacznym stopniu podob- ne merytorycznie i formalnie do fragmentów moich wcześniejszych podręczników o konsumpcji, a zwłaszcza wydanej przez WN PWN w 2007 roku Konsumpcji w teo- rii i praktyce gospodarowania. Druga, obszerniejsza część książki, składająca się z rozdziałów 5– 7, ma nato- miast charakter zbliżony do dyskursu właściwego dla monografii naukowych. I tak, w rozdziale 5 dokonano retrospektywnej analizy miejsca i roli konsumpcji w świato- wej myśli ekonomicznej od początku występowania ekonomii jako samodzielnej dyscypliny naukowej. Rozdział 6 zawiera opis i próbę oceny najnowszych zjawisk w sferze konsumpcji, a tym samym w sposobach i jakości życia współczesnych spo- łeczeństw wysoko i średnio rozwiniętych. W rozdziale 7 przedstawiono, opierając się na bogatym materiale statystycznym, zmiany konsumpcji społeczeństwa polskiego po 1989 roku, a więc w okresie radykalnych przemian ustroju gospodarczego i spo- łeczno-politycznego naszego państwa. Książka jest adresowana przede wszystkim do ekonomistów, ale zapewne bę- dzie także wielce przydatna adeptom innych dyscyplin społecznych. Jej czytelnika- mi mogą być ci wszyscy, którzy interesują się zagadnieniami warunków życia ludno- ści oraz ich rozmaitymi aspektami. W szczególności zainteresowani treścią tej książ- ki powinni być studenci, doktoranci oraz pracownicy naukowi i dydaktyczni szkół wyższych różnych kierunków i specjalności, na przykład teorii ekonomii, polityki społecznej, polityki ekonomicznej, regionalistyki, zarządzania, handlu, marketingu, 9 Wstęp socjologii, politologii, kulturoznawstwa czy towaroznawstwa. Dla wielu przedmio- tów wykładanych na tych kierunkach książka ta może być lekturą podstawową lub przynajmniej uzupełniającą. Przydatna będzie także w praktyce gospodarczej, szczególnie osobom zajmują- cym się polityką gospodarczą, społeczną, demograficzną na szczeblu państwa czy regionu, badaniami społecznymi, marketingiem oraz sprawami ochrony i edukacji konsumenta w różnych sektorach i na różnych poziomach gospodarki oraz życia pu- blicznego. Współcześnie trudno sobie wyobrazić profesjonalnego ekonomistę, mene- dżera, socjologa, psychologa i pedagoga społecznego, a ogólniej – dobrze wykształ- conego człowieka, bez znajomości praw oraz aktualnych tendencji zachowań ludz- kich w sferze konsumpcji. Rozdział 1 Terminologiczne i typologiczne problemy sfery konsumpcji 1.1. Pojęcie konsumpcji oraz sfery konsumpcji 1.1.1. Podstawowe definicje Analizując ludzkie zachowania i działania, nietrudno dostrzec, że w swym ostatecznym wymiarze mają one charakter albo produkcyjny, albo konsumpcyjny. Ten pierwszy – produkcyjny oznacza wytwarzanie dóbr, natomiast przez wymiar konsumpcyjny należy rozumieć użytkowanie tych dóbr i zaspokajanie tym sposo- bem nieustannie odradzających się potrzeb człowieka. W tej pracy interesuje nas przede wszystkim drugi rodzaj ludzkiej aktywności, czyli konsumpcja i zachowania konsumpcyjne człowieka. Istota i znaczenie konsumpcji w życiu człowieka sprawiają, że jest ona przed- miotem zainteresowania wielu dyscyplin naukowych – od przyrodniczych, poprzez techniczne, aż do społecznych. Ma to istotny wpływ na terminologię. Ta właśnie wielowymiarowość i wieloaspektowość konsumpcji obliguje do precyzyjnych, jed- noznacznych ujęć definicyjnych i takich klasyfikacji, aby mogły być zaakceptowane lub przynajmniej nie być odrzucone przez inne nauki, w zasięgu których znajdują się także badania konsumpcji. Na początek wykładu należy wyjaśnić i zdefiniować pojęcia podstawowe, czyli konsumpcję oraz pokrewny jej termin – spożycie. Można spotkać opinie, że terminy te powinny być rozróżniane, że wyrażają odmienne treści. Przeważa jed- nak pogląd, że konsumpcja i spożycie są synonimami, a więc można je wyjaśniać w ten sam sposób, a różnica między nimi ma jedynie charakter semantyczny i ety- mologiczny. 11 1. Terminologiczne i typologiczne problemy sfery konsumpcji Termin „konsumpcja” wywodzi się z łaciny (consumptio) i oznacza: jedze- nie, spożywanie, używanie, użytkowanie dóbr, natomiast termin „spożycie” ma według etymologów rodowód polski i oznacza to samo, co konsumpcja1. Tak więc wobec argumentów natury lingwistycznej, a przy jednoczesnym braku ar- gumentów merytorycznych, przyjmujemy, że terminy „konsumpcja” i „spoży- cie” są synonimami i można je używać zamiennie. A teraz istota konsumpcji. Można odnieść wrażenie, że zdefiniowanie tej kate- gorii jest łatwe, bowiem jej sens czujemy niemal intuicyjnie, spotykamy się z nią przecież na co dzień, niemal na każdym kroku. Ta łatwość jest jednak złudna i może prowadzić do powierzchownych, na ogół zawężonych i nieprecyzyjnych określeń. 1 Studia literatury ekonomicznej pozwalają na wyróżnienie trzech definicji (wy- miarów) konsumpcji: konsumpcja jako akt biologiczno-psychiczny, konsumpcja jako proces społeczny, konsumpcja jako sfera reprodukcji społecznej. W pierwszym, podstawowym znaczeniu konsumpcja oznacza bezpośredni akt zaspokojenia potrzeby człowieka poprzez użytkowanie określonego dobra materialnego lub usługi. Takimi aktami konsumpcji są przykładowo: spożycie po- siłku, wizyta u fryzjera, przeczytanie gazety, zażycie leku, obejrzenie filmu w tele- wizji, zwiedzanie wystawy, przejazd samochodem, korzystanie z mieszkania. Efekty zaspokajania potrzeby w wyniku aktu konsumpcji są na ogół krótkotrwałe i po pew- nym czasie następuje odnowienie się potrzeby, a wraz z tym konieczność ponownego jej zaspokojenia, a później kolejnego itd. Dotyczy to większości potrzeb człowieka, bowiem tylko niektóre z nich nie odnawiają się i są zaspokajane tylko raz w życiu (np. niektóre szczepienia profilaktyczne) bądź okresowo (np. badania lekarskie, le- czenie jakiejś choroby itp.). Powtarzające się z mniejszą lub większą częstotliwością akty konsumpcji ukła- dają się tak, jak z pojedynczych obrazków układa się film – w pewien ciąg, czyli proces, obejmujący bez wyjątku wszystkich ludzi, a więc całe społeczeństwa. W ten sposób przechodzimy do drugiej, szerszej i dynamicznej definicji konsumpcji, tj. ro- zumienia jej jako procesu społecznego. W tym właśnie znaczeniu możemy mówić o konsumpcji – jak pisał wybitny polski socjolog Jan Szczepański (1913– 2004) – jako 1 Warto dodać, że w XVIII oraz na początku XIX wieku termin „konsumpcyja” funkcjonował przede wszystkim w języku medycznym jako nazwa suchot (czyli gruźlicy płuc), a także jednej z chorób roślin. W znaczeniu współczesnym (jako spożywanie, użytkowanie, zjadanie) zaczęto konsumpcję inter- pretować dopiero w drugiej połowie XIX wieku. Por. Bańkowski, 2000, s. 785. 12 1.1. Pojęcie konsumpcji oraz sfery konsumpcji „o zachowaniach konsumpcyjnych jednostek i zbiorowości, polegających na uświa- domieniu i ocenie własnych potrzeb, uznawaniu ich wagi i decyzjach ich zaspokoje- nia; zachowaniach zmierzających do wyboru i uzyskiwania środków ich zaspokoje- nia, obchodzenia się ze zdobytymi środkami oraz ich spożywania itp. (…). W tym ujęciu konsumpcja dotyczy nie tylko zachowań konsumenta jako jednostki, ale także może być rozpatrywana jako proces obejmujący całe zbiorowości zaspokajające swoje potrzeby” [Szczepański, 1981, s. 134]. Trzecia definicja konsumpcji to traktowanie jej w kategoriach makroekono- micznych, czyli jako fazy reprodukcji społecznej, fazy kończącej cykl gospodaro- wania, kiedy wytworzone dobro znalazło użytkownika i stało się przedmiotem za- spokojenia jego potrzeb. Tę ostatnią fazę procesu reprodukcji społecznej nazywa się fazą konsumpcji. Na jej oznaczenie stosowane jest również pojęcie „sfera kon- sumpcji”, a w jej zakres wchodzą, ogólnie mówiąc, warunki życia społecznego, czy- li takie kwestie, jak dochody, zaopatrzenie rynku, polityka społeczna, infrastruktura techniczna oraz społeczna – słowem, to wszystko, co ma bezpośredni związek z za- spokajaniem potrzeb społe czeństwa. Przyjrzyjmy się dokładniej wyjściowej definicji konsumpcji, czyli aktowi za- spokojenia potrzeby człowieka w wyniku zużywania dóbr materialnych i usług. Zgodnie z zasadami logiki w definicji tej można wyróżnić dwie jej części: definio- waną (definiendum) oraz definiującą (definiens). Definiens terminu „konsumpcja” zawiera dwa elementy: społeczny i fizyczny. Ten pierwszy wyjaśnia społeczną istotę konsumpcji („…akt zaspokojenia potrzeby człowieka…”), w drugiej natomiast czę- ści wyrażona jest fizyczna istota aktu konsumowania („w wyniku zużywania dóbr materialnych i usług…”). Z tego wynika, że konsumpcję możemy rozpatrywać w różnych aspektach i z wielu punktów widzenia. Każda z dyscyplin naukowych, w której polu zaintere- sowania leżą zagadnienia konsumpcji, będzie na własny użytek modyfikować tę de- finicję, to znaczy eksponować te jej aspekty, które są dla niej istotne. Przykładowo fizycy i chemicy potraktują konsumpcję jako zjawisko fizykochemiczne, tzn. opiszą ją w kategoriach fizyki oraz chemii, medycy – jako proces metabolizmu i zaopatry- wania organizmu w określone składniki budulcowe i energetyczne, psychologowie – jako proces transmisji różnych bodźców z jednych organów do drugich i wynikają- ce z tego stany oraz zachowania człowieka, socjologowie i kulturoznawcy – jako spo- sób zachowań jednostek oraz zbiorowości ludzkich, szczególnie w zakresie potrzeb wyższych. Pomimo różnorodności podejść najważniejsze jest jednak, aby nie został utracony pierwotny, podstawowy sens konsumpcji, czyli uznawanie jej za sposób zaspokajania potrzeb ludzkich. 13 1. Terminologiczne i typologiczne problemy sfery konsumpcji 1.1.2. Segmentacja sfery konsumpcji W rozważaniach o konsumpcji można wyróżnić cztery obszary (segmenty) te- matyczne. Są to: potrzeby ludzkie, środki zaspokojenia potrzeb (przedmioty konsumpcji), sposoby zaspokojenia potrzeb (zachowania konsumpcyjne), efekty (skutki) zaspokojenia potrzeb. Przedstawimy pokrótce każdy z tych obszarów, mogących w istocie stanowić samodzielne dyscypliny badawcze oraz dydaktyczne. Obszar pierwszy to teoria i metodyka badania potrzeb. Pomimo dużego i in- terdyscyplinarnego znaczenia tej problematyki nauki społeczne nie wypracowały jakiegoś jednego, spójnego ujęcia potrzeb. Należy zresztą wątpić, czy kiedykolwiek dojdzie to stworzenia jednolitej teorii potrzeb i czy w ogóle taka teoria jest potrzebna. Natura ludzkich potrzeb jest wielce skomplikowana i podlega nieustannym zmia- nom. Opracowanie całościowej, rozwiniętej teorii potrzeb byłoby w gruncie rzeczy jednoznaczne ze sformułowaniem ogólnej teorii człowieka, wyjaśniającej jego funk- cjonowanie i całokształt związków z otoczeniem, a to jest mało prawdopodobne. Jakkolwiek termin „potrzeba” wydaje się jasny i intuicyjnie zrozumiały niemal dla każdego człowieka, to jednak bardzo trudno go precyzyjnie opisać. Jest on bo- wiem wbrew pozorom wieloznaczny, wieloaspektowy, na skutek czego ujęcia defini- cyjne potrzeb są zróżnicowane i często uzależnione od konkretnych celów badaw- czych, stosowanych metod itp. Ponadto oprócz terminu „potrzeba” można też spotkać wyrażenia o podobnej treści, bliskoznaczne, takie jak: zapotrzebowanie, aspiracje, pragnienia, motywy, popędy, preferencje itp. Te ostatnie pojęcia uznaje się z regu- ły za wyraz (sposób) ujawniania się potrzeb. Każda z dyscyplin społecznych ekspo- nuje zarówno w definicji, jak i w systematyce potrzeb swoje podejście wynikające z jej specyfiki. Przykładowo w psychologii akcentuje się głównie potrzeby jednostki ludzkiej, socjologię interesują szczególnie potrzeby i zachowania zbiorowości, eko- nomiści zajmują się przede wszystkim potrzebami w kontekście środków i sposobów ich zaspokojenia przez dobra materialne oraz usługi. Za potrzebę uznajemy pewien stan psychofizyczny człowieka przejawiający się w subiektywnym odczuciu braku oraz pożądaniu jakiegoś dobra lub stanu (warunków, sytuacji) [Kocowski, 1979, s. 26]. 14 1.1. Pojęcie konsumpcji oraz sfery konsumpcji O potrzebie możemy mówić wówczas, gdy pojawiło się odczucie jakiegoś bra- ku, braku czegoś (np. rzeczy) lub braku warunków (np. możliwości spania, wypo- czynku, zabawy), i jednocześnie odczuciu temu towarzyszy chęć pozyskania pożą- danych dóbr i/lub wytworzenia oczekiwanych warunków (sytuacji). W kategoriach analizy systemowej można byłoby stwierdzić, że pojawienie się potrzeby oznacza jakieś naruszenie równowagi organizmu – równowagi we- wnętrznej lub równowagi zewnętrznej, tzn. między organizmem człowieka a ze- wnętrznym środowiskiem fizycznym lub społecznym. Przywracanie tej równowa- gi to nic innego jak właśnie zaspokajanie potrzeb. Nie idzie tu o stan równowagi na jakimś stałym, niezmiennym poziomie, nie jest to więc równowaga statyczna, lecz dynamiczna. Życie i rozwój człowieka odbywają się poprzez stałe zakłócanie tej równowagi i jej przywracanie. Tę właśnie zdolność organizmu ludzkiego do zacho- wywania względnie stałego stanu parametrów środowiska wewnętrznego nazywa się homeostazą. Do innych zagadnień związanych z potrzebami powrócimy w dal- szej części rozdziału. Drugim obszarem badań sfery konsumpcji są środki zaspokojenia potrzeb, czyli przedmioty konsumpcji. Najogólniej ujmując, można wyróżnić cztery grupy tych środków: 1) przedmioty materialne zużywające się fizycznie w akcie konsumpcji, 2) przedmioty materialne o znaczeniu symbolicznym (kulturalnym, religij- nym itp.), 3) niematerialne wartości społeczne i kulturowe, 4) czynności, czyli świadczenie usług. Do pierwszej z wyróżnionych grup przedmiotów konsumpcji zaliczymy te dobra materialne, o których wartości użytkowej (użyteczności) przesądza mate- rialna (fizyczna) ich struktura, tzn. ilość i jakość produktu. Do takich dóbr – przed- miotów konsumpcji – zalicza się np. żywność, obuwie, odzież czy trwałe dobra konsumpcyjne. Drugą grupę tworzą te dobra, które mają strukturę materialną, ale przedmiotem konsumpcji są one nie ze względu na ową fizyczność, lecz inne, na ogół niematerial- ne cechy, jak np. umowne wartości nadane im przez ludzi. Do takich dóbr zaliczyć można: rzeźby, obrazy, niektóre przedmioty kultu religijnego, talizmany itp. Trzecią grupę przedmiotów konsumpcji stanowią dobra niematerialne, a więc jakieś niematerialne wartości, jak np. wiedza, informacja, poczucie bezpieczeństwa, poprawa samopoczucia czy poprawa zdrowia. Czwarta grupa przedmiotów konsumpcji to usługi, czyli czynności, w wyniku których zostają zaspokojone jakieś potrzeby, ale nie powstają bezpośrednio dobra materialne. Są nimi, przykładowo, takie czynności, jak: transport osobowy i towaro- wy, nauczanie, leczenie czy usługi naprawcze. Do kwestii terminologicznych i typo- 15 1. Terminologiczne i typologiczne problemy sfery konsumpcji logicznych przedmiotów konsumpcji powrócimy w następnym fragmencie tego roz- działu. Trzecim obszarem badań sfery konsumpcji są zachowania konsumpcyjne ludzi. Przez zachowania konsumpcyjne rozumiemy całokształt zachowań i dzia- łań człowieka zmierzających do pozyskania środków konsumpcji oraz sposoby obchodzenia się z tymi środkami w trakcie zaspokajania potrzeb. Można wyróżnić dwa układy instytucjonalne zachowań konsumpcyjnych czło- wieka: kowe), zachowania konsumpcyjne na rynku (tzw. zachowania nabywcze, ryn- zachowania konsumpcyjne w gospodarstwie domowym. W pierwszym przypadku chodzi głównie o badanie preferencji konsumentów i ich sposób zachowania się na rynku, a w drugim o to, co nabywcy – konsumenci, robią z zakupionymi dobrami, a więc jak je użytkują, kto i kiedy je użytkuje itp. Czwartym obszarem badań sfery konsumpcji są kwestie efektów, czyli skutków konsumpcji. Efekty te można podzielić na: dotyczące konsumenta, zewnętrzne, dotyczące otoczenia konsumenta. W ramach pierwszej grupy wyróżnia się: efekty bezpośrednie oraz efekty po- średnie. Do efektów bezpośrednich konsumpcji zaliczymy te skutki aktu konsump- cji, które uwidaczniają się natychmiast, czyli w trakcie lub bezpośrednio po zaspoko- jeniu potrzeby, np. likwidacja uczucia głodu, bólu, poprawa nastroju, wyglądu itp. Efekty pośrednie konsumpcji są to takie efekty, które uwidaczniają się później, po upływie jakiegoś czasu od aktu konsumpcji. Mogą to być przykładowo otyłość i cho- roby (wskutek nieracjonalnego odżywiania, palenia papierosów, nadużywania alko- holu), wysoka liczebność inwalidów (w wyniku częstych wypadków komunikacyj- nych), wysoki poziom intelektualny i etyczny społeczeństwa (na skutek upowszech- nienia edukacji i uczestnictwa kulturalnego). Efektami zewnętrznymi konsumpcji są skutki zaspokajania potrzeb odczu- wane przez bliższe oraz dalsze otoczenie konsumenta, np. członków rodziny, miesz- kańców osiedla, wsi. Mogą to być również efekty bezpośrednie, tj. następujące w trakcie aktu konsumpcji, albo też efekty pośrednie i przesunięte w czasie. 16 1.2. Potrzeby konsumpcyjne – istota i rodzaje Wszystkie te efekty konsumpcji można wartościować i w związku z tym po- dzielić na: pozytywne, negatywne. Pozytywnymi efektami konsumpcji mogą być na przykład dobre zdrowie, długie życie, poczucie zadowolenia i satysfakcji z życia, przyjazne stosunki między- ludzkie, wysoki poziom kulturalny oraz etyczny obywateli. Do negatywnych efek- tów konsumpcji zaliczymy z kolei wysoką zachorowalność, uzależnienia, patologie społeczne, wypadki komunikacyjne, konflikty społeczne itp. 1.2. Potrzeby konsumpcyjne – istota i rodzaje 1.2.1. Źródła i mechanizmy rozwoju potrzeb Z przedstawionej definicji potrzeb wynika, że pierwszym, głównym ich źró- dłem i determinantą jest organizm człowieka, czyli jego struktura biologiczna i psychiczna. Drugim źródłem potrzeb są konwencje społeczno-kulturowe, wyni- kające z tego, że człowiek żyje wśród innych ludzi, a więc funkcjonuje w rozma- itych układach społecznych, takich jak: rodzina, środowisko pracy, grupa lokalna, grupa zawodowa, naród, w których obowiązują określone systemy wartości i regu- ły zachowań. Określenie źródeł potrzeb jest często również podstawą wyjściową dla ich kla- syfikacji. Bardzo popularny jest podział potrzeb na biologiczne i społeczne. Podob- ną w istocie genezę ma też klasyfikacja Jana Szczepańskiego; wyróżnia on potrzeby rzeczywiste, otoczkowe i pozorne [Szczepański, 1981, s. 146]. Potrzebami rzeczywistymi są naturalne, a więc biologiczne wymogi organi- zmu ludzkiego. Potrzeby otoczkowe to potrzeby otaczające, towarzyszące, wzboga- cające potrzeby rzeczywiste. Przykładowo potrzebą rzeczywistą jest potrzeba poży- wienia, czyli zaspokojenia głodu; potrzebę tę można zaspokoić kromką chleba albo też spożyciem wystawnego posiłku w wytwornej restauracji i w odpowiednim towa- rzystwie. Te dodatkowe warunki i czynności towarzyszące spożywaniu posiłku są właśnie zaspokajaniem potrzeb otoczkowych. Niektóre potrzeby zarówno rzeczywi- ste, jak i otoczkowe mogą się rozwinąć w potrzeby pozorne. Ich przejawem jest na przykład obżarstwo, pijaństwo, nikotynizm czy narkomania. Potrzeby pozorne nie są więc potrzebami naturalnymi, lecz sztucznymi, wytworzonymi przez człowieka, 17 1. Terminologiczne i typologiczne problemy sfery konsumpcji a ich zaspokojenie jest z reguły szkodliwe dla zdrowia fizycznego lub psychicznego. Są one najczęściej wytworem snobizmu, złego gustu, bezmyślnego naśladownictwa, frustracji itp. Z biegiem czasu te właśnie potrzeby pozorne mogą się jednak „obiek- tywizować” i przybrać na przykład postać nałogu, a więc stać się potrzebami quasi- -biologicznymi lub quasi-psychicznymi. Na gruncie wymienionych wyżej źródeł potrzeb można się spotkać z podzia- łami na potrzeby-konieczności (a więc biologiczne) i potrzeby-aspiracje (a więc psychiczne i społeczne). Odmienny, często spotykany w literaturze, dychotomicz- ny podział potrzeb według kryterium ich źródeł to podział na potrzeby pierwotne i wtórne; sprawy klasyfikacji potrzeb zostaną przedstawione w dalszej części roz- działu. Znamienną cechą potrzeb jest ich duże zróżnicowanie i zmienność. Każdy czło- wiek odznacza się odmienną, indywidualną i w istocie niepowtarzalną strukturą i dynamiką potrzeb. Większość potrzeb odnawia się, przy czym ten okres odnowie- nia jest bardzo zróżnicowany, np. w przypadku pożywienia okres odnowienia wyno- si kilka godzin, w przypadku snu – kilkanaście godzin, zapotrzebowania na odzież – od kilku tygodni do nawet kilku lat. Cykl odnowy potrzeb może być uwarunkowa- ny czynnikami biologicznymi (pożywienie) lub też (albo oprócz tego) czynnikami natury społecznej (moda, prestiż). Ogólnie jednak można zauważyć, że zaspokojenie wielu, albo nawet większości potrzeb nie powoduje ich ograniczenia, to znaczy zmniejszenia, ani tym bardziej zaniku, lecz rozwój innych potrzeb i to z reguły nie jednej, ale wielu (wiązki potrzeb). Na przykład zakup mieszkania (potrzeba tzw. osłony) rodzi zapotrzebowanie na rozmaite artykuły służące do wyposażenia tego mieszkania, zakup samochodu powoduje istotne zmiany w trybie życia człowieka i wywołuje szereg nowych potrzeb i zachowań (dojazdy do pracy, wyjazdy na week- endy za miasto, zapotrzebowanie na usługi naprawcze, garaż itp.). Potrzeby ludzkie nie mają więc charakteru stałego, ale dynamiczny, nieustannie się rozwijają, modyfi- kuje się ich struktura i hierarchia, a to wszystko sprawia, że zmianom ulega także ich podmiot, czyli sam człowiek. I jest to proces trwający całe ludzkie życie. Kwestię tę można lapidarnie spuentować słowami Ericha Fromma (1900– 1980, amerykański psycholog i filozof, urodzony w Niemczech): „Człowiek zawsze umiera, zanim zdąży się w pełni narodzić” [Fromm, 2005, s. 80]. Powiązania między potrzebami ludzkimi mają charakter substytucyjny, komplementarny bądź synergiczny. Relatywnie najmniej jest widoczna substytu- cyjność (zastępowalność); występuje ona właściwie dopiero w odniesieniu do nie- których potrzeb wyższych. Niewielkie lub praktycznie żadne są natomiast możli- wości substytucji wśród potrzeb niższego rzędu (tzw. potrzeb-konieczności). Wspomniano już, że zaspokojenie jednych potrzeb rodzi z reguły potrzeby nowe, które w stosunku do zaspokojonych mają charakter komplementarny (uzupełniają- cy) lub synergiczny (wzajemnie stymulujący, potęgujący). Przykładem komple- 18 1.2. Potrzeby konsumpcyjne – istota i rodzaje mentarności potrzeb może być zapotrzebowanie na benzynę czy garaż, gdy się kupiło samochód. Przykładem synergizmu mogą być potrzeby edukacyjne oraz kulturalne; wzrost poziomu zaspokojenia potrzeb oświatowych, wyrażający się we wzroście wykształcenia, stymuluje zazwyczaj rozwój potrzeb kulturalnych. Zjawi- ska substytucyjności, komplementarności i synergizmu będą wzrastać wraz z roz- wojem i różnicowaniem się potrzeb ludzkich oraz środków i sposobów ich zaspo- kajania, a dotyczą przede wszystkim potrzeb wyższego rzędu (tzw. potrzeb wtór- nych albo potrzeb-aspiracji). Potrzeby są odczuwane zazwyczaj jako pragnienia czy pożądania. Pragnienia mają określony cel, albo inaczej – określoną treść przedmiotową, jaką jest na ogół jakiś produkt, czyli przedmiot lub usługa zaspokajające tę potrzebę (np. pragnienie posiadania nowych butów, mieszkania, wyższego wykształcenia, poprawy wyglądu, zdrowia). Konkretyzacja tych pragnień (pożądań) nie kończy się zazwyczaj na sa- mym produkcie w jego ogólnym rozumieniu (np. jakieś tam buty, jakiś samochód), lecz przybiera ostatecznie postać konkretnego produktu (np. telewizor marki Sony, samochód marki Volvo). Istotą zaspokojenia potrzeb przez poszczególne dobra jest wykorzystanie ich wartości użytkowych (użyteczności). Rozróżnia się wartość użytkową dobra pod- stawową oraz dodatkową (w cytowanym ujęciu J. Szczepańskiego – otoczkową). Przykładowo, użytecznością podstawową samochodu jest jego zdolność do szybkie- go przemieszczania ludzi i rzeczy, a użytecznością dodatkową (otoczkową) jest to, że uchodzi on często za ważny czynnik prestiżu społecznego, wyróżnienia itp. W wyższych fazach rozwoju gospodarczo-społecznego, gdy są już zaspokojone w dostatecznym stopniu potrzeby podstawowe, dalsze modyfikacje potrzeb sprowa- dzają się przede wszystkim do rozwoju potrzeb otoczkowych. Przykładowo w od- niesieniu do żywienia jest to zmiana struktury spożywanej żywności, sposobów i miejsca spożywanych posiłków. Podobnie się przedstawia sprawa rozwoju przed- miotów zaspokojenia tych potrzeb; zwiększa się przede wszystkim ich użyteczność otoczkowa, przy nieznacznym z reguły wzroście ich użyteczności podstawowej, bądź nawet jej spadku (np. w wyniku produkcji coraz tańszej i jakościowo gorszej odzieży na jeden sezon, ale zgodnej z modą, czy jednorazowych talerzy). 1.2.2. Klasyfikacja potrzeb Klasyfikacja (systematyka) potrzeb ludzkich jest, wbrew pozorom, przedsię- wzięciem bardzo trudnym. Wpływa na to przede wszystkim nieograniczoność po- trzeb, ich ciągła zmienność, a także szybki rozwój środków oraz modyfikacja sposo- bów zaspokajania. 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Konsumpcja a rozwój gospodarczy i społeczny
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: