Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00462 010308 11217884 na godz. na dobę w sumie
Korupcja w (prywatnym) sektorze gospodarczym. Bezpieczeństwo ekonomiczne państwa - ebook/pdf
Korupcja w (prywatnym) sektorze gospodarczym. Bezpieczeństwo ekonomiczne państwa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-487-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W odbiorze społecznym korupcja identyfikowana jest jako przestępstwo popełniane przez urzędnika, polityka (chociaż brakuje prawomocnych wyroków), policjanta, lekarza czy też celnika. Wskazane rozumienie zjawiska jest spowodowane przede wszystkim brakiem edukacji poświęconej problemom społecznym oraz przekazem medialnym odnoszącym się do wymienionych powyżej obszarów. Dodatkowo należy zauważyć, iż w programach antykorupcyjnych uwzględnia się przede wszystkim zagrożenia korupcją w administracji państwowej. Korupcja w prywatnym obrocie gospodarczym przez wielu przedsiębiorców nie jest identyfikowana jako czyn zabroniony.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jacek Bil Korupcja w (prywatnym) sektorze gospodarczym Bezpieczeństwo ekonomiczne państwa Szczytno 2015 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzent dr hab. Danuta Plecka, prof. UMK Projekt okładki Grzegorz Adamiak Redakcja Wydawcy Małgorzata Bukowska Radosław Gizot © Wszelkie prawa zastrzeżone — WSPol Szczytno 2015 ISBN 978-83-7462-486-2 e-ISBN 978-83-7462-487-9 Druk i oprawa: Dział Wydawnictw i Poligrafi i Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie 12–100 Szczytno, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 111 tel. 89 621 51 02, fax 89 621 54 48 e-mail: wwip@wspol.edu.pl Objętość: 13,17 ark. wyd. (1 ark. wyd. = 40 000 zn.) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści WSTĘP .................................................................................................................................... 5 I. BEZPIECZEŃSTWO EKONOMICZNE PAŃSTWA W ŚWIETLE KORUPCJI GOSPODARCZEJ ........................................................ 15 1.1. Definicja bezpieczeństwa państwa ....................................................................... 15 1.2. Wpływ korupcji na stan bezpieczeństwa państwa ............................................ 27 1.3. Poziom korupcji ...................................................................................................... 31 1.4. Udział podmiotów sektora prywatnego w rynku gospodarczym państwa ... 49 II. KORUPCJA .................................................................................................................... 59 2.1. Czym jest korupcja? ............................................................................................... 59 2.2. Korupcja gospodarcza ........................................................................................... 80 2.3. Obszary korupcji .................................................................................................... 85 2.4. Podmiot przestępstwa korupcji ............................................................................ 91 III. KORUPCJA GOSPODARCZA W ŚWIETLE PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO ........................................................................................ 95 3.1. Regulacja Organizacji Narodów Zjednoczonych ............................................... 95 3.2. Regulacje europejskie ............................................................................................. 97 3.3. Korupcja gospodarcza w ustawodawstwie polskim .......................................... 102 3.4. Regulacje korupcji gospodarczej w systemie prawnym wybranych państw europejskich ............................................................................................................ 108 IV. SKALA KORUPCJI GOSPODARCZEJ W POLSCE ............................................ 113 4.1. Dane na podstawie Mapy korupcji ........................................................................ 113 4.2. Dane przekazane przez policję ............................................................................. 117 4.3. Dane przekazane przez Prokuraturę Generalną ................................................ 118 V. STUDIUM PRZYPADKÓW ...................................................................................... 123 5.1. Prace budowlane ..................................................................................................... 124 5.2. Usługi i dostawy ...................................................................................................... 126 5.3. Usługi i dostawy (menadżerowie wyższego szczebla) ....................................... 132 5.4. Inwestycje drogowe ................................................................................................ 138 5.5. Usługi wizualizacji ................................................................................................. 142 5.6. Obrót złomem ......................................................................................................... 144 5.7. Konkursy audiotele ................................................................................................. 148 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 3 VI. ZAPOBIEGANIE KORUPCJI GOSPODARCZEJ I JEJ ZWALCZANIE ................................................................................................... 153 6.1. Strategie państwowe ............................................................................................... 153 6.2. Organizacje pożytku publicznego i organizacje pozarządowe ....................... 185 6.3. Edukacja .................................................................................................................. 198 6.4. Kodeksy etyki, programy antykorupcyjne ......................................................... 203 6.5. Zwalczanie przestępczości korupcyjnej .............................................................. 211 ZAKOŃCZENIE .................................................................................................................. 225 BIBLIOGRAFIA .................................................................................................................. 229 SPIS RYSUNKÓW, TABEL I WYKRESÓW ................................................................. 237 4 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Współczesny dyskurs nad problematyką korupcji jest prowadzony za- równo w skali lokalnej, jak i globalnej. Metody zwalczania korupcji zawarto w aktach prawa o zasięgu międzynarodowym, a wiele państw implemento- wało ten dorobek do prawodawstwa krajowego. W świetle wypracowywa- nych sposobów ograniczenia wspomnianego zjawiska są udoskonalane już istniejące oraz powoływane do życia centralne instytucje do walki z korup- cją. Osobnym aspektem przeciwdziałania korupcji są narodowe strategie jej zwalczania, które wpisują się w rządowe programy bezpieczeństwa pań- stwa. Podejmowane próby ograniczenia zdarzeń o zabarwieniu korupcyj- nym są poddawane okresowym ocenom na podstawie statystyk przestęp- czości oraz badań prowadzonych przez ośrodki naukowe, jak i organizacje zainteresowane problematyką antykorupcyjną. Deklaracja walki z korup- cją była i jest postulatem podnoszonym w ramach wyborów parlamentar- nych, samorządowych i prezydenckich. Analiza zjawiska korupcji w Polsce na przestrzeni kilkunastu lat przynosi wniosek o jedynie deklaratywnym ograniczeniu zjawiska. Brak przypadków korupcji (politycznej) jest dosko- nałym wynikiem dla koalicji rządzącej w przeddzień zmagań wyborczych. W odbiorze społecznym korupcja identyfikowana jest jako przestęp- stwo popełniane przez urzędnika, polityka (chociaż brakuje prawomoc- nych wyroków), policjanta, lekarza czy też celnika. Wskazane rozumienie zjawiska jest spowodowane przede wszystkim brakiem edukacji poświę- conej problemom społecznym oraz przekazem medialnym odnoszącym się do wymienionych powyżej obszarów. Dodatkowo należy zauważyć, iż w programach antykorupcyjnych uwzględnia się przede wszystkim za- grożenia korupcją w administracji państwowej. Korupcja w prywatnym obrocie gospodarczym przez wielu przedsiębiorców nie jest identyfiko- wana jako czyn zabroniony. Wprowadzona w 2003 r. do polskiego kodeksu karnego regulacja dotycząca korupcji gospodarczej jest odpowiedzią usta- wodawcy na nieprawidłowości w sferze zamówień pomiędzy podmiotami prywatnymi w warunkach wolnego rynku, lecz liczba identyfikowanych spraw z tego obszaru wskazuje na niedostateczne rozpoznanie zagrożenia. W powszechnym dyskursie nad korupcją w sektorze prywatnym zamien- nie stosuje się nazewnictwo — korupcja gospodarcza, menadżerska, dla- tego też w ramach niniejszej publikacji autor pozostaje w zgodzie z przy- wołanymi terminami. 5 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wyniki badań podejmowanych przez organizacje zajmujące się prze- ciwdziałaniem korupcji wskazują na szkodliwość zachowań korupcyjnych w sektorze prywatnym. Przedsiębiorcy biorący udział w badaniach sonda- żowych podkreślają wysokie koszty związane z praktykami korupcyjnymi. Niepokojący jest jednak spory odsetek przedsiębiorców postrzegających korupcję jako środek służący szybszemu i skuteczniejszemu załatwieniu sprawy. Szefowie firm wielokrotnie podkreślają (w ramach badań), iż oso- biście doświadczyli sytuacji związanej z koniecznością wręczenia łapówki lub też byli świadkami takich zachowań. Przeprowadzone w Polsce bada- nia nad wskazaną tematyką (stanowiące promil wśród badań dotyczących korupcji) odzwierciedlają wyniki badań międzynarodowych, w których uwidaczniają się obecność i szkodliwość korupcji w sektorze prywatnym. Zmiany społeczno-gospodarcze w Polsce po 1989 r. wpłynęły na ewolucję struktury gospodarczej kraju. Od początku lat dziewięćdziesiątych podmioty gospodarcze funkcjonują w realiach wolnego rynku. Obecnie podmioty sek- tora prywatnego są głównym aktorem obrotu gospodarczego w Polsce. Liczba przedsiębiorstw prywatnych dominuje w tak ważnych obszarach, jak budow- nictwo, przetwórstwo przemysłowe, budowa dróg i mostów, usługi telekomu- nikacyjne, działalność finansowa i ubezpieczeniowa. Współcześnie sektor pry- watny w Polsce to ponad trzy czwarte podmiotów prowadzących działalność w realiach wolnego rynku. Aktywność sektora prywatnego powoduje, iż przed- siębiorcy prywatni wytwarzają około 70 produktu krajowego brutto, co wy- miernie wpływa na stan finansów publicznych. Prawidłowa analiza zjawiska korupcji ukazuje faktyczną, rzeczywi- stą skalę problemu, w której sektor przedsiębiorstw prywatnych, mający istotne znaczenie dla przychodów budżetu państwa, narażony jest szcze- gólnie na praktyki korupcyjne. Nie umniejszając znaczenia funkcjono- wania szeroko pojętej administracji państwowej, należy zaznaczyć, iż ko- rupcja w sektorze prywatnym zagraża bezpieczeństwu ekonomicznemu państwa. W obecnym czasie brakuje skutecznych działań zmierzających do ograniczenia korupcji w sektorze gospodarczym. Podejmowane inicja- tywy w tym zakresie wyrażają wartość deklaratywną, a programy rządowe przeciwdziałania korupcji w latach 2002–2019 traktują wymienioną sferę marginalnie. Zidentyfikowane przez autora przedsięwzięcia edukacyjno- -organizacyjne mające na celu zapobieganie korupcji w sektorze gospo- darczym są ukierunkowane przede wszystkim na relacje pomiędzy sekto- rem prywatnym a administracją publiczną, w których urzędnicy narażeni są na przekupstwo przedsiębiorców. Poza zainteresowaniem państwa po- zostają zdarzenia korupcyjne w relacji podmiot prywatny — podmiot pry- watny, uznane za problem wewnętrznej struktury gospodarczej, a niekiedy za niezbędne narzędzie aktywności podmiotów na rynku. 6 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Czynnikiem wpływającym na ważność problemu badawczego korupcji w sektorze prywatnym, a tym samym będącym przyczyną podjęcia przez autora działań badawczych w tym zakresie, była obiektywna ocena dzia- łań antykorupcyjnych w Polsce, które pozbawione są aspektów przeciw- działania korupcji we wskazanym obszarze, co wpływa na istotne zagro- żenie bezpieczeństwa ekonomicznego państwa. Praktyki korupcyjne nie są domeną wyłącznie polskiego systemu gospodarczego, obecne są rów- nież w krajach charakteryzujących się wysokim współczynnikiem kultury biznesowej. Przykładem mogą być chociażby afery związane z przekup- stwem dokonywanym przez wysokich przedstawicieli podmiotów gospo- darczych, takich jak BMW, Daimler — Chrysler, Karlstadt, Audi, EADS (European Aeronautic Defence and Space Company), BAE (BAE Batte- rien GmbH), Air Berlin, SIEMENS czy też Volkswagen1. Wskazane przy- padki korupcji wpłynęły negatywnie na warunki rynkowe oraz przełożyły się na wymierne straty finansowe podmiotów gospodarczych. Spowodo- wały zachwianie na rynku pracy oraz przyczyniły się do spadku zaufa- nia społecznego do instytucji gospodarczych. Monitoring zidentyfikowa- nych spraw korupcji gospodarczej ujawnia, iż przypadki jej występowania obecne są także w Polsce. Obecność zdarzeń korupcyjnych dotyka wielu dziedzin aktywności gospodarczych, od niewielkich usług budowlanych do wielomilionowych inwestycji. Rozbieżność dotyczy także korzyści, które były przekazywane w zamian za „przychylne” rozstrzygnięcie sprawy. Tematyka korupcji była tematem licznych opracowań naukowych, do których należy zaliczyć prace: H.M. Arndt, D. Miebach (red.), Eu- ropa bez korupcji. Studium przypadków. Kazusy polsko-niemiecko-belgij- skie (2010); J. Bukowski, Lockheed — największe łapówki świata (1978); G.F. Forgues-Puccio, Corruption and the Private Sector. A review of issues (2013); J.K. Galbraith, Gospodarka niewinnego oszustwa. Prawda naszych czasów (2005); W. Jasiński, Osoby na eksponowanych stanowiskach politycz- nych. Przeciwdziałanie korupcji i praniu pieniędzy (2012); M. Jarosz, Wła- dza, przywileje, korupcja (2004); R. Karklins, Wszystkiemu winien system. Korupcja w krajach postkomunistycznych (2009); S. Rose-Ackerman, Ko- rupcja i rządy. Przyczyny, skutki i drogi reform (2001)2. 1 W.  Rogowski, Studium przypadku. Notatki o  skandalu korupcyjnym w Siemens AG., https://rogowski.files.wordpress.com/2008/10/rogowski_pcg- 1132008_notatki-o-skandalu.pdf , 20 lutego 2005 r. 2 Oprócz przywołanych pozycji, autor korzystał także z opracowań: E. Hankiss, Pułapki społeczne, Warszawa 1986; B. Hołyst, Kryminalistyka, Warszawa 2004; tenże, Patologie życia gospodarczego w Polsce w opinii młodzieży, Warszawa 2008; I. Kąkolew- ski, Nadużycia władzy i korupcja w Prusach Książęcych w połowie XVI wieku. Narodzi- ny państwa wczesnonowożytnego, Warszawa 2000; K.M. Księżopolski, Bezpieczeństwo 7 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W pracy posiłkowano się również licznymi artykułami i studiami, w tym przede wszystkim następującymi publikacjami: Ł. Afeltowicz, Za- właszczone państwa, sieci społeczne i wyobraźnia socjologiczna. Krytyczna analiza koncepcji state capture, „Studia Socjologiczne” 2010, nr 1(196); M. Bąk, P. Kulawczuk, A. Szcześniak, Strategia polskiego biznesu wobec ko- rupcji (2001); J. Bil, Analiza porównawcza systemów zapobiegania korupcji na przykładzie wybranych państw federalnych, „Journal of Modern Science” 2013, Vol. 1(16); tenże, Edukacja na rzecz bezpieczeństwa ekonomicznego państwa [w:] A. Wawrzusiszyn, J. Grzyb (red.), Edukacja dla bezpieczeń- stwa. Wymiar ontologiczny i aksjologiczny (2014); tenże, Korupcja jako na- rzędzie uprawiania polityki, „Przegląd Antykorupcyjny” 2013, 1A(4); tenże, Pomówienie jako element zawiadomienia o przestępstwie korupcji, „Poli- cja. Kwartalnik kadry kierowniczej Policji” 2013, nr 4; tenże, Wpływ edu- kacji antykorupcyjnej na bezpieczeństwo państwa [w:] A. Wawrzusiszyn (red.), Podstawowe problemy bezpieczeństwa i edukacji dla bezpieczeństwa, t. 1: Dylematy współczesnego bezpieczeństwa (2013); tenże, Wpływ zacho- wań korupcyjnych na bezpieczeństwo Polski, „Przegląd Strategiczny” 2013, nr 1; J. Bojarski, T. Oczkowski, Penalizacja korupcji gospodarczej w pol- skim prawie karnym, „Prokuratura i Prawo” 2004, nr 4; B.J. Głuchowski, Znamię karalnego skutku czynu zabronionego z art. 296a Kodeksu karnego, „Palestra” 2012, nr 5–6; W. Jasiński, Zwalczanie korupcji [w:] W. Jasiński, W. Mądrzejowski, K. Wiciak (red.), Przestępczość zorganizowana. Feno- men. Współczesne zagrożenia. Zwalczanie. Ujęcie praktyczne (2013); G. Ko- buszewski, Uwarunkowania prawne instytucji kontrolowanego wręczenia lub przyjęcia korzyści majątkowej [w:] J. Bil, A. Wawrzusiszyn (red.), Spo- łeczno-prawne aspekty przeciwdziałania korupcji (2012); P. Wiśniewski, Ko- rupcja w obszarze zamówień publicznych w Polsce po nowelizacji ustawy Prawo zamówień publicznych [w:] T.G. Grosse, Zapobieganie korupcji w wy- korzystaniu funduszy unijnych (2000)3. ekonomiczne, Warszawa 2011; tenże, Ekonomiczne zagrożenia bezpieczeństwa państw. Metody i środki przeciwdziałania, Warszawa 2004; N. Lyer, M. Samociuk, Defraudacja i korupcja. Zapobieganie i wykrywanie, Warszawa 2007; G. Makowski, A. Kobyliń- ska, M. Solon-Lipiński (red.), Mechanizmy przeciwdziałania korupcji w Polsce. Raport z monitoringu, Warszawa 2012; F.W. Mleczko, Cywilizacja podarków. Róże i łapówki, Olsztyn 2008; P. Palka, Sprzedajne nadużycie funkcji publicznej. Studium z prawa kar- nego, Olsztyn 2011; D. Southwell, Historia przestępczości zorganizowanej. Prawdziwe dzieje i tajemnice gangów całego świata, Bremen 2009; K. Tarchalski, Korupcja i przy- wilej. Zarys teorii i praktyki, Warszawa 2000. 3 Autor wspierał się nadto opracowaniami: B. Czepil, Kulturowe uwarunkowa- nia korupcji w systemie demokratycznym i niedemokratycznym na przykładzie USA i ZSSR, „Athenaeum. Polskie Studia Politologiczne” 2009, nr 21; Z. Dobrowolski, 8 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Oprócz publikacji naukowych w pracy wykorzystano dokumenty zastane w postaci raportów, opracowań oraz aktów prawnych, do których należy za- liczyć m.in.: Flash Eurobarometer 374: Businesses Attitudes Towards Corrup- tion in the EU. Report (2014); Corruption Perceptions Index (2012); Indeks Percepcji Korupcji (2011, 2012, 2013); Bribe Payers Index (2011), Putting Cor- ruption out Business (2012); APEC Anti-corruption Code of Conduct for Busi- ness (2007); GSK — Anti-Bribery and Corruption (ABAC) Programme (2010); Informację Prokuratora Generalnego o działaniach powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury w zakresie zwalczania przestępczości gospodar- czej w latach 2007–2012 (2013); komunikat z badań CBOS: Opinie o korup- cji oraz standardach życia publicznego w Polsce (2014); Mały rocznik staty- styczny Polski (2014); Mapę korupcji. Stan przestępczości korupcyjnej w Polsce Przeciwdziałanie patologiom organizacyjnym. Rola naczelnego organu kontroli państwowej w zwalczaniu korupcji [w:] S. Wojciechowska-Filipek (red.), Bezpie- czeństwo przedsiębiorstwa w systemie gospodarczym, Łódź–Warszawa 2014; M. Ga- briel-Węglowski, Instytucja świadka koronnego w walce z przestępczością zorgani- zowaną w Polsce [w:] W. Jasiński, W. Mądrzejowski, K. Wiciak (red.), Przestępczość zorganizowana. Fenomen. Współczesne zagrożenia. Zwalczanie. Ujęcie praktyczne, Szczytno 2013; T.G. Grosse, Międzynarodowe doświadczenia w przeciwdziałaniu korupcji w administracji publicznej [w:] C. Trutkowski (red.), Przejrzysty samorząd. Podręcznik dobrych praktyk, Warszawa 2006; M. Gurtowski, R. Sojak, Opracowanie koncepcji społecznych i ekonomicznych kosztów zachowań korupcyjnych [w:] J. Ko- siński, K. Krak, A. Koman (red.), Korupcja i antykorupcja — wybrane zagadnienia. Projekt badawczo-rozwojowy pn.: „Problematyka strategii antykorupcyjnej oraz pod- jęcia w Polsce działań antykorupcyjnych 2009–2011” realizowany przez Centralne Biuro Antykorupcyjne, cz. 2, Szczytno 2011; A. Hołub, Rola czynników materialnych w walce o tron państwa polskiego w końcu XVII wieku [w:] J. Bil, A. Wawrzusiszyn (red.), Społeczno-prawne aspekty przeciwdziałania korupcji, Szczytno 2012; A. Le- wicka-Strzałecka, Przeciwdziałanie korupcji na poziomie firmy, „Biuletyn Centrum Europejskiego Uniwersytetu Warszawskiego” 1999, nr 3–4; G . Makowski, M. Dud- kiewicz, Możliwość oszacowania i prezentacji skali zagrożenia korupcją na podsta- wie statystyk przestępczości [w:] J. Kosiński, K. Krak, A. Koman (red.), Korupcja i antykorupcja…, wyd. cyt.; M. Mączyński, Prawa i obowiązki osób pełniących funk- cje publiczne [w:] J. Kosiński, K. Krak, A. Koman (red.), Korupcja i antykorupcja…, wyd. cyt.; J. Raglewski, Odpowiedzialność karna za korupcję gospodarczą, „Prawo Spółek” 2005, nr 6(32); M. Szulik, Analiza unijnych rozwiązań legislacyjnych w za- kresie prawa antykorupcyjnego [w:] J. Kosiński, K. Krak, A. Koman (red.), Korupcja i antykorupcja…, wyd. cyt.; A. Wierzbica, Analiza obowiązujących przepisów an- tykorupcyjnych z wykazaniem mankamentów prawnych [w:] J. Kosiński, K. Krak, A. Koman (red.), Korupcja i antykorupcja…, wyd. cyt.; J. Żywica, Praktyczne aspek- ty wybranych czynności procesowych w sprawach o korupcję [w:] J. Bil. A. Wawrzu- siszyn (red.), Społeczno-prawne aspekty…, wyd. cyt. 9 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== w 2012 r. (2013); Mapę korupcji. Stan przestępczości korupcyjnej w Polsce w 2013 r. (2014); Raport o stanie bezpieczeństwa w Polsce (2013); O krok dalej: miejsce na uczciwość w biznesie. 12 światowe badanie nadużyć gospodarczych (2012); Sprawozdanie podsumowujące realizację I etapu programu zwalcza- nia korupcji — Strategia Antykorupcyjna (2005); uchwałę nr 37 Rady Mini- strów z 1 kwietnia 2014 r. w sprawie Rządowego Programu Przeciwdziała- nia Korupcji na lata 2014–2019 (M.P. z 2014 r., poz. 299); ustawę z 9 czerwca 2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym (DzU z 2014 r., poz. 1411); ustawę z 6 kwietnia 1990 r. o Policji (DzU z 2015 r., poz. 355); ustawę z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (DzU z 2015 r., poz. 584); ustawę z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (DzU z 2003 r., nr 153, poz. 1503); cywilnoprawną konwencję o korupcji, sporzą- dzoną w Strasburgu 4 listopada 1999 r. (DzU z 2004 r., nr 244, poz. 2443); decyzję ramową Rady 2003/568/WSiSW z 22 lipca 2003 r. w sprawie zwal- czania korupcji w sektorze prywatnym (Dz. Urz. UE L z 2003 r., nr 192, poz. 54); konwencję Narodów Zjednoczonych przeciwko korupcji, przy- jętą przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 31 października 2003 r. (DzU z 2007 r., nr 84, poz. 563); konwencję o zwalczaniu przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych w międzynarodowych transak- cjach handlowych, sporządzoną w Paryżu 17 grudnia 1997 r. (DzU z 2001 r., nr 23, poz. 264); rezolucję Rady Europy nr (97) 24 w sprawie dwudziestu za- sad wiodących w walce z korupcją, przyjętą przez Komitet Ministrów 6 listo- pada 1997 r. na 101. sesji. Analiza opracowań naukowych oraz dokumentów zastanych poświęco- nych problematyce korupcji nasuwa wniosek o zainteresowaniu środowiska naukowego, biznesowego i administracji rządowej tematyką antykorup- cyjną, należy jednak podnieść, iż brakuje obecnie w Polsce studiów doty- czących stricte korupcji w sektorze prywatnym. Niniejsza książka zdaje się być pionierskim opracowaniem dotyczącym zagrożenia państwa spowodo- wanego korupcją w tym obszarze. Podstawową metodą badawczą przyjętą przy analizowaniu zgromadzo- nego materiału i formułowaniu wniosków dotyczących badanego problemu jest metoda komparatystyczna, w której zastosowano podejście instytu- cjonalne dotyczące podmiotów zajmujących się zapobieganiem przestęp- czości korupcyjnej i jej zwalczaniem. Wspomagano się ponadto metodą analityczno-systemową odnoszącą się do całościowego paradygmatu za- pobiegania omawianej patologii społecznej. Wskazane metody wzbogacone zostały o analizę materiałów zastanych w postaci opracowań, raportów i aktów prawnych oraz o analizę dokumentacji postępowań przygotowaw- czych poświęconych przestępczości korupcyjnej w sektorze prywatnym. Uzyskany przez autora materiał do badań w postaci aktów oskarżenia był 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== istotnym i miarodajnym źródłem informacji o rzeczywistym obrazie oma- wianej przestępczości. W niniejszej monografii autor przedstawił aspekty percepcji, prze- ciwdziałania przestępczości korupcyjnej w biznesie oraz jej zwalczania, z zaznaczeniem nieprawidłowości zachodzących pomiędzy przedsiębior- cami sektora prywatnego. Uwidoczniono brak zrozumienia dla zagroże- nia bezpieczeństwa państwa korupcją mającą miejsce w realiach wolnego rynku. Zobrazowano zrealizowane i obecnie planowane rządowe strategie antykorupcyjne, w których brakuje rozwiązań systemowych dla omawia- nej odmiany korupcji. Autor odwołał się do badań zarówno krajowych, jak i o zasięgu międzynarodowym, w których zaznaczono istotne zagro- żenia dla prawidłowości funkcjonowania obrotu gospodarczego, wynika- jące ze stosowania praktyk nieuczciwej konkurencji i korupcji. Osobnym zagadnieniem stała się próba wyjaśnienia przyczyn występowania tej pa- tologii wśród przedsiębiorców prywatnych, dla których prosperowanie w warunkach wolnego rynku powinno być obszarem pozbawionym po- kus korupcyjnych. W ramach prowadzonych analiz odwołano się do roz- wiązań prawnych przeciwdziałania korupcji zarówno na gruncie między- narodowym, jak i w prawodawstwie krajowym. Praca obejmuje również zagadnienia dotyczące koniecznych działań antykorupcyjnych, które mogą być skuteczne w ograniczeniu zjawiska wśród przedsiębiorców prywat- nych. Autor przedstawił ponadto dostępne metody zwalczania korupcji, wykorzystywane przez uprawnione ustawowo do tego celu podmioty pań- stwowe. Zasadniczym problemem naukowym w ramach zainteresowań badaw- czych autora jest pytanie: czy aparat administracji państwowej popraw- nie identyfikuje zagrożenie ekonomiczne państwa wskutek zdarzeń ko- rupcyjnych mających miejsce w sektorze prywatnym? Drugim problemem naukowym w ramach rozpatrywanego tematu jest pytanie: jakie są syste- mowe przyczyny korupcji w sektorze prywatnym? Trzecim problemem ba- dawczym jest pytanie: czy sektor prywatny jest zainteresowany eliminacją korupcji w obszarze swojego działania? Kolejnym problemem naukowym jest pytanie: czy aparat administracji państwowej posiada właściwe narzę- dzia ograniczenia korupcji w obszarze prywatnym? Celem podjętego badania była także weryfikacja hipotezy badaw- czej, którą jest przypuszczenie, iż administracja państwowa drugorzędnie traktuje konieczność eliminowania korupcji w sektorze prywatnym bądź w ogóle jej nie dostrzega. Jednocześnie założono, iż systemowymi przy- czynami korupcji sektora prywatnego są przyzwolenie środowiska biznesu oraz brak dostatecznej reakcji podmiotów państwowych odpowiedzialnych za przeciwdziałanie tego rodzaju nieprawidłowościom. Ostatnią hipotezą ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 11 badawczą jest przypuszczenie o braku zainteresowania przedstawicieli pod- miotów prywatnych zapobieganiem korupcji w ich środowisku. Przyjęty układ i struktura pracy są podyktowane założonymi celami badawczymi. W pierwszym rozdziale odniesiono się do przedstawienia definicji bezpieczeństwa państwa, ze szczególnym zaznaczeniem bezpie- czeństwa ekonomicznego. Zaprezentowano negatywny wpływ korupcji na stan bezpieczeństwa państwa, w tym zakresie zobrazowano koszty po- noszone przez społeczeństwo w związku z praktykowaniem tego typu za- chowań. W ramach rozdziału podjęto się także ukazania poziomu korup- cji na przykładzie wyników badań prowadzonych zarówno przez podmioty państwowe, jak i organizacje pozarządowe. Istotnym elementem pracy jest ostatnia część pierwszego rozdziału, w którym przedstawiono udział pod- miotów sektora prywatnego w realiach wolnego rynku w Polsce. Rozdział drugi w całości został poświęcony omówieniu aspektów ko- rupcji, ze szczególnym uwzględnieniem korupcji gospodarczej. Autor od- niósł się do specyficznych dla korupcji gospodarczej mechanizmów prze- stępczych, jak też przybliżył zidentyfikowane obszary korupcji. W dalszej części rozdziału podjęto się przedstawienia istoty podmiotu korupcji. Roz- ważania te są decydujące dla określenia bytu przestępstwa korupcji z uwagi na jej kwalifikację — czynu mieszczącego się w granicach korupcji tzw. urzędniczej czy też odnoszącego się do zachowań w sektorze prywatnym. W trzecim rozdziale zawarto regulacje prawne traktujące o czynach ko- rupcji gospodarczej. W tym zakresie przedstawiono akty prawa między- narodowego, które stały się wzorcem przepisów prawodawstwa krajowego dotyczących korupcji w sektorze prywatnym. Dokonano szczegółowej in- terpretacji artykułu 296a polskiego kodeksu karnego, kryminalizującego zachowania korupcji w omawianym sektorze. Odniesiono się także do in- nych regulacji prawnych, które mają znaczenie dla zakwalifikowania czynu o znamionach korupcji menadżerskiej. W czwartej części omawianego roz- działu autor podjął próbę przybliżenia zagadnienia kryminalizacji korupcji gospodarczej na przykładzie wybranych systemów prawnych państw euro- pejskich. Czwarty rozdział ukazuje faktyczną skalę korupcji gospodarczej w Pol- sce. Trafnymi źródłami informacji o rozmiarach tej odmiany korupcji są dane przekazywane w raporcie Mapa korupcji przygotowywanym corocz- nie przez Centralne Biuro Antykorupcyjne, dane przekazywane przez po- licję oraz materiały udostępniane przez jednostki prokuratury. Autor pod- kreśla, iż udostępnione dane dotyczące liczby spraw o korupcję gospodarczą nie są jedynym i miarodajnym źródłem informacji ze względu na wystę- powanie tzw. ciemnej liczby przestępstw. Wiele spraw korupcyjnych nigdy 12 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== nie jest ujawnianych. Specyficzny rodzaj przestępstwa korupcji powoduje zmowę milczenia, a pokrzywdzonym jest zazwyczaj podmiot gospodarczy, a nie konkretna osoba. Kolejny rozdział stanowi studium przypadków opartych na analizie zgromadzonych aktów oskarżenia dotyczących korupcji w sektorze pry- watnym. Wskazana część pracy jest odzwierciedleniem faktycznego obrazu zjawiska. Autor przedstawił obszary sektora prywatnego narażone na ko- rupcję gospodarczą, mechanizmy popełniania przestępstw, rozmiar wrę- czanych i obiecanych korzyści, luki w systemie kontroli przedsiębiorstwa oraz odniósł się do orzekanych kar i środków karnych za popełnione prze- stępstwa. Szósty rozdział poświęcony został aspektom zapobiegania korupcji go- spodarczej i jej zwalczania. W ramach rozdziału przedstawiono strategie państwowe w Polsce, które zostały zrealizowane w latach 2002–2009 oraz odniesiono się do wprowadzonego w 2014 r. nowego Rządowego Programu Przeciwdziałania Korupcji na lata 2014–2019. Autor dokonał analizy wskaza- nych strategii pod kątem oceny ich funkcjonowania w aspekcie ograniczenia i zwalczania korupcji gospodarczej. Dodatkowo zaznaczono rolę organiza- cji pozarządowych i pożytku publicznego w kreowaniu polityki antykorup- cyjnej. W tym obszarze przedstawiono wybrane przedsięwzięcia odwołujące się do ograniczenia korupcji w biznesie. Autor podniósł także znaczącą rolę edukacji antykorupcyjnej, która jest fundamentem podejmowania dalszych przedsięwzięć ograniczających omawiane zjawisko. Doceniając rolę przed- siębiorców wprowadzających i praktykujących zasady uczciwego biznesu, przedstawiono wybrane przykłady kodeksów etycznych, których zapisy od- noszą się do zapobiegania zjawiskom korupcji. Ostatnim punktem omawia- nego rozdziału jest część dedykowana zwalczaniu korupcji gospodarczej. Zobrazowano instytucje uprawnione do ścigania sprawców przestępczości korupcyjnej oraz dostępne narzędzia zwalczania tego rodzaju korupcji. Zamieszczone w pracy rozdziały są ściśle ze sobą powiązane, zawierają treści dające podstawę do weryfikacji wskazanych hipotez badawczych oraz odpowiadają określonym powyżej problemom badawczym. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== I. Bezpieczeństwo ekonomiczne państwa w świetle korupcji gospodarczej 1.1. Defi nicja bezpieczeństwa państwa Powstanie struktur państwa było związane z koniecznością zapewnie- nia bezpieczeństwa jego obywatelom. Bez względu na ustrój polityczny państwo realizuje wspomnianą powinność poprzez działania władcze. W systemie monarchicznym zapewnienie bezpieczeństwa gwarantowane było elitom przy jednoczesnym podporządkowaniu posłuszeństwa oby- wateli. W tym czasie zagwarantowanie bezpieczeństwa wszystkim leżało po stronie rządzących i stało się prawem jednostek. Idea oświecenia przy- niosła natomiast koncepcję umowy społecznej, z której wynikało m.in., iż państwo jest gwarantem bezpieczeństwa (wszystkim obywatelom). Wraz z nastaniem ery nowożytnej państwo przejęło monopol stosowania legal- nego przymusu, przy czym zasada suwerenności wprowadziła obowiązek zapewnienia przez organy państwa bezpieczeństwa społeczeństwu i w ten sposób dawała gwarancję wolności jednostkom. Koncepcja bezpieczeństwa była wartością zmienną, przechodziła ewolucję od bezpieczeństwa państwa do bezpieczeństwa obywateli. W tym zakresie polityka bezpieczeństwa in- gerowała w wolność jednostek i społeczeństw. Wielokrotnie polityka bez- pieczeństwa państwa dominowała nad innymi obszarami życia społecz- nego, a w skrajnych przypadkach była sztandarową wartością propagowaną w państwach totalitarnych1. Definicję bezpieczeństwa można więc odnieść do jednostek, organizacji, wspólnot i państw. Bezpieczeństwo jest wartością określaną przez pewność istnienia, przetrwania, posiadania oraz funkcjonowania. Wspomniana pew- ność nie tylko rozumiana jest jako brak zagrożeń, lecz także jest wynikiem konstruktywnej działalności przynoszącej wymierne efekty2. W dyskursie nad problematyką bezpieczeństwa wyodrębniono pojęcie bezpieczeństwa 1 S. Sulowski, O nowym paradygmacie bezpieczeństwa w erze globalizacji [w:] S. Sulowski, M. Brzeziński (red. nauk.), Bezpieczeństwo wewnętrzne państwa. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2009, s. 11–12. 2 Szerzej na ten temat zob. R. Zięba, Wprowadzenie. Pozimnowojenny para- dygmat bezpieczeństwa międzynarodowego [w:] R. Zięba (red.), Bezpieczeństwo międzynarodowe po zimnej wojnie, Warszawa 2008, s. 16. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 15 wewnętrznego i bezpieczeństwa narodowego. Przyjęty podział rozgrani- cza dwa obszary funkcjonowania państwa — wewnętrzny i zewnętrzny. Wskazano, iż bezpieczeństwo wewnętrzne jest ukierunkowane na zapew- nienie stabilizacji na określonym terytorium za pomocą prawa i narzędzi będących w dyspozycji instytucji porządku i bezpieczeństwa publicznego (policja, agendy bezpieczeństwa wewnętrznego, instytucje zajmujące się zwalczaniem skutków katastrof). Sferę bezpieczeństwa zewnętrznego ro- zumiano jako ochronę i obronę terytorium. Zadania z zakresu zapewnie- nia bezpieczeństwa zewnętrznego były przypisane instytucjom wojskowym oraz służbom wywiadowczym. Jest to jednak podział nieodzwierciedlający dzisiejszego stanu bezpieczeństwa, ponieważ wskazane powyżej wartości są zmienne, nawzajem się przenikają i oscylują pomiędzy bezpieczeństwem wewnętrznym a czynnikami przypisanymi wartościom bezpieczeństwa ze- wnętrznego. Dzisiejszy dyskurs naukowy nad przywołaną problematyką przynosi pojęcie bezpieczeństwa narodowego, które zdaje się pochłaniać wskazane uprzednio obszary3. Podstawowymi interesami narodowymi są wartości oparte na koncepcji bezpieczeństwa państwa, uwzględniające aspekty polityczno-militarne, eko- nomiczne, społeczne i ideologiczne. Wspomniane wartości wynikają z fun- damentalnych i niezmiennych wartości, których realizacja jest dla państwa i jego obywateli nadrzędną potrzebą. Do ważnych interesów narodowych4 należą m.in. zagwarantowanie trwałego i zrównoważonego rozwoju cywili- zacyjnego oraz gospodarczego kraju, a także stworzenie warunków do wzro- stu dobrobytu społeczeństwa. W ramach zapewnienia bezpieczeństwa ze- wnętrznego państwa należy prowadzić działania zmierzające do tworzenia jak najkorzystniejszego międzynarodowego otoczenia kraju i umacniania jego międzynarodowej pozycji, wizerunku i prestiżu. Dodatkowo należy dą- żyć do rozwijania zdolności do osiągania narodowych celów strategicznych5 w dziedzinie bezpieczeństwa w bezpośrednim sąsiedztwie oraz tworzenia przestrzeni europejskiej, euroatlantyckiej i globalnej. Bezpieczeństwo we- wnętrzne ma na celu utrzymanie zdolności reagowania w przypadku wystą- pienia zagrożeń bezpieczeństwa publicznego oraz bezpieczeństwa powszech- nego związanego z ochroną porządku prawnego, życia i zdrowia obywateli 3 S. Sulowski, O nowym paradygmacie bezpieczeństwa…, wyd. cyt., s. 14. 4 Żywotnymi interesami narodowymi są zapewnienie przetrwania pań- stwa i jego obywateli, zachowanie niepodległości i suwerenności państwa, jego integralności terytorialnej, nienaruszanie granic, zapewnienie bezpieczeństwa obywateli, zagwarantowanie praw człowieka i podstawowych wolności, a także umacnianie demokratycznego porządku politycznego. 5 Narodowe cele strategiczne dla Polski są określone w dokumencie: Strategia Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej. 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== oraz majątku narodowego przed bezprawnymi działaniami oraz skutkami klęsk żywiołowych, katastrof naturalnych i awarii technicznych6. Dzisiejsze postrzeganie bezpieczeństwa jest wynikiem wydarzeń ostat- nich lat, do których z pewnością należy zaliczyć przemiany polityczne oraz cywilizacyjne, wyrażane przez postęp technologiczny i globalizację. Za- kończono dokonywanie dwubiegunowego podziału świata (po upadku ZSRR), czym odwołano dotychczasową koncepcję bezpieczeństwa. Zastana sytuacja zrodziła potrzebę zmiany percepcji bezpieczeństwa. W tym za- kresie opracowano nowe cele strategiczne i kierunki działań. Powszech- nie przywoływana definicja bezpieczeństwa rozumianego jako stan pozba- wiony zagrożeń wydaje się być nietrafna ze względu na dynamikę zmian polityczno-gospodarczych. Rzeczywisty stan zagrożenia identyfikowany jest przez podmioty wyspecjalizowane w zapewnieniu bezpieczeństwa i porządku publicznego. Określenie stanu bezpieczeństwa opiera się na sta- łym i profesjonalnym identyfikowaniu poszczególnych zagrożeń. Zdobyta w ten sposób wiedza stanowi wymierną bazę dla opracowania nowej poli- tyki bezpieczeństwa, jak też jest podstawą badań teoretycznych nad wska- zanym obszarem7. Budowanie coraz większej liczby definicji bezpieczeństwa nie powinno budzić zastrzeżeń. Należy wziąć pod uwagę, że bezpieczeństwo jest war- tością przenikającą wiele obszarów życia publicznego. Z tego też powodu bezpieczeństwo już nie tylko jest identyfikowane z aspektami militarnymi i politycznymi, lecz także jest pożądanym elementem rozwoju takich dzie- dzin, jak ekologia, demografia8 czy będący przedmiotem niniejszego opra- cowania obrót wolnorynkowy w sektorze gospodarczym. Bezpieczeństwo państwa nie oznacza wyłącznie podporządkowania i dominacji, ponieważ jest systemem wartości stanowiących o istocie państwa wraz z zespołem środków zabezpieczających9. Bezpieczeństwo należy również rozumieć jako dobro publiczne pod- legające ochronie szczególnej. Biorąc pod uwagę względy bezpieczeństwa, państwo ma legitymację do ingerencji w sprawy obywatelskie, ale też dzia- łania takie mogą być różnie odbierane przez społeczeństwo. Jednym ze spo- sobów określenia bezpieczeństwa jest podejście ścisłe — matematyczne, 6 Strategia Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warsza- wa 2007, http://www.umwd.dolnyslask.pl/fileadmin/user_upload/Bezpieczen- stwo/Prawo/Strategia_Bezpieczenstwa_Narodowego.pdf , 3 marca 2015 r. 7 M. Brzeziński, Kategoria bezpieczeństwa [w:] S. Sulowski, M. Brzeziński (red. nauk.), Bezpieczeństwo wewnętrzne państwa…, wyd. cyt., s. 20–24. 8 M. Brzeziński, Rodzaje bezpieczeństwa państwa [w:] S. Sulowski, M. Brze- ziński (red. nauk.), Bezpieczeństwo wewnętrzne państwa…, wyd. cyt., s. 33. 9 Tamże, s. 35. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 17 które zakłada, że bezpieczeństwo może być określone poprzez ryzyko mie- rzone ilorazem prawdopodobieństwa i skutku10. Bezpieczeństwo określane jest w obrębie dwóch wartości składowych: 1. odczuwanie stanu komfortu psychicznego i związany z nim brak poczucia zagrożenia, 2. rozpoznawanie zagrożenia i umiejętność podejmowania odpo- wiednich przedsięwzięć prowadzących do uzyskania bezpieczeń- stwa. Bezpieczeństwo należy również rozpatrywać w kategorii podstawowych wartości i potrzeb człowieka rozumianych jako zabezpieczenie potrzeby istnienia, przetrwania, pewności, stabilności, niezależności oraz ochrony poziomu i jakości życia. Odczuwanie bezpieczeństwa jest z jednej strony wartością psychologiczną, a z drugiej strony przejawia charakter społeczny. W tym względzie można wyróżnić następujące poziomy bezpieczeństwa: interpersonalny (wewnętrzny), dotyczący sposobu postrzegania własnego bezpieczeństwa; interpersonalny, wynikający z bezpośredniego kontaktu jednostki z innymi ludźmi; 3. grupowy, wynikający z relacji jednostki z grupą, jak też pomiędzy 2. 1. grupami społecznymi; 4. społeczny, odnoszący się do zbiorowego poczucia bezpieczeństwa. Przedstawione powyżej poziomy bezpieczeństwa są wartościami wza- jemnie powiązanymi i zależnymi od siebie. Poczucie bezpieczeństwa jest więc kategorią subiektywną i trudną do określenia. Określając poczucie bezpieczeństwa, należy odnieść się do poniżej przedstawionych wartości: 1. Poczucie poinformowania — ma miejsce w sytuacji zagrożenia jednostki. W takich sytuacjach człowiek wykazuje potrzebę poin- formowania o zagrożeniu w celu podjęcia właściwych kroków za- radczych. Niewiedza wywołuje poczucie zagrożenia oraz przekłada się na brak umiejętności funkcjonowania w różnych sytuacjach. 2. Poczucie pewności — stabilizacji (stabilizacji ekonomicznej) — odnosi się do funkcjonowania w sytuacji określanej jako stabilna, przewidywalna, w której możliwe jest podejmowanie działań zgod- nie z przewidzianymi normami. 3. Poczucie zakotwiczenia w otoczeniu społecznym — odnosi się do potrzeby otrzymywania wsparcia emocjonalnego, materialnego oraz społecznego. Jednostka przejawia konieczność przynależności do grupy, w której znajdzie uznanie. 10 J. Wolanin, Bezpieczeństwo i ryzyko a polityka [w:] S. Sulowski, M. Brze- ziński (red. nauk.), Bezpieczeństwo wewnętrzne państwa…, wyd. cyt., s. 46. 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4. Poczucie sprawstwa — wyrażone jest w przekonaniu posiadania kompetencji i skuteczności podejmowanych działań. Przywołany katalog wartości wskazuje jednoznacznie, iż poczucie bez- pieczeństwa jest wypadkową wielu czynników uzależnionych od funkcjo- nowania w określonym systemie politycznym, zmian społecznych i histo- rycznych oraz od sytuacji ekonomicznej11. Obecnie można rozróżnić dwie sfery bezpieczeństwa: tradycyjne — identyfikowane jako obrona narodowego, suwerennego państwa przed za- grożeniami zewnętrznymi o charakterze militarnym oraz pozimnowojenne — szerokie ujęcie problemu bezpieczeństwa, obejmujące zarówno sferę mi- litarną, jak i pozamilitarną rozumianą jako bezpieczeństwo społeczne, ekonomiczne oraz ekologiczne. Proces globalizacji oraz szybki rozwój go- spodarczy wywołały potrzebę szerszej percepcji bezpieczeństwa niż tylko w aspekcie militarnym. Nowatorskie podejście do problematyki bezpieczeń- stwa stawiające w centrum zainteresowania człowieka jest przejawem kon- cepcji human security. Wspomniane podejście do bezpieczeństwa jest wy- nikiem dorobku tzw. kopenhaskiej szkoły bezpieczeństwa, w ramach której uwzględniono pozamilitarne rozumienie wspomnianej tematyki12. Jak już wcześniej zauważono, do podstawowych funkcji i zadań pań- stwa należy zapewnienie bezpieczeństwa. Jest to zadanie długofalowe, wy- magające nieustannego podejmowania wysiłków. Przedsięwzięcie to jest nader trudne z uwagi na różne — subiektywne interpretowanie stanu bez- pieczeństwa. Podmioty dokonujące oceny stanu bezpieczeństwa odwołują się do swobodnie dobranych wartości określających (ich zdaniem) w da- nym czasie stan zagrożenia. Wartościami tymi mogą być czynniki okre- ślone przez położenie demograficzne, gospodarcze, potencjał wojskowy czy też przez kulturę polityczną13. Poprzez zapewnienie bezpieczeństwa trzeba rozumieć także przeciw- działanie zidentyfikowanym zagrożeniom. Ze względu na szeroki aspekt definiowania bezpieczeństwa (związany bezpośrednio z obszarem działal- ności państwa) należy dokonać jego fragmentaryzacji. Na zasadność przy- wołanego poglądu wskazują chociażby nowe specjalizacje: bezpieczeństwo 11 E.M. Marciniak, Psychologiczne aspekty poczucia bezpieczeństwa [w:] S. Sulowski, M. Brzeziński (red. nauk.), Bezpieczeństwo wewnętrzne państwa…, wyd. cyt., s. 58–60. 12 K.P. Marczuk, Bezpieczeństwo wewnętrzne w poszerzonej agendzie stu- diów nad bezpieczeństwem (szkoła kopenhaska i human security) [w:] S. Sulow- ski, M. Brzeziński (red. nauk.), Bezpieczeństwo wewnętrzne państwa…, wyd. cyt., s. 67. 13 Z. Trejnis, Kultura polityczna systemu bezpieczeństwa narodowego, „Prze- gląd Strategiczny” 2013, nr 1, s. 40. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 19 fizyczne, personalne, psychiczne, socjalne14 czy też wreszcie ekonomiczne, będące przedmiotem niniejszego opracowania15. Bezpieczeństwo jako pożądany element systemu społecznego w krajach wysoko rozwiniętych uzyskało status dobra publicznego, które w sytuacji zwiększonej konsumpcji (jako dobro społeczne) przez jednych nie może ograniczać dostępu do tego dobra drugim. Jest to rodzaj dobra społecznego przewidzianego dla wszystkich odbiorców. Bezpieczeństwo jest produktem powszechnym, którego finansowanie powinno być zabezpieczone ze środ- ków publicznych16. Pozostając w tematyce niniejszej książki, zasadne jest podjęcie próby przybliżenia istoty wybranej przestrzeni bezpieczeństwa, jaką jest bezpie- czeństwo ekonomiczne. Konrad Raczkowski uważa, iż bezpieczeństwem ekonomicznym pań- stwa jest względnie zrównoważony stan funkcjonowania gospodarki na- rodowej, w którym zauważalne ryzyko zaburzeń równowagi utrzymuje się w przyjętych i akceptowanych normach organizacyjno-prawnych oraz na zasadach współżycia społecznego17. Zdaniem Zenona Stachowiaka przez bezpieczeństwo ekonomiczne na- leży rozumieć stan rozwoju gospodarczego państwa, w ramach którego zapewnia się wysoką sprawność jego funkcjonowania, co można uzyskać przez należyte wykorzystanie wewnętrznych czynników rozwoju. Dodat- kowo istotnym czynnikiem zachowania bezpieczeństwa ekonomicznego jest zdolność skutecznego przeciwstawiania się zewnętrznym naciskom, które mogą wpłynąć na zaburzenie rozwoju gospodarczego państwa18. Krzysztof Księżopolski proponuje, by jako bezpieczeństwo ekono- miczne postrzegać stan niezakłóconego funkcjonowania gospodarek, ro- zumiany jako utrzymanie podstawowych wskaźników rozwojowych oraz zapewnienie komparatywnej równowagi z gospodarkami innych państw19. 14 Szerzej na temat bezpieczeństwa socjalnego zob. S. Zakrzewski, Bezpie- czeństwo socjalne a wykluczenie społeczne, „Przegląd Strategiczny” 2013, nr 1, s. 165–174. 15 M. Magiera, O potrzebie badań kultury bezpieczeństwa z perspektywy sytu- acji kryzysowej, „Przegląd Strategiczny” 2013, nr 1, s. 54. 16 K. Żukrowska, Pojęcie bezpieczeństwa [w:] K. Żukrowska (red.), Bezpie- czeństwo międzynarodowe, Warszawa 2011, s. 31. 17 K. Raczkowski, Percepcja bezpieczeństwa ekonomicznego i wyzwania dla zarządzania nim w XXI wieku [w:] K. Raczkowski (red.), Bezpieczeństwo ekono- miczne. Wyzwania dla zarządzania państwem, Warszawa 2012, s. 81. 18 Z. Stachowiak, Bezpieczeństwo ekonomiczne [w:] W. Stankiewicz (red.), Ekonomika obrony, Warszawa 1994, s. 189. 19 K.M. Księżopolski, Bezpieczeństwo ekonomiczne, Warszawa 2011, s. 32. 20 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Stanisław Michałowski definiuje bezpieczeństwo ekonomiczne jako pewne wyobrażenie w zakresie rzeczywistych zagrożeń gospodarczych kraju, powsta- jące pod wpływem ogólnego stanu zależności ekonomicznej kraju, budowanego poprzez ingerencję ekonomiczną w wewnętrzny rozwój gospodarczy, zdolność obronną i stabilność systemu społeczno-politycznego kraju20. Edward Haliżak21, definiując bezpieczeństwo ekonomiczne, wskazuje na stan przeciwstawny do sytuacji prowadzącej do zagrożenia gospodarki na- rodowej, w ramach którego gospodarka jest pozbawiona możliwości rozwoju, generowania zysków, inwestowania lub który prowadzi do zakłóceń w jej funk- cjonowaniu, czym może narazić na straty zarówno podmioty gospodarcze, jak i obywateli. Natomiast Vincent Cable bezpieczeństwo ekonomiczne postrzega w dwóch wymiarach. Pierwszym jest obszar handlu i inwestycji wpływający bezpośrednio na zdolność kraju do obrony. Drugim wymiarem są działania podejmowane za pomocą instrumentów polityki ekonomicznej, które są uży- wane do agresji lub obrony22. Kolejna definicja bezpieczeństwa, zapropono- wana w opracowaniu Elizy Frejtag-Miki, Zygmunta Kołodziejaka oraz Witolda Putkiewicza Bezpieczeństwo ekonomiczne we współczesnym świecie23, określa bezpieczeństwo ekonomiczne jako zdolność systemu gospodarczego państwa do zagwarantowania jego niezagrożonego rozwoju. Theodor H. Morgan oraz Ethan Kapstein zauważają, iż kwestię bezpieczeństwa ekonomicznego należy pojmować w kategoriach otwierania się gospodarek narodowych na rynki mię- dzynarodowe, oraz postulują skoncentrowanie się badaczy na badaniu handlu, integracji finansowej oraz zależności pieniężnej24. Autor niniejszej pracy bezpieczeństwo ekonomiczne państwa postrzega jako stan zrównoważonego rozwoju gospodarki narodowej, odpornej na niekorzystne zmiany społeczne, ekonomiczne oraz polityczne, zacho- dzące zarówno w przestrzeni międzynarodowej, jak i wewnętrznej państwa. Konieczność zagwarantowania bezpieczeństwa ekonomicznego jest jed- nym z głównych celów polityki wewnętrznej i zewnętrznej państwa. Zakres bezpieczeństwa ekonomicznego jest postrzegany w wymiarze przestrzeni gospodarczej jako rynki zbytu towarów i inwestycji. Analizowany rodzaj bezpieczeństwa polega na zapewnieniu niezakłóconego funkcjonowania gospodarki, w tym w przestrzeni międzynarodowej. Utrzymanie bezpie- 20 Tenże, Ekonomiczne zagrożenia bezpieczeństwa państw: metody i środki przeciwdziałania, Warszawa 2004, s. 17. 21 Cyt. za: Bezpieczeństwo ekonomiczne, http://www.bezpieczenstwoekono- miczne.pl/definicja.htm 10 stycznia 2014 r. 22 Szerzej na ten temat zob. V. Cable, What is international economic security “International Affairs” 1995, No. 2.  23 Cyt. za: Bezpieczeństwo ekonomiczne…, wyd. cyt. 24 Tamże. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 21 czeństwa ekonomicznego w wymiarze państwa polega na uzyskaniu środ- ków do zapewnienia obrony oraz zachowania międzynarodowej pozycji gospodarczej. W świadomości obywateli bezpieczeństwo ekonomiczne ro- zumiane jest jako stabilne stopy procentowe i kursy walutowe, pewność zatrudnienia i przechowywania oszczędności. Należy jednak zaznaczyć, iż uzyskanie bezpieczeństwa ekonomicznego przez obywateli przekłada się na swobodną realizację wewnętrznych i zewnętrznych celów politycznych państwa. W dalszej kolejności prowadzi do wykorzystania procesów globa- lizacji oraz do dalszego rozwoju państwa zarówno w sferze makroekono- micznej, jak i gospodarce lokalnej. Zagrożenia dla bezpieczeństwa państwa mogą pochodzić ze strony innych państw i innych podmiotów stosunków międzynarodowych25. Zagrożenie prawidłowości funkcjonowania gospo- darki narodowej może zostać również wywołane przez nieprawidłowości w funkcjonowaniu rynku wewnętrznego. Skuteczność budowania podstaw bezpieczeństwa gospodarczego pań- stwa zależy przede wszystkim od umiejętności poznania i wykorzysta- nia wielu zmiennych w czasie i przestrzeni. W tym zakresie należy dążyć do prowadzenia polityki publicznej w dziedzinie bezpieczeństwa gospodar- czego w kierunku rozpoznania oraz eliminowania zagrożeń. Zidentyfiko- wane determinanty (rozpoznawania, kształtowania, ograniczania i elimi- nowania) tworzą ramy dla skutecznego prowadzenia polityki gospodarczej przekładającej się bezpośrednio na bezpieczeństwo ekonomiczne państwa. W ujęciu teoretycznym determinanty można podzielić na zewnętrzne i we- wnętrzne (endogeniczne i egzogeniczne). Ważnymi determinantami bez- pieczeństwa ekonomicznego państwa są następujące uwarunkowania; 1. ustrojowo-systemowe: — ustrój polityczno-społeczny rozumiany jako ogół zasad (prawnych) określających ogólnie organizację i  sposób funkcjonowania pań- stwa; — system ekonomiczny odnoszący się do powszechnie obowiązują- cych norm prawnych i ogólnie akceptowanych zasad regulujących postępowanie uczestników procesu gospodarczego; 2. zewnętrzne: — międzynarodowa sytuacja polityczna, stosunki z sąsiadami; — przynależność do  międzynarodowych ugrupowań politycznych, militarnych oraz gospodarczych; — międzynarodowa sytuacja gospodarcza; — warunki wymiany; 25 Rola bezpieczeństwa ekonomicznego (cz. 3), www.bezpieczeństwoekono- miczne.pl/rola_3.htm , 10 stycznia 2014 r. 22 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 3. wewnętrzne: — stan i struktura zasobów przyrodniczych, majątkowych i ludzkich; — zagospodarowanie przestrzenne kraju i regionów; — wewnętrzna sytuacja polityczna; — stosunki narodowościowe; — stosunek społeczeństwa do władzy; — układ sił politycznych w kraju26. Wskazane powyżej determinanty bezpieczeństwa gospodarczego są war- tościami zmiennymi występującymi naprzemiennie w różnych fazach roz- woju państwa. Ważnymi czynnikami rozwoju gospodarczego państwa są determinanty makroekonomiczne kształtowane uwarunkowaniami mię- dzynarodowymi. W tym zakresie należy wskazać cele przypisane właściwej budowie bezpieczeństwa w aspekcie makroekonomicznym, którymi są: stabilność cen, 1. wzrost i rozwój gospodarczy, 2. wysoki poziom zatrudnienia, 3. 4. równowaga w stosunkach gospodarczych za granicą. Dla zobrazowania zagrożeń bezpieczeństwa gospodarczego (o wymia- rze makroekonomicznym) państwa wydaje się zasadne przywołanie niżej wymienionych zachowań: 1. przenikające z zagranicy skutki światowych i międzynarodowych kryzysów gospodarczych i finansowych, 2. narastanie długu publicznego, 3. spadek tempa przyrostu PKB, 4. niewykorzystanie kapitału ludzkiego, 5. niestabilność poziomu cen, 6. niekorzystne zmiany kursów walutowych27. Przedstawione determinanty zagrożeń bezpieczeństwa gospodarczego państwa wydają się korespondować także z zachowaniami niekorzystnymi dla bezpieczeństwa wewnętrznego państwa. Jedną z przyczyn wywołania zjawisk wpływających niekorzystnie na stan kondycji gospodarczej pań- stwa jest korupcja, w tym korupcja w wymiarze gospodarczym. Definiując bezpieczeństwo ekonomiczne, należy poddać rozważaniom zagrożenia wpływające na poziom przywołanego bezpieczeństwa. Zagroże- niami tego rodzaju są m.in. czyny przestępne wymierzone w prawidłowość funkcjonowania gospodarki państwa. Przestępczość ekonomiczna, obok przestępczości kryminalnej i narkotykowej, jest jedną z gałęzi przestępczości 26 I. Jaźwiński, Determinanty kształtowania polskiego bezpieczeństwa gospo- darczego. Wybrane aspekty, „Przegląd Strategiczny” 2011, nr 1, s. 62–64. 27 Tamże, s. 66. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 23 zorganizowanej. Wskazany rodzaj czynów zabronionych przejawia się skom- plikowaną strukturą przestępstw. Cechą charakterystyczną tego rodzaju prze- stępczości jest brak ofiar oraz widocznych, postrzeganych nagannie przez społeczeństwo skutków obecnych przy popełnianiu przestępstw pospoli- tych, skierowanych przeciwko życiu, zdrowiu i mieniu28. Percepcja omawia- nej przestępczości wielokrotnie sprowadzona zostaje do nieprawidłowości lub — co gorsze — do zaradności osób potrafiących prowadzić „kreatywną” księgowość. Przedstawione rozumienie problemu jest zapożyczone z epoki socjalistycznej, w której dobro gospodarki państwowej stanowiło źródło dodatkowych dochodów osób pełniących odpowiednie funkcje publiczne. Przestępczość ekonomiczna jest skierowana przede wszystkim przeciwko bu- dżetowi Skarbu Państwa. Jednym z zadań postawionych służbom państwo- wym jest zapewnienie bezpieczeństwa ekonomicznego. Wyznaczone do tego podmioty dysponują ustawowymi narzędziami uprawniającymi je do podej- mowania czynności eliminujących zagrożenia skierowane przeciwko bezpie- czeństwu ekonomicznemu państwa. Celem działalności zorganizowanych grup przestępczych (przede wszyst- kim o charakterze ekonomicznym) jest osiągnięcie maksymalnego zysku, którego część jest przeznaczana na potrzeby popełniania kolejnych czynów zabronionych. Najważniejszym ze źródeł dochodów budżetu państwa są po- datki, w tym podatki pośrednie (podatek VAT i podatek akcyzowy). Kon- strukcja wymienionych podatków oraz wysokość należności wpływających do budżetu państwa ukierunkowują działania tego rodzaju grup przestęp- czych. Nadużycia w sektorze podatku VAT i akcyzowego są nastawione na uzyskanie nienależnych korzyści. W przypadku podatku VAT mamy do czynienia z realnym oszukańczym uszczupleniem środków finansowych, natomiast w przypadku podatku akcyzowego sprawcy nie dokonują zapłaty należności od towarów objętych obowiązkiem akcyzy29. Wieloletni Plan Finansowy Państwa na lata 2013–2016 przewiduje, iż wpływy z wymienionych podatków będą wzrastały. Założono, iż wpływy z podatków nie będą uwarunkowane jedynie sytuacją makroekonomiczną, lecz także będą determinowane przez planowane zmiany systemowe w po- datku VAT, do których należą: 1. likwidacja od 2014 r. ulgi w podatku VAT polegającej na zwrocie osobom fizycznym niektórych wydatków związanych z budową lub remontem; 28 Szerzej na temat przestępczości zorganizowanej zob. W. Mądrzejowski, Przestępczość zorganizowana. System zwalczania, Warszawa 2008. 29 J. Duży, Zorganizowana przestępczość podatkowa w Polsce. Zwalczanie przestępnego nadużycia mechanizmów podatków VAT i akcyzowego, Warszawa 2013, s. 44. 24 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Korupcja w (prywatnym) sektorze gospodarczym. Bezpieczeństwo ekonomiczne państwa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: