Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00260 014037 12791451 na godz. na dobę w sumie
Kontaminacje leksykalne. Struktura - sens - pragmatyka - ebook/pdf
Kontaminacje leksykalne. Struktura - sens - pragmatyka - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 404
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9784-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filologia polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
Monografia jest poświęcona kontaminacji leksykalnej jako zjawisku językowemu oznaczającemu łączenie nie tylko wyrazów, lecz także jednostek leksykalnych obejmujących frazeologizmy. Autorka analizuje strukturę, sens i pragmatykę kontaminacji. Omawia zagadnienie w kontekście dynamicznego rozwoju języka współczesnych mediów, zwłaszcza w zakresie słowotwórstwa. Materiał badawczy pochodzi z języka rosyjskich i polskich mediów z lat 2008-2014 (z materiałów prasowych, informacyjnych programów telewizyjnych oraz innych środków przekazu elektronicznego). Prezentowane badania prowadzą do wniosku, że współcześnie formacje kontaminacyjne to często zamierzone chwyty stylistyczne pozostające na usługach dowcipu językowego. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Krystyna Ratajczyk – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Instytut Rusycystyki Zakład Językoznawstwa, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 e-mail: krysiarataj@poczta.onet.pl Recenzent Andrzej Sitarski RedaKtoR WydaWnIctWa UŁ Dorota Stępień SKŁad I ŁamanIe Munda – Maciej Torz PRoJeKt oKŁadKI Studio 7A Zdjęcie wykorzystane na okładce: Polska, 1947–07. Winiety gazet wb/gr PaP © copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06900.15.0.m ark. wyd. 23,2; ark. druk. 25,25 ISBn 978-83-7969-783-0 e-ISBn 978-83-7969-784-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������ 1� Stan badań �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 2� Język w mediach ���������������������������������������������������������������������������������������������������������� 2�1� Nagłówek prasowy ������������������������������������������������������������������������������������������������ 2�2� Teksty precedensowe ������������������������������������������������������������������������������������������� 2�3� Tekst reklamowy ��������������������������������������������������������������������������������������������������� 2�4� Komentarze internautów� Wypowiedzi ustne ����������������������������������������������������� 3� Charakterystyka kontaminacji leksykalnej w lingwistyce ���������������������������������������� 3�1� Aspekt strukturalny ���������������������������������������������������������������������������������������������� 3�1�1� Węzeł kontaminacyjny �������������������������������������������������������������������������������� 3�2� Aspekt semantyczny ��������������������������������������������������������������������������������������������� 3�3� Przyczyny powstawania kontaminacji ���������������������������������������������������������������� 3�4� Inne nazwy kontaminacji, typy ����������������������������������������������������������������������������� 3�5� Zjawiska pokrewne ����������������������������������������������������������������������������������������������� 3�6� Definicja kontaminacji przyjęta w rozprawie ������������������������������������������������������ Rozdział I Struktura kontaminacji leksykalnych �������������������������������������������������������������� Wprowadzenie ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 1�1� Kontaminacje wyrazowe ������������������������������������������������������������������������������������������ 9 15 16 20 23 26 29 30 30 32 35 38 39 40 42 47 47 50 5 Spis treści 1�1�1� Kontaminacje jednowęzłowe ������������������������������������������������������������������������� 1�1�1�1� Kontaminacje jednowęzłowe z węzłem w śródgłosie ��������������������� 1�1�1�2� Kontaminacje jednowęzłowe z węzłem w nagłosie ������������������������� 1�1�1�3� Kontaminacje jednowęzłowe z węzłem w wygłosie ������������������������ 1�1�2� Kontaminacje wielowęzłowe ������������������������������������������������������������������������� 1�1�3� Kontaminacje z węzłem zerowym ����������������������������������������������������������������� 1�1�4� Rozwinięcie skrótu ������������������������������������������������������������������������������������������ 1�1�5� Kontaminacja skrótów ������������������������������������������������������������������������������������ 1�1�6� Kontaminacje mieszane (wyrazowo-graficzne) ������������������������������������������� 1�1�6�1� Kontaminacje wyrazu ze skrótem� Wyróżnienie graficzne skrótu ����� 1�1�6�2� Kontaminacje dwóch wyrazów� Graficzne wyodrębnienie jednego z nich ������������������������������������������������������������������������������������� 1�1�6�3� Kontaminacje dwóch wyrazów� Graficzne wyodrębnienie części jednego z nich �������������������������������������������������������������������������� 1�1�7� Wnioski ������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 1�2� Kontaminacje graficzne �������������������������������������������������������������������������������������������� 1�2�1� Nawias �������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 1�2�2� Dekompozycja ������������������������������������������������������������������������������������������������� 1�2�3� Wyróżnienie kolorem (gra z kolorem) ������������������������������������������������������������ 1�2�4� Czcionka, znak i symbol graficzny ������������������������������������������������������������������ 1�2�5� Wnioski ������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 1�3� Kontaminacje frazeologiczne ���������������������������������������������������������������������������������� 1�3�1� Kontaminacje frazeologizmu z wyrazem ������������������������������������������������������ 1�3�2� Kontaminacje dwóch frazeologizmów ���������������������������������������������������������� 1�3�2�1� Kontaminacja właściwa ��������������������������������������������������������������������� 1�3�2�2� Połączenie liniowe (uzupełnienie jednego frazeologizmu drugim) �� 1�3�3� Wnioski ������������������������������������������������������������������������������������������������������������� Podsumowanie ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������� ROZDZIAŁ II Sens i pragmatyka kontaminacji leksykalnych ����������������������������������������� Wprowadzenie ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 2�1� Sens a znaczenie� Definicja kognitywna� Konotacja ����������������������������������������������� 50 50 65 70 72 81 84 85 86 86 88 91 93 94 94 100 104 107 122 123 125 179 179 185 187 188 193 193 194 6 Spis treści 2�2� Pragmatyka językowa ���������������������������������������������������������������������������������������������� 2�2�1� Nadawca i odbiorca w komunikacji masowej ����������������������������������������������� 2�3� Funkcje kontaminatów ��������������������������������������������������������������������������������������������� 2�3�1� Pragmatyka kontaminacji leksykalnych� O ekspresywności języka ����������� 2�3�2� Kontaminacje o funkcji pragmatycznej (ekspresywne, wartościujące) ����� 2�3�2�1� Kontaminacje żartobliwe ������������������������������������������������������������������ 2�3�2�2� Kontaminacje żartobliwe z wyrazem aprobaty ������������������������������� 2�3�2�3� Kontaminacje żartobliwo-reklamowe (reklama oraz porada) ������� 2�3�2�4� Kontaminacje żartobliwo-ironiczne ������������������������������������������������� 2�3�2�5� Kontaminacje żartobliwo-ironiczne z odcieniem grubiańskości lub wulgarności ���������������������������������������������������������������������������������� 2�3�2�6� Kontaminacje żartobliwe o odcieniu pejoratywnym ���������������������� 2�3�2�7� Kontaminacje żartobliwe z odcieniem wulgarności ������������������������ 2�3�2�8� Kontaminacje o charakterze satyrycznym �������������������������������������� 2�3�2�9� Kontaminacje z wyrazem aprobaty �������������������������������������������������� 2�3�2�10� Kontaminacje ironiczne ������������������������������������������������������������������� 2�3�2�11� Kontaminacje ironiczne o odcieniu pejoratywnym ���������������������� 2�3�2�12� Kontaminacje autoironiczne z odcieniem pogardy ���������������������� 2�3�2�13� Kontaminacje autoironiczne z wyrazem aprobaty ����������������������� 2�3�2�14� Kontaminacje z wyrazem dezaprobaty ������������������������������������������ 2�3�2�15� Kontaminacje obraźliwe (pogardliwe) ������������������������������������������� 2�3�2�16� Kontaminacje obelżywe (pogardliwe) ������������������������������������������� 2�3�2�17� Kontaminacje o trudnym do ustalenia rodzaju i stopniu ekspresji �� 2�3�3� Wnioski ������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 2�3�4� Kontaminacje o funkcji nominatywnej ��������������������������������������������������������� Podsumowanie ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������� Zakończenie ����������������������������������������������������������������������������������������������������������� Bibliografia ������������������������������������������������������������������������������������������������������������� Skróty słowników ������������������������������������������������������������������������������������������������� Skróty wybranych źródeł materiału badawczego ������������������������������������ Summary ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������� Od Redakcji ������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 196 197 199 200 202 202 228 243 248 266 267 277 277 278 283 301 330 331 331 362 369 369 371 374 378 381 387 397 399 401 403 7 Wstęp Popularność i szerokie zastosowanie niezwykle ciekawego i atrakcyjnego zjawi- ska językowego, jakim jest kontaminacja leksykalna, skłoniło mnie do podjęcia tego tematu w niniejszej pracy. Obserwacje języka współczesnej prasy, reklamy, telewizji, Internetu w dobie przemian, jakie zaszły w Polsce po 1989 r. w języ- ku mediów, pozwalają dostrzec rozkwit różnorodnych zabiegów mających na celu uatrakcyjnienie przekazu i przyciągnięcie uwagi odbiorcy tekstu. Jednym z takich zabiegów jest kontaminacja. Szczególnie aktywnie rozpowszechnia się ona w języku rosyjskich mediów po okresie pieriestrojki, czyli po 1990 r., choć zasadnicze przemiany w języku publicystyki rozpoczęły się już w połowie lat 80. ubiegłego wieku (dokładniej o języku w mediach, zob. podrozdział 2. Wstępu do niniejszej pracy). Kontaminacja występuje we wszelkich sferach działalności językowej. Oprócz języka mediów, jest ona obecna w literaturze, poezji, satyrze. Zabiegi konta- minacyjne oparte są w głównej mierze na grze językowej, toteż wytwory tych zabiegów są częścią współczesnej kultury śmiechu (смеховая культура1) jako źródła humoru słownego. We współczesnym języku rosyjskim kontaminacja uważana jest za sposób słowotwórstwa, który, jak podkreśla Władimir Salajew, «представляет самые широкие возможности для игрового речетворче- ства и образования новых слов и значений как в стандартном языке, так и в субстандартных сферах» (Саляев 2003: 149). O kontaminacji jako jednym ze sposobów słowotwórstwa pisze też Jelena Ziemska, która słusznie zauważa, iż 1 Dane określenie podaję za Jeleną Nikołajewą (zob. Николаева 2002). 9 Wstęp «этот способ образования, обычно рассматриваемый как один из видов аббревиации, действует во всех западноевропейских языках» (Земская 1992: 51). Jak przyznaje badaczka, «некоторые из слов, созданных способом контаминации, имеют широкое общественное звучание» (ibidem), np. Ев- росима (Европа + Хиросима), Америсима (Америка + Хиросима) i рейга- номика (Рейган + экономика) (ibidem: 52). Według J. Ziemskiej, «способом контаминации на наших глазах порождаются все новые слова» (ibidem). Wynika z tego, iż kontaminacja jest niezwykle produktywnym sposobem słowo- twórczym. W językoznawstwie polskim, jak zauważa Donata Ochmann, także „co jakiś czas temat podejmowany jest przez językoznawców i ‘odkrywany’ jako upowszechniający się i systemowy” (Ochmann 2009: 293). Jednakże zjawisko kontaminacji jest też niesprawiedliwie uznane za negatywne (chociaż pogląd ten dotyczy raczej przeszłości, o czym świadczą wskazane niżej prace), pozasystemowe, powstające głównie w sferze języka potocznego. Kontami- nacja jest więc uważana za odstępstwo od normy (Шведова 1966: 73; Щепин 1978: 67; Филин 1979: 114) czy rodzaj błędów językowych (Ицкович, Шварцкопф 1971: 95; Молотков 1977: 202–203; Ройзензон, Абрамец 1969: 107; Бабкин2 1970: 29; Buttler, Kurkowska, Satkiewicz 1982: 222; Bąba 1978: 15). W aspekcie styli- stycznym rola kontaminacji została ograniczona do tworzenia «канцеляритов, уродливых штампов и так называемых ‘маразмов’» (Аврасин 2000: 53). W językoznawstwie polskim powtarza się często definicję Witolda Doro- szewskiego, według której kontaminacja to „krzyżowanie się wyrazów oparte na momentach realnoznaczeniowych i bezwładnych, ‘sennych’, nieobliczalnych skojarzeniach” (Doroszewski 1962/1949: 257). Według słów badacza, „kontami- nacja […] przez swoją przypadkowość nie może być wzorem i normą dla innych wypadków” (ibidem: 256–257). Pomimo podejmowania tematu kontaminacji przez polskich badaczy (zob. podrozdziały 1. i 3. Wstępu do niniejszej pracy), nie doczekał się on opracowania 2 Badacz ten, zgłębiając zjawisko kontaminacji frazeologicznej, kategorycznie nie stwierdza uznania takich kontaminacji za rodzaj błędów językowych, podkreśla- jąc jedynie możliwość zaliczenia ich do takowych, a jednocześnie uważa je za nie- ocenione fakty w żywym języku: «С точки зрения правильности речи и норм языкового употребления подобные факты речевого творчества могут быть отнесены к разряду обмолвок или ошибок языка и забракованы как прояв- ление языковой небрежности, но при исследовании живого языка подобные факты неоценимы […]» (Бабкин 1970: 29). 10 Wstęp w pracach poświęconych słowotwórstwu polskiemu czy też gramatykach współ- czesnego języka polskiego, co zauważa też D. Ochmann (2009: 293), z wyjątkiem pozycji Nagórko (2011: 203–204). W językoznawstwie rosyjskim kontamina- cja znalazła swoje miejsce w pracach poświęconych słowotwórstwu (Земская 1992: 51–52; 2007: 191–193), frazeologii (Бабкин 1970: 29–45, 104–105; Мо- лотков3 1977: 202–206), a także składni (Шведова 1966: 71–73; Валгина 1973: 359–365). Zjawisko kontaminacji nie było dotąd przedmiotem większego opracowania (o charakterze monografii) na gruncie polskim4, co stanowi dodatkowy bodziec do powstania książki na ten temat, a zwłaszcza do zgłębienia go na płaszczyźnie dwóch języków w sferze „żywej mowy”, czyli języka w mediach. Przedmiotem rozprawy są świadomie tworzone kontaminacje leksykalne wyekscerpowane z języka mediów rosyjskich i polskich. Pojęcie „kontaminacje leksykalne” jest tu pojęciem nadrzędnym w stosunku do kontaminacji wyrazo- wych, graficznych i frazeologicznych, analizowanych w pracy. Oznacza ono bo- wiem nie tylko łączenie się wyrazów, lecz jednostek leksykalnych, obejmujących także frazeologizmy, które są „wielosegmentowymi, nieciągłymi jednostkami leksykalnymi”5 (Kudra 2001: 129). Tak więc kontaminacje leksykalne w niniej- szej pracy to twory powstałe w wyniku skrzyżowania się dwóch (lub więcej) jed- nostek leksykalnych na zasadzie wspólnej części, czyli węzła kontaminacyjnego (choć dopuszcza się też jego nieobligatoryjność). W sensie tak utworzonego neo- logizmu uczestniczą też znaczenia (choćby częściowo) jednostek wyjściowych (w przypadku kontaminacji frazeologicznej nowo powstała jednostka może też zyskać nowy sens, niemotywowany znaczeniami komponentów – na zasadzie podobieństwa fonetycznego)6. 3 A. I. Mołotkow wprawdzie poświęca uwagę kontaminacji frazeologicznej, ale tylko i wyłącznie w kategorii błędów językowych. 4 Niedawno pojawiła się wszakże monografia K. Dembskiej (2011), traktująca o kon- taminacjach rosyjskich, zob. podrozdział 1. Stan badań we Wstępie. Na gruncie ro- syjskim zjawisko kontaminacji bada m.in. I. W. Piekarska, która zajmuje się głów- nie jej składniowym i stylistycznym aspektem, co zaowocowało monografiami na ten temat (zob. Пекарская 1995а; 2000). 5 Podobne rozumienie pojęcia „jednostki leksykalnej” występuje u Andrzeja Bogu- 6 Definicję kontaminacji przyjętej w rozprawie podaję w podrozdziale 3.6. Wstępu sławskiego (1976). do niniejszej pracy. 11 Wstęp Celem rozprawy jest wyodrębnienie typów strukturalnych kontaminacji lek- sykalnych pochodzących z języka mediów rosyjskich i polskich, w oparciu o po- dobną analizę D. Ochmann. Analiza struktury jest punktem wyjścia rozważań semantycznych, czyli tworzenia sensów kontaminatów na podstawie definicji kognitywnej i konotacji oraz, co jest nierozerwalnie związane z sensem konta- minacji – zbadania ich pragmatyki, czyli celu i intencji użycia, przejawiających się w odpowiednim rodzaju ekspresji. Źródłem materiału badawczego, jak już było wspomniane, są środki maso- wego przekazu: prasa, Internet (komentarze internautów, artykuły, blogi), tele- wizja. Jeden przykład pochodzi z polskiego radia. Jeśli chodzi o prasę rosyjską i polską, to w pracy znalazły się przykłady z różnych źródeł. Są to w kolejności alfabetycznej: «Аргументы и Факты», «Жизнь», «Коммерсантъ», «Комсо- мольская Правда», «Мир Новостей», «Московский комсомолец», «Наша Версия», «Независимая газета», «Огонек», «Однако», «Российская газета», «Собеседник», «Твой День», «Экономическая газета», „Angora”, „Dziennik Łódzki”, „Ekspress Ilustrowany”, „Fakt ‘Gwiazdy’”, „Fakty i Mity”, „Gazeta kom- puterowa” dodatek do „Gazety Wyborczej”, „Gazeta Polska”, „Gazeta Wyborcza”, „Gazeta ‘Wysokie Obroty’”, „Metro”, „Newsweek”, „Nie”, „Polityka”, „Polska Dziennik Łódzki”, „Przekrój”, „Rzeczpospolita”, „Super Express”, „Twoje Im- perium”, „Uważam rze” i „Wprost”. Polskie przykłady pochodzą też z telewizji, przede wszystkim z programów informacyjnych „Fakty” TVN, „Wiadomości” TVP1, „Panorama” TVP2 oraz programu poradnikowego „Pytanie na śniadanie” emitowanego w TVP2. Nieliczne kontaminaty odnotowano w programach stacji „Polsat news”, TVN24, TVP Historia i TVP Polonia. W pracy zastosowano skróty większości źródeł (zob. Skróty wybranych źródeł materiału badawczego). Materiał badawczy zbierany był w latach 2008–2014 (dwa przykłady pochodzą z 2015 r.). Praca nie ma jednak charakteru leksykograficznego, tj. nie rejestruje pełnej listy kontaminatów, które pojawiły się we wszystkich numerach wymie- nionych źródeł prasowych we wspomnianym okresie. Źródła te bowiem nie były przedmiotem systematycznej ekscerpcji materiału. Dla jego doboru korzystano z poszczególnych (wybranych) numerów wymienionych gazet. To samo dotyczy programów telewizyjnych. Celem głównym bowiem, jak już wspomniano wcześ- niej, jest analiza struktury kontaminacji oraz pragmatyki związanej z sensem kon- taminacji, poparta licznymi przykładami ze środków masowego przekazu, lecz bez zamiaru pełnej ich rejestracji. Byłoby to niemożliwe ze względu na objętość pracy oraz objętość materiału badawczego, przy którym podaje się znaczenie, kontekst 12 (nieraz dość obszerny, ale konieczny dla zrozumienia sensu i celu utworzenia kon- taminatu), lokalizację, niezbędne objaśnienia semantyczne, rzeczowe itp. Wstęp Ponieważ rozprawa dotyczy dwóch języków, a więc ma charakter porównaw- czy, dlatego podaje się przybliżoną liczbę wyekscerpowanych jednostek. Pozwala to na zbadanie preferencji w stosowaniu określonych zabiegów strukturalnych czy porównanie nacechowania pragmatycznego analizowanych jednostek w obu językach. W pracy zastosowano metodę analizy strukturalnej, w której kładzie się na- cisk na budowę kontaminatów ze względu na liczbę i usytuowanie węzłów konta- minacyjnych, rodzaj wyróżnienia graficznego oraz typy kontaminacji frazeolo- gicznych, czyli różnorodność skrzyżowań frazeologizmów: z wyrazem, z innym frazeologizmem, włączenie wyrazu do kontaminacji. W charakterystyce konta- minacji leksykalnych w niniejszej rozprawie szczególnie ważna jest funkcja i cel zabiegów kontaminacyjnych, co ściśle łączy się z sensem powstałych tworów. W opracowaniu materiału zastosowano więc metodę analizy funkcjonalno- -pragmatycznej, by wyodrębnić dla potrzeb klasyfikacji dwie zasadnicze funk- cje kontaminacji leksykalnych w środkach masowego przekazu: nominatywną i pragmatyczną (poza oczywistymi funkcjami, czyli informacyjną i perswazyj- ną). Pragmatyka w danej monografii oznacza intencjonalne użycie tworów kon- taminacyjnych w celu wywołania określonych reakcji u adresata (np. komizmu, złości, oburzenia, zadowolenia). Wpisuje się w nią również sposób zapisu kon- taminatów (wyróżnienia graficzne) celem przyciągnięcia uwagi odbiorcy oraz stosunek autora do przedstawianej rzeczywistości, czyli ekspresja (żart, ironia, aprobata i in.). Pragmatyka kontaminatów związana jest z ich sensem, który bu- dują komponenty kontaminacji. W objaśnieniach znaczenia (sensu) tworów kon- taminacyjnych stosuje się zatem metodę definicji kognitywnej, opartej nie tylko na wiedzy słownikowej, encyklopedycznej, lecz także na wiedzy poznawczej, asocjacjach i skojarzeniach (zob. podrozdział 2.1). Ponieważ analizie podlega materiał pochodzący z dwóch języków, co oznacza pewne porównania dotyczące preferencji zabiegów strukturalnych lub rodzaju ekspresji autorskiej w obu języ- kach, dlatego też zastosowano w monografii metodę porównawczą. Twory kontaminacyjne nazywane są w pracy kontaminatami, okazjonalizma- mi i neologizmami. Termin „kontaminat” sugerował Stanisław Grabias, analogicz- nie do pojęć „derywacja” i „derywat” (zob. Grabias 1970: 117, przyp. 1). Okazjonali- zmy, jak zauważa J. Ziemska, «[…] возникают не по правилам. Они реализуют творческую индивидуальность и живут не сериями, но одиночками» 13 Wstęp (Земская 2007: 181). Badaczka nazywa wytwory procesu kontaminacji właśnie okazjonalizmami (zob. ibidem: 191). Krystyna Chruścińska z kolei, powołując się na literaturę radziecką, stwierdza, iż okazjonalizmami nazywane są w niej „neologizmy tworzone doraźnie, dla potrzeb konkretnego tekstu, mające zwykle charakter ekspresywny” (Chruścińska 1978: 73). Cytując E. Chanpirę, badaczka podaje następującą definicję okazjonalizmu: „[…] wyraz nieznany językowi utwo- rzony według nieproduktywnego lub małoproduktywnego modelu słowotwór- czego w celu zwykłej komunikacji, zwykłego nazwania (nominacji), jak i w celu artystycznym” (ibidem). Z kolei Anna Graszek-Tańska nazywa okazjonalizmami nowotwory ekspresywne, które są efektem świadomej pracy autora. Tworzone są dla szybkich, chwilowych celów komunikacyjnych i pozostają faktami danej sy- tuacji komunikacyjnej (zob. Грашек-Таньска 2003: 71). Wśród najważniejszych ich cech autorka wyróżnia: funkcjonalną jednorazowość7, niestandardowość, indywidualność tworzenia, przywiązanie do kontekstu i ładunek ekspresji8 (zob. ibidem: 72). «Эти слова способны передать уникальность, свежесть, тонкие оттенки смысла и экспрессии, что бессильны иногда воплотить обычные слова» (ibidem: 73). Według badaczki, im słabszy przejaw ekspresywności, tym mniej w słowie okazjonalności (ibidem). Zebrane w pracy przykłady kontamina- tów odpowiadają przedstawionej pokrótce charakterystyce okazjonalizmów. Na- leży jednak zaznaczyć, iż są wśród nich także formacje ogólnie znane i stosowane, np. Болливуд, Берлинале, makabreska, tacierzyństwo i in., które nie są przywią- zane do kontekstu i można je rozszyfrować poza nim. Tego typu jednostki trudno nazwać okazjonalizmami (jest ich w pracy niewiele). W takim samym znaczeniu jak okazjonalizmy formacje kontaminacyjne nazywane są neologizmami9. 7 Badaczka zauważa jednak możliwość powtarzania okazjonalizmów przez różne oso- by, co w efekcie może doprowadzić do tego, iż w sprzyjających warunkach okazjonali- zmy te staną się faktami językowymi (zob. Грашек-Таньска 2003: 72, przyp. 3). 8 Podobne cechy okazjonalizmów wymienia A. G. Łykow, który wyróżnia także: przynależność okazjonalizmów do języka mówionego, nieodtwarzalność, pochod- ność, fakultatywność nominacji i in. (zob. Лыков 1976: 11). 9 Choć np. N. G. Babienko dokonuje rozgraniczenia okazjonalizmów jako nowo- tworów mowy (речевые новообразования) od neologizmów jako nowych słów w języku (zob. Бабенко 1997, rozdział I, pkt 1.3). W niniejszej pracy neologizmy utoż- samiane są z okazjonalizmami jako nowości językowe, świeże, zwracające uwagę, szokujące, intrygujące. Nie są to neologizmy, które zagoszczą w języku i zostaną sko- dyfikowane w słownikach neologizmów. Są to nowości chwilowe, związane z daną sytuacją komunikacyjną, chwilową informacją. 14 Stan badań Okazjonalizmy kontaminacyjne są godne uwagi ze względu na ich fenomen semantyczny, czyli pomnożenie sensów w jednym słowie. W oszczędnej formie przekazana jest zarówno wielopłaszczyznowa informacja, jak i stosunek autora do opisywanej rzeczywistości. W ten sposób autor kreuje obraz tej rzeczywisto- ści, czyli obraz świata, najczęściej o ujemnej aksjologizacji. Próba zbadania struktury połączonej z fenomenem sensu neologizmów kontaminacyjnych, co nierozerwalnie jest związane z ich nacechowaniem oraz funkcją w tekście, dokonuje się w dwóch zasadniczych częściach pracy – struk- turalnej (w rozdziale 1) oraz semantyczno-pragmatycznej (w rozdziale 2). W pracy występują też podrozdziały, traktujące m.in. o języku w mediach oraz charakteryzujące pojęcie kontaminacji leksykalnej. Część zasadniczą rozdzia- łu 2 rozprawy poprzedzono przybliżeniem pojęć sensu i znaczenia, definicji kognitywnej i konotacji oraz rozumienia pragmatyki językowej, w tym pragma- tyki kontaminacji leksykalnych. Szczegółowe informacje o sposobie klasyfikacji i opisu materiału zawarte są we wprowadzeniach do każdej z dwóch zasadni- czych części pracy. Pewne aspekty dotyczące struktury, semantyki i pragmatyki kontaminacji leksykalnych prezentowałam we wcześniejszych artykułach. Niniejsza rozprawa pozwala zweryfikować poprzednie wnioski, uzupełnić je, a przede wszystkim potwierdzić pogląd o powszechności i niezwykłości zjawiska językowego, jakim jest kontaminacja leksykalna. 1. Stan badań10 Zagadnienia kontaminacji leksykalnych omawiane są na gruncie polskim głów- nie w pracach przyczynkarskich, choć niedawno pojawiła się monografia Kata- rzyny Dembskiej, chrakteryzująca zjawisko kontaminacji w języku rosyjskim pod względem struktury, ekspresji, związku z innymi procesami językowymi oraz funkcjonowania w sferze frazematyki i reklamy (Dembska 2011). Oprócz wspomnianej książki, z polskich i rosyjskich prac traktujących o kontaminacji (czy też omawiających to zagadnienie wśród wielu innych), cenne dla rozważań (zwłaszcza w kontekście interpretacji pojęcia w lingwistyce oraz ustalenia jego 10 Wymienione poniżej pozycje z zakresu kontaminacji leksykalnej (wyrazowej i fra- zeologicznej) to tylko istotna część prac, które umożliwiły zbadanie tego zjawiska. Pozostałe figurują w stosownych przypisach z pełnym zapisem w bibliografii. 15 Wstęp definicji) były opracowania D. Ochmann (1997; 2004; 2009), S. Grabiasa (1970), W. Cienkowskiego (1978), Z. Zagórskiego (1973; 1985; 1988), A. Nagórko (2007), D. Buttler (2001), H. Kardeli (2006), J. Ziemskiej (Земская 2007), W. Z. Sanni- kowa (Санников 2002), O. M. Łaszkiewicz (Лашкевич 2005), W. Salajewa (Са- ляев 2003), N. A. Nikoliny (Николина 1993) i in. Szczególnie cenną dla analizy struktury kontaminacji była praca D. Ochmann (1997). Z prac, które w niniejszej rozprawie miały wpływ na przemyślenia związane ze sposobem pojmowania kontaminacji frazeologicznej oraz wyróżnienia od- powiednich jej typów, należy wymienić przede wszystkim rozważania D. Och- mann (1997), B. Kudry (2001), A. M. Babkina (Бабкин 1970) oraz L. I. Roj- zienzona i I. W. Abramca (Ройзензон, Абрамец 1969). Pojęcie frazeologizmu obowiązujące w monografii pomogła sprecyzować koncepcja frazematyki W. Chlebdy (2003). Spośród innych opracowań na temat kontaminacji, bezpośrednio niewyko- rzystanych w pracy, warto zwrócić uwagę na rzadko podejmowane (szczególnie w językoznawstwie polskim) badania kontaminacji syntaktycznej (Klich 1934; Мирошникова 2002; Ионова 2010; Пекарская 1995a; 1995b; 1998), aspektu stylistycznego kontaminacji (Пекарская 2000) czy też na kontaminacje w obrę- bie antroponimów (Długosz 1988; Selimski 2000). W rozważaniach na temat roli konotacji oraz definicji kognitywnej w two- rzeniu sensu kontaminacji pomocne były prace J. Bartmińskiego, A. Pajdziń- skiej, L. Jordańskiej i I. Mielczuka oraz A. Nagórko, zawarte w zbiorze Konotacja z 1988 r. Pragmatyczny wymiar kontaminacji przewija się w wielu artykułach dotyczących zarówno struktury, jak i semantyki tworów kontaminacyjnych – jako nieodłączny składnik ich formy i treści. Cenne dla niniejszych badań z punktu widzenia pragmatyki były prace z zakresu teorii aktów mowy (Awdie- jew 1987; Komorowska 2008; Кобозева 2003; Падучева 1985), systemów prag- matyki formalnej i logicznych aspektów pragmatyki (Tokarz 1991; 1993). 2. Język w mediach Powstanie danej części rozprawy wynika z potrzeby przybliżenia tych cech języ- ka w mediach, które stworzyły grunt dla powstania kontaminacji językowych. W poniższym fragmencie pracy pragniemy zapoznać czytelnika z takimi mikro- kontekstami niniejszego materiału badawczego, jak nagłówek prasowy (najwięk- sza liczba przykładów), komentarze internautów i wypowiedzi ustne. Chcemy 16 Język w mediach też zwrócić uwagę na jedną z ważniejszych cech nagłówka prasowego – symboli- kę kultury przejawiającą się w szeroko pojętej intertekstualności, którą wyrażają tzw. teksty precedensowe, czyli cytowania. Ze względu na pewne podobieństwo nagłówka do tekstu reklamowego postanowiono pokrótce scharakteryzować także ten rodzaj tekstu. O języku w mediach zaczęto pisać w związku ze zmianami, jakim musiał ulec sposób przekazu informacji po 1989 r. wraz ze zmianą ustroju społeczno-politycz- nego. Zmiany te sprowadzały się „przede wszystkim do odrzucenia dotychcza- sowego, obecnego w mediach, języka propagandy Polski Ludowej, tzw. nowomo- wy11, języka, którego główną funkcją było takie kształtowanie myślenia obywateli, by postrzegali rzeczywistość zgodnie z obowiązującą wówczas ideologią, by mieli taki obraz świata, który odpowiadał rządzącym” (Kudra 2008: 55). W Związku Radzieckim początek przemian przypada na okres pieriestrojki w połowie lat 80.: «Перестройка в Советском Союзе половины 80-ых годов – это начало коренных общественно-политических преобразований, кото- рые принесли средствам массовой информации свободу слова и шансы от- крытой дискуссии на актуальные темы» (Грашек-Таньска 2000: 509). W języku publicystyki rosyjskiej zachodziły podobne zmiany, jak w języ- ku polskich mediów, o czym pisze A. Graszek-Tańska: „Nie ma wątpliwości, że współczesna ruszczyzna obszaru komunikacji publicznej z całą swoją mocą odzwierciedla intensywność złożonych, często bolesnych przeobrażeń, jakich w ostatniej dekadzie XX wieku doświadczało społeczeństwo rosyjskie. Na po- czątku lat 90. mamy do czynienia ze zjawiskiem prawdziwie euforycznego „roz- brajania nowomowy”, negowania bezdusznej, zakłamanej, patetycznej офици- альщины” (Graszek-Tańska 2005: 105). Zmiany te dotyczyły wypierania szablonowych, sztywnych, „ciężkich” wyra- żeń językiem świeżym, jasnym, ekspresywnym: «Язык публицистики, освобо- жденный от цензуры, изменяет свoе «дубовое» звучание в сторону свежих, убедительных, ясных оценивающих и экспрессивных выражений» (Гра- шек-Таньска 2000: 510). Na temat zmian w języku mediów po 1989 r. powstało wiele opracowań. Bo- gatą ich listę zawiera m.in. artykuł Barbary Kudry O języku w mediach – uwagi 11 O „rozbrajaniu nowomowy” w Polsce pisze m.in. I. Kamińska-Szmaj w swojej mo- nografii Słowa na wolności (2001: 3–37). Na temat nowomowy zob. także Pisarek 2007: 356–368. 17 Wstęp ogólne (zob. Kudra 2008). Wśród nowych zjawisk językowych w tekstach medial- nych autorka wymienia przede wszystkim: synkretyzm stylistyczny (silna tenden- cja do potocyzacji i internacjonalizacji), synkretyzm estetyczny (groteskowość, wielogłosowość, dystans ironiczny, karnawalizacja, agresja), transgeniczność, interaktywność i interakcyjność oraz kreatywność (zob. Kudra 2008: 55). Ro- syjscy badacze języka mediów oraz polscy autorzy, piszący o języku w rosyjskich mediach, wśród charakterystycznych jego cech podkreślają m.in. synkretyzm sty- listyczny, intertekstualność, grę słów, używanie języka pospolitego, żargonizmów (zob. Казак 2006; Сковородников 2004), ekspresywność, innowacje słowotwór- cze (zob. Бекетова 2006), niekonwencjonalność, odważne korzystanie z leksyki nienormatywnej, łamanie utartych schematów, upowszechnienie nowej stylistyki utrzymanej w manierze stiobu (zob. Graszek-Tańska 2005: 105–106) i in. Nowe zjawiska językowe w mediach są następstwem tzw. demokratyzacji w ję- zyku12. W rosyjskiej literaturze przedmiotu nowe cechy języka mediów po okresie pieriestrojki określa się też mianem refleksów postmodernistycznej stylistyki, przy założeniu, że rosyjski postmodernizm «соединяет в себе несоединимое, элита- рен и эгaлитарен одновременно, использует язык массовой культуры, пре- дельно политизирован и очень часто манифестируется через радикальные, подчеркнуто эпатирующие приемы» (Сковородников 2004: 68–69). W danym podrozdziale zwracamy uwagę jedynie na wybrane, istotne dla tematu niniejszej rozprawy, zjawiska we współczesnym języku mediów, które sprzyjały powstaniu kontaminacji. Jednym z nich, bodajże najważniejszym, z którym związane są inne zjawiska umożliwiające kontaminację, jest upotocz- nienie języka w mediach. Jak zgodnie podkreślają badacze, w komunikacji medialnej zaczęto używać języka potocznego, żywego, spontanicznego, który stał się „antidotum na język ‘komunikacji megafonowej’, jednokierunkowej, tzw. transmisji, z bierną postawą odbiorcy, ważnym ogniwem procesu komunikacji” (Kudra 2008: 55–56). Przy- czyna takiego stanu rzeczy wydaje się prosta: formy właściwe językowi potocz- nemu należą do najbardziej zrozumiałych środków językowych. „Język potoczny jest językiem konkretu” (Pisarek 2007: 235). Użycie go w dyskursie publicznym budzi „uznanie dla autentyczności, świeżości, prawdziwości. Przeciętny Polak 12 O demokratyzacji w języku mediów zob. np. Kudra, Kudra 2006; Солганик 2003; Покровская 2005. 18 Język w mediach z uznaniem myśli o osobie publicznej, która mówi tak jak on – jasno, zrozumiale, konkretnie. Z wyrozumiałością spotka się też słowo dosadniejsze, dwuznacznie sformułowane, rubaszny humor” (Kita 2007: 41). Język potoczny w rosyjskich mediach z elementami nieprzygotowanej, spon- tanicznej, nieoficjalnej mowy jest uosobieniem swobody, wyzwolenia się (раско- ванность, раскрепощенность) (zob. Шайдoрова 2008: 150). Potocyzmy właściwe językowi codziennemu, przeniesione do tekstów oficjal- nych, są nacechowane ekspresywnie, zwykle negatywnie, co stanowi o atrakcyj- ności artykułów. Najbardziej „sprzedają się” bowiem teksty z przewagą informacji negatywnej, komunikatów-sensacji, co potwierdzają badacze rosyjscy: «Одним из основных признаков современного газетного текста, характеризующим его прагматическую направленность, является его способность быть во- стребованным, хорошо продаваемым – а значит с преобладанием негатив- ной информации, сообщений-сенсаций» (Покровская 2005: 69). Ważną rolą języka mediów jest nawiązanie i podtrzymywanie kontaktu z adresatem (funkcja fatyczna), przyciąganie jego uwagi chwilowo aktualną in- formacją. Realizację funkcji fatycznej umożliwia podanie informacji w sposób prosty, zrozumiały, ciekawy i intrygujący. Taki sposób przekazu zapewnia język potoczny, który „daje złudzenie bliskości, zmniejszenia dystansu między nadaw- cą i odbiorcą” (Kudra 2008: 56). Innymi słowy „jako środek perswazji potocy- zmy, czyli leksemy potoczne, służą przełamywaniu dystansu między nadawcą i odbiorcą, kreują wizerunek nadawcy jako kogoś bliskiego, pozwalają przeciw- stawiać się językowej sztampie” (Wojtak 2010: 27). Z upotocznieniem języka w mediach wiąże się ważna ich funkcja, sprzyjająca powstawaniu kontaminacji leksykalnych. Chodzi o uatrakcyjnienie przekazu, które przejawia się w wizualizacji treści informacji oraz kreatywności językowej, czyli innowacjach słowotwórczych13. „Wizualizacja – to koncentrowanie uwagi odbiorców na obrazie, sięganie po bodźce wzrokowe” (Kudra 2008: 58). Sprawia ona, że odbiorcę komunikatu in- tryguje przede wszystkim jego forma, a nie treść14. Forma (odpowiedni krój, 13 Innowacje słowotwórcze określane są m.in. mianem nowotworów ekspresywnych, okazjonalizmów (zob. Грашек-Таньска 2003), słowotwórstwa ekspresywnego i  okazjonalnego (Бекетова 2008), słowotwórstwa pragmatycznego (Kudra 2011) itp. Do innowacji słowotwórczych należy zaliczyć także kontaminacje leksykalne. 14 Na temat wizualizacji semantyki jako jednego ze sposobów zapisu we współczes- nych tekstach, zob. Piętkowa 1996. 19 Wstęp wielkość, kolor czcionki, znaki graficzne, dekompozycja) zatrzymuje wzrok adresata na komunikacie, który w efekcie zostaje odczytany, a w ślad za nim pełny tekst artykułu. Zjawisko to jest widoczne zwłaszcza w prasie, głównie w gazetach przeznaczonych dla masowego odbiorcy, czyli tabloidach, w których odpowiednio uatrakcyjniony poprzez wizualizację nagłówek występuje wraz z towarzyszącym mu kolorowym zdjęciem. Uatrakcyjnieniu przekazu medialnego służy także kreatywność językowa twórców wypowiedzi polegająca na tworzeniu nowych jednostek językowych (innowacje leksykalne i frazeologiczne) według określonych modeli słowotwór- czych lub poprzez kontaminację. Autorów innowacji językowych w mediach można określić mianem językowych wynalazców (zob. Wojtak 2010: 127), któ- rzy schlebiają swoją inwencją potrzebom i gustom odbiorcy, dostarczając mu informacji, jej interpretacji i rozrywki w jednym15. Językowymi wynalazcami są dziennikarze, a także osoby publiczne, wypowiadające się w mediach, twórcy tekstów reklam, internauci. Najszersze spektrum działalności językowych wy- nalazców daje się zauważyć w nagłówkach prasowych. 2.1. Nagłówek prasowy Jak podkreślają badacze języka mediów, tekst artykułu zaczyna się od jego nazwy, czyli nagłówka, który jest kompasem orientującym czytelnika w ko- lumnie gazety16 (zob. Свистельникова 2008: 167). 15 Taki sposób przekazu informacji wykreował nowe zjawisko gatunkowe, tzw. in- forozrywkę, którą, w odniesieniu do tematu niniejszej rozprawy, należy rozumieć jako połączenie informacji z uatrakcyjnieniem jej przekazu poprzez wizualizację i kreatywność językową. Inforozrywka posiada też inny wydźwięk – jako „połą- czenie informacji z szeroko pojętą rozrywką – zabawą, żartem, piosenką, ale też chęcią szokowania odbiorcy, udramatyzowaniem przekazu, nadaniem mu sensa- cyjnego charakteru” (Kudra 2008: 58). 16 Do nagłówków prasowych można porównać tzw. ozdobniki telewizyjnych pro- gramów informacyjnych, w których kolorowemu zdjęciu za plecami prezentera towarzyszy napis (np. w programie „Fakty” TVN), a także podpisy na pasku na dole ekranu (w  programie „Wiadomości” TVP1 czy „Panorama” TVP2), gdyż anonsują one informacje, podobnie jak nagłówek, w sposób zwięzły i często orygi- nalny. W polskim materiale badawczym rozprawy występuje wiele tego typu przy- kładów. Używając skrótu myślowego, oba typy tekstów nazywamy „ozdobnikami telewizyjnymi”. 20 Język w mediach Według Walerego Pisarka, nagłówek prasowy to „[…] wydrukowany tytuł (wraz z ewentualnymi nadtytułami) wypowiedzi, działu lub rubryki w cza- sopiśmie” (cyt. za: Pałuszyńska 2006: 9). Zaliczany jest do subkategorii nazw własnych (zob. Gajda 1987) jako swojego rodzaju etykieta tekstu (zob. Аулова 2008: 160). Może nim być słowo, związek wyrazowy, zdanie, frazeologizm itp. W procesie komunikowania, jak zaznacza W. Pisarek, pełni „nie tylko funkcję oznaczania pojedynczych indywiduów właściwą nazwom własnym, ale przede wszystkim funkcję informowania o samym desygnacie, precyzując treść arty- kułu lub uwydatniając główną myśl, nastrój” (cyt. za: Stawnicka 2000: 207). Jako tekst o tekście nagłówek, aby był efektywny, powinien spełniać, we- dług rosyjskiej literatury przedmiotu, pięć kryteriów: być zauważalny, zdol- ny zainteresować, emocjonalny, zrozumiały i konkretny (zob. Михейкина 2013: 79). Współczesny nagłówek, jak twierdzą rosyjscy badacze języka mediów, w odróżnieniu od często pozbawionych oblicza, nieinformacyjnych, szab- lonowych nagłówków systemu totalitarnego, jest nastawiony na nasilenie funkcji informacyjnej. Przyjmuje on niezwykłą formę, staje się oceniający, ekspresywny, reklamowy; informuje, nastawiając na określoną percepcję materiału prasowego (zob. Покровская 2005: 70). Nierzadko wyraża stosu- nek autora oraz redakcji do opisywanych treści, a także wolę autora w swo- jej sile illokucyjnej17. Tendencja do nasilenia informacyjności nagłówków prasowych przejawia się często, jak utrzymuje Grigorij Sołganik, w zamia- nie nagłówków nominatywnych – czasownikowymi. Według tego badacza intrygująca, reklamowa funkcja nagłówków prasowych odchodzi na drugi plan, gdyż nagłówek ma za zadanie przede wszystkim w jak najbardziej jasny i lakoniczny sposób przedstawić treść materiału prasowego (zob. Солганик 2003). Powyższa teza polemizuje z poglądami na ten temat niektórych pol- skich medioznawców, którzy, jak np. Maria Wojtak, w nawiązaniu do krea- tywności autorów tekstów medialnych podkreślają, iż wytworzone przez nich 17 Informacyjną funkcję nagłówka oraz jego siłę illokucyjną potwierdza definicja A. A. Safonowa: «Заголовок в газете, […], – единица коммуникативная, он кратко информирует читателя о содержании газетного материала, осведом- ляет о значении, характере и степени важности событий, отразившихся на страницах газеты. По заголовку статьи, репортажа, фельетона, корреспон- денции часто можно судить об отношении автора к описываемым событи- ям, о позиции редакции» (Сафонов 1981: 205). 21 Wstęp nowości w znacznej ilości pojawiają się „w tytułach, które mają za zadanie przede wszystkim zatrzymać uwagę czytelnika, a dopiero potem o czymś ko- munikować czy coś oceniać” (Wojtak 2010: 132)18. Oczywiście można w tym miejscu dyskutować, która z funkcji nagłówka jest ważniejsza – informacyjna czy reklamowa. Wydaje się, że obie są jedna- kowo ważne, gdyż nagłówek ma informować o temacie artykułu, a jednocześ- nie ma zachęcić do jego lektury, powinien więc być oryginalny i atrakcyjny, aby przyciągnąć uwagę czytelnika. Jak słusznie zauważają rosyjscy badacze języka mediów, funkcja informacyjna nagłówka nasiliła się wraz z pojawie- niem się podtytułów, poprzedzających przeczytanie i analizę proponowanej informacji. Ogólnie bowiem wiadomo, że gazetę czyta się niekiedy tylko po nagłówkach (zob. Покровская 2005: 70). „Wśród nagłówków tekstów publicystycznych prasoznawcy wyróżniają: 1) nagłówki wiadomości prasowych, których zadaniem jest maksymalnie infor- mować czytelnika w atrakcyjny sposób o treści tekstu […]; 2) tytuły właściwych tekstów publicystycznych, które informowanie łączą z wyrażeniem ideologicz- nych, propagandowych itp. aspektów treści tekstu, ujawniając myśl przewodnią, nastawienie autora itd. […]”19 (Gajda 1987: 87). Można mówić o co najmniej dwóch zasadniczych funkcjach nagłówka pra- sowego: informacyjnej i pragmatycznej20. Obie mają istotny wpływ na percep- cję informacji przez adresata. Funkcja informacyjna polega na zwięzłym poin- formowaniu czytelnika o treści artykułu. Informacja powinna być przekazana w sposób zrozumiały i konkretny. Jeśli tytuł jest zbyt ogólny, powinien go uzu- pełniać podtytuł. Funkcja pragmatyczna, nazywana też funkcją reklamową, propagandową, ekspresywną, emocjonalną, społeczną, stylistyczną, przejawia 18 Badaczka przyznaje też, iż nie brak „tytułów, które funkcjonują jako komunikaty o funkcji autotelicznej”, nawiązującej do praktyk typowych dla literatury (Wojtak 2010: 132). 19 W zebranym materiale badawczym niniejszej rozprawy występują oba rodzaje na- główków. 20 W  rosyjskiej literaturze przedmiotu tradycyjnie wyróżnia się trzy podstawowe funkcje nagłówków prasowych: nazewniczo-informacyjną, reklamowo-ekspre- sywną i  graficznie-wyróżniającą (номинативно-информативная, рекламно- экспрессивная и графически-выделительная) (zob. Сафонов 1981: 205). Jako pierwszą wymienia się też funkcję informacyjno-orientującą (информативно- ориентирующая) (zob. Свистельникова 2008: 167). 22 Język w mediach się w oddziaływaniu nagłówka na odbiorcę21 (zob. Gajda 1987: 85). Głównym zadaniem funkcji pragmatycznej nagłówka jest zainteresowanie czytelnika, za- chęcenie go do przeczytania reklamowanego artykułu, ułatwienie koncentracji uwagi na tym, co najistotniejsze dla nadawcy (temu służą, oprócz tytułu głów- nego, nadtytuł i podtytuł) oraz, co zostało już zaakcentowane wyżej, przedsta- wienie stosunku autora do opisywanych treści i, niejako, zachęcenie adresata do jednomyślności z autorem. „Realizuje tę funkcję bardzo szeroki repertuar środ- ków językowych (konstrukcje nominalne i werbalne, pytania, rozkazy, pytania- -odpowiedzi, zdania niepełne, różnorodne środki leksykalne) i pozajęzykowych (środki typograficzne, prozodyczne itp.)” (Gajda 1987: 85). Obie funkcje nagłówka często konkurują, przeplatając się ze sobą. Bywa też i tak, że jedna z nich dominuje, spychając drugą na dalszy plan. Jeśli dominującą jest funkcja pragmatyczna, to jej efektywność tkwi w komunikatywnej jasności tytułów publicystycznych, lakonizmie, ekspresywności, ścisłości i pełności prze- kazu treści22 (zob. Gajda 1987: 87). Funkcja pragmatyczna nagłówka prasowego, a także innych form wypowie- dzi w mediach, realizuje się m.in. poprzez celowe tworzenie okazjonalizmów drogą kontaminacji wyrazowej, graficznej (wizualizacji) i frazeologicznej. Jedną z cech nagłówka prasowego jest szeroko pojęta intertekstualność wy- rażana za pomocą tzw. tekstów precedensowych, czyli cytowań. Dla nasilenia pragmatycznego oddziaływania danych tekstów wykorzystuje się je w zmienio- nej postaci jako okazjonalizmy kontaminacyjne. 2.2. Teksty precedensowe Szeroko rozumiana frazeologia23 w danej pracy obejmuje, oprócz tradycyjnych frazeologizmów, przysłów, porzekadeł czy też połączeń o charakterze termino- logicznym, nazewniczym, skrzydlate słowa, a wśród nich jednostki określane 21 Ta cecha zbliża nagłówek prasowy ze sloganem reklamowym, o czym dokładniej zob. Stawnicka 2000: 208. 22 Nie zawsze jednak nagłówek można nazwać efektywnym czy profesjonalnym. By- wają bowiem tytuły nieudane, o obniżonym zabarwieniu emocjonalnym, z tzw. destrukcyjną grą językową, które przynoszą odwrotny do oczekiwanego efekt (zob. Михейкина 2013: 79). 23 Dokładne omówienie typów związków wyrazowych zaliczanych do frazeologii w niniejszej monografii znajduje się w podrozdziale 1.3. Kontaminacje frazeologiczne. 23 Wstęp po rosyjsku jako tzw. «прецедентные тексты», czyli precedensy, teksty prece- densowe24 nazywane też cytatami, cytowaniami. Należą do nich: tytuły filmów, książek, bajek, piosenek, wierszy (także cytaty z nich), programów telewizyjnych, hasła polityczne, hasła epoki radzieckiej, imiona bohaterów mitologicznych, historycznych, literackich, postaci fantastycznych, imiona i nazwiska znanych osób, teksty reklam, wypowiedzi polityków, sentencje łacińskie, cytaty biblijne itp. (А был ли мальчик?, Елена Прекрасная, Мои университеты, «Страшная месть», Donald Tusk, „A przecież mi żal…”, „Bój to jest nasz ostatni”, „Złoto dla zuchwałych” itp.). Zawierają się one w pojęciu intertekstualności rozumianej jako „świa- dome cytowanie”, „dialog między tekstami” i „wzajemne oddziaływanie na siebie różnych typów wewnątrztekstowych dyskursów” (zob. Сковородни- ков 2004: 69). Fenomen precedentności doczekał się wielu opracowań w rosyjskiej li- teraturze przedmiotu (zob. np. prace J. N. Karaułowa, W. W. Krasnych, I. W. Zacharenko, D. B. Gudkowa i in.), ale, jak się wydaje, pojęcie to najpeł- niej wyjaśnia definicja J. N. Karaułowa: «Назовем прецедентными тексты, (1) значимые для той или иной личности в познавательном или эмоцио- нальном отношениях; (2) имеющие сверхличностный характер, то есть хорошо известные и широкому окружению данной личности, включая ее предшественников и современников; (3) обращение к которым воз- обновляется неоднократно в дискурсе данной языковой личности» (Ка- раулов 1987: 216). Jak zauważa Anna Aułowa, można mówić zarówno o precedensach dla wąskiego (rodzinny, studencki itp.) i szerokiego kręgu ludzi, jak i o tekstach będących precedensem przez stosunkowo krótki czas (np. tekst reklamowy) (zob. Аулова 2008:
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kontaminacje leksykalne. Struktura - sens - pragmatyka
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: