Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00322 005777 11248054 na godz. na dobę w sumie
Konteksty aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością - ebook/pdf
Konteksty aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7930-371-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Przedmiotem publikacji jest wieloaspektowo ujęta działalność ukierunkowana na aktywność artystyczną osób z niepełnosprawnością. Warto wiedzieć, że udział w działaniach artystycznych jeszcze do niedawna nie był dany tej grupie osób; nie doceniano, lekceważono i marginalizowano wszelkie tego rodzaju próby. Okazuje się, że aktywność ta może stanowić specyficzną relację międzyludzką, w ramach której postawa prospołeczna, komunikacja, empatia oraz tolerancja znajdują swoje cenne, niepowtarzalne ujście.

Podstawowym założeniem autora stały się studia nad wspomnianą grupą osób, uwikłanych w nurtujące sprawy realiów działań artystycznych, oraz nad możliwymi perspektywami rozwoju i aktywności twórczej tych osób, zarówno w wyniku intencjonalnych procesów edukacyjnych, terapeutycznych, myślenia twórczego, kreatywnej postawy, jak i spontanicznie zróżnicowanych procesów oraz uwarunkowań w ich aktywizacji twórczej lub/i odtwórczej w kulturze.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

LeszeK pLoch KonteKsty aKtywności artystycznej osób z niepełnosprawnością Difin Wydanie publikacji dofinansowane z funduszy Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach. Copyright © by Difin SA Warszawa 2014 Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. Książka ta jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś prze- strzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostęp- nić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą wła- sność i prawo. Recenzenci prof. zw. dr hab. Janina Wyczesany prof. zw. dr hab. Szymon Kawalla Redaktor prowadząca Iwona Kuc Korekta Anna Baranowska Projekt okładki Janusz Fajto ISBN 978-83-7930-371-7 Difin SA Warszawa 2014 00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1 tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62, fax 22 841 98 91 Księgarnie internetowe Difin: www.ksiegarnia.difin.pl www.ksiegarniasgh.pl Skład i łamanie: Edit sp. z o.o., www.editstudio.pl Wydrukowano w Polsce Spis treści Wstęp artystycznej osób z niepełnosprawnością Rozdział 1. Wyzwania i wyznaczniki rozwoju aktywności 1.1. Wokół identyfikacji pojęcia aktywność artystyczna 1.2. Struktura form aktywności artystycznej 1.3. Koncepcja uczestnictwa artystycznego osób z niepełnosprawnością 1.4. Aktywność artystyczna z perspektywy pedagogiki specjalnej 1.5. Zagrożenia aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością 1.6. Determinanty aktywności artystycznej w życiu i edukacji Rozdział 2. Kierunki biegu aktywności artystycznej 2.1. Podmiotowość biegu uczestnictwa artystycznego osób z niepełnosprawnością 2.2. Bieg rozwoju kompetencji zaangażowania twórczego osób z niepełnosprawnością 2.3. Uwarunkowania zewnętrzne uczestnictwa artystycznego 2.4. Osobowe uwarunkowania uczestnictwa artystycznego osób z niepełnosprawnością osób z niepełnosprawnością osób z niepełnosprawnością 2.5. Obiektywizacja działań twórczych uczestników aktywności artystycznej 2.6. Równowaga przeżyć osobistych uczestników aktywności artystycznej Rozdział 3. Teoretyczno-praktyczne możliwości kreowania aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością 3.1. Wybrane aspekty uwarunkowań rozwoju aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością (na przykładzie pracy placówek specjalnych) 3.2. Niektóre inicjatywy wspierające rozwój aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością 7 15 20 30 52 69 85 98 117 117 148 169 187 201 218 255 255 283 6 Konteksty aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością 3.2.1. Fenomen dźwięku jako cenne źródło rozwoju aktywności osób z niepełnosprawnością 3.2.2. Technika dialogu światła i muzyki w inspiracji muzycznej osób z niepełnosprawnością 3.2.3. Edukacja pozaszkolna w orkiestrze 3.2.4. Gościnne koncerty orkiestry Mazowiacy 3.2.5. Bajki muzyczne 3.2.6. Pantomimiczne układy choreograficzne Rozdział 4. Pedagogiczno-etyczne aspekty włączania osób z niepełnosprawnością do kultury artystycznej 4.1. Aspekty pedagogiczne uwrażliwiania środowisk sztuką artystyczną 4.2. Wybrane uwarunkowania etyczne postępowania aktywizującego artystycznie osób z niepełnosprawnością osoby z niepełnosprawnością Zakończenie Bibliografia 286 299 310 316 324 339 348 348 359 369 373 Wstęp Dynamizm biegu aktywności artystycznej licznej grupy osób z niepełnosprawno- ścią może dziś być dowodem jej szczególnej wartości edukacyjnej, wychowawczej, włączającej społecznie, coraz bowiem skuteczniej odpiera i niweluje negatywne stereotypy, uproszczenia oraz uprzedzenia panujące w społeczeństwie. Aktywność ta wzbudza uzasadniony podziw, uznanie i  szacunek. Udział w  bezpośrednim odbiorze osiągnięć artystycznych osób z niepełnosprawnością pozwala kształtować odpowiednie postawy nie tylko na poziomie lokalnym. Paradygmat „współistnie- nia w kulturze” zaczyna nabierać innego, głębszego znaczenia, pozwala budować nadzieję na porozumienie, współpracę, tolerancję, wspieranie oraz wychodzenie naprzeciw specjalnym potrzebom i  oczekiwaniom uzdolnionych artystycznie uczestników biegu tego typu aktywności. Przedmiotem proponowanej Czytelnikowi pozycji jest wieloaspektowo ujęta działalność ukierunkowana na aktywność artystyczną osób z niepełnosprawnością. Warto wiedzieć, że udział w działaniach artystycznych jeszcze do niedawna nie był dany tej grupie osób; nie doceniano, lekceważono i marginalizowano wszelkie tego rodzaju próby. Okazuje się, że aktywność ta może stanowić specyficzną relację międzyludzką, w ramach której postawa prospołeczna, komunikacja, empatia oraz tolerancja znajdują swoje cenne, niepowtarzalne ujście. Ma to oczywiście swoje przełożenie na efektywność pracy włączającej jednostki z niepełnosprawnością do kultury artystycznej. Podstawowym założeniem autora stały się studia nad wspo- mnianą grupą osób, uwikłanych w nurtujące sprawy realiów działań artystycznych, oraz nad możliwymi perspektywami rozwoju i aktywności twórczej tych osób, zarówno w  wyniku intencjonalnych procesów edukacyjnych, terapeutycznych, myślenia twórczego, kreatywnej postawy, jak i spontanicznie zróżnicowanych pro- cesów oraz uwarunkowań w ich aktywizacji twórczej lub/i odtwórczej w kulturze. Z kolei pojawiła się chęć szczegółowego zbadania – na miarę możliwości – rze- czywistych oraz identyfikacji pozornych problemów dotyczących uzdolnionych jednostek z  niepełnosprawnością, podejmujących aktywność artystyczną. Pod- stawową przesłanką interpretacji owej rzeczywistości okazały się wyniki dobrych praktyk pedagogiczno-terapeutycznych, twórczych i  artystycznych tych osób, 8 Konteksty aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością które przyczyniły się do utwierdzania przekonania o słuszności idei humanizmu, włączania inkluzyjnego w kulturę oraz o nieocenionym znaczeniu doświadczeń i losów życiowych jako sprawców inspiracji i celu wszelkich działań wyznaczają- cych codzienną treść ich życia, inspiracji twórczej oraz bogactwa doznań w wyniku aktywności podejmowanej w środowisku własnym i poza jego obrębem. Intensywnie zaznaczający się ruch aktywności artystycznej omawianej grupy osób zasługuje na naukową dyskusję oraz analityczne koncepcyjne przemyślenia w tym zakresie jako przyczynek do rozwoju pracy badawczej, nakierowanej na ustalenie wszechstronnych uwarunkowań i  zagadnień powszechnej eduka- cji oraz promocji aktywności artystycznej w  kulturze. Zwolennikom działań uwzględniających ową aktywność w formach arteterapeutycznych, włączających twórczo lub/i odtwórczo, a jednocześnie wzbogacających nieustannie podstawy teoretyczno-praktycznego ujęcia pedagogiki specjalnej, jasny wydaje się pogląd, że to od wartości i jakości realizowanej edukacji artystycznej, działań rozwijających twórczo osoby z  niepełnosprawnością będzie zależeć w  konsekwencji wartość i jakość uprawianej przez nie sztuki. Praktyka w  tym obszarze utrwala niestety narastającą rozbieżność między stanem oczekiwanym co do udziału osób z niepełnosprawnością w aktywności artystycznej a  brakiem możliwości rozwijania indywidualnych zainteresowań, uzdolnień, talentów. W odpowiedzi na rozszerzający się kryzys udziału tej grupy osób w kulturze, zaczęła rozrastać się względnie niezależna aktywność środowisk lokalnych, samorządowych, organizacji pozarządowych. Impulsem do działania stała się wewnętrzna potrzeba zwrotu ku naturalnym powinnościom włączania do życia w kulturze artystycznej bez względu na reprezentowany rodzaj i poziom ograniczeń psychofizycznych. Podejmowane innowacyjne i  alternatywne ini- cjatywy w tym zakresie dają podstawy do utrwalania się kulturowego obyczaju uczestnictwa artystycznego wszystkich bez wyjątku zainteresowanych osób, także w  różny sposób dotkniętych niepełnosprawnością. Ruch ten pozwala skutecz- nie wzbogacać poziom kulturowy ogółu społeczeństwa. Posługując się cytatem J. Materne (1999) można powiedzieć: etos opiekuńczy jednostek jako trwały obyczaj postępowania wyrażającego troskę o innych ludzi ma swoje źródła zarówno w biolo- gicznym instynkcie ludzi, jak i w ich właściwościach duchowych. Jednak celem owego postępowania jest dobro ludzi zawsze skonkretyzowane ich określoną sytuacją życiową. […] Etos opiekuńczy ma więc wymiar głęboko moralny i duchowy. Wynikające z tego normy życiowe stają się zasadą porządkującą oraz scalającą osobiste działania1. Obecne spojrzenie przez pryzmat kontekstowości aktywizacji artystycznej omawianej grupy osób ma za zadanie odróżnić ją od aktywności powszechnie, nie zawsze obiektywnie, spostrzeganej i  ocenianej w  różnych kręgach. Dziś aktywności artystycznej towarzyszy zupełnie inna aura. Po pierwsze, ogromnie 1 J. Materne, Pedagogika socjalna, Mater, Szczecin 1999, s. 43 i 65. Wstęp 9 zróżnicowany stopień dostępności do edukacji, działań usamodzielniających, pro- pozycji podmiotów życia publicznego, sprzyjających warunków współtworzenia kultury. Swoje całkowicie odrębne szanse, niekiedy ze sobą nieporównywalne mają np. osoby z wadami wzroku, słuchu, mowy, aparatu ruchu, z niedostosowaniem społecznym, z  niepełnosprawnością intelektualną, problemami psychicznymi, autyzmem. Po drugie, trzeba pamiętać o bardzo zróżnicowanej dynamice oraz skrajnie zróżnicowanych perspektywach przygotowania zawodowego, kompeten- cji i granic twórczych możliwości poszczególnych grup z niepełnosprawnością. Dodatkowy element specyfiki może stanowić też fakt, że czym innym były zalążki kultury omawianej grupy osób jeszcze przed dwudziestu laty, a czym innym jest ona dziś, w warunkach zaawansowanej integracji oddziaływań pedagogów, psy- chologów, terapeutów, prawników, administracji rządowej i pozarządowej. Nadal niestety utrwala się głęboko zakorzeniony stereotyp wywołujący nieporozumienia w obszarze powszechnej akceptacji, interpretacji, zrozumienia i uznania wysiłków aktywności twórczej omawianej grupy2. Pytanie o znaczenie aktywności artystycznej dla podnoszenia poziomu udziału w kulturze czy dla rehabilitacji społecznej osób z niepełnosprawnością ma coraz większy sens w dobie upowszechniania strategii inkluzji, powszechności kultury wyrażającej ich tożsamość oraz mającej znaczące, określone miejsce. Postawione pytanie ma charakter nie tylko koncepcyjny, ale jak można sądzić, dotyka ważnej działalności edukacyjnej w czasach, kiedy z jednej strony usilnie nawiązuje się do tradycyjnej koncepcji pracy pedagoga specjalnego w  przygotowaniu ucznia do czynnego udziału w kulturze artystycznej, a z drugiej w coraz szerszym zakre- sie realizuje się edukację otwartą, tj. opartą na udziale całego środowiska, w tym twórczego. Z  uznaniem można dziś zaobserwować – na przykładzie cennych inicjatyw środowisk omawianej grupy osób – nieczęste, ale wymowne określanie podejmowanych działań ze względu na obszary kultury, np. kultura społeczna, estetyczna, moralna, pracy i współpracy międzyludzkiej. Coraz częstsze przykłady z praktyki pozwalają ukazać istotnie korzystne zmiany i tendencje w realiach oczy- wistej (często pozorowanej jeszcze) interakcji ze środowiskiem profesjonalistów we wspólnie podejmowanych działaniach artystycznych, twórczych i odtwórczych. Wspomniane wyżej aspekty wymagają uogólnienia, analizy prospektywnej w świe- tle dających się zaobserwować tendencji postępowania, niepozorowanej aranżacji i promocji kultury artystycznej osób z niepełnosprawnością. W rozdziale pierwszym, dotyczącym wyzwań i wyznaczników rozwoju aktyw- ności artystycznej osób z niepełnosprawnością, zaproponowano dyskusję wokół 2 Por. L. Ploch, Izolacja w kulturze osób z niepełnosprawnością – dyletantyzm czy zaniedbanie?, [w:] L. Pytka, T. Zacharuk, E. Jówko (red.), Inkluzja społeczna jako remedium pedagogiczne w dobie kryzysu, Monografie nr 148, Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w  Siedlcach, Siedlce 2014, s. 317–334. 10 Konteksty aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością identyfikacji pojęcia „aktywność artystyczna” w ujęciu teoretycznym. Starano się przedstawić propozycję określającą aktualne możliwości i  warunki jako obszar praw oraz powinności zarówno pedagogów, jak i  osób z  niepełnosprawnością, a  także jako system organizacyjny o  wymiarze społecznym, terapeutycznym, włączającym i  aktywizującym twórczo. Złożoność omawianej problematyki ujawnia, że na aktywność tę składają się: wykonywane przez jednostkę działania i czynności o charakterze kreacji twórczej, polegające na obserwowaniu zjawisk oraz zachowań wiążących ją ze sztuką artystyczną, eksplorowanie różnych dzieł artystycznych, dociekanie i  stawianie własnych propozycji związanych z  funk- cjonowaniem artystycznym w  świecie sztuki i  kultury, wyrabianie biegłości i zręczności artystycznych poprzez udział w systematycznej praktyce działalności twórczej i odtwórczej, umiejętne koncentrowanie sił oraz form charakteryzujących indywidualną (bądź grupową) aktywność twórczą. W kolejnych rozdziałach omó- wiono strukturę form aktywności artystycznej, do których zaliczono takie formy, jak: edukacyjna, wychowawcza, poznawcza, inspirująca, kształcąca, usprawniająca, stymulująca, rozrywkowa, terapeutyczna, rozwijająca, utrwalająca, włączająca, integrująca, odtwórcza, twórcza, zabawowa, odkrywcza, relaksacyjna, animacyjna, eksploracyjna, heurystyczna, samoregulacyjna. Tym samym starano się wskazać na określony, konsekwentnie obecny i podstawowy związek pomiędzy koncepcją uczestnictwa artystycznego a pedagogiką specjalną, możliwościami edukacji włą- czającej twórczo oraz wartościami czynnego uczestnictwa kulturowego, umacnia- jącymi zasadność priorytetu wciąż niedocenionej problematyki wartości rozwoju wszelkich działań aktywizujących twórczo osoby z niepełnosprawnością. Uznano, iż edukacja artystyczna i udział w kulturze powinny integralnie wplatać się w treść życia omawianej grupy osób, aby przyczynić się do budowania wspólnej tradycji kultury. Podejmowane inicjatywy artystyczne nie muszą stanowić o istocie twór- czości w kategoriach „lepszy – doskonalszy – idealny”, lecz w kategoriach „inny”, co także może oznaczać: nowy, ciekawy, oryginalny, użyteczny, piękny. Aktywność artystyczną potraktowano tu więc jako element składowy procesu twórczego, efekt przemian zachodzących w samym artyście, między jego świadomością a aktualnie prezentowanymi indywidualnymi rezultatami twórczymi. W  rozdziale drugim wiele uwagi poświęcono ukazaniu kierunków biegu aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością. W oparciu o 35 wybranych losowo życiorysów zaprezentowano osoby reprezentujące skrajnie różne śro- dowiska, zróżnicowany stopień niepełnosprawności, indywidualne możliwości własne, rodzaj zainteresowań oraz dokonań, a  zarazem uwidaczniające bogaty zakres nabytego doświadczenia oraz  wyniki uzyskanych indywidualnie osią- gnięć artystycznych. Prezentację losów uczestników postanowiono przedstawić w dwóch etapach: ogólnej charakterystyki przypadku (jako wprowadzenie) oraz biegu aktywności artystycznej w oparciu o pięć zmiennych, tj.: zaangażowania twórczego, warunków zewnętrznych aktywności, warunków osobowych, obiekty- Wstęp 11 wizacji działań twórczych, stanu równowagi przeżyć. W rozdziale tym starano się wskazać, iż wraz z określeniem biegu uczestnictwa artystycznego omawianej grupy osób wyłania się fakt zawyżonego nasycenia silnymi związkami emocjonalnymi, zarówno wśród samych uczestników, jak i środowiska, powodującego zbyt kry- tyczne, bezrefleksyjne przyjmowanie i utrudnione wzrastanie w kulturze. Okazuje się, że w biegu tym poszczególne jednostki mają szansę sytuowania siebie, czyli świadomego obierania kierunku, odpowiedzialnego kreowania swoich wytworów twórczych, budowania własnej tożsamości artystycznej. Na tej drodze mają szanse kształtować się z powodzeniem indywidualne sądy, wyobrażenia oraz poczucie własnej wartości. W tym nurcie aktywności artystycznej zawsze mogą pojawiać się nowe zadania do wykonania, odnawiać się, a z uwagi na ciągły rozwój inte- rakcji, nabywane doświadczenie i ewidentne dokonania artystyczne – wzbogacać się, dojrzewać, konkretyzować. Może także pojawić się systematyczna kontrola własnych postaw oraz dialog wewnętrzny i/lub z grupą. W nurcie biegu aktywno- ści artystycznej uruchamiany może być również trening zwiększający wrażliwość na piękno sztuki, kształtujący otwartość oraz tolerancję, wzmacniana może być potrzeba włączania się do dialogu i współdziałania twórczego. W miarę nabywa- nia doświadczenia indywidualnego może się podwyższać wkład własny jednostki, wzrastać poziom dokonań twórczych, a tym samym zmieniać się sposób ujmo- wania rzeczywistości artystycznej i kreowania indywidualnej tożsamości twórczej. Wraz z rosnącym zaangażowaniem osoby z niepełnosprawnością dojrzewać może poziom organizacji osobistego doświadczenia twórcy i  zarazem przekształcać się jego najbliższe otoczenie społeczne, lokalna rzeczywistość. Indywidualny tok percepcji rzeczywistości artystycznej oraz interpretacja właściwości świata kultury tej grupy osób będą zależeć przede wszystkim od struktury jej wkładu własnego, w ramach którego w sobie wyłącznie dostępny sposób się dokonuje. Udział artystyczny i dokonania własne stają się zatem rzeczywistością na gruncie określonego indywidualnego stylu oraz jakości osobistych dokonań. Tym samym bieg aktywności artystycznej jednostki z  niepełnosprawnością, rozpoczynający się już w najmłodszych latach, może stanowić nieocenioną wartość sam w sobie, bowiem jest pierwszym, ważnym aktem wprowadzania w tajniki kreatywności, poszukiwania, dociekania, analizowania, kojarzenia na poziomie twórczym. W rozdziale trzecim uwagę skupiono na determinantach aktywności artystycz- nej w życiu i wychowaniu. Omówiono wybrane aspekty uwarunkowań rozwoju aktywności artystycznej osób z  niepełnosprawnością na przykładzie cennych doświadczeń i propozycji placówek specjalnych oraz organizacji pozarządowych. Zaproponowano prezentację oryginalnych, wybranych inicjatyw nastawionych na rozwijanie aktywności artystycznej omawianej grupy osób. Opis obejmuje: feno- men dźwięku jako dodatkowego źródła w rozwoju aktywności; technikę dialogu światła i muzyki w inspiracji muzycznej; gościnne koncerty orkiestry „Mazowiacy”; bajki muzyczne; pantomimiczne układy choreograficzne. Konkluzje zmierzają 12 Konteksty aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością w kierunku uwydatnienia pedagogiczno-wychowawczego oraz adaptacyjno-tera- peutycznego określenia kierunku postępowania edukacyjno-włączającego jako całościowo widzianego procesu życiowego, w którym nie ma aspektów margina- lizowanych, pomijanych. Zarówno treści, metody, formy, jak i środki nie powinny zatem ograniczać obszaru poznania i funkcjonowania ucznia, a wszelkie inicjatywy pedagoga prowadzącego – mistrza winny być „otwarte przestrzennie” na potrzeby, zainteresowania i możliwości indywidualne uczestników. W poszukiwaniu opar- tych na pracy twórczej innowacyjnych i alternatywnych form kontaktu z osobą z niepełnosprawnością nie powinno dziś być mowy o ograniczeniach, braku moż- liwości, niewiedzy, ubóstwie środków. Przedstawione w rozdziale inicjatywy mogą być tego doskonałym przykładem. W rozdziale czwartym odniesiono się do zagadnień uwrażliwienia środowisk poprzez sztukę osób z niepełnosprawnością, jak też do wybranych uwarunkowań etycznych postępowania aktywizującego artystycznie. Podjęty apel o wzmocnienie działań związanych z takim uwrażliwianiem głosi, iż kompetencje udziału oczekują od ogółu społeczeństwa przede wszystkim obdarzenia zaufaniem tej grupy uczest- ników aktywności, uznania celowości ich poczynań, demonstracji zainteresowania dokonującymi się zmianami i ich skutkami oraz otwartego respektowania odmien- nych potrzeb nie tylko poszczególnych mieszkańców, lecz także podmiotów życia publicznego. Tym samym uwrażliwienie środowisk poprzez sztukę omawianej grupy osób ma sprzyjać upowszechnianiu się obecności tych artystów, zaakcep- towanie ich równego udziału w poszerzaniu dorobku dziedzictwa kulturowego, a także podmiotowe pielęgnowanie wartości aktywności własnej, jednak według kulturowo uformowanych wzorów. Owo uwrażliwienie środowiska powinno mieć trwały związek z procesem sublimowania aktywności kulturalnej wszystkich ludzi, czyli wspólnego uczestnictwa w świecie kultury, mimo odmiennego definiowania, interpretowania, odczytywania. Prezentowana praca wydaje się pionierska w literaturze przedmiotu, podejmuje bowiem aktualną kwestię zmiany postrzegania człowieka z niepełnosprawnością z perspektywy jego aktywnych działań artystycznych, niezwykłych dokonań i osią- gnięć w tym zakresie. Stanowi teoretyczno-praktyczną próbę ujęcia zagadnienia aktywności artystycznej w różnych okresach życia jednostek, uwzględniającą jed- nocześnie różne konteksty niezbędne w procesie ich rozwoju twórczego, funkcjo- nowania i adaptacji społecznej w kulturze. Praca dokumentuje celowość, słuszność oraz potrzebę wnikania w rozwój duchowy i twórczy jednostek dotychczas niestety marginalizowanych, ograniczanych, izolowanych i odrzucanych w środowiskach kultury. Adresatami tego opracowania są przede wszystkim osoby z niepełnosprawnością, a następnie rodzice, pedagodzy, wychowawcy, nauczyciele, artyści profesjonalni, dzia- łacze kultury i sztuki, przyjaciele i koneserzy sztuki, a wreszcie studenci kierunków pedagogiki, pedagogiki specjalnej, psychologii, szkół artystycznych, pracy socjalnej. Wstęp 13 Gorące podziękowania kieruję do Pani prof. dr. hab. Janiny Wyczesany oraz do Pana prof. dr. hab. Szymona Kawalli, których merytoryczna krytyka i cenne wskazówki istotnie przyczyniły się do powstania pracy. Składam Państwu moje bardzo serdeczne podziękowanie za życzliwość oraz wsparcie. Żywię jednocześnie nadzieję, że publikacja, choć nie wyczerpuje zagadnienia w całości, pobudzi wiele środowisk do zadumy, a zarazem zainspiruje oraz nie- oczekiwanie zapoczątkuje ruch inicjatyw zmierzających do zaangażowania zainte- resowanych osób w działania artystyczne – bez względu na rodzaj występujących niedomagań oraz zakres specjalnych potrzeb kulturalnych. Nadzieje te kieruję ku tym, którym troska o humanitarny, etyczny, racjonalny i współistnieniowy kształt edukacji i promocji artystycznej leży na sercu. Rozdział 1 Wyzwania i wyznaczniki rozwoju aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością Analiza bardzo skromnej jak dotychczas literatury podejmującej zagadnienia teorii oraz koncepcji aktywności człowieka prowadzi do wniosku, że nie jest możliwe zaproponowanie jednoznacznego wyjaśnienia jej istoty, a tym samym ujednoliconego zdefiniowania samego pojęcia „aktywność artystyczna”. Jak można przypuszczać, wielość interpretacji zjawisk związanych z aktem podej- mowania tego rodzaju działalności wynika ze złożoności i wielowymiarowości tego określenia. Z kolei pojawiające się różnice w poglądach na jej istotę należy tłumaczyć także zbyt silnie ograniczonym dostępem do jej bezpośredniej obser- wacji. Kiedyś pojęcie aktywności artystycznej miało zgoła odmienny zakres znaczeniowy niż dzisiaj, jednak odzwierciedlenie aktywnej postawy twórczej człowieka było zawsze przyczynkiem do sprzecznych refleksji, dociekań, pokusy, inspiracji, symboliki, tradycji, ideałów, żywiołowości, samourzeczywistnienia, marzeń na jawie (Nęcka 2005, Niebrzydowski 1997, Łukasik 1999, Strelau 1998, Popek 2004, Tokarz 1991)1. Koncepcja człowieka jako twórcy i jako rozwijającej się podmiotowości bardzo długo torowała sobie właściwą drogę. Dopiero epoka odrodzenia, jak podkreśla R. Schulz (1990), przyznała istocie ludzkiej zdolność do tworzenia2. S. Popek (2001) dostrzegł, że wybitnym ludziom epoki odrodzenia, dla podkreślenia stwa- rzania przez nich, nadawano przydomek «boski», ale wyrazu stwórca nie używano. Dopiero wiek XIX, a ściślej romantyzm, nobilituje w pełni człowieka na twórcę. Jest to 1 E. Nęcka, Psychologia twórczości, GWP, Gdańsk 2005; Niebrzydowski L. (red.)(1997), Drogi samorealizacji młodzieży dorastającej, Wyd. UŁ, Łódź 2005; Łukasik A., Zewnętrzne ograniczenia procesu twórczego, Wyd. WSP, Rzeszów 1999; Strelau J., Psychologia temperamentu, PWN, Warszawa 1998; Popek S. (red.), Twórczość w teorii i praktyce, Wyd. UMCS, Lublin 2004; Tokarz A. (red.), Stymulatory i inhibitory aktywności twórczej, Wyd. SAAW, Poznań 1991. 2 R. Schulz, Twórczość. Społeczne aspekty zjawiska, PWN, Warszawa 1990, s. 16. 16 Konteksty aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością jednak nadal postać owiana tajemniczością3. Romantyczna jednostka stoi wyżej niż przeciętny człowiek, jest kimś wielkim. Uzupełnienie może stanowić wypowiedź U. Bussinger-Ćwierz i Z. Hofmana (1999) […] w wypowiedziach artystów epoki romantycznej tkwi tendencja do takiej syntezy sztuki i takiej mocy jej wyrazu, która pozwoliłaby «zawładnąć duszą człowieka»4. Wydaje się, że ówcześnie patent na podejmowanie aktywności twórczej mieli wyłącznie poeci. Okazuje się, że jeszcze w wieku XIX sądzono, iż twórczość odnosi się tylko do sztuki, do działalności artystycznej, do robienia rzeczy nowych i abstrakcyjnych. W okresie modernizmu większość społeczeństwa tworzyli filistrzy, którzy dążyli wyłącznie do zdobywania dóbr materialnych, a nimi należy gardzić5. Ewolucja pojęcia „aktywność człowieka”, jako przedmiot zainteresowań badawczych psychologii i  pedagogiki, wykazała, że wybiega ona poza sferę zaspokojenia różnorodnych potrzeb (w  tym biologicznych, społecznych, kulturalnych) i  dotyczy także tworzenia warunków dla ich odpowiedniego kształtowania. M. Maruszewski, J. Reykowski, T. Tomaszewski (1966) podkre- ślają, iż potrzeby i zadania są głównymi czynnikami pobudzającymi człowieka do aktywności i nadającymi jego aktywności określony kierunek. Aktywność człowieka polega albo na zaspokajaniu potrzeb, albo na wykonywaniu zadań. Motywacja aktywności ludzkiej opiera się na potrzebach i na zadaniach6. Jednocześnie, jak dowodzi M. Tyszkowa (1977) przez termin aktywność rozumie się wszelkie funk- cjonowanie organizmu – zarówno fizjologiczne, jak i psychiczne […], obejmuje ono ogół reakcji i zachowań organizmu […], uwydatnia się wewnętrzne raczej niż zewnętrzne źródło funkcjonowania (reakcji) organizmu7. Zdaniem Autorki podejmowana aktywność jednostki może mieć charakter przystosowania się do istniejącej rzeczywistości, względnie może mieć na celu jej przekształcenie z tendencją tworzenia nowej, a tym samym doprowadzić do aktu samoreali- zacji8. W podobny sposób aktywność interpretuje W. Okoń, ujmując ją jako […] samorzutną chęć działania wywołującą zewnętrzne i wewnętrzne przejawy działalności9. Powyższe ujęcie aktywności warto poszerzyć o  stwierdzenie uzupełniające J. Sobańskiej (1997), która zaznacza, że aktywność człowieka polega na zaspokojeniu potrzeb biologicznych, społecznych i kulturalnych oraz na wykonywaniu zadań wynikających z uczestnictwa w określonym systemie społecz- 3 S. Popek, Człowiek jako jednostka twórcza, Wyd. UMCS, Lublin 2003, s. 12. 4 U. Bussinger-Ćwierz, Z. Hofman, Aktywne działania przez sztukę. Chopinowskie inspiracje muzyczne, Poradnik dla nauczycieli i animatorów kultury, KLANZA, Lublin 1999, s. 49. 5 M.S. Szymański, Twórczość i style poznawcze uczniów, WSiP, Warszawa 1987. 6 M. Maruszewski, J. Reykowski, T. Tomaszewski, Psychologia jako nauka o  człowieku, KiW, Warszawa 1966, s. 203. 7 M. Tyszkowa, Aktywność i działalność dzieci i młodzieży, WSiP, Warszawa 1977, s. 13. 8 Tamże, s. 5–16. 9 W.Okoń, Nauczanie problemowe we współczesnej szkole, WSiP, Warszawa 1975, s. 14. Rozdział 1. Wyzwania i wyznaczniki rozwoju aktywności artystycznej osób… 17 nym, ze skutków i zależności z otaczającym światem10. Autorka zwraca uwagę na potrzebę dostrzegania zjawiska odpowiedzialności środowiska społecznego, nabywania umiejętności rozwiązywania zadań, kwestię budowania właściwych relacji interpersonalnych w środowisku oraz potrzeby uwzględnienia w działa- niach pojawiających się zależności i uwarunkowań. Jan Paweł II twierdził, że współcześnie […] czynnikiem decydującym w coraz większym stopniu jest sam człowiek, to jest jego zdolności poznawcze, wyrażające się w  przygotowaniu naukowym zdolności do uczestnictwa w  solidarnej organizacji, umiejętności wyczuwania i zaspokajania potrzeb innych ludzi11. Dociekania powyższe jednoznacznie przekonują, iż w obszarze określania kom- petencji uprawniających do podejmowania aktywności przez człowieka nie mogą decydować narzucone prawo, zwyczaj, orientacja, gdyż jak przekonuje praktyka, nigdy nie będą respektowane. Analiza dorobku badawczego w obszarze aktywności jednostki wskazuje na pojawienie się tendencji do uznania jej dominacji w życiu społeczno-kulturalnym. Daje się zaobserwować ciągły zwrot zainteresowania pedagogów i psychologów w kierunku rozwoju aktywności jako ważnego czynnika mającego związek z poprawą jakości życia ludzkiego. Wydaje się, że w tym ujęciu można zaproponować schemat modelu współczesnego sposobu radzenia sobie w nieomal całej sferze aktywności człowieka. Na model ten składają się: • aktywność własna na rzecz samego siebie (samorzutność i  samodzielność, skłonności i zdolności, dociekliwość i talent); • dążenie do tworzenia dóbr stałych (materialnych, społecznych, kulturalnych) przez jednostkę bądź zespoły; • aktywność zmierzająca do podniesienia poziomu wykształcenia oraz doświad- czenia życiowego, ukierunkowana na działania związane z przyszłością; • aktywność przejawiająca się w przedsiębiorczości, zaradności, ryzyku, urzeczy- wistnianianiu podmiotowości własnej i innych; • działalność wykorzystująca nadarzające się w otoczeniu różne szanse życio- we, społeczne, zawodowe i kulturalne, jednocześnie przyjmująca konsekwencje w obszarze moralności, etyki, kultury i życia społecznego; • aktywność niezależna od wpływu procesów globalizacji, przede wszystkim w płaszczyźnie dziedzin ekonomii, kultury i sztuki. Według L. Niebrzydowskiego (1997) można wyróżnić charakterystyczne tendencje rozwojowe, nadające kierunek podejmowanej aktywności człowieka, które mogą przejawiać się w  takich dziedzinach samorealizacji, jak aktywność 10 J. Sobańska, Aktywność psychomotoryczna dzieci i młodzieży, [w:] W. Pomykało (red.), Encyklope- dia pedagogiczna, Fundacja Innowacja, Warszawa 1997, s. 22. 11 Jan Paweł II, Przemówienie wygłoszone na sesji plenarnej Międzynarodowej Organizacji Pracy, Genewa 1982. 18 Konteksty aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością umysłowo-twórcza, filozoficzno-duchowa, społeczno-organizacyjna, fizyczno- -sportowa oraz artystyczno-twórcza12. Należy uznać, że u podłoża ludzkiej aktywności własnej leży chęć tworzenia, systemowego zmierzania do obranego celu, doskonałości, szerokiego wzbogacania doznań intelektualno-emocjonalnych o nowe jakości i treści, odkrywania poprzez udział w kulturze i sztuce, tego co dla mnie indywidualnie najlepsze. Owa aktywność, jako sposób funkcjonowania, postrzegania, tworzenia i reagowania na rzeczywistość w przestrzeni, może przybierać charakter twórczy lub odtwórczy. Przyjmuje się, iż „twórczość” jest terminem wieloznacznym. W bogatej litera- turze przedmiotu brak jest powszechnie przyjętej definicji twórczości. Większość pojęć terminu „twórczość” cechuje nieostrość. Zdaniem M.S. Szymańskiego (1987) daje się wyróżnić trzy główne przyczyny tego stanu rzeczy: • ma on swoje dzieje, odzwierciedla wielowiekową tradycję kultury europejskiej; • różni autorzy i badacze uwypuklają najczęściej jeden aspekt zjawiska twórczo- ści, pomijając inne; • w refleksjach i badaniach nad twórczością przyjmuje się różnorodne założenia teoretyczne i metodologiczne13. Ewolucja pojęcia twórczości sprowadza się do rozszerzenia jego zakresu, a to pociąga za sobą także zmianę treści. W tym kontekście nie bez znaczenia wydaje się podjęcie w niniejszych rozważaniach próby zanalizowania pojęcia „twórczość”. Wśród definicji formułowanych współcześnie przez nauki społeczne (zwłaszcza przez psychologię, pedagogikę i  filozofię) można znaleźć wiele określeń ter- minu „twórczość”, choć nadal, jak zauważa S. Popek (2003), termin ten należy do swobodnie i  niejednoznacznie określanych w  psychologii i  filozofii. Autor stwierdza (za Stein 1953, Rogers 1954, Maurry 1959, MacKinnon 1963), iż naj- bardziej ogólne definicje twórczości jako procesu zakładają, że twórczość jest procesem prowadzącym do powstania nowego dzieła, uznanego przez pewną grupę ludzi jako zadawalające lub użyteczne w określonym czasie14. Według W. Okonia (1992) jest to proces działania ludzkiego dający nowe i oryginalne wytwory oceniane w danym czasie jako społecznie wartościowe; może przejawiać się w każdej dziedzinie działal- ności ludzkiej15. Jak utwierdza w przekonaniu B. Suchodolski (1980), twórczość to pewna postawa wobec życia mająca swój wyraz w  umiejętności samodzielnego myślenia i  rozwiązywania nieznanych problemów i  zadań; występuje tam, gdzie powstają nowe jakości i wartości będące wynikiem osobistych działań i poszukiwań16. 12 L. Niebrzydowski (red.), Drogi samorealizacji…, op. cit. 13 M.S. Szymański, Twórczość i style…, op. cit., s. 10. 14 S. Popek, Człowiek jako jednostka twórcza, Wyd. UMCS, Lublin 2003, s. 13. 15 W. Okoń, Słownik pedagogiczny, PWN, Warszawa 1992, s. 218. 16 B. Suchodolski, Pedagogika. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli, PWN, Warszawa 1980, s. 535. Rozdział 1. Wyzwania i wyznaczniki rozwoju aktywności artystycznej osób… 19 W  ujęciu T. Marciniaka (1976) twórczość to świadomy proces powoływania do istnienia określonych wartości17. Z kolei J. Zborowski (1986) pojęcie „twórczość” określa w dwóch ujęciach: szerokim i węższym. W ujęciu szerokim formułuje ją jako wytwarzanie dział sztuki, działalność techniczna, naukowa, społeczna, a także tworzenie samego siebie. W ujęciu węższym natomiast precyzuje, iż jest to proces przeżyciowo-realizacyjny podporządkowany wytworowi, zaś wytwór powstający w tym procesie jest czymś względnie trwałym, istniejącym subiektywnie, nowym i war- tościowym18. Natomiast zdaniem W. Szewczuka (1985) twórczość to działalność człowieka, której efektem jest wzbogacenie sposobów życia człowieka, jego poznania rzeczywistości – także samego siebie, wzbogacenie świata kultury w  najszerszym tego słowa znaczeniu19. Z. Pietrasiński (1969) pojęcie „twórczość” opisuje jako aktywność przynosząca wytwory dotąd nieznane, a zarazem społecznie wartościowe20. C. Clero, R. Gloton (1976) twórczość określają jako coś niezwykłego (coś nowego, nieoglądanego) i bardzo bliskiego (oczekiwane dzieło). Według tych autorów na twórczość składają się różne produkty twórczej aktywności21. Teoretyczne podstawy aktywności twórczej dziecka stworzył H. Read (1976), który przyjął, że jest to proces dzięki któremu powstaje coś, czego nie było, co przedtem nie miało ani kształtu, ani cech. Autor założył jedność rozwoju zmysłów (postrze- ganie), uczuć (przeżywanie) i intelektu (poznanie pośrednie poprzez różnorodne formy zorganizowanego i  swobodnego działania)22. Podobnie ujął twórczość A.T. Troskolański (1978). Według niego w myśli człowieka tworzone są obrazy, które nie kojarzą się z uprzednio doznanymi postrzeżeniami i ideami. Jego zdaniem, tych dotąd nikt jeszcze nie wyniósł na światło dzienne23. Interesująco twórczość interpretuje W. Stróżewski (1983), który przyjmuje, że […] to zbiór określonych wytworów lub jest to proces stwarzania, wytwarzania, przetwarzania i odtwarzania (naśladowanie, rekonstruowanie, interpretowanie, tworzenie) albo też jest to dyspozy- cja lub właściwość podmiotowa24. W  dokonanym bardzo skrótowo przeglądzie określeń terminu „twórczość” większość, jak daje się zauważyć, należy do kategorii traktującej twórczość jako proces. Ujęcia tego procesu przedstawiają się różnie, wszyscy autorzy jednak zgodni są co do kilku jego cech, takich jak: dynamizm (odnosi się do działalności, aktywności ludzkiej), ukierunkowanie na nowe wartości materialne (wytwór) 17 T. Marciniak, Problemy wychowania plastycznego, Nasza Księgarnia, Warszawa 1976, s. 30. 18 J. Zborowski, Rozwijanie aktywności twórczej dzieci, WSiP, Warszawa 1986, s. 20. 19 W. Szewczuk, Słownik psychologiczny, Wiedza Powszechna, Warszawa 1985, s. 327. 20 Z. Pietrasiński, Myślenie twórcze, PZWS, Warszawa 1969 s. 10. 21 C. Clero, R. Gloton, Twórcza aktywność dziecka, WSiP, Warszawa 1988, s. 36. 22 H. Read, Wychowanie przez sztukę, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków 1976, s. 31. 23 A.T. Troskolański, O twórczości. Piśmiennictwo naukowo-techniczne, PWN, Warszawa 1978. 24 W. Stróżewski, Dialektyka twórczości, PWN, Kraków 1983, s. 16. 20 Konteksty aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością bądź niematerialne (autokreacja), posiadanie wymiaru indywidualnego i społecz- nego, to, że może być określony w czasie. W ujęciu D. Jankowskiego (1996) twórczość należy łączyć z pojęciem aktyw- ności artystycznej. Jego zdaniem aktywność artystyczną należy pojmować jako […] doniosły przejaw twórczości i zarazem środek rozwoju postaw i uzdolnień twórczych25. Z przytoczonej propozycji określenia można konstatować, że aktywność artystyczna to nie tylko przejaw twórczości, ale także środek, czyli sposób na rozwój postawy oraz uzdolnień twórczych, talentu, umiejętności, procesów poznawczych (spo- strzeżeń, pamięci natychmiastowej i odroczonej, wyobraźni twórczej), procesów emocjonalnych i wolicjonalno-motywacyjnych26. Oznacza to zatem, że postawy twórcze mogą się ujawniać przede wszystkim na skutek podjęcia przez jednostkę aktywności o charakterze stwarzania, wytwarzania, przetwarzania i odtwarzania27. Aktywność artystyczna wiąże się tym samym z oryginalnością, odkrywaniem bądź tworzeniem czegoś wyjątkowego, osobistego, niezwykłego, nacechowanego pier- wiastkiem „nowości” na tle różnic indywidualnych poszczególnych artystów, a także charakteru włączania aktywizującego twórczo lub odtwórczo. Aktom aktywności artystycznej nierozerwalnie towarzyszą emocje, stany, doznania, przeżycia. Na nie- powtarzalność aktu twórczego, a tym samym różnic typologicznych tego procesu, zwracali już uwagę Platon, Hipokrates i Galenus28. 1.1. Wokół identyfikacji pojęcia aktywność artystyczna Zagadnienie aktywności artystycznej, pomimo że – jako integralnie związany z człowiekiem wyznacznik poziomu wzrostu funkcjonowania i rozwoju zgodnego ze stale przekształcającymi się warunkami życia – stanowi przedmiot zaintere- sowań wielu dyscyplin naukowych (np. psychologii, pedagogiki, socjologii, kul- tury i sztuki), to nadal nie zajmuje w literaturze przedmiotu należnego miejsca. Podejmowane próby zdefiniowania tego pojęcia uwidaczniają, że aktywność, jako wyznacznik rozwoju, sama podlega uwarunkowaniom zarówno wpływów zewnętrznych i wewnętrznych, jak też celowych oddziaływań środowiska29. W całokształcie rozwoju człowieka aktywność artystyczna pełni wiele funkcji, tj. wychowawczą, twórczą, społeczną, włączającą i aktywizującą. Wzbogaca życie 25 D. Jankowski, Wartości – aktywność artystyczna – paradygmaty działalności kulturalnej, [w:] D. Jankowski (red.), Edukacja kulturalna i aktywność artystyczna, Wyd. UAM, Poznań 1996, s. 16. 26 Por. J. Reykowski (red.), Osobowość a społeczne zachowanie się ludzi, KiW, Warszawa 1976. 27 Por. W. Stróżewski, Dialektyka twórczości, PWN, Kraków 1983. 28 J. Nuttin, Struktura osobowości, PWN, Warszawa 1968, s. 106–111. 29 Por. A. Niedźwieńska (red.), Zmiana osobowości.Wybrane zagadnienia, Wyd. UJ, Kraków 2005; L.A. Pervin, Psychologia osobowości, GWP, Gdańsk 2002. Rozdział 1. Wyzwania i wyznaczniki rozwoju aktywności artystycznej osób… 21 indywidualnej jednostki, nadaje cechy twórczości, estetyki i piękna działaniom przez niego podejmowanym. Polega zatem na wprowadzaniu nieustannych zmian i  innowacji o  charakterze artystycznym w  obrębie własnej twórczości w  prze- strzeni, jak też na indywidualizacji modelu manipulacji przedmiotami bezpośred- nio wspomagającymi proces kreatywności; stanowi tym samym istotę osobistej twórczej aktywności. Aktywność artystyczna, jako pożądany, charakterystyczny stan i podstawowa cecha jednostki uzdolnionej, choć niejednakowo rozwinięta, powoduje, że podejmujący ją może aktywnie regulować swoje stosunki ze środo- wiskiem twórczym, adekwatnie przystosowywać się do niego, jak też wywoływać określone indywidualne zmiany w tym otoczeniu30. D. Jankowski (1991) promocję aktywności artystycznej rozumie jako intencjonalnie organizowane działanie sprzy- jające kształtowaniu, rozwijaniu potrzeb i zainteresowań kulturalnych oraz stymulo- waniu i wspomaganiu jednostek bądź małych zespołów w celu rozwijania i sublimacji własnej aktywności artystycznej (recepcyjnej, współtwórczej i  twórczej, zabawowej i rekreacyjnej)31. W niniejszym opracowaniu interesuje nas aktywność rozwijająca się głównie w sytuacjach twórczych, artystycznych, kreatywnych, w szukaniu inspiracji w sztuce bądź kulturze. Tym samym aktywność tego typu pojmować będziemy jako obser- wowalną dążność o cechach twórczych, która oddziałując na otoczenie (najczęściej na płaszczyźnie emocjonalnej) może przybierać postać sporadyczną, sytuacyjnie uwarunkowaną, ciągłą, cykliczną, określoną w czasie i miejscu, stanowiącą mniej lub bardziej stałą właściwość istoty twórczej32. Jak dostrzegł C.W. Taylor, […] aktywność twórcza ma ogromny wpływ nie tylko na postęp nauki, lecz i na całe społe- czeństwo, a te narody, które potrafią najtrafniej rozpoznać jednostki twórcze, pomóc im w rozwoju i stworzyć dla nich optymalne warunki, będą mogły poszczycić się najwięk- szymi osiągnięciami33. W początkowej fazie działania te mogą charakteryzować się prostotą wyrazu, ograniczonym zakresem aktywności, dużym stopniem ogólności, słabym poziomem kompetencji, które zdaniem Cz. Matusewicza (1998) mogą wynikać z  braku ukierunkowania na określony cel34. Z  biegiem czasu jednak poziom wtajemniczenia będzie wzrastał (wysuwanie propozycji, inicjowanie pomysłów, ulepszeń) aż do okresu samodzielnego podejmowania aktywności artystycznej, stanowiącej podstawę samodzielnego funkcjonowania w  środowisku. Aktyw- 30 Zob. I. Wojnar, J. Kubin (red.), Kultura inspiracją kształcenia ogólnego, Elipsa, Warszawa 1998. 31 D. Jankowski, Zróżnicowane rozumienie upowszechniania kultury i jego współczesna wykładnia, [w:] J. Gajda (red.), Współczesne dylematy upowszechniania kultury, Wyd. UMCS, Lublin 1991. 32 Por. S. Guz, T. Sokołowska-Dzioby, A. Pielecki (red.), Aktywność dzieci i młodzieży, WSP TWP, Warszawa 2008. 33 C.W. Taylor (red.), Widening horizons in creativity, New York 1964, s. 2. 34 Cz. Matusewicz, Aktywność i bierność społeczna, [w:] W. Szewczuk (red.), Encyklopedia psycho- logii, Fundacja Innowacja, Warszawa 1998. 22 Konteksty aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością ność artystyczna jednostki i grupy konsekwentnie i stopniowo staje się bardziej specyficzna, zaczyna uwidaczniać się określony charakter zamierzeń twórczych, wynikający najczęściej z przejawianych potrzeb, aspiracji, oczekiwań oraz celów perspektywicznych. W  ramach dyskursu dotyczącego podejmowania aktywności artystycznej przyjąć należy, że jest ona w sposób immanentny związana z nabywaniem przez jednostkę kompetencji niezbędnych do stymulowania sposobów właściwego sobie, oryginalnego stylu własnych działań twórczych lub/i  odtwórczych. Wydaje się przy tym istotne, że aktywne zapoznanie się jednostki z otaczającym ją światem artystycznym, poprzedzające podjęcie aktywności, ma swój specyficzny charakter, a szczególna koncentracja uwagi będzie dotyczyć zjawisk, które należałoby określić jako najbardziej uzmysłowione i służące za podstawę obrania kierunku planowa- nych działań artystycznych. Owa umiejętność nagromadzenia uzmysłowionych informacji ma duże znaczenie dla harmonii samorealizacji twórczej, a w procesie kreowania wizji wyobrażonych będzie nabierała szczególnie cennego znaczenia. W procesie podejmowania aktywności artystycznej istotne wydaje się uświado- mione zrozumienie, czyli to, na ile jednostka ją podejmująca będzie mogła w spo- sób ukierunkowany korzystać z wcześniej nabytej wiedzy (doświadczenia), istotne jest bowiem zarówno poznanie przedmiotów i zjawisk, jak i sama umiejętność wykorzystywania ich w działaniu twórczym (artystycznym), nadanie im jedno- cześnie cech własnych. Jak przekonuje H. Krauze-Sikorska (2006), …człowiek jest istotą sterowaną nie przez sytuacje zewnętrzne, lecz przez wewnętrzne obrazy świata. Staje się tym samym jednostką kształtowaną nie tyle przez czynniki zewnętrzne, ile kształtującą siebie przez czynne – zarówno poznawcze, jak i działaniowe – odnoszenie się do świata i samego siebie. Człowiek „intencjonalny”, „samosterowny”, „autonomiczny” to istota, której życiowa aktywność zdeterminowana jest nie przez czynniki i warunki świata zewnętrznego, lecz przez to, w jaki sposób dane doświadczenie odzwierciedlone zostanie w jego umyśle. Sposób odzwierciedlania świata jest zaś zawsze indywidualny i subiektywny35. Można przyjąć, że na aktywność artystyczną jednostki będą składały się wyko- nywane przez nią działania i czynności o charakterze kreacji twórczej, skupiające się na obserwowaniu zjawisk i  zachowań wiążących się ze sztuką artystyczną, eksplorowaniu różnych dzieł artystycznych, dociekaniu i  stawianiu własnych propozycji dotyczących funkcjonowania artystycznego w świecie sztuki i kultury artystycznej, wyrabianiu biegłości i zręczności artystycznych poprzez udział w sys- tematycznej praktyce działalności twórczej i odtwórczej, umiejętnym koncentro- waniu sił i form charakteryzujących jego indywidualną (bądź grupową), osobistą aktywność twórczą. Podczas tych czynności jednostka lub grupa systematycznie 35 H. Krauze-Sikorska, Edukacja przez sztukę. O edukacyjnych wartościach artystycznej twórczości dziecka, Wyd. Naukowe UAM, Poznań 2006, s. 109. Rozdział 1. Wyzwania i wyznaczniki rozwoju aktywności artystycznej osób… 23 odkrywa właściwości świata artystycznego, poznaje wartość określonego tworzywa (przetwarzanego materiału), różne zjawiska twórcze oraz relacje między życiową aktywnością artystyczną, przedmiotami a zjawiskami działań twórczych identy- fikuje się z nimi, aby nadać im swój własny, niepowtarzalny charakter. Umiejęt- ności rozwijane w toku własnego działania łączy z informacjami pochodzącymi z różnych (zewnętrznych) źródeł i na ich podstawie podejmuje próbę tworzenia własnego dzieła artystycznego, które stanowi zarazem przedmiot jego aktualnych zainteresowań, doświadczeń i przeżyć, którym nadaje niepowtarzalny, indywidu- alny wyraz artystyczny36. Aktywność artystyczna, której efektem jest ukonkretniony własny produkt twórczy (dzieło, utwór, idea, wytwór, przedmiot, akt, źródło szczególnego rodzaju przeżyć i przyjemności), to oprócz czynności łączenia pracy umysłowej i fizycznej kompleks uzdolnień twórczych, osobowość twórcy (intuicja, wyobrażenia), nie- powtarzalny swoisty klimat37. Jako forma doskonalenia uzdolnień, talentu, umie- jętności jednostki występuje w roli środka realizacji pozaartystycznych wartości edukacji, wychowania, doświadczania lub jako wartość sama w sobie. Interesująco rodzaje aktywności dzieci wyodrębniła J. Uszyńska-Jarmoc (2003), zaproponowała ich podział ze względu na cel, źródło, liczbę uczestników, dominującą sferę osobowości oraz wynik aktywności – rodzaj i charakter wytworu (schemat 1). W konsekwencji przyjąć można, że aktywność artystyczna to zjawisko wie- lowartościowe. Należy ją rozumieć jako ogół uznawanych wartości, utrwalonych zachowań twórczych i ich rezultatów dotyczących przymiotów ludzkich zdolności, umiejętności, talentów, uzdolnień. Aktywność artystyczna, jako osobisty wyraz dążenia do podejmowania ciągłych poszukiwań, rozwiązań, innowacji, wzbudza- nia i wzbogacania wartości artystycznych, twórczych, składa się na autentyczną pełnię całości kultury i  sztuki. Ta staje się również źródłem bogatych doznań emocjonalnych oraz sprzyja odkrywaniu wieloaspektowości zjawiska wzrostu nowych komponentów twórczych, innowacyjnych, ekspresyjnych, społecznie war- tościowych przedmiotów38. Dbałość o ożywienie oraz jakość aktywności artystycznej powinna dziś skłaniać do tworzenia warunków niezbędnych do realizowania indywidualnych aspiracji jednostki. Należy uwzględniać możliwość osiągania wartości oczekiwanych spo- łecznie oraz tych, które warunkują pełny udział jednostek w życiu społeczności 36 Por. K. Krasoń, B. Mazepa-Domagała, A. Wąsiński (red.), Intersubiektywność sztuki w recep- cji i tworzeniu. Diagnoza, edukacja, wsparcie rozwoju, Wyd. WSA, Bielsko-Biała 2009; K. Krasoń, B. Mazepa-Domagała (red.), Wyrazić i odnaleźć siebie, czyli o sztuce, ekspresji, edukacji i arteterapii, Wyd. GWSP, Katowice–Mysłowice 2008. 37 J.S. Bruner, O poznaniu. Szkice na lewą rękę, PiW, Warszawa 1971; M.S. Szymański, Twórczość a style poznawcze uczniów, WSiP, Warszawa 1987. 38 Por. I. Wojnar, Teoria wychowania estetycznego, Żak, Warszawa 1997. 24 Konteksty aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością kultury i sztuki. Aktywność artystyczną będziemy zatem pojmować jako zjawisko o węższym zakresie w stosunku do procesu twórczego, ponieważ pojęcie pierwsze nie ogarnia wszystkich przypadków twórczości, niekoniecznie nastawionej na rozwiązania optymalne, wymagające publicznej prezentacji artysty, podlegające natychmiastowej ocenie. Uznajemy, że działania artystyczne nie muszą stanowić o istocie twórczości w kategoriach „lepszy - doskonalszy - idealny”, lecz w katego- riach „inny”, co także może oznaczać nowy, ciekawy, oryginalny, użyteczny, piękny. Aktywność artystyczna traktowana jest tu więc jako element składowy procesu twórczego, jest efektem przemian zachodzących w samym artyście, między jego świadomością a dotychczas prezentowanymi własnymi rezultatami twórczymi. Nie istnieje poza człowiekiem, regulowana jest w nim, w jego aktywnym stosunku do działań twórczych i odtwórczych, w indywidualnej doskonałości aktywności o cechach twórczych, innowacyjnych, nowatorskich, odmiennych, w nawykach kultury i  sztuki, w  estetyce i  pięknie, postawach oraz obyczajach, w  sposobie wychowania, przeżywania aktów twórczych, w przechodzeniu żmudnego procesu dochodzenia do doskonałości i perfekcji twórczej, w respektowaniu etycznych uwarunkowań jej podejmowania. Jak niezwykle trafnie postrzega J. Zinker […] każda twórczość jest wyrażonym, ujętym w zachowaniu rezultatem wielości obrazów, fantazji, wyobrażeń, myśli. Jest to proces płynący z tęsknoty za bardziej kompetentnym i  wyrazistym doświadczeniem i  ekspresją […]. W  procesie tworzenia poszerzamy naszą psychikę, docierając do źródeł zarówno osobowościowych, jak i archetypowych39. Stąd, jak należy przyjąć, aktywność artystyczna powinna być także nierozerwal- nie łączona z procesem twórczym, aktywnością twórczą, potencjałem twórczym, twórczym działaniem artystycznym. Mianem aktywności artystycznej będziemy określać też wycinek rzeczywisto- ści kultury i sztuki, na którym oraz na rzecz którego toczy się aktualnie proces indywidualnych lub/i  grupowych działań twórczych. Aktywność ta stanowi wyraz indywidualnie określonej postawy wobec talentu i umiejętności, cechuje ją świadoma i żywa troska o własny rozwój, sprawność, sobie osiągalną doskonałość i mistrzostwo rzemiosła, umiejętność organizowania i spędzania czasu wolnego z  największym pożytkiem dla zachowania zdrowia psychicznego, duchowego, intelektualnego, stymulacji bodźców (słuchowych, węchowych, smakowych, kinestetycznych, ruchowych, rozwoju właściwości indywidualnych). Aktywność ta – choć jak zauważono wcześniej, nie zawsze może prowadzić do powstawania dzieł o wyjątkowym i trwałym charakterze – będzie jednak formą, dzięki której udaje się przełamywać utarte schematy, stereotypy, ujawniać nieuświadomione cele, dążenia i  pragnienia, odkrywać, doświadczać, mobilizować, radować się i wyzwalać pozytywne emocje. 39 J. Zinker, Proces twórczy w terapii gestalt, Santorski i Spółka, Warszawa 1991, s. 12–13. Rozdział 1. Wyzwania i wyznaczniki rozwoju aktywności artystycznej osób… 25 Schemat 1. Rodzaje aktywności Cel aktywności Zabawa Nauka Praca Źródło aktywności Spontaniczna Inspirowana Kierowana Liczba uczestników Indywidualna Zespołowa Grupowa Dominująca sfera osobowości Emocjonalna Intelektualna (poznawcza) Fizyczna Wynik aktywności (rodzaj wytworu) Językowa (werbalna) Plastyczna Muzyczna Ruchowa Wynik aktywności (charakter wytworu) Twórcza Odtwórcza Źródło: opracowanie własne za J. Uszyńska-Jarmoc40. Wzorując się na badaniach wielu teoretyków zagadnienia, warto wskazać, że w ich ujęciu wszelkie działania polegają między innymi na generowaniu wciąż nowych jego form, a istotną rolę odgrywają tu same procesy percepcji, pamięci i myślenia. Działalność artystyczna pojmowana może być zatem nie tylko jako kategoria wewnętrznego świata człowieka, lecz także jako swoisty, intencjonalny stosunek do rzeczywistości powszechnej kultury i sztuki. To rodzaj indywidualnej kreatywności, autokreacji i wzbogacania doświadczeń ukierunkowany na zastę- powanie procesów receptywności oraz biernego odbioru, poparty kształtowaniem siebie w  działaniu (Bono 1995, Dobrołowicz 1982, Łukasiak 1999, Materska, Tyszka 1992, Nęcka 1995)41. W innym ujęciu, jak słusznie podkreślał H. Read (1976), jest to proces samorealizacji, a  równocześnie komunikacji społecznej42. 40 J. Uszyńska-Jarmoc, Twórcza aktywność dziecka. Teoria – rzeczywistość – perspektywy rozwoju, Transa Humana, Białystok 2003, s. 30. 41 Por. E. Bono de, Naucz swoje dziecko myśleć, Prima, Warszawa; W. Dobrołowicz (1982), Psycho- logia twórczości w zarysie, WSP, Kielce 1995; A. Łukasiak, Zewnętrzne ograniczenia procesu twórczego, WSP, Rzeszów 1999; M. Materska, T. Tyszka (red.), Psychologia i poznanie, PWN, Warszawa 1992; E. Nęcka, Proces twórczy i jego ograniczenie, Impuls, Kraków 1995. 42 H. Read, Wychowanie przez sztukę, Ossolineum, Wrocław 1976. 26 Konteksty aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością Tak interpretując działalność artystyczną, możemy lepiej zrozumieć zarówno wewnętrzne mechanizmy warunkujące styl zachowania jednostki, jak i zależności między aktywnością a jej stymulowaniem twórczym. Podejmując próbę określenia jej przedmiotu, można uznać, że wszelkie działania artystyczne człowieka, wraz z ich nasileniem, poziomem wartości oraz strukturą, będą determinowały zarówno zachowanie, jak i poziom trwałej dążności do stymu- lacji celów twórczych w ramach indywidualnego, wewnętrznego systemu wartości. Na podstawie typologii struktury zachowania społecznego człowieka zapro- ponowanej przez A. Gurycką (1976) możemy założyć, że aktywność artystyczna rozumiana jako złożona struktura czynności procesu edukacji do podejmowania działań twórczych daje się poklasyfikować w 14 kategorii, takich jak: • działania związane z nabywaniem doświadczeń artystycznych – wzbogacanie; • działania związane z inicjowaniem nowych, konkretnych zadań artystycznych, wysuwaniem pomysłów twórczych, innowacji – inicjatywa twórcza; • działania związane z udoskonalaniem własnego warsztatu artystycznego bez ulegania wpływom innych, a także ujawniania własnych pomysłów – doskona- lenie artystyczne; • działania związane z dokonywaniem porównywania własnych wytworów arty- stycznych na tle innych – analiza porównawcza aktywności; • działania związane z odtwarzaniem konkretnych zadań artystycznych indywi- dualnie lub grupowo – wykonawstwo artystyczne; • działania związane z obroną wytworów artystycznych własnych i grupy na tle środowiska twórczego – tolerancja na aktywność artystyczną; • działania związane z obroną, oceną i krytyką wytworów własnych na tle grupy i środowiska artystycznego – asertywność w zakresie aktywności artystycznej; • działania związane z tworzeniem atmosfery swobodnej autokreacji artystycznej, twórczego wyzwolenia i inspiracji – autokreacja w działaniach artystycznych; • działania związane z zachowaniem właściwego obrazu samego siebie, zwięk- szaniem przekonania o własnych możliwościach, przychylności innych, warto- ści własnych działań artystycznych – samoocena aktywności artystycznej; • działania związane z rozwojem pozytywnych wzmocnień aktywizacji poszuki- wawczej w zakresie rozwiązań artystycznych – motywacja podejmowania ak- tywności artystycznej; • działania pozwalające na pokonywanie barier psychicznych i psychospołecz- nych znacznie ograniczających możliwości aktywności artystycznej – wzmoc- nienie aktywności artystycznej; • działania rozwijające poziom samodzielności artystycznej, radzenia sobie w sy- tuacjach stresu, kompensowania i wyrównywania poziomu stanów lęku, nadru- chliwości procesów nerwowych, negatywnych emocji – usamodzielnienie; • działania związane z nabywaniem umiejętności podporządkowania się innym osobom uprawiającymi działania artystyczne – podporządkowanie; Rozdział 1. Wyzwania i wyznaczniki rozwoju aktywności artystycznej osób… 27 • działania związane z  wchodzenia w  pozytywne i  konstruktywne kontakty twórczo-społeczne z innymi artystami – socjalizacja43. Wyszczególnione wyżej rodzaje działań twórczych oczywiście nie wyczerpują wszystkich możliwości kategoryzowania aktywności artystycznej, można jednak przyjąć, że zaproponowane kategorie pozwolą na dostrzeżenie częstotliwości występowania działań tego typu w  praktyce procesu edukacji artystycznej, a także dostarczą informacji o tym, czy: występuje stała dążność do budowania klimatu twórczego; konsekwentnie realizowany jest proces edukacji artystycznej; inicjowane są sytuacje wymagające tworzenia się procesu twórczego; tworzone są szanse dla stanów przeżycia, uniesienia, zachwytu, olśnienia; organizowane są zadania usprawniające aktywność umysłową, uzdolnienia, talent i angażujące emocjonalnie; budowany jest klimat swobody twórczej, wyrażania własnych poglądów; wzmacniana jest motywacja działania; wykorzystywane są dostatecznie umiejętności nabyte pod wpływem doświadczeń z własnej aktywności; wyrabiany jest tolerancyjny stosunek do nowych pomysłów, idei, niekonwencjonalnych form oraz innowacyjnych metod; rozwijane są formy komunikacji w środowisku twór- czym oraz właściwy stosunek do wytworów artystycznych; zachodzi inspiracja sił duchowych. Źródłem aktywności artystycznej jest, jak się powszechnie sądzi, potrzeba afirmacji, wyrażania świata opartego na uwewnętrznionym obrazie, nasyconym bardzo intensywnie aktualnie przeżywanymi emocjami (Salovey, Sluyter 1999)44. Wywodzi się ją nie tylko z odruchu eksponowania własnych walorów artystycz- nych, lecz także z  występującej u  prawie każdej jednostki dominacji potrzeby poznania tajników świata artystycznego, poznawania własnej indywidualności na polu artystycznym, poszukiwania i akceptacji wzorów osobowych (Olinkiewicz, Repsch 2001)45, czy też z  usilnego dążenia, aby stać się efektywnym, kompe- tentnym i niezależnym artystycznie, aby zintegrować się ze światem twórczym i aktywnie podejmować w nim działania o charakterze artystycznym (Donaldson 1986, Trojan 1999)46. Na dalszym etapie próby umiejscowienia aktywności artystycznej w systemie funkcjonowania jednostki oraz ustalenia jej stosunku do twórczości własnej i  innych, można określić, czy podejmowana działalność nosi znamiona poten- cjalnego czynnika rozwoju twórczego, istotnie sprzyja wzbogacaniu doświadczeń, a w następstwie – jest czynnikiem decydującym o zmianach osobowościowych 43 A. Gurycka (red.), Aktywność i aktywizacja społeczna, Wyd. UW, Warszawa 1976, s. 6. 44 Por. P. Salovey, D.J. Sluyter, Rozwój emocjonalny a inteligencja emocjonalna, Rebis, Poznań 1999. 45 Por. E. Olinkiewicz, E. Repsch (red.), Warsztaty edukacji twórczej, Europa, Wrocław 2001. 46 Por. M. Donaldson, Myślenie dzieci, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986; Trojan K., Potrzeby psychiczne i wartości oraz ich implikacje, WAM, Kraków 1999. 28 Konteksty aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością (schemat 2). Przeprowadzenie tego rodzaju weryfikacji może umożliwić wykaz następujących cech zachowania jednostki: • postępuje zgodnie z  własnym sumieniem, wartościami i  przekonaniami ar- tys
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Konteksty aktywności artystycznej osób z niepełnosprawnością
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: